D IE G E L O F T E K E R K . Woorc/ ^oora/.
In die afgelope paar jaar w as daar heelwat beroering in die land omdat beweer is dat die gelofte wat die V oortrekkers in Desember 1838 aan G od gedoen het om na n eventuele oorwinning 'n kerk te bou tot eer van sy naam en uit dankbaarheid dat H y hulle gebede verhoor het, nooit uitgevoer is nie, en dat die kerk wat gebou is en wat tans a s die Voortrekkermuseum bekend staan, nie die egte gelofte kerk is nie. Die N atalse Provinsiale R aad het selfs 'n ordinan- sie gepasseer w aarin die stadsraad van Pietermaritzburg die reg gegee word om n seker stuk grond wat die V oortrekkers vir die bou van die gelofte kerk sou gereserveer het, aan die kerkraad van die N ed. G eref. Gemeente ald aar te skenk, sodat die geloftekerk nou eindelik gebou kan word. Dit het heelwat beroering gebring, want dit sou skokkend wees as dit sou blyk dat die Voortrekkers ontrou w as en en die gedane belofte nie uitgevoer nie.
Die Sentrale Volksmonumentekomitee het dit dan ook nodig geag om die saak grondig te Iaat ondersoek en dit aan professor H. B. Thom van Stellenbosh en aan myself opgedra om 'n historiese ondersoek in te stel. Hierdie ondersoek is onafhanklik van mekaar gedoen, en die bevindings w as dieselfde: J :e Voor-freArA:erf?!HseHrn w as Je u r cfie VoorireArArers a s díe 6ecfoef. O p die jongste vergadering van die Volksmonumentekomitee is besluit dat die rapporte gepubliseer kan word, en daarom word my rapport hier afgedruk.
RAPPORT OOR DIE G ELO FTEK ERK DEUR PROP.
DR. S. P,
ENGELBRECHT. A s die belangrikste gegew ens oor die totstandkoming van die V oortrekkergelofte kan die volgende geld:1. Die joernaal van Bantjies'):
D es Z o n d ag s morgens, voordat de G odsdienst begon, het de H oofd-Kom m andant degenen die de Godsdienst zouden verrig- ten, by m alkander komen, en verzocht hen, met de gemeente te spreken, dat zij alten volyverig in geest en in waarheid, tot G od mogt bidden, om zijne hulp en bijstand in het slaan tegen den
vyand; dat hij aan den Alm agtigen een gelofte doen wilde, (indien allen we! wiHen), — ,,om zoo de Heere ons de overwinning geven mogt, een H uis tot zijns grooten N aam s gedagtenis te stichten alw aar het Hem zal behagen," — en dat zij ook moesten afstpeken, de hulp en bijstand van G od, om deze gelofte zeker te kunnen volbrengen, en dat wij den dag der overwinning, in een boek zullen aanteekenen, om dezelve bekend te maken, zelfs aan onze laatste nageslachten, opdat het ter Eere van G od gevierd m ag worden.
2. Die brief van G eneraal A. W . J. Pretorius van die H oo fstad van D ingaan op 23 Desem ber 1838"):
V erder moet ik u melden, dat wij besloten hebben om den dag onzer overwinning, zijnde .Zont/a%y Je n 16 Z)ece/n&er, onder ons gansche nageslacht te doen bekend worden, en dat wij het aan den H eer willen toewyden en vieren met dankzeggingen, zoo als wij, v o jr ac t wij tegen den vijand streden, :n Aef openbaar 6e/oo/cf Ae&&en, zoo ook, dat zoo wij de overwinning verkregen mogen, wij den H eere tot zijns naams gedachtenis een huis stichten zullen alw aar H ij ons zulks aanwijzen zal; welke geloften wij nu hopen te betalen met de hulp des Heeren, nu Hij ons gezegend en onze gebeden verhoord heeft.
3. D ie opstel van D ew ald Pretorius in M aart 1862, wat die volgende oor die gelofte meedeel^):
En het herinnert mij alsof het vandaag gebeurde, hetgeen daar toen plaats vond, dat vóór het begin van de godsdienst, de Kom m andant-G eneraal, die het bestuur van het kommando had, A . W . J. Pretorius, aan den Heer C e lla rs vraagt om eene belofte aan den H eer onzen G od te doen, dat, als de H eer de over winning aan onzen kant geeft, die dag als een bededag alle jaren gevierd zal worden, en dat in het land, dat nu eene w oestyn en een moordenaarskuil is, kerken en scholen gebouw d zullen worden tot G ods eer. En dat de Heer Celliers tot den komman- dant zeide: O ude Broeder, ik ben bevreesd, G od is een jaloersch G od. W ij zullen den dag verwaarloozen en wij zullen met dub bele slagen geslagen worden. Hij begint daarop met zijne go d s dienst en onder het houden van de dienst, wordt hij zoo gesterkt dat hij het w aagt te doen en het bovenstaande belooft en vraagt
2) D f Zuid A frikaan 16 Feb. 1839. Het Nederduitsch Zuid-A frikaansch T ijd schrift 1839, bis. 155.
3) Herinnering aan de merkwaardige verlossing der Afrikaansche Immigranten op Zondag 16 December 1838 by Bloedrivier. Gedrukt by P. D avis. Zn. P.M . Burg 1865. f yierdie vandag baie seldsame brosjure is in 1865 deur ds. P. Huet die Scriba van die N atalse Ring uitgegee na aanleiding van die besluit van die Ring op 20 Okt. 1864 om 16 Desember as 'n dankdag te vier.
dat de H eere het hart van onzen vyand als water make en dat zij in zeven en meer dan zeven deelen van ons mogen aftrekken.
4. D ie joernaal van Sarei Cilliers wat hy in 1870 opgestel het en waarin die volgende voorkom*):
D e heer Andries Pretorius w as onze gekozene G eneraal, op deze commando, hij sprak met mij ook ik met hem, over de belofte die die Bijbel heilige heb gedaan, dat ook wij de H eere een belofte moeten doen, als de Heere ons de Overwinning, tegen onze V ija n d zoude geven, dat wij dan die dag als een „sabbath elk jaar zoude heiligen, m aar ik stelde voor w at D avid zegt, doet belofte m aar betaald zijde Heer, het is beter dat wij niet beloof, als dat wij beloofd en niet betaal, het w as dan zijne begeerte, dat wij tezamen Hem een belofte zoude doen, daar w as noch een deel menschen, ook een Commandant die niet bij ons w as. Ik zeide aan hem dat het uitstel moeten hebben totdat Cobus W y s, tegenwoordig w as, hij kwam aan T u g e la bij ons, en wij sprak toen met hem, en het w as toen ook zijne begeerte, dat het gedaan moet worden, ook de Veldcornetten, toen kwamen wij tot de besluit, dat wij de Heere, onze G od eene belofte pligtig zoude doen, als de Heere met ons zal gaan, en dat H ij onzen V ija n d in onzen handen zoude geven, dat wij de dag in elk jaar de Heer zoude „heiligen" en zoo door brengen als een Sabbath d ag.
A s ons hierdie vier stukke met mekaar vergelyk dan val dit op dat al vier ooreenstem dat beloof is om die dag van die oorwinning jaarliks op godsdienstige w yse as dankdag te vier. V erder, dat alleen Bantjies en A . W . J. Pretorius melding maak dat beloof is dat hulle as die oorwinning behaal is tot gedagtenis vir G od 'n „h u is" sal stig, maar dat hulle nog nie weet w aar hulle dit sou doen nie. D at D ew ald Pretorius vermeld dat beloof is „kerken en scholen ' tot G ods eer te bou. D at Sarei Cilliers die bou van 'n kerk of kerke glad nie ver meld nie.
O ns neem aan dat beloof is om vir G od n huis te bou, soos Bantjies en A . W . J. Pretorius vermeld. Die eerste V oortrekkers het reeds in 1836 die Oranjerivier oorgetrek, m aar nêrens w as daar 'n kerkgebou nie. N ou word beloof dat 'n kerk gebou sal word, m.a.w. a s die mag van die sw art barbare gebreek word, sal gesorg word dat van die land 'n christenland gem aak sal word, soos dan ook geïnter- preteer deur D ew ald Pretorius, toe hy in 1862 geskryf het dat beloof is om in die woesternye „kerken en scholen" te bou. O ok val dit op dat én B antjies én A . W . J. Pretorius duidelik sê dat hul nog
nie weet w aar die huis gebou sa! word nie. Soiets as ,,geloftegrond" het dan ook nooii bestaan nie.
Een ding staan ook v a s : met die gelofte het die V oortrek kers nimmer bedoe! om n monumentele kerkgebou, 'n soort monument, te bou nie. Die bedehuise wat hulle in die Kaapkolonie geken het, w as alger nederige geboue met grasdakke sonder torings, en die meeste het nie eers banke in gehad nie. Die enigste sierlike kerkgebou in die Káapkotonie w at 'n toring gehad het, w as die kerk in K aapstad , en hoeveel van hulle het die kerk van K aapstad wat in 1836 afgebreek is en eers in 1841 deur die teenswoordige gebou vervang is, gesien? 'Sierlike en grandieuse kerkgeboue in die hedendaagse sin van die woord, het hulle nie geken nie. Selfs in 1866 toe die hedendaagse kerkgebou van Potchefstroom ingewy is, het dit met sy grasd ak en die ontbreking van alle sierlikheid tog as die mooiste gebou in T ra n s vaal gegeid.
O p 8 Februarie 1837 is die eerste kerkraadslede gekies, en hulle het reeds by V etrivier (W inburg) op 19 M ei 1837 n oproep gedoen om n kerk te bou, m aar deur die trek na N atal het daar niks van gekom nie. A an die einde van 1838 w as daar n groot laer aan die Boesm ansrand, en na die oorwinning op 16 Desem ber is hier n dorp aangelê met die naam van Pieter M artizburg, en reeds op 21 M aart het G eneraal Pretorius hiervan geskryP):
O p 13 M ei 1839 het J. J. Burger en }. S. M aritz n brief aan 'n viertal K aap se predikante geskryf en om 'n predikant gevra, en o.a. daarin gesê dat dit altyd hul voorneme w as om wanneer hulle rus gevind het')
A an den G od onzen vaderen een huis te willen bouwen.
O p 20 M ei 1839 word uit N atal berig dat die mense nog in laers staan^)
van alle kanten met palen omringd welke tot eene verschan sing dienen . . . H et gansche volk verlangt eenen Leeraar, en is voornemens aan de Boschesm ans Rand, de plaats w aar de kolonie gesticht zal worden, eene kerk te bouwen. M et heeft reeds, terwijl wij ons ald aar bevonden, eene inteekingslijst geopend, en binnen den tijd van een half uur w as er over de S300 inge- teekend.
ín hierdie brief word ook vermeld dat Erasm us Smit Sondae godsdiens hou.
s) Ned. Zuid Afr. Tijdschrift 1839, Ms. 239.
s) A. Dreyer: Die K aapse Kerk en die Groot Trek, bis. 15 7) Ned. Zuid. Afri. Tijdschrift 1839, b!s. 320.
In n brief van J. S. M aritz aan Generaal Pretorius op 29 M ei 1839 maak hy melding van die")
Schoone voornemens van eerlang een schoone kerk te zien bouwen.
En op 13 Junie 1839 skryf Adv. C. J. Brand uit K aap stad aan Pretorius dat hy daar 'n intekenlys geopen het")
tot bijdragen van den opbouwen des tempels, welke gij den Heere hebt beloofd.
O p 7 Septem ber 1839 het die kerkraad 'n versoekskrif oor die bou van die kerk aan die V o lk sraad gestuur, w aarop die R aad vier persone as ,,gecom m iteerdes" benoem het, d.w.s. persone wat die saak moes aanpak. O n s kan met sekerheid aanneem dat d aar intussen 'n voorlopige kerk daargestel is, n ,,rietkerk" soos die vrou van E r a s mus Smit dit in haar dagboek noem, en wat deur Landdros J. P. Zietsm an in n brief aan die V o lk sraad op 31 Januarie 1840 'n „kerk huis" genoem word. Sulke rietkerke het mens nog in 1852 in T ra n s vaal gevind.*")
D aar is in 1839 verskillende kollektelyste uitgestuur, en die eerste daarvan het gelu i"):
D aar des R aad des V o lk s besloten heeft eene K erk op de plaats genaam d Pieter M aritz Burg, te stichten, zoo is het dan dezelve by deze een iegelijk goedgunstiglijk uitnoodigt daartoe te wille bijdragen.
Die boukommissie het bestaan uit A. W . J. Pretorius, H . P. N . Pretorius. }. S. M aritz, L. }. M eyer, }. du Plessis, J. J. Burger en ƒ. M oolman. O p 29 O ktober 1839 skryf Sarei Cilliers van af Riet- rivier dat die mense in Natal*^):
alreeds een aanvang m aak tot een Kerk een bereiding van Hout en Steen.
D us hulle bou nog nie, m aar kap nog hout en m aak nog stene, en daarom het die boukommissie in 'n oproep wat hulle uit Pieter maritzburg gedoen het, gepraat van die kerk wat hulle „voornem ens" is om te bou.
D aar w as van die begin a f 'n aanmerklike deel van die V o or trekkers wat teen Erasm us Smit gekant was, om redes wat hier nie ter sake is nie. In Desember 1836 wou sommiges selfs die W esley- aanse sendeling J. Archbell in pleks van hom kies, en in N atal w as daar verskillende mense wat niks met hom te doen wou hê nie, en daarom het die V o lk sraad op 3 Januarie 1840 besluit om die
Ameri-s) Voortrekker-Argiefstukke, bis. 70. ") Voortrekker-Argiefstukke, bis. 84.
*°) J. Stuart: D e Hollandsche Afrikanen, b!s. 374.
**) 'n Faksimilee-afdruk hiervan by A. F . Hattersley: Pietermaritzburg Pano rama. p. 22.
kaanse Sendeling Lindley a s predikant aan te stel mits sy dokumente in orde w as, terwyl Smit wie se salaris Rks. 600 w as, kon aanbly vir sy volgelinge, en op 6 M aart 1840 het hulle sy salaris tot op Rks. 800 verhoog d.w.s. van Í4 5 tot 560.
O p 7 M aart 1840 het die V olksraad egter 'n beroep uitgebring op ds. P. K. Albertyn, 'n A frikaander wat in die jaar 1833-1839 in H olland in die teologie gestudeer het, en teen die einde van 1839 in die K aap terug w as, w aar hy op 9 Januarie 1840 as predikant gelegitimeer is. D ie salaris waarvoor ds. Albertyn beroep w as, w as „voor de eerste jaar 100 pond steling op zijn m inst," met vrye woning en 'n pensioen van R kds. 600 ( = 545) per jaar as hy sou aftree, terwyl daar uitdruklik bepaal is dat Erasm us Smit „zal als een rustend leeraar verblijfen." D ie verlange na 'n perdikant w as so sterk dat die mense kinderlik optimisties w as dat ds. Albertyn die beroep ook sou aan neem en dadelik sou kom. M aar nou w as die groot vraag, w aar moet die dominee woon? 'n Pastorie w as daar nie, die meeste wonings w as hartbeeshuisies. Erasm us Smit het in 'n eie huis „in de lager" gewoon, d.w .s. 'n huisie wat binne die deel geleë w as w at in 1839 „van alle kanten met palen om ringd" w as om „tot eene ver schan sin g" te dien. W a t moes hulle nou aanvang as ds. Albertyn kom? D aarom het landdros J. P. Zietsm an op 28 M aart 1840 aan die V olk sraad a s volg gesk ryf^):
W elE d ele Heeren,
Een Leeraar voor deze plaatse ontboden zijnde, en welke men na alle w aarschijnlijkheid met de eerste vaartuige verw agten kan. Is het ook nodig dat er voorziening voor woning en g o d s dienstige gestig zal worden gemaakt, omdat de tegensw oordigen niet voldoende is voor een vierde getal der gemeente te bevatten.
Heb ik goed gedagt een plan aan de Edele R aad voor te stellen welke na mijn op de voordeligste voor Kerk en gemeente op dit korte ogenblik zal komen te staan.
U it hierdie brief van landdros Zietsm an blyk dat hulle verw ag het dat Albertyn die beroep sou aanneem *en met die eerste skip sou kom; dat die tydelike kerkgebou, soos vroeër gesê w as dit w aarskynlik 'n rietkerk, gans en al te klein; dat hy 'n plan het om aan die hand te doen waardeur die kerk en gemeente op hierdie oomblik wanneer daar nie tyd w as om te verloor nie, die beste gehelp kon w ord, m.aw. daar w as haas by die saak. M aar ongelukkig weet ons nie presies wat die plan w as w at Z ietsm an aan die hand gedoen het nie, want in die notule van die V o lk sraad kom daar niks van voor nie. In elke geval weet ons dit dat daar in Aprilm aand 1840 'n publieke byeenkoms gehou is w aar besluit is:
O p het Pastories grond alhier ter Plaatse een godsdienstig gestig te vervaardiegen, met welke zij eene aanvang willen nee- men op M aan d ag den 28sten dezer — voor den verw agte leeraar den W el E erw aarde H eer P. Albertyn welke door den V olks R aad is beroepen voor deeze P laats — welke gebouw na dat de kerk zal voltooijd zijn, tot een Pastorie of wooning voor den leeraar zal moeten veranderd worden.
So lui die eerste kollektelys, uitgegee op 15 April 1840, en onder teken deur J. J. Burger. Die ander lyste wat bew aar gebly het, kom daarmee, wat die inhoud aanbetref, ooreen. U it hierdie lys blyk die volgen de: die publiek het besluit om op die pastorie-grond 'n godsdienstige gestig op te rig waarin ds. Albertyn moes woon en waarin ook gepreek moes word. Dit moes dus vir kerk sowel as vir pastorie diens doen, maar as die kerk klaar sou wees dan moes die geheel as pastorie vir ds. Albertyn gebruik word, en moes daar nie meer in gepreek word nie. D ie benaming „godsdien stig g e stig" is in die ou tyd in die Kaapkolonie sowel as deur die V oortrekkers vir 'n gebou gebruik wat kerklik van aard was, 'n kerkgebou, 'n predi- kantswoning of n plek vir kerklike samekomste. Die naam „P astories grond beteken gewoonweg „kerkgrond"; die ou H ollandse benaming vir kerklike vaste eiendomme w as „pastoriegoederen." D ie kerkgebou en die pastorie het gewoonlik bymekaar gelê, soms op dieselfde stuk grond, en ook aanm ekaar, soos dit bv. in W akkerstroom nog die geval w as toe ds. D . P. Ackerman in 1875 daar predikant geword het. en wel so dat die eetkamer tegelykertyd ook die voordeur en die gang w as w aardeur die gemeente in die kerk moes kom. Sien „D ie N ed. H erv. Gemeente V olksrust (W akkerstroom ) 1861-1941 deur myself, bis. 11. Hoe dit verder met hierdie planne geloop het weet ons nie, alleen dit is t?as en se&er.- dit is noo:i uitgevoer nie. Dit skyn of daar teenkanting teen hierdie planne w as, want op 7 April 1840, dus 'n week voor die kollektelyste uitgestuur is, het landdros Zietsm an die volgende aan ƒ. J. Burger geskryf, en wel aan Burger en nie aan die V o lk sraad nie omdat hierdie liggaam reeds op 4 April verdaag het tot 3 Junie'*):
!k erken den ontvangst Uw er twede brief gedateerd 7 dezer, aandringende om eene byeenkomst op D insdag te mogen houden om over kerk zaken te mogen handelen. N iets kan mijn aan ge namer zijn dan bijeenkomsten van dien aard mijn hoogste goed keuring te doen weg draegen, doch ben verplicht ü w E d . na de mijne van gistere te refireeren, de reeds verleende toestemming kan, nog wensch ik terug te roepen, En een twede byeenkomst over een en de zelfde onderwerp vermag ik met een gerust
weeten niet permitteeren, voor en aleer men schadelijkheid daarin heb gezien, dan zoude een tweede niet kan worden gew eigerd om de eerste te w ederleggen — Echter vertrou ik nog U w E d . in vereeniging met de reeds gevraagde en toegestem de byeen- komst te zien, alw aar een elk het recht behoud zijn tegenw erp en de voor hem nadelige plannen te kunnen tegenspreken. — Een algemene vereenigen die ons M aatschappij in liefde band ver sterken zullen, is de eenigste hoop op voorspoed geluk en wel- vaard onzen nieuwe volksplanting.
D s. Albertyn het die mense aan 'n lyntjie gehou en voorlopig geen besluit geneem nie, maar hulle het maar bly hoop dat hy tog nog sou kom. O p 18 A ugustus 1840 het die weduwee F. Preller vanuit K aap stad aan G eneraal Pretorius geskryf dat sy 'n gerug gehoor het dat hy die beroep sou aanneem.^) M aar, ds. Albertyn het bedank en die mense moes nou ander planne maak. Hulle het hul weer tot Daniel Lindley gewend en hom gevra om as hul predi kant op te tree, en in die V olksraadsitting van 16 Januarie 1841 het die kommissie wat sy dokumente moes ondersoek, aan die V o lk sraad gerapporteer dat dit alles in orde w as, waarop hy op 'n salaris van KI00 per jaar plus vry woning as predikant aangestel is, met ingang van 1 April, terwyl E rasm us Smit hom voorlopig moes onthou van die bediening van die sakramente. Die plan om die kerk voorlopig ook as pastorie te laat diens doen is heeltemal laat vaar, en die gebou is dan ook noo<f vir s o n doel gebruik nie. D ie mense het vir Lindley 'n huis of huisie gehuur^), en op 5 Julie 1841 het die K erkraad besluit om die plankdak van die kerk wat gelek het, met 'n grasdak te vervang en dit van 'n paar gew els te voorsien, en binnekant 'n gallerei te bou, wat ook gedoen is. T een die einde van 1841 het die kerkraad n erf tussen Lange M ark straat en Loopstraat van L. de Ja g e r vir die som van 500 ryksdaalders gekoop en dit aan hom op 18 Januarie 1842 betaal, en op hierdie erf is 'n dubbelverdieping pastorie gebou wat in 1844 voltooi is en wat gedurende verskillende jare as die p as torie van die gemeente gedien het. Lindley het toe dit klaar w as daarin gaan w oon "). Dit is dan ook een van die beste bew yse dat die kerkgebou vir 'n kerk bedoel w as en nie vir n pastorie nie, want anders sou die mense nooit in die jare 1843-1844 'n dubbelverdieping pastorie gebou hét nie. D aar bestaan dan ook nie die minste bew yse om te kan beweer dat die ou kerkie wat vandag die V
oortrekker-'s) Voortrekker-Argiefstukke, bis. H0.
*') A short account of Mr. and Mrs. Lindley's work in South A frica. N atalse Argief.
museum is, nie deur die Voortrekkers as die geloftekerk beskou is nie, maar wel as 'n tydelike gebou wat later deur n behoorlike gelofte kerk vervang moes word. W el is daar bewyse van die teenoorgestelde. S o skryf Sendeling Jam es Archbell'") wat baie met die V oortrekkers in aanraking w as en met name met Sarei Cilliers wat hom selfs predikant van die V oortrekkers wou gehad het en w at in H ollands gepreek het^), in September 1841 uit N atal die volgende:
T h e farm ers and their families are decently dressed, and, though articles of clothing at N atal are enormously expensive, they have not degenerated in their costume. N or are they inat tentive to religion. Some, it is well known, possessed more than a nominal Christianity before they left the C ape Colony; and their disasterous removel has not caused their zeal to abate. T h ey have built a large temporary church at the Um lazi, and a more permanent one at Bushm ansrands, where the Rev. M r. Lindley is now officiating; and there, at least, the exterior of religion will be perpetuated.
Langsam erhand het daar n skerper skeiding gekom tussen die kerkadministrasie en die staatsadm inistrasie. D ie kerkeiendomme is nie meer as staatseiendom beskou nie, en met die begin van 1841 het die kerkraad sy eie kasboek vir ontvangste en uitgaw es aangelê. O p 7 Januarie 1842 het die V olk sraad die erf w aar die kerk op gestaan het, aan die kerkraad oorgemaak^"). M aar dit w as alleen die erf w aar die kerk op gestaan het, en nie die erf van die markplein langsaan w at volgens die Zietsm an-verklaring van 1855 sou aangew ys gewees het om daarop later n ander kerk te bou nie.
O p 6 April is die tweede eeufees van die landing van Jan van Riebeeck aan die K aap plegtig en op godsdienstige w yse in die ge loftekerk in Pieterm aritzburg gevier. Die preek is deur ds. H . L. Döhne gehou, en verder is toesprake gehou deur J. D . M arquart, J. N . Boshof en Eerw . W . Campbell^*). In die toespraak van J. N . Boshof, die latere V ry staa tse Staatspresident, en in 1852 ouderling van M aritzburg, kom o.a. die volgende voor:
Veertien jare geleden, toen ik mij voor het eerst op reis hegal, om het land van N atal te bezien, zag ik dit geheele land land woest, onbebouwd en onbevolkt, behalwe eenige
legerplaat-**) John Bird: T h e Annats of N atal, I, p. 654.
**) The D iary of Dr. Andrew Smith 1834-1836 (V .R .S. 20). bis. 149, w aar die skrywer verhaal hoe hy op 30 N ov. 1834 n preek van Archbell bygew oon het w at in Hollands gehou is.
2°) Volksraadsnotule, Voortrekkerwetgewing, bis. 173-174.
sen van de toen p as aangekomen Emigranten. Drie jaren daarna, toen ik mij met mijn huisgezin hier te woon kwam vestigen, werd dit G odshuis reeds opgerigt, en thans mogen wij er verscheiden andere onder tellen door Protestanten uit onze Engelsche en Schotsche medebroeders gebouwd, behalwe die door de H olland- sche Em igranten, zoo in de Souvereiniteit als over de V a a l Rivier, op verscheidene plaatsen reeds voltooid.
Let wel, met geen woord word deur Boshof, w at tog op hoogte van sake w as, daarvan gerep dat hulle nog by G od in die skuld gestaan het deurdat die geloftekerk nog gebou moes word.
O p 23 Julie 1853 is G eneraal Andries Pretorius aan die M agalies- berg oorlede. Tien dae voor sy dood toe hy gesien het dat die einde daar w as, het hy sterwende die bekende aangrypende skryw e aan die krygsraad gerig, w aaronder verskeie manne w as wat aanw esig w as toe die gelofte afgelê is en wat aan die slag van Bloedrivier deel- geneem het. In daardie brief het hy die mense verskillende ernstige vermanings op die hart gedruk, maar 'n vermaning om die gelofte uit te voer deur die geloftekerk nou eindelik te bou, kom d aar nie in voor nie. In M aart 1862 het D ewald Pretorius wat toe in die distrik Umvoti (Greytow n) gewoon het, die opstel geskryf w aarvan ons aan die begin melding gem aak het. Hierin sê hy die volgende oor G elofte-dag"*):
Dit is de dag der belofte, die verw aarloosd is. En hoe getrouw heeft de H eere niet het gebed van de bidders verhoord en de redding op het oogenbilk beschikt!
In hierdie opstel kla hy dat 16 Desember nie behoorlik gevier word nie, m aar met geen enkel woord kla hy dat die belofte om 'n kerk te bou, nog nie uitgevoer is nie.
O p die D erde N atalse Ringsvergadering van Oktober 1864 w at in Pietermaritzburg gehou is, het die Kerkraad van Pieterm aritzburg die volgende beskrywingspunt ingedoen :
D e 16de December worde in de gemeenten G odsdien stig als een dankdag herhacht.
Die predikant van Pietermaritzburg, D s. P. Huet, en die a fg e vaardigde ouderling J. N. Boshof, het die beskrywingspunt voorgestel en toegelig, en dit is met algemene stemme aangeneem . Hulle het op die gelofte gew ys en op die nalatigheid om 16 D esem ber godsdiens tig te vier, m aar met geen enkel woord het hulle daarop selfs m aar gesinspeel as sou die ander deel van die gelofte, namelik om 'n gelofte kerk te bou, nog nie uitgevoer wees nie.^).
22) Die genoemde brosjure „Herinnering aan de M erkw aardige Verlossing . . bis. 10.
**) Notulen van de Derde Natalsche Ringsvergadering gehouden te Pieter maritzburg 1864, bis. 10.
In 1854 het die gedagte in die kerkraad van M aritzburg opgekom om die ou V oortrekkerkerk deur 'n ander gebou te vervang, en op 2 Oktober het diaken J. C . Boshof, 'n broer van J. N . B oshof, voor gestel „een nieuw kerkgebouw in Pietermaritzburg te stichten." Die kerkraad het besluit om eers die gemeente hieroor te raadpleeg, vpaarop daar op 9 A pril 1855 'n vergadering van manslidmate gehou is. Die volgende is die notule van hierdie vergadering soos dit in die kerk- raadsnotuleboek voorkom:—
Deze vergadering werd te zamen geroepen door den Kerke- raad ten einde in overweging te nemen „o f er een nieuwe kerk zal worden gebouw d?" N ad at de vergadering met het gebed is geopend door den Leeraar stelt hij deze vraag voor en allen er bij tegenw oordig geven een toestemmend antwoord.
V ervolgen s gaat men over tot het beraadslagen over het ver krijgen van fondsen voor den opbouw en na eenige woordenw is seling besluit de vergadering om aan den Leeraar op te dragen eene collecte in H olland te gaan ondernemen mits er een plaats vervanger worde bezorgd, wanneer den Leeraar slechts zijn salaris zal worden gew aarborgd en geen verdere reisonkosten.
D e Heeren A . de Koek, C. Kestell en Thom M artens verkla ren zich tegen dit besluit.
De H eer A . de Koek stelt voor dat er eene Com m issie van zeven leden zal worden benoemd om het opzicht te hebben over het bouwen der kerk; dit wordt met algemeene stemmen goedge keurd. — V ervolgen s gaat men over tot het benoemen der leden van de commissie, bij besloten stem briefjes; de H eeren T . S. Berning en P. Ferreira benoemd zijnde om die te openen zoo blijkt het dat met meerderheid van stemmen gekozen zijn de Heeren P. Ferreira, J. C. Bosh cf, J. P. Zietsm an, A . J. de Koek, G . J. N aude, F . S. Berning en S. v. Breda.
M en besluit dat vyf een quorum zullen uitmaken om eenig wettig besluit te kunnen nemen.
D aar word wel besluit om 'n nuwe kerk te bou, m aar met geen woord word melding gem aak dat daar nog altyd 'n geloftekerk volgens belofte aan G od gebou moes word. Niemand het dan ook daar ge- twyfel dat die bestaande kerkgebou die geloftekerk was.
Het wordt den Leeraar opgedragen een verzoekschrift in te dienen bij het goevernement om een gedeelte van de markt ten einde eene nieuwe kerk te bouwen.
D ie voorsitter van die kerkraad, dr. H. E . Faure, het hierop op 18'Julie die volgende versoekskrif tot die Koloniale Sekretaris ge-r ig "):
In accordance with a resolution passed at the last meeting o f Consistory of the Dutch Reformed Church I have the honour to acquaint you, for the information of H is Honor the Acting Lieutenant Governor, that the members of our Church have it in contemplation to erect a suitable and neat place of w orship in this city, as the one at present in use is altogether in a state o f dilapidation: the Consistory therefore prays that H is Honor will kindly grant them a portion of the North E a st end of the M arket place to be appropriated for the said purpose.
T h e Consistory flatters itself that H isH onor will be inclined favourably to entertain this request, as similar grants have been made by the Government to other Dominations of Christians.
In hierdie memorie word alleen gesê dat die kerkraad 'n nuwe kerk wil bou omdat die ou gebou aan die verval w as, en daar word gevra om 'n stuk van die M arkplein om die nuwe kerk daarop te bou. N óg in die kerkraadsbesluit nóg in die versoek aan die Goew er- neur word ook m aar met een enkel woord gemeld dat dit die grond is wat vir 'n geloftekerk opsy sou gesit gewees het, wat nou gevra word om die geloftekerk wat nog nooit sou gebou gew ees het nie, op te bou. N ogm aals, van dit alles kom daar geen enkel w oord van voor nie.
Die Koloniale Sekretaris het op 23 Julie die K erkraad geantw oord dat die M arkplein die eiendom van die dorpsgem eenskap is en aan die dorp oorgedra word, sodat die waarnemende Lt. Goewerneur nie bv m agte is om die versoek toe te staan nie.
Dr. Faure het hom hierop na die stad sraad gewend, en op 25 A ugustus 1855 die volgende versoek aan hierdie liggaam gedoen:
I herewith enclose the reply of the Local Government to a memorial of the consistory of the Dutch Reform ed Church, p ray ing for a portion of the M arket Square, near the present church, a s a site for a new church, and humbly request you to lay the sam e before the Corporation of Pietermaritzburg at its next meet ing, at the sam e time petitioning the Corporation in the nam e of the Consistory o fthe Dutch Reformed Church, to grant them the said plot of ground for the above purposes.
Let we!, van die bou van n geloftekerk word niks gesê nie, netsomin as van enige aan spraak w at die kerk op die gedeelte van die markplein sou hè, deurdat die V o lk sraad dit in 1840 vir die bou van 'n kerk daarop sou bestem h e t!
O p 24 Septem ber het vier persone die volgende beëdigde ver- Maring gem aak""):
W ij onderteekenden verklaren mitz deze, ons duidelijk en goed bewust te zijn, dat het E rf naast de Kerk zijnde een ge deelte van de markt doc)r den V olksraad is uitgehouden voor een
Kerk Gebouw voor de Nederduitsche Gemeente.
W ij houden ons overtuigd dat door de verwarring ontstaan bij de overgave des Lan ds men verzuimt heeft, om zulks by H aare M ajesteits C om m issaris te laten registreeren, — de bestemming van het tegenw oordig Kerk Gebouw w as oorspronkelijk voor eene Pastorie.
P. C. Scheepers
Lid van den V o lk sraad destyds.
P. H. van Rooyen. G. M aritz.
P. A. R. O tto. D eclared before me the 24th September 1855 Geo. M acleroy, J.P .
En 4 O ktober het J. P. Z ietsm an die volgende verklaring gem aak wat 'n dag later beëdig i s ^ ) :
I John Philip Zietsm an do hereby declare that in 1840 being then the Landdrost at this place under the V o lk s R aad w as requested b y a building committee to join them to select a place for the erection of a temporary place of worship, which w as fixed where the present Dutch Reform ed Church now stand. T he present building w as erected to be used a s a tem porary church, and to be altered afterw ards when more funds in hand to build a proper Church for a parsonage, with the extend of a full E rf. On my request then where they w as intended to build the proper Church they spoke of to build thereafter. T he next ground on the present M arket Square w as pointed out to me, to which I gave my consent and w as afterw ards approved of by the V olks R aad in their first sitting.
T h e reason why that piece of land for the intended Church w as not registered ;with H er M ajesty 's Commissioner I cannot say other than on account of confusion then existed under the
V o lk s R aad as well a s under the public. Pietermaritzburg,
O ctober 4th. 1855. J. P. Zietsm an.
Declared before me this 5th. d ay of O ctober 1855. John Bird, J.P .
In verband met hierdie twee verklarings moet die volgende opge- merk word:—
le. In Z ietsm an se verklaring moet onder die „first sittin g" van die V o lk sraad nie verstaan word die eerste sitting wat hierdie liggaam op M aritzburg gehou het nie, maar die eerste sitting nadat die V o lk s raad die versoek sou „ap p ro ved " het ").
2e. Die vergadering van die boukommissie w as die vergadering wat in April 1840 plaasgevind het toe daar, soos ons gesien het, onenig heid oor die saak w as tussen Burger en Zietsm an.
3e. In geen van hierdie verklarings word ook m aar met een enkele woord gesê dat die V olk sraad in 1840 die betrokke stuk grond spesiaal vir die geloftekerk as 'n soort van „geloftegron d" afgesonder het nie.
4e. In die bestaande volksraadsnotule kom geen enkel woord oor die saak voor nie.
5e. In die verklaring van Zietsm an word gesê dat die deel van die M arkplein wat in 1840 deur die V o lk sraad bestem sou gewees het om n kerk daarop te bou. nie op naam van die kerk geregistreer is nie, omdat daar deur die koms van die Engelse kom m issaris H . Cloete 'n verw arring onder die V olksraad sowel as onder die publiek ontstaan het. M aar Cloete het eers in 1843 in N atal aangekom , terwyl die V o lk sraad reeds op 7 Januarie 1842, soos ons gesien het, die kerkerf aan die kerk oorgem aak het; en die vraag kom by mens op, waarom dan ook nie op 7 Januarie 1842, meer a s 'n jaar voor die koms van Cloete, die erf van die M arkplein wat vir die bou van 'n kerk bestem sou gew ees het?
6e. Een van die persone wat die verklaring gemaak het, nl. P. H. van Rooytn, w as ook lid van die kerkraad, en hy w as aan w esig op die vergadering van 2 Julie 1855 toe besluit is om aansoek te doen om 'n deel van die M arkplein, maar toe is met geen w oord gerep van enige aan spraak wat die kerkraad op daardie grond sou hê nie. W a a r om het hy die kerkraad toe nie van die aan spraak verw ittig nie?
27) D ie eerste sitting van die Volksraad op Pietermaritzburg w as in elk geval voor 19 Mei 1839, sien die Volksraadsnotule, „Voortrekker W etgew ing" bis. 1, terwyl Zietsman eers op 3 Januarie 1840 landdros geword het, Voortrekker W etge wing bis. 29. Verder het C . P. Scheepers, wat verklaar het dat hy destyds volks- raadslid w as en hom die saak goed onthou, eers op 4 M aart 1840 volksraadslid geword het, en 'n verklaring w at hy in 1852 gedoen het, het hy eers op 1 Julie 1839 in N atal aangekom, sien Proceedings of the Commission appointed to enquire into the past and the present state of the Kafirs in the District of N atal P art I (1852), p. 46.
En as die twee verklarings korrek is, dan kom die volgende vrae onwillekeurig by mens op:
le. A s dit in 1840 die bedoeling w as om die kerk op die erf wat gedeelte van die markplein is, te bou, en die pastorie op die grond waar die ou kerk op staan, waarom het die K erkraad dan in huHe armoede in 1841 'n ander erf van 50 R yksdaalders gekoop om die pastorie J a a r te bou?
2e. W aarom het die V o lk sraad dan op 7 Januarie 1842 alleen die erf w aar die kerkgebou op gestaan het, aan die kerk afgestaan , en ook nie die erf wat volgens die Zietsm an-verklaring aan die kerk sou beloof gew ees het?
3e. Is dte huidige kerkgebou w at die gemeente in 1855 besluit het om te bou, en w at op 7 April 1861 ingewy is, dan nie die regte geloftekerk nie? W an t dit het dan tog die ,.temporary church" ver vang en is in daardie dae as 'n baie w aardige en sierlike gebou be skou."")
Die versoek van dr. F au re namens die kerkraad het op 5 Sep tember 1855 voor die stad sraad gekom."*) En toe eers het J. C. Boshof daarvan melding gem aak dat die V olksraad in 1840 die betrok- ke deel van die M arkplein vir die bou van 'n kerk sou bestem het. Boshof w as ook diaken, en w as aanw esig in die kerkraadsvergadering van 2 Julie 1855 toe besluit is om applikasie te m aak vir 'n deel van die M arkplein om 'n kerk daar te bou, maar foe het hy n:A:s van die vermeende V olksraadsbesluit gesê nie. Die S tad sra ad het nog 'n keer hieroor vergader, en op 15 Desember 1855 hejt die stadsklerk die volgende antw oord aan dr. Faure gestuur:
I have the honour to acknowledge the receipt of your M em o rial dated A ugust 28th 1855, on behalf of the C on sistory of the Dutch Reform ed Church applying for the grant of a plot of ground on the M arket Square for the purpose of erecting a Church, and to inform you in reply, that by a resolution passed by the T ow n Council at a Special M eeting held on the 18th instant, it w as decided "that the Council is of opinion, that the
23) In die Kerkbode van 18 Mei 1861, bis. 158-160, kom 'n verslag van die inwydingsplegtigheid voor, en daarin word die volgende beskrywing van die nuwe kerk gegee: „H et is een hoogst bevallig gebouw, dat aan het tinde van de groote markt geplaatst, met zijn gothiese ramen en spitsen toren tegen de omringende groene heuvels een sierlijke vertooning maakt. O ok het inwendig, zoowel wat predikstoel, galerij, banken betreft, laat niets te wenschen over. W ij hebben den H eer te danken, die ons zulk eene lieflijke plaats der zamenkomst heeft geschonken. (Ps. C X X V II:2 )" B y die inwyding w as o.a. die Goewerneur en die Hoofregter ook aanwesig. ín daardie dae w as d aar nêrens in T ran svaal of V rystaat so 'n mooi kerkgebou, en in die Kaapkolonie w as m aar 'n paar kerke wat mooier w as. A s die mense sou gedink het dat die ou kerk nie w aardig o f sierlik genoeg vir 'n geloftekerk w as nie, dan sou hulle dit van hierdie nuwe kerk seer seker nie kon gedink het nie.
Dutch Reform ed Church is equitably entitled to the E r f applied for, but that owing to legal impediments arinsing through the latches of the applicants, it is found impossible for the Counci! to entertain their M emorial. "
H ierop het dr. Fau re op 17 Desem ber die volgende skryw e aan die Koloniale Sekretaris gerig^"):
I herewith beg to transmit to you the answ er of the Tow n Council of Pieterm aritzburg to a memorial of the Dutch Reform ed Church praying for a site on the M arket Squ are to build a church upon and I humbly request you, in the name of our C on sistory, to lay the same before H is Honor the Acting Lieutenant Governor together with the accom panying documents on which the opinion of the Council of Pieterm aritzburg is based. T he C onsistory willingly admits that through the mismanagement and neglect of its former office-bearers who omitted the proper regis tration of the erf with Her M ajesty 's Com m issioner for the time being, all legal claim to the ground has been lost to the D utch Reform ed Church, but as the Government has frequently overlooked such neglect on the part of private individuals and not w ithstanding their omission restored to them their land they laid claim to, the C onsistory of the Dutch Reformed Church humbly trusts and p ray s that H is Honor will be disposed to use the sam e clemency to a public body and restore to the Dutch Church such a portion of the said erf adjoining the present Church as will be sufficient to build a Church upon.
T h e C on sistory feels sure that, with the affidavits of gen tlemen so highly esteemed as those who have affixed their sig natures, who moreover had the very best opportunity of knowing all the merits of the case, H is Honor will be perfectly satisfied, a s were the members of the Tow n Council "that the D utch Church is equally entitled to the erf" and the Consistory therefore prays that H is Honor will be pleased to have such a portion of the sam e registered in the name of the C on sistory a s H is Honor will be pleased to restore to the Dutch Church.
O p 19 Desem ber 1855 antwoord die Koloniale Sekretaris as v o lg : —
T h e land prayed for has been alienated by the Crown in favour of the Corporation of Pieterm aritzburg in trust for the inhabitants of the Borough. T he power of the local G ovt, to deal with the land in question having consequently ceased, M emt. is informed that the Acting Lt. Governor is unable to interfere in this matter.
3°) Die korrespondensie is te vinde in die N atalse A rgief C .S.O . 224 D 268 275 en S.G .O . 11/5/15.
Dr. F au re het op 26 Desember aan die Koloniale Sekretaris teru g g e sk ry f: —
In reply to your letter of the 19th inst., I have to request you to state to H is H onor the Acting Lieutenant Governor, that the C onsistory of the Dutch Reformed Church sincerely regrets that H is Honor considers himself unable to interfere in this mat ter. as the land prayed for has been alienated by the Crown in favour of the Corporation of Pietermaritz Burg, though from these very w ords the C onsistory feels assured that Her M ajesty 's R e presentative is perfectly prepared to interfere in behalf of our Church, when such is within His power, — the Consistory there fore prays, that H is Honor will be pleased to grant a site to the Dutch Reform ed Church in the centre of the land reserved by the Government on the Commerical Road opposite the M arket Square, either as a compensation for the rf to which the Dutch Church is equitalby entitled to the opinion of the present holders thereof, or as a Government G rant to the Dutch Church. In case H is Honor cannot give the land applied for as a compensation, the C on sistory humbly trusts that H is Honor will not scruple to transfer it to the sam e a s a grant, seeing that portions of the same land have already been granted by the Government to two dominations of C hristians for a similar purpose.
Die aanmerking van die Goewerneur hierop w as as volg : — T h e Lieut. Governor is unable to grant the request; H is Honor is however quite prepared to grant 2000 acres of land in the country a s an endowment for the Church in question provi ded the C onsistory are able to provide for themselves by purchase or otherwise the necessary site : the land to be selected a s soos as possible must be free from local objection.
En die Koloniale Sekretaris se antwoord aan dr. Faure, gedateer 17 Januarie 1856 :
It is out of the Act. Lt.'s power to comply with the prayer of Memt. H is Honor is prepared however to grant as an endow ment to the Dutch Reformed Church an extent of 2000 acres of land in the country, to the grant of which no local objection may exist, provided the Consistory are able to obtain, by purchase or otherwise, the requisite site for their Church in this Town. O p 18 Julie het dr. Fau re weer aan die Koloniale Sekretaris ge- s k r y f:
W it reference to your letter dated 17th January 1856 informing me that "H is Honor is prepared to grant as an endowment to the Dutch Reform ed Church an extent of 2000 acres of land in the C oun try," I beg you will apply to H is Honor the Acting Lieutenant Governor, on behalf of the Consistory of the Dutch
Reform ed Church of Pietermaritzburg, that H is H onor m ay be pleased to grant to them Lot No. 50 on the Government M ap of this Country and cause the same to be issued to the Consistory qf the Dutch Reform ed Church of Pietermaritzburg.
Hierop het die Koloniale Sekretaris op 23 Julie 1856 die volgende aan die K erkraad g e sk ry f:
T h e A cting Lieut. Govr. has been pleased to comply with the prayer of M emt., and has instructed the Surveyer Genl. to prepare a T itle to the land prayed for in favour of the C onsistory
o f the D . R. Church.
D ie kerkraad het in sy vergadering van 4 A ugustus 1856 w aar behalwe dr. F au re ook nog G. J. N aude, T . J. N el, P. Ferreira, P. H. van Rooyen, J. P. Z ietsm an en J. N. Boshof aanw esig w as, die saak behandel In die notule kom die volgende voor:
D e leeraar deelt mede dat het Gouvernement er toe is over gegaan om aan de Nederduitsch Gereform eerde Kerk van Pieter maritzburg een stuk grond achter den Z w artkop ter groote van 1885 akkers te geven ter vergoeding van het erf op de openbare markt naast de K erk oorspronkelijk voor het bouwen eener kerk door den V o lk sraad ingehouden; dit wordt met blijdschap en dankbaarheid vernomen.
BEVINDINGS.
1. In 1839 is 'n voorlopige rietkerk gebou.
2. In 1840 is aan stalte gem aak met die bou van die permanente kerk, en hoewel daar met die beroep van ds. Albertyn sprake w as om die kerk so te bou dat dit uiteindelik a s pastorie ge bruik kan word en die eintlike kerk op 'n ander plek te bou, is hierdie ged agte noo:'i uitgevoer nie, m aar is die gebou as 'n kerk gebou. D ie verklaring van Zietsm an en Scheepers c.s. is in 1855 berus waarskynlik hierop dat hulle later gemeen het dat die V o lk sraad in 1840 die planne om die kerk later in 'n pastorie te verander, goedgekeur het. So 'n vergissing is bes moontlik.
3. Die kerk is van 1841-1861 a s kerk gebruik, en eers toe dit begin verval het, deur 'n ander kerk vervang.
4. In 1843-1844 is n pastorie gebou, wat jare lank as sodan ig gebruik is.
5. D ie kerk w at in 1840-41 gebou is, is altyd as die kerk beskou w at gebou is ten gevolge van die gelofte. N ie alleen deur die A frikaan ders is dit so beskou nie, m aar ook deur die
Engelse, en as bewyse hiervoor word na die volgende ver-w y s : —
(a) John Noble: South A frica, Past and Present (1877) m aak op b lad sy 93 melding van die gelofte, en sê dan-—
T h e Dutch Reformed Church w as one of the first buildings erected at Pietermaritzburg, in fulfilment of this solemn undertaking.
(b) D . F . C . M oo d ie: T h e History of B attles and adventures etc (1888) V ol. I, p. 436 (A ustraliese uitgaw e p. 166)—
C h aarl Cilliers w as for many years an elder of the Dutch Reformed Church at Pietermaritzburg which he and others of the primitive boers erected a s a memo rial of the gracious Providence which crowned their arm s with victory on the occasion of the battle with D ingaan in 1838.
(c) Robert Russell, superintendent van O nderw ys in N atal, het in 1891 n boek gepubliseer „N a ta l the Land and its story: A G eography and H istory for the use of Sch ools," en op bis. 159 sê hy in verband met die gelo fte: T he vow m ade before the battle w as religiously kept. 77te DuicA /?e^orrnecf CAurcA in — one of the first buil din gs in the town — w as erected in fulfilment of the solemn pledge; and D in gaan 's D ay, the 16th. of December, is still observed by all Dutch people in South A frica as a holy anniversary.
(d) Forseyt Ingram: T h e Colony of N atal (1895) b!s. 174-
175:
At the foot of the M arket Skuare stan ds an old buil ding, now used as a soda-w ater factory. T h is w as the first church and one of the first houses erected in Pietermaritzburg, and the, circum stances connected with its erection are worth narrating.
faithfully kept by the erection of the old Dutch Church above referred to, and every man of this party assisted either with labour or materials. T h is is the M other Church of South E ast A frica.
(e) J. Forsyth Ingram : T he Story o f an A frican C ity (1898) op bis. 22 m aak hy melding van die gelofte, en sê op bis. 2 4 :
T h e V oortrekkers had kept their covenant, and built a house of worship to the honour and glory of G od. (f) G. M cC all T h eal: H istory of the B oers in South A frica
(1887) bis. 241:
T h e church at Pietermaritzburg stan ds as a sign that they kept their vow.
6. A s die kerkraad van Pietermaritzburg enige regte en aan sprake had op 'n deel van die M arkplein om d aar 'n kerk te bou, dan blyk dit uit niks dat dit vir n geloftekerk w as nie, en dan het die kerkraad in 1856 hierdie aan spraak verruil vir die stuk grond agter die Zw artkop.
M y vaste oortuiging is dat die V oortrekkers die gelofte uitgevoer het en die geloftekerk gebou het, sodat daar geen blaam of klad op hul nagedagtenis rus nie.
S. P. ENGELBRECHT.
D IE K E R K L IK E T U G *
ÏNLEIDiNG.
D ie tug en die handhawing daarvan is n saak van wesenlike belang vir die Kerk van die H ere nie alleen nie, maar ook vir elke volk. Dit bepaal tot op sekere hoogte die geestelike peil van die K erk en die sedelike peil van n volk.
V an so groot belang word die tug beskou, dat die N ederlandse G eloofsbelydenis in Art. 29 as een van die merArieArens van cf:e tyare AferAr, n aas die suiwere prediking van die Evangelie en die suiwere bediening van die Sakram ente, noem die kerklike tug.
CALVYN het die gebruik van die tug om die sondes te straf nie gereken as een van die m erktekens') van die ware Kerk nie. M aar al behoort die tug volgens hom dan nie by die w ese van die Kerk nie, tog beskou hy dit a s van groot belang vir die we/wese, die w elsyn of goeie ,,gesondheid van die Kerk.
* ) Lesing gehou in opdrag van die Algemene Kommissie voor die H oog eerwaarde Algemene Kerkvergadering van die Ned. Hervormde Kerk in sitting te Pretoria op Dinsdag, 11 Mei 1948, en volgende dae.
i) Institutie IV , Hfd. 1. U itgaw e Zalsm an, Kampen 1867.