• No results found

-64-

TUS DERECHOS EN

TU LENGUA

- GU

ARANí

oyekuauka vaera tetapo jae vae

Oyesa kuae mbaravk yave, arasa mokoi eta irund-mokoi eta pandepope oyeapo kuae parandu yave tetapo regua (ECPI), oyekua ovapopa eta mboappopa mokoipa chau tetapo reta.

ÑAMAE kuA MbAEsA̒kare: ¿kia tëta pegüapa? ¿Mbovi retapa? Jare ¿kia tëtaMipepa ioko reta?.

TETAPO RETA MbOV RETAPA kiapepa oi reta ATAcAMA 3004 JuJuy

ava guaraní 21807 JuJuy-Salta-Santa fe- MiSioneS AyMARA 4104 Salta, JuJuy

Chane 4376 Salta

chARRuA 4511 entre rioS chOROTE 2613 Salta

Chulupi 553 Salta.forMoSa

Tëta guasu ¿mbaepa jei ñandeve?

Kuae ñee jae oyemboete vae, amoape ñemongueta kue mborokuai, yavai ñandeve, remaetako nde tekomboe renoi jare nerëta vae.

Kua teko mboe tetaipo imbae oimako legislación pe. Jaeko kua reta:

• oyeapo tetaipo yepapa arasa mopeti eta chaupopa ovapa ova-mopeti eta chaupopa ovapa juripe. Oyeka varea tetara, mbov oiko jare kiraira oiko vae.

• Tetaipo yepapa oiko arasa mokoi eta mopetipe, oyeparandu jakuerere jare oñevae payandepo chiu teta jare oyekuauka vaera kiapeguara.

• Mokoi eta irundpe INAI omopua arakuarenda.

• Arasa mokoi eta ovape oyeapo mborokuai mokoipa ova eta, payandepopa ovapa. Oyeapo ngara vaera oiko tetara retavigui.

• Arasa mokoi eta chiupe mborokuai mokoipa ova eta mboap+popa

Ova ñeepe.Teko mboe gunoi teta ipo imiari vaera ñeenduka jare mbaesaka rupi oipotague teta guasu. Mborokuai yemboe regua payandepo mopetipe, jei, aramoete oyeapo yemboe ñee regua, kua oipota jei ñeembooeapi mokoi, omaeta oyeapo vaera tekomboe tetara reta oyemboe vaera jare oyangareko vaera teko jare iñeepe.

Mborokuai yangareko moiru teko mboe misia jare tarusu vae reta mbapaka mokoi ova eta ovapa mopetipe oyangareko teko jae tevae, yemboete jare oyangareko vaera teko jare ñee miarire( mborokuai ja payandepo mboap, payandepo pandepo jare iru reta).

-65-

TUS DERECHOS EN

TU LENGUA

- GU

ARANí

1-Kua yemboat o yapo ñeemboerende pegua jare mburuvisa tetami pegua, lapampa, tucuman, jarebformosa pegua reta, miari yemboat rendape kirai yemboe oiko vaera tetape.

-Jayave oñeme opaete mburuvisa retape kuatia jokogui omee jare oyeapo vaera mborokuai

ñeemboerenda regua.”ipuereko iru yemboe, yemboete ndive jare oyapo kavi vaera raikuere”, jei mopeti mburuvisa, jare jeiye”roipota misia iñeemongueta ikavi vae”.

Kuape ñamae kuatiare yaikua vaera tetaipo reta oporombor oyeapo vaera kua ñeemongueta. Ñeevae tetaipo reta jare iru tetara reta.

poroMbor yupavo Mborokuai guaSu yeMboe regua.

Yeokuai guasupe jare mborokuai mokoipa irundi eta chiupa mopeti jare mokoipa mboapi eta mboapipopa mokoi jare iru mborokuai tetami pegua reta ndive, yekuauka jare ñemoiru vaera tetara reta. Ipiau vae mborokuai omaeta tekomboere. Oi mborokuai chiupa pandepo jai payandepo chiu, mokoipa mokoipe jei ye-ye arakae guie tetara reta oiko vae.

Jare tetape jeta ñee jare iru tetara reta oiko pave vae. Tetara retako oyangareko ye-yeta ñeere jare tekore.

Teta guasuko omaeta oyeapo vaera yupavo ñemboerenda regua tetara retape.

Tetara reta oi kua yemboatipe vae omopua mopeti yemboatirenda ome vaera kua mborokuaire, kua yemboatirenda ndive ipuereta tetara reta oyesauka jare oporombori.

tetaMi reta

Ipuere oyemboati mburuvisa teta pegua jare iru yemboatirenda tetami pegua reta ndive. Miari oyeapo vaera ja re oyeapo vaera ipiau tekomboe ñemboerendare.

1. oyeapo vaera yemboatirenda eib pegua, jare ome vaera tetara retape ñee mopeti vae.

2. oñeme mopeti mborokuaimi eibpe opaete tetara tetami pegua jare vipipe peguara. Oñeme vaera jare oyeapo vaera kua mborokuai opaete tetami peguara.

3. oyeparandu vaera arakua reta iyape opaete teta peguape oyeapoete vaera mopeti vae ñee.

4. tetara reta oyemboe vaera, eibgui oe vae jare oyeapo vaera mopeti ñemboerenda eib pegua.

5. tetara oporomboe vae omboeteta jare oporomboeta teko ñimague vae (oporomboe ñee regua vae).

6. oyeapo vaera mopeti ñee karai oporomboe vae ndive ome vaera yemboe eibgui. 7. oyepoepi vae ñemboerendagui, oyeapo kavi raikuere yemboerendape oñono vaera. Mbaravk yangareko rupi oiko moiru jare ngara vaera okañ teko opaete teta rupi

Yamae yeyeta kuare, ambueyema yemongueta oiko tetara retare, omombeu yeokuai guasuvae • Yeokuai teta guasu pegua, mborokuai ja chipa pandepope kiarai imiari teta retare: “oyekua vaera iyp guie oiko tetara reta jare jeko.

-66-

TUS DERECHOS EN

TU LENGUA

- GU

ARANí

ñeepe; oñemee vaera tupapire v regua jae reta oiko ppe vae; jare iru v kavi vae; jare ngara vaeravi oñepro sugui vaera.

Omae yeyeta jare oporomborta tupapire oyapo vaera v regua jare iru mboavai reta. Tetami reta ipuerevi oporombor.”( ja payandepo chiu)

Kuae oipota jei teta guasu oikua tetara reta jare jeko jaete vae itekomboe oyemboe vaera iñeepe jare omboete vaera iteko.

Imiari ivre, jae reta imbae ramo jare ngara kia ipuere opro sugui jarevi oporombor tavi opaete ñemongueta v regua.

( ) “oñeini vaera mborokuai oyangareko teko jaetere, omaiño kavi oyeapo vaera mbaravk reta”; jaeko jei ja payandepo chaupe, mborokuai ja chiupa pandepope. ¿Jaeko jaete vae?

Kuae mae oiko tetara retare vae añeteko, oyekua tetara reta itekomboe ramo. ¿Reikupa nde? Opaete mburuvisa reta oñeñono mopeti ñeepe.

Yemongueta yeyé yave kua tupapire yave arasa mopeti eta juripopa pandepopa mboap+ pegua, yaesa Imiarivi tetara retare, Ereiatu ¿kiarai mae guipa? ¿Mbae mburua guipa?

“yemboat guasu omaeta teta yap+re, oyangareko kavita tetra retare jare gurovia vaera tümpa reta” Jaeramo ip+auta tetara reta kuae teta guasu pegua iyemongueta, yeokuai guasu, arasa mopeti eta chaupopa chaupa irund pegua.

Añave, opaete yaikua tetara reta jae ñee iya, arakua, gurovia vae jare oiko kavi iv ndie, jare jukurai oiko kavi iv ndie jae ome supe opaete mbae mbae ramo.

Añave oyekua teta reta kuae teta guasupe:

• Ngara yemboavai oiko vaera mopeti ñee tetara retape. • Oikoño vaera rakuere ndei ou Karai reta mbove. • Yemboete oiko v jare kaa ndive.

• Opaete teko reta, mopeti rami jeko vae, mbaravk reta. • Ñee, teko jare mborogurovia.

• Mbaet mopeti teta vae.

• Oyangareko jare oñemuña vaera kuae teko ñma vae jare opaete teko tetara reta gunoi vae. Opaete tetami pegua reta oñono iyeokuai guasupe omae vaera tetara reta itekomboere jare jae reta mopeti ramiño vae.

Kuae ñee reta jaeko tenondegua mborokuai gui. Kuae jei ikuatiape, teta guasu omae vaera kuae kuatia oyeapo vaere. Jayave kuae yemongueta tetara itekomboe jaeko oñeñono mborokuai guasupe. Kuae yemongueta tetapo itekomboe jaeko oñeñonota vae opaete kuae tetape. Kuae yemongueta jei mbae oyapo vaera teta guasu reta.

Kuae kuatia reta ipuere nembor nde jare neretara reta reyemongueta vaera, kirai ñande rakuere jare kirai omae reta neretare vae.

Iru rupi emae Kirai imiari mborokuai reikua vaera nde tekomboe, nde tetapo vae, opaete ñande mopeti ramiño. ¿Reikuano? kuae mbaetako ojoye vaera jakue kot, ngara kia ipuere gurova

¿ndepuerepa remboyao kuae yemongueta neretara reta ndive?

Ikaviko reyapo yemboat neretape, iru neretara reta ndive, remombeu ñeepe mbae oipota jei kuae vae. Ñee kavi rupi remombeu vaera, mojanga rupi, Karai oiko kuae yemongueta opa ara ñande ndive. rogurovia ndepuereta reyapo Ikavi vae jaeramoko oi kuae ñeerru.

-67-

TUS DERECHOS EN

TU LENGUA

- GU

ARANí

¿mboesaka tuisa vae reñono vaera yemboatrendape, ñemboerendape, jare moarendape? ¿mopeti mbaesakape oyapo taruju vae reta? ¿mbae ia ñemboerenda iovapeteare? Oipotague mbaravk reyapo neretape vae ndepuere remombeu unicefpe, jukurai opaete teta reta oikua vaera.

Kuae yemombeu teKomboe tetapo