3. Context recognition and utilisation
3.2 On representation
El texto que, en el Chronicon mundi, delata más explícitamente su origen pelagiano es la llamada Chronica de Pelayo Ovetense, cuya información se incorpora al relato del Tudense entre Chron. mun., IV.367-7245. Durante este intervalo (que corre
desde el comienzo del reinado de Bermudo II y el final del de Alfonso VI), la continuación de Pelayo se erige en la principal fuente estructural del relato, aunque se combina con otras complementarias374 o con adiciones del propio autor (todo ello a pesar de la presencia, masiva pero no estructuradora, de la Historia seminensis)375. Tal como he defendido, dentro del corpus pelagiano sólo encontramos la continuatio de Pelayo en las compilaciones A y B, pues en la miscelánea primitiva no figuraría tal como hoy la conocemos, trabada e interpolada (que es como demuestra conocerla Lucas), sino con algunos de sus elementos exentos, en un estado previo de elaboración.
Trataré por tanto de determinar si Lucas tuvo acceso a este tramo de la secuencia historial a través de la Compilación A o de la Compilación B. En este sentido, resulta crucial observar que Lucas conoce el episodio de Gudesteo Ovetense (Chron. mun., IV.4014-31), aunque retocado y reorganizado (en definitiva, mucho menos contrario al
rey que en la versión pelagiana)376:
Nam in multis, accusantibus quibusdam dompnum Gudesteum Ouetensem
episcopum cepit eum et in castro quod dicitur Pinna regine, in finibus Gallecie per tres annos in uinculis tenuit. Sed mundi Saluator tantam siccitatem dedit in terra, quod nullus homo arare potuit, unde facta est fames ualida in tota Yspania. Tunc homines quidam Deum timentes dixerunt regi : «Domine rex, quidam serui Dei uisionem uiderunt et dixerunt nobis quod peccasti in
Dominum, quando cepisti Ouetensem episcopum, et non pluet, nec fames exiet
374 A saber, la Historia seminensis, de la que toma extensos fragmentos (especialmente en el reinado de
Fernando I), la Historia Translationis o los Anales Castellanos Segundos.
375 Por lo demás, la combinación entre el final de la Chronica de Sampiro y el comienzo de la de Pelayo
en las colecciones pelagianas es más compleja (a la luz de la versión ex Seminense) de lo que da a entender la edición de Pérez de Urbel 1952.
a regno tuo, quousque soluas eum et restituas ei episcopatum suum». Hoc audito rex misit nuncios ad Astoricensem ecclesiam, et iussit absolui prefatum Ouetensem episcopum et honorifice restituit eum ecclesie sue. Etenim rex
Veremudus, quia facile deuiabat ad malum, facilius ad bonum misericordia flectebatur. Ab illa igitur die Dominus Ihesus Christus super faciem terre dedit
pluuiam et terra dedit fructum suum et expulsa fuit fames a regno Gotorum377;
lo mismo ocurre con el caso de Adulfo de Compostela (Chron. mun., IV.366-46),
dispuesto con anterioridad en la crónica del diácono leonés:
Tamen obtenebrauit leuitas mores eius bonos quoniam leuiter susurronibus
prebebat aures. Vnde tres serui ecclesie sancti Iacobi apostoli, quorum nomina hec sunt, scilicet Zadon, Cadon et Ansilon, accusauerunt apud eum falso dominum suum Adulphum episcoporum de criminibus pessimis et quod
promiserat Agarenis se Sarracenorum futurum et eis totam terram Gallecie traditurum. Rex uero indiscrete credidit tribus falsis testibus et iussit uelociter
Iacobensem episcopum ad se uenire Ouetum. Prouocabat regem hoc magis
credere, quia idem episcopus filius fuerat illius Gundissalui ducis, qui regi Sancio dederat uenenum in pomo. Iussit itaque rex querere taurum
ferocissimum ad interficiendum dictum episcopum. Pontifex uero in die cene Domini, sicut sibi preceptum fuerat, uenit Ouetum. Cui milites regis dixerunt ut prius ueniret ad regem, quam ecclesiam intraret. Ipse autem fultus a Domino dixit : «Ego prius ibo ad Regem regum Saluatorem meum et postea ueniam ad tirannum regem uestrum». Ilico intrauit episcopus ecclesiam nostri Saluatoris
sciens quod futurum erat, induit se sacris pontificalibus indumentis et celebrato
diuino misterio sic ab ecclesia indutus exiit et ad locum, ubi erat taurus uenit ante fores palacii regis, ubi fere omnes nobiles Astures conuenerant ad
tractandum in curia regis contra Sarracenos qui regnum Legionense
377 «Interea Saluator mundi tantam siccitatem in terra dedit, quod nullus homo arare uel seminare potuit,
unde facta est fames ualida in tota Ispania. Tunc homines Deum timentes dixerunt Regi: “Domine rex, quidam serui Dei uisionem uiderunt, et dixerunt nobis quod peccasti in Deum, quando cepisti ouetensem episcopum, et quod non pluet nec fames exiet a regno tuo, quousque soluas et dimittas in pace predictum episcopum”. Hoc audito, rex misit nuncios ad Astoricensem episcopum dominum Xemenum, cui commendauerat ouetensem ecclesiam, et iussit absolui prefatum ouetensem episcopum, et restituit eum eclesie sue. Ab illa igitur die Dominus Iesus super faciem terre pluuiam dedit, et terra dedit fructum suum et expulsa fuit fames a regno suo» (Chron. Pel., 581-17).
deuastabant. Tunc rex taurum dimitti precepit Taurus autem uelociter cucurrit
et cornua in manu episcopi dimisit et reuersus multos derisores interfecit et postea siluas unde uenerat, peciit. Episcopus uero ad ecclesiam reuersus, cornua que in manibus tenebant, ante altare nostri Saluatoris proiecit, et Cadonem et Zadonem et Ansilonem excomunicauit et orauit uoce clara dicens quod de semine eorum usque in finem mundi quidam essent leprosi, alii ceci, alii claudi et alii manci propter crimen falsum quod inposuerant ei. Rex uero ut
miraculum uidit, nimium doluit et satisfacere episcopo uoluit, sed episcopus
ultra regem uidere noluit. Mansit in eadem sede quatuor diebus, et secunda feria post Pascha ab Oueto cum suis exiit et in uallem Prauiarensem ad ecclesiam sancte Eulalie uenit. Quo loco percussus infirmitate corpus et sanguinem Domini sumpsit et quarta feria illucescente die spiritum Domino tradidit. Tunc sui, qui uenerant cum eo, feretrum fecerunt, ut eum ad ecclesiam
sancti Iacobi apostoli deportarent. Sed Dominus tam immobilem eum fecit, ut a
mille manibus hominum mouere non posset; deinde accepto consilio sepelierunt
eum in ipsa ecclesia sancte uirginis Eulalie378.
378 «Deinde aliud deterius egit tirannus ille rex: tres serui ecclesie Sancti Iacobi, quorum nomina sunt hec
Zadonem et Cadonem et Ensionem, accusauerunt apud eum falso dominum suum Adulfum episcopum crimine pessimo. Ille uero, ut erat indiscretus, facile prebuit aures illi accusationi falsissime, et credidit, misitque uelociter nuncios qui dicerent Iacobensi episcopo quod in die Ramorum Palmarum post consecratum Crisma a Compostella exiret, et in die Cene Domini Ouetum, ubi ipse erat, ueniret. Interim autem rex iussit adduci boues indomitos quam plures, elegit unum ferocissimum, quem teneri fecit, donec ueniret predictus episcopus. Pontifex uero, constituto die, Ouetum uenit. Cui milites regis dixerunt ut prius ueniret ad regem quam ecclesiam intraret. Ipse uero, fultus in Domino, dixit: “Ego ibo ad Regem regum prius et Saluatorem nostrum, et postea ueniam ad tirannum regem uestrum”. Illico intrauit ecclesiam nostri Saluatoris et induit se sacris pontificalibus indumentis, et celebrato Diuino Misterio, sic ab ecclesia indutus exiit, et ad locum ubi taurus erat ante fores palacii regis, ubi fere omnes Astures conuenerant ad spectaculum, uenit. Tunc rex taurum dimitti precepit. Ille autem uelociter cucurrit, et cornua in manu episcopi dimisit, et reuersus multos derisores interfecit, postea siluas, unde uenerat, petiit. Episcopus itaque ad ecclesiam reuersus, cornua que in manibus tenebat ante altare nostri Saluatoris proiecit et Chadonem et Ansionem et Zadonem excommunicauit, et orauit et dixit quod de semine eorum usque in finem mundi quidam essent leprosi, et alii ceci, et alii claudi, et alii manci propter crimen falsum quod imposuerant ei. Et maledixit regi, et dixit quod in semine eius surrexit palam, cunctis uiuentibus, hoc scelus. Deinde episcopus, exutus sacris uestibus, noluit ultra uidere tirannum illum, sed mansit ibi in eadem sede quatuor diebus, et II feria post Pascha ab Oueto cum suis exiit, et in ualle Pramarensi ad ecclesiam sancte Eulalie uenit, et ibi mansit. Quo loco percussus infirmitate, corpus et sanguinem Domini sumpsit, et quarta feria illucescente die spiritum Domino tradidit. Tunc sui qui uenerant cum eo statim feretrum fecerunt, in quo eum ad ecclesiam ubi episcopus fuerat deportare uoluerunt. Sed rex noster
Lucas conoce asimismo la descendencia de Jimena y el amancebamiento de su padre con la labradora Velasquita, con la descendencia resultante (Chron. mun., IV.418-17):
Ipsa uero Xemena ex comite Munione Roderici genuit comitem Rodericum Munionis, qui postea mortuus fuit in lite de Sacralias. Prefatus etiam rex ex una femina nomine Velasquita pulcherrima genuit infantissam Christinam. Ipsa
uero Christina genuit ex infante Ordonio ceco, filio Ranimiri regis, plures filios
et filias, Adefonsum scilicet, Ordonium, Pelagiam comitissam et Eldonciam, que fuit uxor Pelagii Froyle, qui diachonus fuit, et genuit ex eo comitem Petrum, Ordonium, Pelagium, Munionem et matrem Suarii comitis et fratrum eius, et Tharasiam comitissam Carrionensem, que edificauit ecclesiam sancti Zoyli martiris379.
El hecho de que don Lucas no incorpore a su obra la última gran interpolación propia de la Compilación B no contradice los datos que venimos exponiendo, a tenor de los muy particulares pormenores con que el compilador ilustraba la noticia de haber sido transladados los cuerpos de los reyes asturleoneses y santos, en tiempos de Almanzor, desde León y Astorga a Oviedo380, noticia que el Tudense se conformaba con consignar siguiendo la redacción común a las dos colecciones pelagianas:
celestis eum tam immobilem fecit, ut a mille manibus hominum non posset aliquantulum moueri. Dehinc, consilio accepto, in sepulchro lapideo optimo in sacrario quod est in latere prefate ecclesie Virginis Eulalie ad aquilonem sepelierunt. Deinde reuersi sunt unusquisque in propria. Aliud nefas nefandissimus ille princeps egit» (Chron. Pel., 5817-6115).
379 «Ipsa Xemena ex comite Munione Roderici genuit comitem Rodericum Munionis, qui postea mortuus
fuit in lite de Sacralias. Predictus etiam princeps ex una rustica femina nomine Velasquita, filia Mantelli et Bellalle de Meres iuxta montem Copcianem, genuit infantissam dominam Christinam; ipsa autem Christina genuit ex infante Ordonio filio Ranimiri infantis ceco plures filios et filias, Adefonsum scilicet Ordonii, Sanciam Ordonii, et comitissam Eldonciam que fuit uxor Pelagii Froile, qui diaconus fuit, et genuit ex illa comitem Petrum Pelagii, Ordonium Pelagii, Pelagium Pelagii, Munionem Pelagii, et matrem Suarii comitis, et fratribus eius, et Tarasiam comitissam carrionensem, que edificauit ecclesiam Sancti Zoili» (Chron. Pel., 625-639).
380 El refundidor de la Compilación B añadía: «Corpora uero regum conciderunt, de quibus prediximus,
extra ante sepulchra priorum regum. In prima techa, que est in medio, conciderunt corpora Adefonsi regis et eius uxoris Xemene regine. In secunda theca, que est ad dexteram partem, posuerunt corpora Ordonii regis filii Adefonsi et Xemene, cum uxoribus eius Mummadomna et Sancia. In tercia uero theca sepelierunt corpora Ranimiri regis filii Ordonii et Mummadomne, cum filiis eorum: Ordonio rege et eius
Venientes autem Astures Legionem tulerunt corpus sancti Pelagii et corpora quorundam regum et ea detulerun Ouetum. Similiter corpora regum que erant
in Astorica, transtulerunt Ouetum (Chron. mun., IV.3754-57)381.
Respecto a las particularidades de detalle anteriormente consignadas, da la impresión de que el Tudense también conoció la información omitida por la
Compilación A en lo tocante a las zonas del norte peninsular no holladas por el pie letal
de Almanzor, en vista de las palabras subrayadas:
Verumptamen Aluam, Lunam, Gordonem et Arbolium non cepit, nec Berizum
intrauit (Chron. mun.,IV.3751-52)382.
Por lo tanto, el cotejo entre las redacciones pelagianas y tudense de la Chronica de Pelayo apunta en una clara dirección: don Lucas tuvo a su disposición un testimonio de la Compilación B383.
uxore Geloira, Sancio rege et eius uxore Tarasia. Ad leuam autem in secunda theca condiderunt corpora Froilani regis filii Adefonsi et Xemene, una cum uxore sua Mummadonna regina; et secus isti in tercia theca sepelierunt reginam Geloiram, dictam Castam, filiam Ranimiri et Tarasie. Et in quarta theca, que est excelsa, sepelierunt reginam Tarasiam uxorem predicti regis Ranimiri ad caput, et ad latus Mausolei Adefonsi regis Casti condiderunt ossa filiorum filiarumque ex predictis regibus» (Chron. Pel., 672-685). 381 Procedente de Chron. Pel., 65
8-14: «Cum uero audissent et cognouissent legionenses et astoricenses
ciues illam plagam uenturam super eos, ceperunt ossa regum que erant sepulta in Legione et Astorica, una cum corpore Sancti Pelagii martiris, intrauerunt Asturias, et in Oueto, in ecclesia Sancte Maria, dignissime sepelierunt ea».
382 Sin embargo, contra pronóstico, es perceptible en el Chronicon mundi la omisión del tercer hijo del
infante Ordoño en la nómina de los tenidos de la «infantissa» Fronilda Pelagii, compartida con la
Compilación A, en lo que a todas luces parecía un claro salto de vista entre palabras iguales: «Ipse infans
Ordonius ex infantissa Fronilda Pelagii genuit plures filios, quorum nomina hec sunt: Adefonsus, Pelagius, ( ) Sancius et Xemena» (Chron. mun., IV.415-7). ¿Se trata de una casualidad o tuvo Lucas a su
alcance algún testimonio asimismo de la Compilación A y lo manejó puntualmente? En torno a esta posibilidad, cfr., más abajo, pág. _.
383 Por extensión, hay que descartar para este tramo el uso de la Chronica naiarensis, que tampoco conoce
Entre los loci critici significativos para la bifurcación de nuestra recensión en
dos ramas, destacaba la laguna por homoioteleuton cometida por la rama de Batres al narrar la enfermedad de Bermudo II (véase, arriba, págs. 79-80); es lástima, sin embargo, que precisamente ese fragmento no lo tome Lucas verbatim de su fuente, como suele, lo que vuelve imposible saber si heredó una lectura mejor que la de la familia Batres:
Rex autem Veremundus maxima pedum grauatus egritudine per manum episcoporum et abbatum multas elemosinas faciens […] (Chron. mun., IV.4118- 20).
Más relevante es la independencia respecto a los errores de Batres detectables en el
Chronicon mundi:
Ensionem-Ansionem/Ausilionem-Auxilionem (B, fol. 64b/64va-k, fol. 55v/55v-
Chron. Pel., 592/6012) > Chron. mun., I.369, 32-33: Ansilon;
Salamanca/Talamanca (yerra B, fol. 68a-k, fol. 59-Chron. Pel., 814-5) > Chron.
mun., IV.709: «Talamancam»;
así como su cercanía a la rama Sandoval en un par de detalles que se dejan traslucir en el discurso del Tudense:
indumentis/vestimentis (B, fol. 68vb-k, fol. 59v-Chron. Pel., 858-9) > Chron.
mun., IV.7219: «uestimentis».
rex uixit LXXVIIII annis/rex vixit et LXX anni annis (B, fol. 69b-k, fol. 60-
Chron. Pel., 876) > Chron. mun., IV.7236: «Igitur rex Adefonsus septuagesimo
uite sue anno, accepto corporis et sanguinis Domini sacramento, obiit Toleto