Die Heidelbergse katgismus

DIE HEIDELBERGSE KATEGISMUS Deur Ds. L. A. Pretorius* Inleiding

(a) B elyd e n is van die R efo rm a to riese K e rk

Deur die toedoen van groot reform atoriese persoonlikhede het die belydenis van die reform atoriese kerk to t stand gekom. Hulle het die belydenis daargestel alleen om dat hulle oortuig was dat dit konform die Skrif was. Nooit het die reform atore probeer om aan die outoritêre gesag van die Heilige Skrif af­ breuk te doen deur die belydenis te verhef to t gelykstaande aan die Skrif nie. Die belydenisgeskrifte w at ontstaan het, was ’n antw oord op die leer van die Skrif, ’n antw oord aan God, ’n antw oord w at die kerk aan sigself gee en ’.n antw oord aan die wéreld.1 Die belydenis as weergawe van die Skrif spreek na w at God aan die mens as waarheid geopenbaar het. Dit kom tot uitdrukking in die Griekse woord homologia w at letterlik bete­ ken: dieselfde sê; dieselfde sê as die Skrif.

Die belydenis is ’n homologia, m aar die belydenis word ook „m arturion” genoem, ’n getuienis van w at aan die mens deur God geopenbaar is in die Skrif. Die Kerk trag om dieselfde te sê en te getuig as die Skrif. Hierdie belydenis is gebore uit die lofprysing van die Kerk aan God om dat die Kerk aan die verlossing en die ewige lewe deel mag hê.2 Die belydenis geskied in woorde. Die w aarheid moet ook uitgespreek word. Die groot goddelike daad in die gawe van die Messias kan alleen in woorde uitgespreek w ord.3

Die belydenis as mensewoord is ’n w eergaw e van die W oord van God, m aar speel sig nooit af buite die geloof van die ge­ meente nie. Die W oord van God m aak uit w at daar in ’n belyde­ nis sal kom, m aar die Kerk staan daaragter. Calvyn het in sy voorrede vir die kategism us aan die dienaars van Christus in * Verhandeling ingedien te r vervulling van ’n deel van die vereistes vir

die B.D. graad aan die Universiteit Pretoria, onder leiding van dr. J. I. de Wet, November 1967.

1. Ds. H. Volten, Rondom het Belijden der kerk, bl. 186.

2. Herderlike Skrywe van die Generale Sinode van die Nederlandse Her­ vormde Kerk, 20 Junie 1961, Over de Belijdenis der kerk en Haar Handhaving, bl. 28.

Oos-Friesland opgem erk d at die plegtige belydenis van die ge­ loof die beste middel is om die onderlinge eenheid van die geloof w at deur die apostel Paulus so kragtig aanbeveel word, te betuig en te bevestig. So m oet daar publieke getuienisse bestaan w aar­ deur Kerke w at ver van m ekaar geleë is en w at ’n gem eenskap- like leer het, hulle eenheid kan bely. Net soos die belydenis die verbindende uitdrukking is van die gemeenskaplike geloof van die Kerk en daarom geen w et, geen voorskrif is nie, so is binding aan die belydenis geen juk, geen tirannie nie, m aar in die grond niks anders as die belydenisdaad w aardeur die mens as lewende lid van die kerk na vore tree.4

Dit gaan in die Kerk om die Gees van die geloof w at ons toespreek in Psalm 116 en II K orinthiërs 4 en in die hele Skrif. Hierdie Gees leer ons spreek en dwing ons to t spreek in die taal van die geloof. M aar hoe sal daar gespreek kan w ord as ons Gods W oord nie gehoor h et of reg verstaan het nie. D aarvoor is oefening nodig vir al die lede van die Kerk. As d aar nie m eer aangedring w ord op kennis aangaande die heilsw aarhede nie word die „credo” hol en leeg.

W at is nodig vir ’n Christen om te glo? Alles w at vir ons in die Evangelie beloof word! Dit is nou hier w aar die belydenis van die Kerk probeer om die volle w aarheid aan ons voor te hou deurdat dit die w aarheid in sy volledigheid trag na te gaan en sig nie tevrede stel m et stukkies of dele van die w aarheid nie. Nie dat dit ooit die volle w aarheid kan om vat en to t uitdrukking kan bring nie, m aar daarop moet dit gerig w ees.5

Die w aarheid van God in die Skrif geopenbaar, w ord deur die Kerk uitgespreek en bely in sy dogma. Hierdie dogma of leer van die kerk het in ’n m ate deur die jare by die lidm ate van die kerk to t sy reg gekom, deurdat die Heidelbergse Kategism us nog aan lidm ate geleer en uitgelê is, binne en buite die erediens van die gem eente. Dit geskied vandag nog deur die prediking van hierdie Kategism us. Die prediking in die erediens is gerigte prediking. „Dit wil sê dit staan prim êr onder die rigting w at die Skrif aantoon en sekondêr onder die rigting w at dogma en bely­ denis aantoon. Hierdie sekondêre rigting het geen ander doel as om op die eerste alle nadruk te lê en bedoel in w ese geen ander rigting.”0 K. B arth het dan ook die belydenis as ’n kom m entaar op die Skrif gesien.

4. A. D. R. Polman, a.w., bl. 69.

5. Herderlike Skrywe van die Generale Sinode van die Nederlandse Her­ vormde Kerk, a.w., bl. 11.

6. Dr. J. Stam, Rondom de Preek, 1946, bis. 38-41.

Die belydenisgeskrifte is deur die jare soms erg verkeerd deur lidmate verstaan. W anneer oor die belydenis van die Kerk gepraat word, is dit of so ’n lidm aat ’n terughoudentheid open­ baar. Dit is dan ook hier w aar die sektew ese die Kerk erg aan­ val, aangesien, volgens hulle, die Kerk die belydenisgeskrifte verhef h et to t Heilige Skrif. In ’n paar k o rt puntjies is probeer om aan te toon w at die belydenis van die Kerk beteken en geld dit as k o rt inleiding op die Heidelbergse Kategismus w at trag om die belydenis van die Kerk by die lidmate tuis te bring.

(b) Die B e k e n d s te llin g van die B elyden is

Dikwels w ord deur lidmate gekla d at hulle hul verveel in ’n erediens. Die prediking van die Heidelbergse Kategism us moet dit dan ook in hierdie opsig die m eeste ontgeld. Dr. A. F. N. Lekkerkerker vra in hierdie verband of die oorsaak nie miskien daarin geleë is d at d aar geen „substansie” in die geloof van die gem eente is nie, om dat hulle nie m eer verstaan w at hulle glo nie en daarom ook weerloos is in die verantw oording teenoor buitestaanders. „H et ontbreken van .substantie’ is w ellicht het m eest verontrustende verschijnsel in de geestelijke gesteldheid van de gem eente.” 7

Die P rotestantse Kerk het, hetsy in ’n mindere of m eerdere mate, getrag om deur onderwysing en leer die strew e van die gem eente daartoe te bring dat hulle verstaan w at hulle glo. U it­ leg van die Skrifte in die gewone eredienste is noodsaaklik, m aar w at die gem eente net so nodig h et is ’n voller verstaan van die heilsw aarheid. Die groot gevaar w at vandag dreig is nie soseer ketterye nie, dit ook, m aar wel onbenullighede w at sig m et enkele krete en leuses tevrede stel.8 W at b etref die bekend­ stelling van die heilsw aarheid soos ons dit in die Skrif aantref het die Heidelbergse Kategismus heilsame w erk gedoen deurdat nie n et die jeug nie m aar heel die gem eente kategeties onderlê is. Deur die leerdiens van die Heidelbergse Kategism us is kat- kisasie en preek gekoördineer. Op hierdie wyse word die predi­ kant nie net in sy w erk gehelp nie, m aar word duidelik, verstaan ­ baar en sakelik kategetiese leerstof in die gem eente gebring.® So eindig die kategetiese sorg van die kerk vir al sy lede nie na openbare belydenis van geloof nie, en dit danksy die bekendstel­ ling van die belydenis deur die Kategismusprediking.

Die Kategism usprediking moet egter nie alleen hierdie bekendstelling tew eeg bring nie, m aar alle prediking m oet met

7. Dr. A. F. N. Lekkerkerker, Gesprekken over de Heidelberger, bl. 172. 8. Dr. A. F. N. Lekkefkerker, a.w., bl. 171.

9. Dr. S. F. H. J. Berkelbach van der Sprenkel, Catechetiek, bl. 362.

die belydenis van die kerk ooreenstem . Hierdie gebondenheid aan belydenis doen geen te k o rt aan die vryheid van die Gees nie. Hierdie vryheid is die vryheid w aarm ee Christus ons vry- gemaak het, w ant hierdie vryheid is die hoogste gebondenheid aan die W oord en aan die konfessie w at volgens Gods W oord is. Dit blyk w anneer in die K ategism usprediking die belydenis van die kerk verklaar w ord, w an t dan word die rykdom en skoonheid van die gem eente uitgestal, nie m et uiterlike dw ang nie, m aar met innerlike gebondenheid w at ’n vraag van die Heilige Gees is, w at ook die kerk in alle w aarheid wil lei.10

Jam m er is dit dat die jeug van ons kerk so maklik bely- dende lidm aat van die kerk word. Die kerkw et van die Ned. Herv. Kerk bepaal d at w at die onderrig van die kinders van die gemeente betref, hulle geskoold m oet wees in die Bybelse Geskiedenis, die leerboek van die kerk w aaronder ons die Kort- begrip kan verstaan, en dan ook die Kerkgeskiedenis.11

Voornemende lidm ate van die kerk bekom die feite soos in die Kortbegrip saam gevat in ’n k ort tydjie om n adat hulle ge- loofsbelydenis afgelê het, dit net so gou te vergeet. Wie in hier­ die begin-stadium van onderrig nie vertroud raak m et die leer van die kerk nie, vir hom hou die K ategism usprediking as voort- setting van kategetiese onderrig nie veel in nie. HLerby moet nog bedink w ord d at die K ategism usprediking erg verw aarloos word en nie to t sy voile reg kom nie.

In hierdie verband kan gewys word op die veelvuldige gebruik van die kategism us in die Calvinistiese kerke van ouds: (1) Elke Sondag is uit die 4 dele w aaruit die Kategism us bestaan

gelees sodat dit eenmaal al om die 9 Sondae deurgelees is. (2) Op skool moes die kinders een Sondags-afdeling per w eek

deurw erk sodat dit eenm aal per jaar deurgew erk word. (3) Eenmaal per Sondag en wel in die middag is d aar in die

erediens oor ’n Sondagsafdeling gepreek en is die K ate­ gismus dan ook eenmaal per jaar deurgepreek. Na die diens het die leraar van die kansel afgekom en die ouers gevra om die Sondagsafdeling op te sê w aam a die kinders die Skriftuurplekke moes aandui.

(4) Tuis moes die ouers ook aan die kinders die K ategism us verduidelik.

10. Dr. K. Dijk, Dienst der Prediking, bl. 111. 11. Kerkwet Ned. Herv. Kerk van Afrika, Artikel 7.

Hierdie gebruik is ook later in Nederland hoewel nie op dieselfde wyse nie oorgeneem. Die D ordtse Sinode het dan ook die „nam iddagsche predikatie” d.w.s. die verkondiging van die W oord in die m iddagkerk vir die uitLeg van die „Somma der Christelijke leer” in die Kategism us vervat, in Art. 68 Dordtse Kerkorde voorgeskryf en het ook predikante w a t n alatig hierin was gedreig m et „Zw are kerkelijke censuur.” 12

Hieruit kan ons sien hoe die k erk van vandag in gebreke gebly het in die bekendstelling van die belydenis aan die lidmaat van die kerk. H ieroor sal die kerk w eer opnuut m oet besin. Die Heidelbergse Kategismus

(a) K o r t Inleiding op die H eidelbergse K a te g is m u s

Die w oord „kategism us” kom uit die Grieks en beteken „onderw ysing” . Hierdie „onderw ysing” in die Christelike leer het nie eers begin met die Heidelbergse Kategismus nie, m aar die K ategism uspreek was, as protestantse verskynsel, reeds lank voor die Heidelbergse Kategismus ’n normale verskynsel.,s Ver- skeie tipes van gereform eerde kategism usse was in omloop soos bv. die Geneefse kategismus, die Zürichse kategism usse en ook die kategism usse van die vlugtelingkerk in London w at ’n groot rol gespeel het by die totstandkom ing van die Heidelbergse K ate­ gismus. In die Lutherse kerke w as vroeg sprake van onderw y­ sing van die Christelike leer. So h et die W ittenbergse kerkorde van 1533 bepaal d at ’n priester of ’n „diacon” o o r die kategis­ mus sal preek.

(b) Die W o rd in g s ja r e van die H eid elb erg se K ategism us

Na die k erk ’n groot hervorming in Europa beleef het, w as die Bybel nie m eer ’n onbekende boek v ir die volke nie, alhoe­ wel van Roomse k an t nog dreigem ente gekom h et oor die lees van die Heilige Skrif. In die ja a r 1560, ongeveer veertig ja ar na die begin van die hervorming, in Duitsland (ook in Heidel­ berg) w as dit vir niemand m eer onm oontlik om die Skrif te leer ken nie. In hierdie tyd het die keurvors Frederik III of Frederik die Vrome van die Palz sterk op die voorgrond getree. Hy sowel as sy voorgangers het sim patiek gestaan teenoor die H ervor­ ming.

12. „Handboek voor de Prediking” onder Redaksie van prof. dr. S. F. H. J. Berkelbach van der Sprenkel, Deel II, bl. 292: De Prediking als Catechismusprediking, deur prof. dr. Th. L. Haitjema.

13. Idem, bl. 287.

Toe F rederik in 1559 keurvors geword het, h e t hy gevind dat sy „volk sonder ’n kategism us onder die pousdom opgegroei h e t”. Hy het gesien w at in die onderw ys in kerk en skole o n t­ breek. Hiervan h et hy getuienisse in sy voorrede op die eerste uitgawe van die Heidelbergse Kategism us gegee.14 Hy h et bevind dat die jeug oral op ’n slegte wyse, nie volgens ’n vaste, stellige en eensluidende kategism us opgelei is nie, m aar volgens die plan en volgens die goeddunke van elkeen afsonderlik. So h e t die jeug verval in allerhande verkeerdhede en was sonder die kennis van die W oord van God. Daarom was die doel w at F rederik III voor oë gehad het die noodsaaklike verbetering van die toestand. Sy leuse w as om nie net sy onderdane in die dinge van die tyde- like w elvaart te lei nie, m aar ook om „m et ongespaarde yw er hulle to t die ewige w elvaart te voer en, soveel as dit aan my lê, daarby te bew aar.”15

Die toedrag van sake h et Frederik die Vrome laat besluit om ’n kategism us op te stel w at moes dien as „’n gew isse en bestendige vorm en m a a tstaf” sodat ’n „korrektheid en gelyk- vormigheid” sou volg asook „ons liewe onderdane to t gelykheid in die christelike leer en ook in die uiterlike serem onies en to t die regte kennis van Gods W oord en Wil gevoer sal w ord in ’n weg w at in die Heilige Skrif gegrond is.”1*

Keurvors Frederik h et toe uit sy teologiese fakulteit studente en superintendente byeengeroep om ’n onderrig of K ategism us van die Christelike Godsdiens uit Gods W oord in D uits en Latyn op te stel. Die groot w erk w at hier gedoen is, h et geskied in die jaar 1562 deur persone soos Zacharias Ursinus en C asper Olevia- nus. Ursinus, hoogleraar in dogmatiek, het spoedig ’n konsep opgestel. Hy kon dit doen w an t hy was dogm atikus en h et geen gebrek aan voorgangers gehad nie.17 Voor hom h et gelê die Loci van M elanchton, die kategism us van Genève, die Ziirichse leer- boekies w aaraan nam e van Leo Judae en Bullinger verbonde is; ook w erke van J. a ’Lasco en M arten Micron van die vlugteling- gem eente uit London. Ook w as daar die Emdense kategism us, w aarskynlik ook van a ’Lasco. Die bclangrikste bron w aaru it hy geput h et w as die tw ee kategism usse w at hyself op papier op­ gestel het naam lik sy G root en Klein kategism us. D it is bew eer dat Olevianus ’n konsep kategism us opgestel het, m aar dit was veral die tw ee w erke van Ursinus w aaruit die H eidelbergse 14. W. Niesel, Bekenntnisschriften und Kirchenordnungen, bl. 138. 15. Almanak van die Nederduitsch Hervormde Kerk van Afrika, Artikel van

prof. dr. B. J. F.ngelbracht oor die Heidelbergse Kategismus, bl. 47. 16. Idem, bl. 47.

Kategismus saam gestel is. W eliswaar w as daar ook ander ge- leerdes w at ’n m inder of meerdere belangrike rol gespeel het.

Ursinus het van die bronne gebruik gemaak, altyd w eer toetsende aan die Heilige Skrif.18 Sy eerste konsep h et 324 vrae bevat. Dit is verw erp om verskeie redes. Sy tw eede konsep het 108 vrae bevat. Volgens Barger-Thelemann is dit nie aan ons kien is dit verm eerder deur bydraes van ander persone soos Olevianus. Frederik het dit nie sonderm eer goedgekeur nie en op sommige punte eiehandig verbeter. Die Heidelbergse Sinode het tydcns ’n nagm aal saamgekom, agt dae vergader, ’n klein verandering aan vraag 79 aangebring en toe dit op een na aan- geneem, bewillig en onderteken.

(c) V erbreidin g

Die oorspronklike Duitse teks van die Heidelbergse K ate­ gismus, is volgens Dr. Lekkerkerker in 32 tale en dialekte ver­ taal."’ Dit is aanvanklik verbrei na lande soos Switserland, Frankryk, Engeland, Skotland en veral N ederland w at op sy beurt baie gedoen h et vir die verbreiding van die Heidelbergse Kategismus na ander lande. Ons vind ook vertalings in tale soos H ongaars, Latyns, oud- en nuwe-Grieks asook selfs in Hebreeus.

Die w erk w at deur die Nederlanders gedoen is, is grootliks daaraan te danke dat die Heidelbergse Kategism us so ’n groot invloed op Nederland uitgeoefen het. Reeds in 1563 h et Petrus Datheen die Heidelbergse Kategismus in Nederlands vertaal en dit laat opneem agter in sy Psalmboek.20 Die Nederlandse Gere­ formeerde Kerk van Frankenthal was die eerste gem eente om dit in te voer en te gebruik. Reeds met die konvent van Wezel (1568) is daarvan uitgegaan dat die Heidelbergse Kategism us as formulier van enigheid deur alle kerke erken is. Die sinode van Emden (1571) h et die uitsprake van Wezel bevestig, m aar die verskillende kerke w as nog nie gedwing om die Heidelbergse Kategismus te gebruik nie, w ant die kategism us van Genève het ook nog aandag geniet. Langsam erhand h et die Heidelbergse Kategismus die Kategism us van Genève verdring en op die volgende sinode te D ordtrecht (1574) is bepaal dat daar m aar een kategism us sal wees naamlik die Heidelbergse Kategismus. Hierdie Kategism us sal nou openlik geleer word (Artikel 2). Die eerste vraag op hierdie nasionale Sinode handel oor die „goeie 18. Idem, Inleiding, bl. 22.

homilia’s op die K ategism us” en hierdie vraag is so beantw oord dat die dienaars voortaan preke moes m aak om m ekaar daarin te oefen en te onderrig.21

Die sinodes van D ordtrecht (1578), Middelburg (1581), Den Haag (1586) h et ook in die voetspore van die vorige sinode- besluite gevolg. Die sinode van D ordtrecht 1618/1619 h et aldus b e s lu it: De Dienaars Zullen alomme des Zondags ordinaarlijk in de nam iddagsche predikatiën, de somma der Christelijke leer, in den Catechismus, die tegenw oordig in die N ederlandsche K er­ ken aangenomen is, vervat, kortelijk uitleggen, alzoo d at dezelve, zoveel mogelijk jaarliks mag geëindig worden, volgens de af- deeling des Catechism us ’zelven daarop gem aakt (Art. 68).

Die funksie van die Heidelbergse Kategismus as form ulier van enigheid is in D ordtrecht ten volle gehandhaaf. So moes am psdraers, hoogleraars, rektore, onderw ysers dit onderteken. Van verskeie kante het teen hierdie onderteking besw are gekom, veral vanaf sommige predikante w at nie geneë was om daaroor te preek nie. Die R em onstrante was dan ook aan die spits van die aanval w at veral teen die inhoud van die H eidelberger gerig was.22 V erder h et die besw aar na vore gekom of ’n mens jou wel kan bind aan ’n belydenisgeskrif. Hierdie besw are is egter van die hand gew ys en die H eidelberger het m eer en m eer in­ gang gevind onder lidm ate van die kerk.

Via Nederland h et lande soos Suid-Afrika en Indonesië dan ook later die H eidelbergse Kategism us bekom en is dit in die Kerk in gebruik geneem.

(d) Die K a t e g i s m u s p r e d i k i n g in die v e rle d e

Soos reeds gestel is, w as die kategism usuitleg vroeg in gebruik gewees en wel in verskillende vorme. Ons sien d at reeds in 1532 die „P rádicantenordnung” vir Zürich deur Bullinger en Leo Judae opgestel, die voorskrif bevat d at die platteland elke Sondag om drie-uur ’n godsdiensoefening moes hou w aarin „m eerteils C atechism us” behandel sou w ord.23

Die behandeling van die Christelike leer naam lik die Apos- toliese geloofsbelydenis, gebed, gebod en die sakram ente in die godsdiensoefening op Sondag middae sien ons ook in die Lutherse Protestantism e. Die kerkorde van W ittenberg bepaal in 1533 byvoorbeeld : „Des Sontags frue sol ein Priester oder Diacon 21. Dr. K. Dijk, a.w., bl. 407.

22. Dr. A. F. N. Lekkerkerker, a.w., bl. 132.

aus dem Catechismo predigen, und wenn der Catechismus aus ist, denselben widerumb anfahen.”

A anvanklik is hoofstukke van die Christelike geloof uitgelê sonder dat ’n min of meer offisiële handleiding gebruik is, w ant eers later het kategism usse op die terrein van die Gereform eer­ de Protestantism e ontstaan.34 Uit sommige van die kategism usse het dan soos gestel is, die Heidelbergse Kategismus ontstaan.

Aanvanklik was die vrae en antw oorde van die kategis­ musse so opgestel dat dit deurlopend was en nie opgedeel in Sondagsafdelings nie. Hierdie ontw erp van die kategism usse dui daarop dat dit hoofsaaklik vir die godsdiensonderwys ge­ bruik is en nie soseer op die eintlike prediking as verkondiging van die W oord aan die gemeente nie. Die grense tussen katki- sasie en kategism usprediking was op Protestantse terrein aan­ vanklik vloeiend. Die predikant moes duidelik en verstaanbaar die Christelike belydenis aan die gem eente verduidelik voordat die leerlinge die vrae en antwoorde w at behandel is, herhaal het. Dit h et so geskied dat die Kategismus eenm aal per jaar deurgepreek en behandel is.25

Dit is dan ook die rede w aarom die Heidelbergse Kategis­ mus in die Paltsiese kerkorde van 1563 in 52 sondagsafdelings verdeel is, w an t deur een sondagsafdeling per Sondag te behan­ del, is dit eenm aal per jaar deurgewerk.

Maar soos ons alreeds daarop gewys het, moes die predi­ kant ook die Kategismus duidelik en verstaanbaar voor die preek in die oggend aan die gemeente voorlees sodat dit in nege eredienste deurgelees is.

Eers later is die katkisasie en die kategism uspreek in die gemeente geskei en het beide ’n selfstandige k arak ter gekry.2ti

Dit w as veral die Gereformeerde Protestantism e w at die skerp onderskeid tussen katkisasie en kategism uspreek bew erk­ stellig het. By die Lutheranisme het die kategism uspreek heelte- mal verdwyn om dat die gehele kategismusgodsdiensoefening nie langer in die katkisasie kon opgaan nie. Hierbenewens is die stof vir die prediking volgens die kerklike jaar op die Sondag na- drukliker bepaal.27

24. Voor de Prediking II, bl. 288.

25. Dr. A. L. Richter, Die Evangelische Kirchenordnungen des Sechzehnten Jahrhunderts, Band II, bis. 260, 261.

Tussen 158G en 1G19 kry ons die Rem onstrantse tw iste w aartydens teen die konfessies en die Heidelbergse Kategism us te velde getrek is. Dit is die tyd waarin Hermannus H erbertz te Gouda die Kategism us nie wou preek nie om dat dit, volgens hom, gelyk gestel is m et Gods eie W oord.2'

Maar dit is nie al besw are w at teen die prediking van die Kategismus ingebring is nie. Ons kry talie besware soos byvoor- beeld nie net teen die vorm nie, m aar ook teen die inhoud van die Heidelbergse Kategismus. Selfs vandag kom ook besw are. Dr Lekkerkerker voel byvoorbeeld sterk vir ’n nuwe kategis­ mus, w ant hy het veral besw are teen sekere sondagsafdelings soos byvoorbeeld teen Sondagsafdeling 40.29

N ieteenstaande die besw are en teenkanting w at die K ate­ gismusprediking in die beginjare ondervind het, h et dit na die Dordtse Sinode van 1618/19 van krag to t krag gegaan. Die Sinode het naam lik bepaal d at gedurende die middagdiens „die hoofsom van die Christelike leer kortliks uitgelê m oet w ord” sodat dit m instens eenm aal per jaar deurgepreek m oet word.

Die preek in die Nederlands Hervormde Kerk is in die middagdiens gehandhaaf in en na 1816. Na 1863 is die predi­ kante vrygelaat om „Zowel bij de leiding der openbare gods­ dienstoefeningen in het algemeen als in h et bizonder m et be­ trekking to t h et gebruik van de Heidelbergse C atechism us na eie oordeel te rade zullen gaan m et de godsdienstige behoeften der gem eente.”30 Dit het meegebring dat to t vandag toe in die Hervormde kerke van N ederland dvï kategism usprediking on- reëlm atïg plaasvind en in sommige gevalle glad nie gepreek word nie.

(e) Die K a te g ism u sp re d ik in g van dag

• In die kerkw et van die N ederduitsch Hervormde Kerk word bepaal dat die Heidelbergse Kategismus minstens tw aalf maal per jaar in die lig van die W oord van God uitgelê m oet w ord.31 Nou verskil predikante oor die m anier van uitleg van die K ate­ gismus. Sommige wil die Heidelbergse Kategismus aan die hand van ’n teks of perikoop behandel en terselfdertyd wil hulle ook reg aan die teks laat geskied terw yl andere wel ’n bypassende gedeelte uit die Skrif lees, m aar suiw er die Heidelbergse K ate­ gismus preek.

28. Dr. J. Reitsma en dr. S. D. van Veen, Acta der Provinciale en Particu­ liere Synoden, Deel III, bis. 34, 35, 84, 85.

29. Dr. A. F. N. Lekkerkerker, a.w., bl. 152. 30. Dr. K. Dijk, a.w., bl. 408.

31. Wet en Bepalings van die Nederduitsch Hervormde Kerk, Artikel XII.

Om die Heidelbergse Kategismus aan die hand van ’n teks te preek, bly blykbaar ’n moeilike saak w ant om aan beide die teks en die Kategism us reg te laat geskied is nie ’n maklike taak nie. Vanweë die omvang van begrippe in die Sondagsafdeling w at ’n w ye veld uit die Skrif dek en nie net op een enkele teks gegrond is nie, bly dit moeilik om alles in die Kategismus uit te lê, sonder om aan die teks te kort te doen. Dit lyk na die beste proposisie om teksuitleg en kategism usuitleg van m ekaar te hou. Hieroor is daar al baie gediskusseer en h et beide metodes in die kategism uspredikiing to t vandag toe in ere gebly. Maar hieroor sal later uitvoeriger gehandel word.

Vandag is predikante nie net traag om die Kategism us te preek nie, m aar kom daar ook besw are teen die prediking van die Heidelbergse Kategismus soos w at dit nou daar uitsien en word pleidooie vir ’n nuwe Kategismus gemaak. So kry ons besw are uit N ederland onder andere deur dr. A. F. N. Lekker- kerker w at bew eer dat die Heidelberger sekere ak tu ele sake van vandag nie aanroer nie. Volgens hom swyg die Heidelberger byvoorbeeld oor die kommunisme; o'or rassekwessies, asook oor oorlogvraagstukke ens.n- Met die vierhonderdjarige bestaan van die Heidelbergse Kategismus het stem me opgegaan dat die Hei­ delberger verouderd is. So is deur F. L. Bos g e s te l: „Het w ordt nu toch eindelijk wel tijd, dat het heidelbergse leerboek met em eritaat g aat” .3-1

H ierteenoor stel dr. D. Deddens by die herdenking aan die Heidelbergse Kategism us dat hy liewer in hierdie dae wil dink aan die H eidelberger as „een springlevend boekje van vierhon­ derd ja ar”.34

Tog word die Heidelberger vandag na vierhonderd jaar nog gepreek. Omdat die suiw er-reform atoriese leer en belydenis nie met die skool van die kategese afgehandel is nie, m aar d at hier­ die onderrig voortgesit word in die liturgie, naam lik in die kate- gismusprediking, is hierdie prediking volgens prof. B. J. Engel- brecht net so noodsaaklik as in die tyd van die Kerkhervorming en in die tyd van Dordt.35

32. Dr. A. F. N. Lekkerkerker, a.w., bl. 152.

33. F. L. Bos, „Een wonderbaarlijk Jubileum” in: „Eenigheid des Geloofs”, 17e Jaargang, Nr. 7.

34. Dr. D. Deddens, De Heidelbergse Catechismus in de loop van vier eeuwen, De Heidelbergse Catechismus herdacht in een landelijke samenkomst op 19 Januarie 1963 te Amersfoort, bl. 37.

35. Almanak van die Nederduitsch Hervormde Kerk, Artikel van prof. B. J. Engelbrecht oor die Heidelbergse Kategismus, bl. 41.

Voorlopige K o n k lu sie

Om reg te laat geskied aan ons suiw er-reform atoriese leer en belydenis sal daar m eer uit die Heidelbergse Kategism us gepreek m oet word. Die lidm aat bly in ’n tyd van baie geestes- strominge onkundig in die leer van sy Kerk en kan hom teen hierdie strom inge nie verw eer nie. Ywer om van die leer van die kerk meer en m eer te w ete te kom, sal by die lidm aat gekw eek moet word.

Prinsipiële Gronde vir K ategism usprediking (a) Inleiding

Verskeie geleerdes het in die laaste tyd m erkw aardig belang­ stelling vir kategism usprediking getoon en ook sterk pleidooie daarvoor gelewer. Trillhaas het in sy „Evangelische Predigtlehre” gepleit daY: „sie sóll . . . w ieder heimisch” w erdtvr.^-ïri 'cfié' „Handboek voor 'd e Prediking” h ét prof. H aitjem á áándag\-aarr die prediking as kategisrftusprédiking gegee. ’ Dr: ' t :tfoeftSiil# wys daarop dat hierdie prediking bediening van die W oord van God bly en nie ’n skoolse uiteensetting is .nie, m aar „aanspraak, getuigenis” is om dat die „Heidelberger zulk een uitgesproken practisch k arak ter heeft” ."17 So het daar van verskeie oorde pleidooie vir die behoud van kategism usprediking gekom om dat die skryw ers oortuig was d at hierdie prediking bediening van die Woord is.

(b) K a te g is m u s p r e d ik in g as Bediening van die G o d d e lik e W o o r d W anneer ons van kategism usprediking p raat as diens van die Woord dan m oet daarby nie gedink word d at ons die bely- dende woord van die Kategism us op een lyn stel m et die Skrif- woord of dit selfs to t norm van die Skrifwoorde gaan m aak nie. Belydeniswoord is verw ant aan die Skrifwoord om dat dit d aar­ uit geput is en dikwels net ’n herhaling daarvan is. A rtikel 7 van die N ederlandse Geloofsbelydenis moet in die kategism us­ prediking in gedagte gehou word en moet altyd deur die luiste­ raars duidelik v erstaan w ord d at „geen geskrifte van m ense, hoe heilig hulle ook al gewees het, mag m et die goddelike Skrifte gelykgestel w ord nie . . .” Prof. B. J. Engelbrecht stel duidelik : „Nie die Kategism us nie, m aar Gods Woord is die enigste bron, norm en binding van alle eg-reform atoriese prediking. Die moei- likheid is egter dat dit so maklik kan gebeur dat Gods W oord 36. Dr. W. Trilhaas, „Evangelische Predigtlehre”, bl. 73.

37. Dr. T. Hoekstra, „Gereformeerde Homiletiek”, bl. 30.

in die prediking net die kapstok kan word w aaraan die prediker sy eie lieflingsgedagtes, belewenisse en w ysbegeerte kan op- hang. Nou lê die groot w aarde van die binding van die prediking aan die Kategismus juis daarin, dat dit prediker en gem eente dwing to t binding aan die enigste bron en norm van alle w are prediking naam lik Gods W oord.38

Dr. B. W ielenga wys op die Skriftuurlike k arak ter van die Kategismus, nie net alleen w at die letter betref nie, m aar ook w at die gees van die Kategismus betref : „alle litteratu u r is soos gras, en die heerlikheid van die litteratu ur soos ’n blom van die gras, m aar die W oord van die Here bly in ewigheid, en dit is die w oord w at in die Kategismus soos nêrens in die simbole verkondig w ord n ie ”.30 Tereg merk W ielenga op dat by elke reël van die Sondagsafdelings die doel van die opstellers duide­ lik deurskem er, naam lik dat dit bediening van die W oord aan die gem eente is. T er staw ing van die Skriftuurlikheid van ’n Son- dagsafdeling kan ons byvoorbeeld Sondag I neem w aar die vol­ gende tekste in aanm erking geneem is :

Rom. 14 : 7, 8; 8 : 28; 8 : 16; 18 : 14; I Kor. 3 : 23; 6 : 19;

II Kor. 1 : 20-22; I Petr. 1 : 18, 19;

I Joh. 1 : 7; 2 ; 2; 3 : 8; Efese 1 : 13;

Joh. 6 :39; Luk. 21 : 18;

M ath. 10:29-31; ens.40

Met die groot getal bewysplekke van elke Sondagsafdeling in die Skrif het Keurvors Frederik gestel d at die Kategismus gewapen is teen alle verdenkings. Ons w eet byvoorbeeld wie die M iddelaar is, uit die Evangelie (Vraag 19); Nodig is dit om te glo w at vir ons in die Evangelie beloof is (Vraag 22); Ons noem die Vader, Seun en Heilige Gees God, om dat Hy Horn so in sy W oord geopenbaar het (Vraag 31); Die Seun vergader sy kerk deur Sy Gees en W oord (Vraag 54); Die Heilige Gees leer ons in die Evangelie (Vraag 67); Deur die prediking van die Heilige Evangelie w ord die hem elryk ontsluit en toegesluit (Vraag 84).

38. Prof. B. J. Engelbrecht, Artikel in die Almanak 1960, bl. 43. 39. Dr. B. Wielenga, „Onze Catechismus”.

40. J. N. Bakhuizen van den Brink, De Nederlandsche Belijdenisgeschriften, '•». 149.

H ieruit sien ons dat daar geen ander bedoeling is as net die lewende verkondiging van die Woord van God nie. O m dat die Kategismus skriftuurlik gegrond is, kan ons nie sonderm eer be­ w eer d at die prediking daarvan ook skriftuurlik gegrond is nie. Die skriftuurlikheid m oet blyk uit die inhoud en vorm van die onderw ystaal self. Dit w ord bew erkstellig deur die Heilige Gees w at die mens in w aarheid lei om dat Hy spreek uit die W aarheid.

Ons kan konkludeer dat die Kategismus m entor, w egw yser in die Skrif is. Hoe sterk er die nadruk hierop val, te redeliker is die plig om m et die vertolking en toeligting van die Skrif voort te gaan.41 So is die verklaring van die Kategismus die opening van Gods W oord en is dit die middel om die Skrif self te laat spreek.45 Aan die gem eente word die rykdom en skoonheid van sy eie besit uitg estal...en dit geestelijk bezit beheerst de prediking van het begin to t het eind, niet met uiterlijke dw ang m aar met die innerlijke gebondenheid, welke is een v ru ch t van de Heilige Geest, Die de kerk in alle w aarheid leiden w il” .

Prof. Haitjema skryf dat die w aardering vir die dogma van die oud-Christelike kerk en die belydenisse van die reform asie van die 16de eeu as die spreekreël vir die verkondiging van Gods heilsboodskap en die beam ing daarvan in die hede veel groter is as in die dae, w aarin die hoogste godsdienstige w ysheid in die leuse „niet de leer, m aar de Heer!” gevind is.43 Hy stel v e r d e r : „De bewoording van den Heidelbergse Catechismus zyn over het algemeen zóó dicht bij de Heilige Schrift gebleven, d at h et voor een dienaar des W oords niet overdreven moeilijk zal zijn dit instrum ent van een kerkelijk leersymbool zóó te bespelen, dat de volle, diepe accoorden der W oord-verkondiging gaan klinken.44

(c) Die opbou van die g e m e e n t e die do el van die p re d ik in g Beide kategese en die samekom s van die gem eente is oud en oorspronklik al h et volgens Van der Sprenkel die kategese ’n arm tak van die gem eentelew e geword. Van der Sprenkel vra of die kategese nie prim êr genoem moet word as die tw ee langs m ekaar gestel w ord nie, w ant in die evangelie begin Jesus nie met die instelling van die Avondmaal nie, m aar Hy eindig daarmee. „Eerst is Hij catecheet van Zijn discipelen, een rabbijn m et zeer opmerklijke kw aliteiten” . Christus leer sy mense „de Schriften”, die Ou Testam ent, verstaan.45 So kry ons in die 41. Dr. B. Wielenga, Inleiding.

42. Idem.

43. Prof. dr. T. H. L. Haitjema, De Heidelbergse Catechismus, bl. 14. 44. Handboek voor de Prediking, bl. 298.

45. Dr. S. F. H. J. Berkelbach van der Sprenkel, Catechetiek, bl. 360.

Nuwe Testam ent die eerste onderrig vir beginners, die kategese, w aarvan ons ’n voorbeeld in Hebreërs 6 vind, en dan kry ons die diepere verstaan van die evangelie, ’n mededeling van die hoëre wysheid, w at genoem word die didachè, w aarvan ons ’n voorbeeld in I Korinthiërs 10 : 1-5 en H ebreërs 7 vind. Die Hei- delberger is eintlik beide, naam lik die eerste onderrig vir die beginners en ’n inleiding to t ’n diepere verstaan. Ds. Volten meen dat die pastoraal-kategetiese motief daartoe gedwing het dat hierdie leerboek w at vir die jeug opgestel is, to t belydenis- geskrif geword het. Die prediking van die Kategismus onderwys nou heel die gem eente in die Skrif. Die jeug is slegs pars pro toto vir heel die gemeente. Die hele gemeente moet onderlê word met kennis aangaande die Skrif en hierin probeer die prediking van die Kategism us die nodige doen. Elke prediking van die Kategismus het ten doel om die gem eente van die Here deur die bediening van die sleutelmag op te bou. Die prediking rig sig op die verm eerdering van kennis aangaande die W aarheid in heel die gem eente. Dit gaan om die W aarheid van God, om dië Christelike leer, om die belydenis van die kerk. H ierdie: pre­ diking het ten doel om die heilsgeheime van Gods W aarheid te probeer ontsluit.46

Die mens kan hom verdiep in die hoofsake w at God in Sy W oord aan mense op die aarde geopenbaar het. Stuk vir stuk word in die prediking behandel w at daar vir en aan die mens gedoen is deur Jesus Christus die Seun van God w at die mens genadig wil wees. Die leerdiens kry daarom net so ’n duidelike weg en ’n vaste gang as die prediking volgens die kerklike jaar. W ant dit gaan in hierdie prediking immers nie vir die gemeente om die interessantheid van die preek nie, m aar om die gemeente kennis te laat bekom aangaande die Here Jesus Christus. D aar­ om word gevra ’n gereëlde orde van behandeling om to t kennis te kom.

As die w ese van die kategism usprediking diens van die W oord is, dan mag die doel van die kategetiese predikasie nie anders om skryf w ord soos prof. H oekstra in sy Homiletiek dit om skrywe het nie, naam lik die doel is die oikodomé van die gemeente. Ons lees in die S k rif: „Om die heiliges toe te rus vir hulle diensw erk, to t opbouing van die liggaam van C hristus” (Efesiërs 4 : 13). „De gemeente is een liggaam, dat door middel van de voeding met het Woord door het am bt to t volle ontw ik­ keling moet kom en”, aldus prof. Berkelbach Van der Sprenkel.47 46. Dr. K. Dijk, a.w., bl. 410

Terwyl die gem eente dan onderwys en geleer word, sal daarop gelet m oet word dat ook die vermanende en v ertro o sten ­ de k arak ter w at die Kategism us dra, in die verkondiging, om die gem eente op te bou, nie ontbreek nie. Die kategism usprediking kom to t opbouing van die gem eente deur die gehele mens aan te spreek en op te roep in die verkondiging van die W oord van God in sy tw eesydigheid naam lik as w et en as evangelie.

Deur die onderw ysing en lering van die gem eente w at die kategism usprediking ten doel het, word dan nou die kennis van elke lidm aat aangaande die W aarheid uitgebrei en kan hul predi­ king eerder strek to t stigting van die gemeente van C hristus op aarde as w at dit aan die gem eente kan afbreek.

Vorm van Leerrede

(a) Inleiding

Soos reeds daarop gewys is, is die H eidelberger ’n onderrig vir beginners en ’n inleiding to t die diepere verstaan van die Christelike leer. Die H eidelberger is egter nie ’n stu k abstrakte teologie, ab strak te polemiek of kerkpolitiek soos ons dit by ander belydenisskrifte mag aan tref nie, m aar dit is as ’n elem ent van kerklike lewe aan te spreek.4R

Op tw ee m aniere kan ons groot lyne in die H eidelberger ontdek, w at die boek self form uleer m et „ellende, verlossing, dankbaarheid” . Die an der is die van „geloof, gebod, gebed.” Hierdie tw ee dek m ekaar nie; m aar dit lê loodreg ten opsigte van mekaar. Die horisontale is die van geloof, gebod, gebed; m aar hierdie lyn dui geen kronologiese volgorde aan nie, dit wys op w at in die Christen aanw esig is. Die vertikale is ook nie aan­ duiding van ’n kronologiese volgorde nie; ook hierdie drie is daar gelyktydig aanw esig in die Christen. Dit wys aan w at God m et die mens besig is om te doen. Hy is besig om die ellendige, deur hom te verlos, dankbaar te maak. Deur hierdie gebeure tree die mens in geloofsverbondenheid m et God, kry hy aanw ysinge vir sy lew ensw andel en tree hy in gebedsgesprek m et God.49

W anneer die H eidelberger nou m et sy hoofsomme uitgelê word, moet in gedagte gehou word d at dit godsdiensoefening bly. Tereg het prof. H aitjem a daarop gewys dat geen godsdiensoefe­ ning volgens reform atoriese opvatting reg en suiw er is sonder die uitleg en toepassing van die goddelike W oord nie. Daarom 48. Karl Barth, Die C hristlxhe Lehre Nach dem Heidelberger Katechismus,

bl. 16.

49. Dr. Berkelbach van der Sprenkel, a.w., bl. 302.

moet Kategism usprediking dan ook W oordverkondiging, preek wees, in die voile sin van die woord. Dit moet nie net ander- wysing wees nie, m aar ook toepassing, vermaning en vertroos­ ting. Dit mag geen katkisasie word nie, m aar dit moet wees diens van die W oord.50 T. H oekstra stel vyf hoofeise vir Kategismusr p red ik in g :

(a) Die K ategism usprediking moet prediking, bediening van die Woord, wees;

(b) Dit moet ’n onderw ysende k arak ter dra en ’n behandeling en verdediging van die leer wees;

(c) Dit moet aktueel gerig wees volgens die nood van die tyd; (d) Dit moet formeel ingerig wees soos die ander preke (tema,

verdeling ens.);

(e) Sistem atiese behandeling het die voorkeur,

D aar sal dus voortdurend daarop gelet moet word d at k ate­ gism usprediking veral bediening, uitdeling van die W oord van God is en moet die heerlikheid van die W oord sterk deur die Kategismus na vore gebring word. D it moet nie word to t ’n gram m atikale verklaring van die Kategismus nie asof die teks van die belydenis op een lyn moet staan m et die teks van die Skrif nie. In die kategism usprediking staan die Bybelse tema sentraal, soos w at dit in die belydenis aan die orde gestel word. Dat die naam van Christus in byna elke Sondagsafdeling genoem word, is van groot betekenis vir die regte verstaan en hantering van die Kategismus. Wie dit nalaat in ’n kategism uspreek om Christus duidelik te verkondig, het die kategism us nie verstaan in ooreenstem m ing m et die Skrif nie. Die doel het hy gemis w aarheen die leerboek almal wil bring deur elkeen te herinner aan die Skrif as Gods openbaring in Jesus C hristus.51

Prof. H aitjem a het, in aansluiting by prof. H oekstra w at in sy Homiletiek gestel het dat die K ategism uspreek net soos ’n preek oor ’n teks, ’n tem a en ’n verdeling m oet hê, gestel dat dit moeilik is om die stof onder ’n hoof saam te vat en ’n goeie ver­ deling te vind, m aar n a oefening, sê hy, kan dit gedoen word. Hy gaan selfs so ver deur ’n kombinasie van sondagsafdelings aan te beveel by ’n enkele preek.32 Ook dr. K. Dijk stel dat die stof in ’n tem a saam gevat moet word en dit in die verdeling uit te w erk.53

50. Dr. K. Dijk, a.w., bl. 410.

51. Prof. dr. L. Doekes, Het Credo der Kerk in de Heidelbergse Cate­ chismus, Artikel in „Vierhonderd Jaar Heidelbergse Catechismus”, die Kategismus herdenk in ’n landelike samekoms op 19 Januarie 1963 te Amersfoort.

52. Voor de Prediking II, bl. 303. 53. Dr. Dijk, a.w., bl. 413.

H ieruit sien ons tw ee duidelike eise vir hierdie soo rt predi­ king naam lik r

(a) Die noukeurige instudering van die hele Sondagsafdeling om daarvan ’n oorsig en ’n heldere insig te kry;

(b) Om dan daarop ’n preek te maak w at inhoudelik en formeel w at byvoorbeeld tem a en indeling betref, aan al die eise van ’n goeie, grondige preek voldoen.

Dit is hier w aar ons probleme gaan kry w anneer ’n kategis- m uspreek oor ’n skrifgedeelte of ’n teks gem aak word, w aarin dan die bepaalde saak ingevleg of toegelig word. Die metode bring mee d at dikwels die lig op ’n enkele hoofnjom ent van ’n sondagsafdeling val en sekere onderdele van ’n afdeling nie behandel word nie. ’n Behandeling van die Kategism us ontstaan hierdeur w at nie volgens Dr. K. S. van W yk de Vries aan alle dogmatiese eise van stelling en uiteensetting van die leer vol­ doen nie.54 Prof. B. J. Engelbrecht stel d at om dat die K ategis­ mus so deur en deur aktueel en prakties is, bied die Kategism us self pragtige geleenthede vir preke w at op die m an af is en om misstande in ’n besondere gem eente onder die oog te neem. As die prediker self ’n teks sou kies om iemand of die gem eente te belig, dan lyk dit na ’n persoonlike geniepsigheid. Niemand kan volgens hom egter besw aar m aak w anneer die Kategism us self hiertoe aanleiding gee nie.55

H ieruit stel ons nou dat die kategism uspreek oor ’n hele Sondagsafdeling moet gaan, of selfs oor meer as een sover die tem a dit vereis. V erder w ord net die Sondagsafdeling eenvoudig sistem aties uitgelê en w ord die preek nie oor ’n bepaalde teks of Bybelgedeelte gem aak nie.

(b) V erdu idelikin g van w a t b ed o e l w o r d in die S on d a g sa fd elin g Die H eidelbergse Kategism us spreek direk en aktueel en bring sy boodskap van heil en troos, sonder om haal van woorde direk op die man af. So begin die eerste vraag dan ook op ’n nugtere wyse. Dit word nie omslagtig nie m aar stel ko rt en saaklik vanuit die evangelie. Die tem a en indeling van die eerste Sondag kan ons kry uit die drie trefw oorde in die vraag : „W at is jou enigste troos in lewe en in sterw e?”

By diepere nadenke kan dit aanleiding gee to t ’n indeling w at die stof van Sondag I to t sy reg sal laat kom.

54. Dr. K. S. van W yk de Vries, Deur Bloed Gekoop, in die Voorwoord. 55. Kategismusprediking, ’n Artikel deur prof. B. J. Engelbrecht in die

W anneer die bepaalde Sondagsafdeling uitgelê word, moet die Kategism us se verdeling in sy geheel ook in aanm erking geneem word n a a m lik :

(1) Die V erlossinggedeelte (geloof en belydenis); (2) die W et (w aarby inbegrepe die genadeverbond); (3) en die Gebed.

S ondag I

Ds. H. H. Barger in sy „De Heidelbergsche Catechism us” ’n hersiene w eergaw e van O. Thelemann se „H andreichung zum Heidelberger K atechism us”, vat die eerste vraag in ons Heidel­ bergse Kategism us netjies saam deur te antw oord : „Mijn eenige troost is, dat ik het eigendom van mijn getrouw en Zaligm aker Jesus Christus ben.”5fi D aar is menige illusies oor troos, m aar daar is m aar een w are troos. Die enigste troos is van die Vader se heil in Jesus Christus en hierdie heil w ord bely in sy univer­ sele karakter. Barger-Thelemann vra :

(a) In w atter m ate is u eiendom van Christus? Met die liggaam — sterw e;

(b) Hoe het C hristus u to t sy eiendom verwerf? M et sy dier­ bare bloed verlos;

(c) Hoe bew aar hy u as sy eiendom? Hy bew aar my so dat — ,moet dien;

(d) Hoe verseker hy u van hierdie troos? Hy verseker my deur sy Heilige Gees van die ewige lewe en m aak my deur die Gees van harte gewillig en bereid, om voortaan vir hom te lewe.57

Hier het ons kortliks die omvang van die inhoud van die eerste vraag. Ons sien hieruit dat die troos nie geskied vir be­ droefde mense nie, m aar almal het hierdie troos nodig in lewe en in sterw e. Dit gaan oor ons enigste troos, nie net troos vir hierdie lewe en hierdie tyd nie, m aar ook ’n troos om getroos en gelukkig by te sterw e, ’n troos w at sy betekenis hehou ook vir die ewigheid. Ook kan die troos nie deur ’n mens bew erkstellig word nie, w ant sy vertroosting bring en verm eerder die onrus m aar gee die regte troos nie. (I Petrus 1 1 :9 ; Rom. 14 : 18). Jesus C hristus het alles volbring en ons verlossing geskied deur sy 56. Barger-Thelemann, De Heidelbergsche Catechismus, bl. 1.

werk. Hy het alles volbring en nie n et ’n deel to t stand gebring nie. Dit het Hy gedoen d e u r :

(A) Volkome m et sy eie bloed te betaal. Volgens dr. K. Dijk staan hier die voldoening voorop. Aan Gods reg moet eers satis- faksie geskied en dan volg na die voldoening, die verlossing.58

Sy „bloed” is sy hele lyde en sterwe. Dit is „dierbaar” en duur om dat Christus die onskuldigste en voortreflikste offer is. (I Petrus 1 : 18, 19). „Ten voile” is dit sodat ons nie nodig het om nog daar iets by te dra nie (Hebr. 9 : 12). Wie sê d at Jesus alles gedoen het, sê tegelyk genade en genade van God. As Jesus nie alles gedoen h et nie, dan moes ons ook nog verdien het. Dan val die troos weg, dan geen rus, vreugde, sekerheid nie, m aar angs of dit dan wel genoeg is. Dit geskied ook vir ,,al my sondes” w an t geen sonde of getal van sondes is te groot d at Christus se soenoffer nie voldoende sou wees nie. Dit is „be­ taal” w ant Hy h e t deur Sy versoenende lyde aan ons die seker­ heid gegee van die wegneming van ons sondeskuld. (I Petrus 2 : 24).

(B) My u it alle heerskappy van die Duiwel te verlos. Die sonde het my onder die heerskappy van die Duiwel gebring so­ d at ek dienskneg van die Duiwel was, m aar nou is ek d eu r die verlossing van Christus van my sonde verlos en ook bevry van die mag van die Duiwel. (I Joh. 3 :8 ; Efese 2 : 3 ; Rom. 6 : 23; Hebr. 2 ; 14, 15).

Ons is „verlos” , dit wil sê ons is bevry nie n et van ons skuld nie, m aar ook van die diensbaarheid van die sonde.

(C) My te verseker deur sy Heilige Gees van die ewige lewe. Nou word ons veilig bew aar en s a l :

(i) „sonder die wil van my hemelse V ader geen h a a r van my hoof kan val nie” . Dit is opmerklik d at hier nou juis van hare sprake is. Dit is die deel van die liggaam w aarop ’n mens die minste let w anneer dit begin uitval. (Vergelyk M atth. 10:29-31; Vergelyk ook I Thess. 5:23). (ii) „alles to t my saligheid m oet dien”. Niks sal ons skade

berokken nie, w ant dit is Hy w at ons bew aar. Alles w at ons sal oorkom is na sy wil. (Vergelyk Rom. 8 : 28). Vir die gelowige is daar nou verder die versekering d at C h ris tu s :

(a) nie net vir ons w erk nie, m aar ook in ons. Hy verseker ons van die ewige lewe, geloofsbewussyn van Sy heil. Hy is getrou en by Horn is ek daarom geborge vir tyd en ewigheid. Sy heilsw erk hou stand selfs to t na die u iterste grens van die menslike bestaan, naam lik die dood. Eiegem aakte ge- voelsaandoeninge en inbeeldinge gee ons nie sekerheid nie, w ant dit begeef ons juis as ons die sekerheid nodig het.5® As ons die sekerheid nie sou gehad set nie, dan ook geen troos nie. (Vergelyk Rom. 8 : 9, 14, 16).

(b) aan ons nie alleen die geregtigheid gee nie, m aar ook die heiligheid om voortaan vir Horn te lewe. Na die gebooie van God, vir Hom ter ere, te leef is vir ons dan nie ’n Jas nie m aar ’n lus. Hierdie bewys, dat ons deur C hristus verlos is en to t Sy eiendom gemaak is, mag nie ontbreek nie, as ons die enige troos wil smaak w at Hy aan ons gegee het. (Ver­ gelyk M atth. 11 :30; Ps. 110 :3 ). Ek is dan in die „enigste tro os” seker dat ek die eiendom van Christus is en dat Hy my eienaar is.60 (Vergelyk Ps. 73 : 25, 26; Rom. 8 : 38, 39). Ons belydenis rig ons oog dan nou so op Christus en in Horn op God en laat ons bely : U het dit gedoen, daarom is my heil seker en die sekerheid van my heil lê in die sekerheid van Christus; in die sekerheid van Gods genade.61

Dr. K. Dijk wys daarop dat die universele van die liefde van God in C hristus daarin uitkom dat Gods kind dit w eet deur die versekering van die Gees. Hierdie w ete is ’n sekere w ete om dat die versekering nie ydel is nie; ’n w ete van die geloof, en ’n w ete w at die gehele werk van God om vat en geen een- sydigheid is nie.

Die belydenis druk dit uit in die drie stukke : ellende, ver­ lossing en dankbaarheid.62 Volgens prof. dr. Th. L. Haitjema kan ons dit w eer soos volg verdeel.

A. Ellende (a) troosteloosheid; (b) vir jouself te lewe; B. Verlossing (a) Christus sterw e vir ons;

(c) vir jouself te sterwe. Christus lewe vir ons;

(c) die troos om sy eiendom te wees. 59. Barger-Thelemann, a.w., bl. 7.

60. Idem, bl. 1.

C. D ankbaarheid (a) Ons sterw e m et Christus; (b) Ons lewe m et Christus;

(c) Ons vreugdevolle lewe vir Horn.®3

Hierdie bogenoem de drie stukke is vir ons nodig om te weet, sodat ons in hierdie troos sal kan lewe en sterw e. Dit sal moeilik gaan om aldrie in een preek te behandel, en H aitjem a verontskuldig dan ook die predikant as hy dit hoogstens in tw ee preke sou verdeel naam lik eers ellende en verlossing en dan dankbaarheid.

W at die eerste stu k betref, moet die mens w eet d at as hy uit die ellende van sonde wil kom, hy sal m oet erken d at hy in die ellende is en dat dit te groot is vir hom of vir ’n ander mens om hom daaruit te verlos. As hy dit nie besef nie, lewe hy net vir hom self en probeer hy om sy m ensw ees in eie hand te hou. Die „vir homself te sterw e” is die noodlottige konse- kwensie van ’n menselewe w at to t die uiterste wil toon d at hy sy „eie b aas” is.64

Die troosteloosheid is van ’n mens w at vir hom self lewe en sterw e, w at w anneer hy verdrietig en mismoedig begin word, troos gaan soek, m aar dit nêrens vind nie. Die K ategism us stel in vraag en antw oord I d at die troosteloosheid nêrens genees kan w ord nie, behalwe by Jesus Christus, die enigste Naam deur wie ons salig kan word. Hierdie eerste stuk m oet die verlange na verlossing wek. (M atth. 9 : 12).

Hierdie verlossing is alleen te verkry deu rd at C hristus vir ons gesterf het. Hy die plaasvervangende H eer h et in ons plek die vloek van die w et gedra en ons sondeskuld uitgedelg deur dit volkome te betaal. Haitjema bew eer tereg dat die bew erkers van antw oord I van ons Kategismus I Petrus 1 ; 18 in oënskou moes geneem het.

Christus lewe nou ook vir ons. In Christus se opstanding skuil die plaasvervangende oorwinning van graf, dood en hel in ons plek. D aarom is dit nodig om te w eet d at ek ’n Heiland het w at van die krip to t die graf, ja, to t die troon my Heiland is.

Die troos om Christus se eiendom te wees is ons hoogste troos en m aak ook die kern van ons Sondagsafdeling uit.

W at die derde stuk betref, naam lik dié van dankbaarheid, sien ons die drie trefw oorde in vraag I, namlik sterw e, lewe en troos mooi uitgew erk in die belydenis in die drie aspekte : 63. Prof. Th. L. Haitjema in Voor de Prediking, bl. 306 en in „De Heidel­

bergse Catechismus, bl 17.

64. Prof. Haitjema, De Heidelbergse Catechismus, bl. 18.

(a) Ons sterw e m et Christus; (b) Ons lewe m et Christus;

(c) Ons vreugdevolle lewe vir Hom.

By die mens is nou die dankbaarheid aanw esig d at die Heilige Gees hom van die ewige lewe verseker.

Volgens Barger-Thelemann sal ons hierdie drie stukke nie nét ken nie, dit wil sê dat dit alleen deur die hoof sal geskied nie, m aar moet dit ’n saak van die h art ook wees. (Vergelyk Joh. 8 : 17; Ps. 50 : 15).B5

(c) Die V erb a n d m e t die Skrif

Alleen aan die geskrewe W oord van God ontleen die Kerk die vrymoedigheid om sy credo uit te spreek en dit aan die 1 gem eente te leer. Die Kerk wil niks spreek w at hy self veronder­

stel nie, m aar beroep hom op die leesbare getuienis soos in die Skrif aangedui. Frederik III het dan ook gesê : „Ons Kategismus is nie gegrond op die leer van enige mens nie, m aar enkel en alleen op die W oord van God.”

In die vorige gedeelte w aar Sondagsafdeling I verduidelik is, het ons dan ook gesien hoe sterk dit op die Skrif gegrond is. Reèds in die prinsipiëie gedeelte onder die opskrif „Kategismus­ prediking as bediening van die Goddelike W oord” het ons ’n paar S kriftuurplaatse aangedui w aarop Sondagsafdeling I ge­ grond is. Barger-Thelemann wys as verdere toeligting daarop d at die „drie stu k k e” op Rom. 7 : 24, 25 gegrond is. Hieruit, sê Barger-Thelemann, is die opskrifte vir die drie dele van die K ate­ gismus geneem. Die indeling ontleen sig aan die gang van die Romeinebrief, w aarin die apostel Paulus oor die drie stukke handel. Eers oortuig hy Jode en heidene d at hulle ellendige en verdoemde sondaars is (1 : 18— 3 : 21); dan w eer hy oor die ver­ lossing deur C hristus ( 3 :2 1 — 11 : 36); Derdens verm aan hy tot dankbaarheid deur ’n Christelike lewenswandel (12 : 1— 16 : 27).

Vraag 1 en 2 volgens Barger-Thelemann is die inleiding van die Kategismus, soos w at hoofstuk 1 : 1-17 die inleiding van die Romeinebrief is*6

So kan ons al die Sondagsafdelings nagaan en die gronde daarvan in die Skrif naspeur. Op hierdie wyse m aak die Heidel­ berger aan ons duidelik dat die Bybelse Geskiedenis nie koue, objektiewe algemene feite en verloop is nie, m aar heilsfeite, 65. Barger- Thelemann, a.w., bl. 10.

66. Idem.

handelinge van God to t my redding en saligheid en daarom to t my troos.®7

Omdat die S kriftuurplaatse so veelvuldig aanw esig is in ’n bepaalde Sondagsafdeling, kan ons nou ’n vorige argum ent w eer opdiep, naam lik dat die Kategism us nie gepreek sal word na aanleiding van ’n bepaalde teks uit die Skrif nie. Die K ategism us­ prediking soos ons gestel het, probeer om die leer by die ge­ meente tuis te bring. Dit vat sekere w aarhede soos in die Skrif aangedui netjies saam in een antwoord. Dit wil die hoofsake vir ons uit die Skrif duidelik toelig deur dit in ’n k o rt en maklik verstaanbare vorm aan te bied. Daarom, om dat ’n Sondagsafde­ ling op verskeie gedeeltes uit die Bybel gegrond is, sal teks- prediking nie reg laat geskied aan talle ander gedeeltes uit die Heilige Skrif nie. D aar kan saam gestem word d at ons wel tekste sal vind w at bykans ’n afdeling omvat, m aar dit sal nie geld vir alle Sondagsafdelings nie. Daarom, omdat die predikant kennis daarvan dra d a t die Sondagsafdeling op die Skrif gegrond is en hy self die gedeeltes in die Skrif w aarop dit gegrond is nagegaan het, kan hy m et vrymoedigheid die Sondagsafdeling uftTê en so- doende die leer in sy logiese samehang aan die gem eente ver- duidelik.

Hierdie gedeelte kan afgesluit word deur die w oorde van prof. dr. Th. L. H aitjem a te gebruik. „De bew oording van den Heidelbergse Catechismus zijn over het algemeen zóó bij de Heilige Schrift gebleven, d at h et voor een dienaar des W oords n iet overdreven moeilijk zal zijn dit instrum ent van een kerke­

lijk leersym bool zóó te bespelen, dat de volle, diepe accoorden der W oord-verkondiging gaan klinken.”68

(d) A a n w y s in g van die b e s o n d e r e betek e n is vir die g e m e e n te va n d a g

By ’n lewendige, goed-gefundeerde, eg-reform atoriese k ate­ gismusprediking b aat die gemeente. W anneer ’n Sondagsafdeling sistem aties uiteengesit word om sodoende die leer van die Kerk betreffende ’n bepaalde hoofsaak aan die gem eente bekend te maak, bring dit nie net kennis by die lidmaat tuis nie, m aar geskied dit to t opbou en to t stigting van die gemeente. Die leer- diens w at ’n voortsetting van die kategese is en ’n koördinasie van katkisasie en preek is, help nie alleen die predikant van die gem eente in sy w erk nie, m aar bring hom ook daartoe om duide­ lik saaklik en verstaanbaar, en nie op formele wyse nie, katege-67. Prof. B. J. Engelbrecht, ’n Artikel in die Almanak, 1963, bl 46. 68. Prof. Haitjema, Voor de Prediking II, bl. 298.

tiese leerstof in die gem eente te bring. W anneer ’n lidm aat in die gem eente goed onderlê word in die leer van die Kerk aan­ gaande die w aarheid, bou so ’n lidm aat w eerstan d op teen alle dw aalleer en m isverstaan van die Heilige Skrif. Terselfdertyd, w anneer ’n bepaalde Sondagsafdeling deur ’n predikant goed duidelik gem aak word met sy bssondere verband m et die Skrif, kan die lidm aat die duidelike fundering van die leer van die kerk op die Skrif te w ete kom en is hy bestand teen aanvalle van buite op die leer van die Kerk.

Soos in die prinsipiële gedeelte gestel, h et die leerprediking net soos die prediking na aanleiding van ’n teks ten doel om die gem eente op te bou. Soos reeds daarop gew ys is, sal die kate- gism usprediking ook die aspekte van verm aning en troos moet bevat om w are prediking te wees. Juis hierdie aspekte is netjies in ons K ategism us uitgew erk en het alleen ten doel om reg aan die Skrif te laat geskied en om die gem eente op te bou.

Sektes en dwaalleringe ontstaan uit die m isverstaan van die Skrif. Die prediking van die Kategism us oor ’n bepaalde Son­ dagsafdeling het ten doel om die logiese sam ehang van die leer van die Kerk aan lidmate duidelik te maak. W anneer lidmate nie in hierdie leer goed onderlê is nie en dus die Skrif nie in sy sam ehang verstaan nie, word die Skrif uit verband gepluk deur op afsonderlike tekste argum ente te grond. Die leerdiens aan­ gaande sekere hoofsake in die Skrif soos in die Sondagsafdeling uiteengesit, het juis ten doel om alle dw aalleer te bekam p en duidelike riglyne aan te dui.

Die kategism usprediking h et ten doel om die hoofsake in die Skrif aan die gem eente bekend te m aak en aan te dui die besondere betekenis w at dit vir elke lidm aat inhou. Daarom skakel dit outom aties die deur-predikante-opgediste pragtige verhaaltjies w at geen blywende betekenis h et nie en per slot van sake geensins to t opbou van die gem eente strek nie, uit, w ant hierdie m anier van prediking verduister die Skrif net m eer om­ dat dit m eer antroposentries gerig is en nie hoofsaaklik vanuit die Skrif geskied nie. ’n Voorbeeld van die proses is die agtiende en negentiende eeu toe die kategism usprediking op die agter- grond geraak het.

W anneer die binding tussen prediking en belydenis afgesny w ord, dan w ord die suiwere verkondiging van Gods W oord so dikwels verruil vir allerlei menslike helewenisse, ervaringe, este- tiese gevoelens, spekulatiew e w ysbegeerte en sensasionele nuwighede. Op hierdie wyse w ord die heilsw aarhede nie aan lidmate bekend gem aak nie en bly hulle onkundig aangaande die

dinge w at alleen vir hulle to t heil kan strek. Laasgenoem de het die kategism usprdeiking ten doel.

Die Sin van K ategism usprediking

Die n o odsaak van d e u rlo p e n d e p redikin g w a t b e t r e f: (i) Die O rgan iese v e r b a n d van die Evangelie

In die Ned. Hervormde Kerk word gepreek volgens die kerklike jaar. Dit is sinvol in die sin dat die gem eente die opeen­ volgende heilshandelinge van God tew ete kan kom, en dit in die bestek van ’n jaar. Sinvol kan dit nie wees w anneer die een Sondag byvoorbeeld oor die kruisiging gepreek w ord en die daaropvolgende Sondag oor die geboorte van Jesus nie. So is dit ook m et die prediking van die Heidelbergse Kategism us. Die Heidelbergse Kategism us, om dit sinvol in die gem eente te preek, sal van die eerste to t die laaste Sondagsafdeling agtereenvolgens gepreek m oet w ord. Nou w eet ons d at die H eidelberger nie so streng fisiek sistem aties uiteengesit is nie, m aar leerstellig is dit baie netjies sistem aties uiteengesit. Daarom al ook hierdie prediking sinvol wees w anneer die Sondagsafdelings agtereenvol­ gens behandel w ord om die gem eente goed te onderlê in die leer van die kerk aangaande die W aarheid in die Skrif vir ons weer- gegee.

In hierdie verband sal weereens betoog gelew er m oet word dat daar ten m inste eenm aal per Sondag kategism usprediking sal plaasvind. W anneer slegs 12 maal per ja ar K ategism us ge­ preek word, kies die predikant vir hom tw aalf Sondagsafdelings uit en daaroor word dan gepreek. Op hierdie w yse dien k ate­ gism usprediking geensins sy doel nie en doen dit afbreuk aan dit w at deur die opstellers van die Kategismus beoog is. Op hierdie m anier sal dit tussen vier en vyf jaar neem voordat die Heidelberger deurgepreek is, w at kwalik kan beantw oord aan die doel dat die gem eente opgebou sal word. Soos dit m et die prediking volgens die kerklike jaar die geval is, behoort die Kategismus ook in tw ee-en-vyftig Sondae eenm aal deurgepreek te word w aartoe die tw ee-en-vyftig Sondagsafdelings hulle dan ook leen.

Deur die K ategism us eenmaal per jaar deur te preek, begryp die gem eente die duidelike sam esang van die drie begrippe soos w at dit ook uit die Skrif afgelei w ord n a a m lik :

(1) Dat die mens ’n ellendige w ese is, nie in staat om hom self te verlos nie;

die kruisiging en opstanding van Christus;

(3) Dat daar dankbaarheid by die mens vir hierdie heilsdaad moet wees.

(ii) Die logiese samehcing van die leer van die K e r k

Besware word vandag nie net van buite die Kerk nie, m aar ook van binne geopper teen die leer van die Kerk en die ver­ kondiging daarvan. Skriftuurlik kan ons hierdie besw are die nek inslaan. In die Skrif staan daar baie dinge ondubbelskinig vas. Dit w ord geleer en daar word iets oor geleer. Enkele punte kan genoem word : Daar word iets oor die Drie-Eenheid geleer, oor skepping en voorsienigheid, oor ons val in sonde en God se soewereine genade, oor Christus se vleeswording en maagdelike geboorte ens. Hierdie gegewens word reeds in die Skrif deurlig. Hier het ons sake w at intellektuele aandag verg. In die Skrif is daar sprake van die „gesonde leer” w at teenoor ander leer staan (I Tim. 1 : 10) en verklaar Paulus van die ouderling d at hy in sta a t moet w ees ,,om met die gesonde leer te verm aan sowel as om die teëspreker te w eerlê.”

Ds. Volten stel dat Paulus onder aandrang van die Heilige Gees diep oor die W aarheid nagedink het. Toe het sy brief aan die Romeine to t stand gekom en so die leer, die Bybelse leer, die evangeliese leer.*9

Dit gaan om die Heer, Sy persoon en w erk, m aar w at Hy is en hoe dit vir ons to t heil strek, word weergegee en in ons begrippe oorgebring. Die Bybel is ’n ryk en veelom vattende boek w aarin ons as gelowiges spoedig kan verdwaal. Die belydenis, die leer, probeer om soos K. Barth Christus d aar te stel. Dit gaan dus in die Christelike leer om die sam evatting van die grondlyne en hoofpunte soos in die Skrif w eergegee.70 Om Jesus Christus as die Gekruisigde te bely, hou nog nie in dat ons die sewe kruisw oorde in tradisionele ry kan noem nie. W at die details is w at ons bely, is nie so belangrik as dat ons die besef daarvan het w at die inhoud is w at ons bely nie.

So spreek die Kerk in sy leer die Skrif na en is hierdie leer, hoe korrigeerbaar ookal, die rigtinggewende w oord w at oor waarheid en dwaling oordeel. Hierdie leer, aan verandering on- derhewig, m aar nou as die rigtinggewende woord, w ord in ons Kategismus uiteengesit met die doel om die lidm aat die Skrif in sy logiese sam ehang te laat verstaan, ’n Christen w at deur 69. Ds. Volten, a.w., bl. 9.

die K ategism usprediking die samehang van die leer verstaan het, van die lieilsgedagtcs van God w at in die Skrif geopenbaar is, sal sonder tw yfel m et m eer vrug en stigting die prediking na aanleiding van ’n teks byw oon.71 Trillhaas vra, hoe ’n gem eente kan bely en sy geloof kan „praktizieren” , as dit nie in die leer gegrond is nie.72

Dit is van die grootste belang dat die predikante genoop sal voel to t besinning oor en behandeling v