E
yüp Sultan Camii flad›rvan avlusu ile Silahdar A¤a Cadde aras›nda ve Çifte Gelenler Türbesi'nin sa¤ taraf›ndad›r. Cadde üzerindeki avlu duvar› y›kt›r›larak yerine büyük, mermer bir hacet penceresi yap›lm›flt›r. Sa¤ taraf›nda Mehmed Emin Pafla Ailesi'ne ait iki büyük hacet penceresi vard›r. Bu bahse bak›n›z.Pencere üzerindeki Kelime-i Tevhid yaz›s› 1189(1775) ta-rihli olup Kafl›kc›-Zâde hatt›d›r. Arkas›nda bir lahit mevcuttur. Sütun fleklindeki flahidesinde flu kitabe yaz›l›d›r:
Sab›ka Ayd›n Valisi El-hac/Abdullah Pafla-Zâde sâb›-ka/Mir-Ahur-› Evvel merhum ve ma¤fur/El-hac Abd'ül-Latif Bey/Efendi'nin rûh› flerifleriçün /Elfâtiha./2 B 1189 (29 -A¤ustos. 1775).
Bunun gerisinde Abdullah Pafla'n›n kallavîli flahidesi vard›r. Tafl›n her iki yüzündede yaz› bulunmaktad›r. Arka yüzündeki kitabe fludur:
Sab›ka fiam-› fierif/Mir El-hac Ayd›n/Muhass›l› mer-hum/Ma¤fur el-hac/Abdullah Pafla'n›n/Ruhiçün el-fâti-ha/Sene 1147 fi › zilhicce (24-nisan-1735). Ön yüzünde de ayn› kitabe vard›r. Ayak tafl› yoktur. Abdullah Pafla Ayd›nl›'d›r. Oran›n haysiyetli ve tan›nm›fl bir kimsesi oldu¤undan 1132 R. evvelinde (ocak-1720) Rumeli payesiyle Ayd›n muhass›l› oldu. fiecaat sahibi ve askerlikte mahareti hesabiyle 1138 C. ahiresinde (flubat-1726) vezaret ihsan buyuruldu. 1140 zilhic-cesinde (Tem. 1728) Emine Sultan ile ev-lendirildi. 1144 (1731) de fiam ve 1145 de Halep valisi ve 1146 da yine Ayd›n muhass›l› oldu. Damad› Abdürrahman Bey 1164 (1751) tari-hinde vefat etti. O¤lu Abdullatif Bey'dir.
Üç tu¤lu pafla olup uzun müddet Ayd›n muhass›l› olan Abdullah Pafla, cesaret ve flecâ'at ile flöhret buldu¤undan Eran Seraskeri Köprülü Zade Abdullah Pafla'n›n maiyetine 2000 süvari askeri ile gitmesi ferman olundukta, gitmekte gecikti¤i ve ‹ran harbinin neticesine inanmad›¤› için katline ferman ç›kar›ld›.... Abdullah Pafla'y› yaln›z ata bindirdiklerinde etraf›n›
Serden-geçti a¤alar› çevirip, Dizdar odas›na götürdüklerinde, Sekbanbafl›, Pafla abdest al diyince hemen Pafla hançer ile Sekbanbafl›'y› kati ve bir adam›n› yaralay›p ve Kap›c›, bafl›n›n dahi fiatir'›n› hançerleyip ellerinden kurtulup, avluya indikte, kal'a bedenlerinden tafl atarak sersem oldukda, serden geçti a¤alardan Kurban A¤a gelip öldürdü. Kesik bafl›, eflyalar› ile ‹stanbul'a gönderildi.
Abdullah Pafla, fleci've deli vezir olma¤a devlete ezlem bir zat idi. Ancak K›zlar-A¤as› Beflir A¤a, bu flecâ'atli adam›n yaflamas›n› zarar saym›flt›. Bu sebebten katlini duyanlar yaz›k dediler.
Emine Sultan, 1140 (1728) de Abdullah Pafla ile evlendiril-mifltir. II. Mustafa'n›n k›z› olan Emine sultan 1152 (1739) da vefat etti. Kabri, Mevlanakap› civar›ndaki Mimar Acem Camii haziresindeki türbesindedir.
Sofada, 1237 (1821) tarihinde vefat eden, Abdullah Pafla Zade Mirahir-› Evvel el-hac Abdullatif Bey'in k›z› Fatma Han›m'›n da kabri vard›r.
20-Z. 1208 (Temmuz-1794) tarihli bir arfliv belgesine göre, "Cihan-Zâde Abdülaziz Efendi'nin kar›s› ve Hac› Abdullah Pafla'n›n k›z› Atike Han›m'›n Ayd›n'da, Lonca'da bina eyledi¤i cami ve mektebi" vard›.
Kaynak (Gezi notu) (Ç.Uluçay, Padiflahlar›n Kad›nlar› S: 76 Emine Sultan) (fiem'dâni-Zâde Tarihi, Haz. M. Aktepe, 1/36-37-38-170-172-174 Abdullah Pafla, Utin Bey) (Si. Osm. 3/360 Abdullah Pafla) (Ayvansaray›, Vefeyât, Haz, F.Derin S:24) (Osm. Arfl. Evkaf Def. 111. No. 23769) (Türkiye-de Vak›f Abideleri ve Eski Eserler C:I S:660)
E
yüp Sultan Cami'inin Bostan ‹skelesi'ne aç›lan kap›s›n›n sol taraf›nda ve köflededir. Aç›k türbedir. Orjinal flahdesi ince dört köfle olup flikkelidir. 1117 (1705) ta-rihlidir. Karinin önünde befl sat›r halinde haz›rlanm›fl mermer bir kitabesi vard›r. Sa¤ kenar› k›r›lm›flt›r. Kitabe fludur:131 M
M
Abdullah Pafla Aile Sofas›
Abdülgani Efendi Türbesi
EYÜPSULTAN TÜRBELER‹
EYÜPSULTAN TAR‹H‹ M
M
(K›r›k) Fakir ü ger ganidir âkibet geldi Olur mülk-ü bekan›n nakd-i can ile haydar› Seday› erci'i gûfl eyleyüp Abd'ül-Gani merhum (K›r›k) bu masivâdan koydu gitdi tac ü destan Bu idi Hakk bu kim bu hankâh›n pâk-dervifli Garibin dil-nüvâz› ehl-i halin hemden ü yâri (K›r›k) mahfeli bu câmi'-i vâlây› pür feyzin Alemdâr-› Resûl-i Kibriya'n›n hur-senâ-kân Ç›kub zir-i cenaha cezb idüb ol tâirei kudsî An› âsûde kald› sayesinde oldu hem-câri ‹lâhi bülbül-i cân-› azizin nefl'e-Yâb eyle Ola pervazgâh› ba¤-› adnin sahn-› gülzâr› Du'â idüb didiler gark-› pû-flân fevtine târih fiefi'i ola ana Yâ-Râbb Ebû eyyüb Ensâri 1117
Bu kitabe vaktiyle türbenin kap›s› veya penceresi üzerinde iken 1726 tarihinde an›ndaki Ayfle Bahri Kad›n aç›k türbesi yap›l›rken flahidesinin önüne konmufltur.
Abdülgani Ef.Eyüp Camii Bafl müezzini ve Ta'rif-Hân'› idi. Ta'rif-han, cami ve tekkelerde namazdan evvel Cenab-› Peygam-ber'le büyüklerin evsaf›na dair cemaate yüksek sesle izahlarda bulunan vazife sahipleri hakk›nda kullan›l›r bir tabirdir. Ta'rif, bir fleyi etraf›yla anlatmak, Han ise okuyan demektir.
K›z›n›n o¤lu ‹ksirci ‹smail Efendi dahi Eyüp Bafl müezzini, ta'rif-han ve Eyüp Türbedar› iken 1167 C.evvelde (flubat-1754) vefat etmifltir. Kabri, Eyüp Türbesi haziresinde ve flad›rvan avlusu taraf›nda ve 1141 (1728) tarihli Ayd›n Valisi Abdullah Pafla'n›n kallavili flahidesi civar›ndad›r. Bu aç›k türbede flu flahideler bulunmaktad›r: 1125 (1713) de vefat eden, de¤erli Türk âlimi ve güzel sanatlar üstad› Abdülbâki Arif Efendi Bahri Kad›n'›n ayak uçunda bulunan yüksek ve büyük lah-dinin bafl tafl›ndaki kitabe aynen fludur:
Cenâb-› rif-i Billah Abd'ül-Bâki-i fâz›l
Ki olmufldu müzellem fazl-› gibi hüsn-ü ahlâk› ‹ki kez olmufl idi zât› sadr-› rümü pirâye Bür etmifldi debir-i çarh vasfiyle meh evrak› Olub vareste-i kayd-› anâs›r gitdi uçma¤a Hümây ruhi k›ld› âfliyâne evc-i ›tlâk› Didim giryân giryân mevtinin târihini Vehbi Gidüb Arif Efendi kald› ismi dehr-de Baki 1152
‹. H.uzunçarfl›l› "De¤erli Türk âlimi ve güzel sanatlar üstad› Abdülbâki Arif Efendi" adl› yaz›s›nda:
"Kendisinin vakf› olup zevcesi Behire Han›m' taraf›ndan yapt›r›lm›fl olan s›ra musluklar›n arkas›nda" kabri vard›r, diyor. Bu s›ra musluklar bugün yoktur. Yaln›z Ayfle Bahri Kad›n'›n 1139 (1726) tarihli sebili vard›r.
Arif Efendi'nin ‹st. da, Lâleli Çeflme civar›nda kona¤› ve Eyüp'te ise köflkü ve bahçesi vard›. Ayr›ca, vasiyyeti üzerine damad› Abdürrahim Faiz Efendi (ölm. 1138 M. 1725) taraf›ndan Eyüp Hamam›'n›n külhan› karfl›s›nda bir medrese yapt›rm›flt›r. 1187(1773) de vefat eden Kisriyeli Ahmed Pafla'n›n efli Havva han›m'a ait mermer bir levha da buradad›r. Oysa Havva Han›m'›n flahidesi, hemen karfl› tarafta Ferhad Pafla Haziresindedir.
1310 (1892). fieyh'ül-harem ‹flkodral› Mustafa Pafla'n›n annesi Dervifle Fât›ma Dilber Han›m.
1313 (1895) Biraz yukar›da, iflkodral› Mustafa Pafla-Zâde Hasan Hakk› Pafla.
Kaynak (Gezi Notu) (Ayvansarayi, Mec. Tev2arih S:172-188-399) (Uzun-çarfl›l›, De¤erli Türk Alimi ve güzel Sanatlar üstad› Abdülbâki Arif Efendi) (Müstakimzâde, Tuhfe S:669-670) (M.Tahir, Osm. Müel. Meral Yay, 1/262) (Si Osm. 3/297 ve 3/331 Faiz Efendi) (M.Z.Pakal›n, Tarih Deyimleri 3/401)
M
ehmed Ali Pafla Türbesi de denir. Bostan ‹skelesi Soka¤›'n›n nihayetinde, Hüsrev Pafla Türbesi'n›n sol taraf›nda ve Hüsrev Pafla Kütüphanesi'nin karfl›s›ndad›r. Yak›n tarihlere kadar bu kütüphanenin sa¤ taraf›nda bir kahve ve bu kahvenin önünde ise Hüsrev Pafla'n›n sütun fleklindeki çeflmesi ve meflhur Bostan ‹skelesi bulunuyordu. Padiflahlar deniz yoluyla Eyüp'e geldiklerinde saltanat kay›¤› bu iskeleye yanafl›yordu.Türbenin flebeke dökme demir kap›s›n›n iki taraf›nda birer türbe odas› vard›r. Kap› üzerinde, demirden, Sultan Abdülme-cid'in 1266 (1849) tarihli bir tu¤ras› vard›r. Türbe bu tarihte yap›lm›flt›r. Türbe odalar›n›n Sokak taraf›nda dökme demir fle-bekelde birer büyük hacet penceresi vard›r. Üzerleri kubbeli-dir. Sar› Afyon mermer tafl› ile kapl› cephesine, duvara gömü-lü vaziyette dört köfle ve iyon bafll›kl› sütunlar yerlefltirilmifltir. Bu yap›n›n arka taraf›nda, türbedar odas› bulunmaktad›r.
Sa¤ taraf›ndaki türbe odas›nda alt› sanduka vard›r. BBuurraaddaa ggöömmüüllüü oollaannllaarr flfluunnllaarrdd››rr..
1- Mehmed Ali Pafla, 2-Adile Sultan, 3-Küçük yaflta vefat eden S›d›ka ve Aliye isimli k›zlar› ile o¤ullan ‹smail Bey, 6-Hayriye Han›m Sultan.
SSooll ttaarraaffttaakkii ooddaaddaa iissee üüçç ssaanndduukkaa vvaarrdd››rr..
1-Beflinci Sultan Murad'›n kad›n› Resan Han›m 2-Sultan Murad'm k›z› Fatma Aliye Sultan 3-Bu mezar ise bofltur.
Mehmed Ali Pafla'n›n büyük sandukas›n›n önündeki lev-hada flu kitabe yaz›l›d›r:
Devletlü ismetlû dile Sultan aliyy'üfl-flân Hazretleri'nin zevc-i mükerremleri/Efâhin-i vükelây› Saltanat-› Saniyye'den azim-i gülsen sarây-› cinân iden Sadr-› es-bâk/ve Kapûdân-› Deryâ'y› sâd›k Mehmed Ali Pafla Hz. Sene 1285 fi 8 Ra. (29-âz.l868).
132 M
M Ayfle Bahri Kad›n Çeflmesi yan›nda Abdülgani Efendi Türbesi ve Kitabesi
TÜRBELER M
M
Mehmed Ali Pafla, alt› defa Kaptan-› Derya ve bir defa da sadr›azam olmufltur. Türbeyi yapt›rd›¤› s›rada Ser Asker idi.
Adile Sultan, II. Mahmud ile 4. ‹kbal Zernigâr Kad›n'›n k›z› 22-flevval-1241 (30-may›s-1826) da do¤du. Küçük yaflta annesi-ni kaybetti. Sultan II. Mahmud'un Bafl Kad›n'› Nev-Fidan Kad›n taraf›ndan büyütüldü. 19-R.âh›r-1261(27-Nisan-1845) de Mehmed Ali Pafla ile evlendirildi.
"Sultan ufak, tefek, zarif, zeki, bilhassa pek asil ve flair ruhlu bir genç k›zd›. Sarayda pek iyi bir tahsil ve terbiye görmüfltü. Kocas› Mehmed Ali Pafla'ya derin ve gayet temiz bir sevgi ile ba¤l›yd›. Ondan üç çocu¤u oldu, bunlardan ikisi pek küçükken öldü."
Önce kocas›n›, k›sa bir süre sonra k›z› Hayriye Han›m Sultan'› kaybedince Nakflibendi Tarikatine girdi. Münzevi bir hayat sürmeye, zaman›n› ibadetle geçirme¤e bafllad›. Eyüp Sultan Türbesi'nin yan ve Sultan 1. Ahmed Sebili'nin arka taraf›nda bulunan "Kad›nlar Mescidi"ne her sene ramazan süresince itikâfa çekilme¤i adet edinmifldi.
Kendisi, meflayihi Nahflibendiyye'den Mehmed Can Efendi hulefas›ndan Bâlâ Tekkesi fleyhi Ali Efendiye ba¤l› idi. Fakir çocuklar› okutur, kendisi de okuyup yazmay› severdi. Divân ve tekke edebiyat›n› iyi biliyordu. Osmanl› hanedan› içinde Divan'› olan tek kad›n flairdi.
Adile Sultan'›n F›nd›kl›'da, bugün Güzel Sanatlar Aka-demisi olan sahilsaray›, Kandille'de bugün k›z lisesi olan saray›, Kuruçeflme'de Esma Sultan'dan kalma yal›s›, Üsküdar'-da Valde Ba¤›'nÜsküdar'-da ve Ka¤›thane civar›nÜsküdar'-da ayr›ca saraylar› vard›. Kandilli'deki saray›n› 1856 da yapt›rm›fl idi. Efli, Mehmed Ali Pafla'n›n da Üsküdar'da fiemsipafla'da sonradan yerine tekel binalar› yap›lan sahilsaray› vard›. 1316(1898) tari-hinde ve 75 yafl›nda oldu¤u halde vefat etti. fiair ‹smet Efendinin vefat›n› söyledi¤i tarih, türbe odas› duvar›nda as›l›d›r:
Râh-› Hakk'da mahv olup bu menzili iden mekân Vâk›f-› esrar-› Vahdet duhter-i Mahmud Hân Hâkine yüz sürüb ismet oku târihini Cennet-i me'vây› itdi Adile Sultan mekân 1316
Sandukas› önündeki levhada flu kitabe yaz›l›d›r: Cennetmekân Sultan Mahmud/Hân-› Sâni
Hazretle-ri'nin/Kerime-i muhteremeleri/Fahr'ül-muhadderât/ Tâc'ül-mesturât fukara-perver/Merhûme dile Sultan/Tâbe serâh Hz. nin/Rûhiçün el-fâtiha/Fi gurre-i flevval-sene 1316 (12-flubat-1899)
Adile Sultan'›n k›z›, Hayriye Han›m Sultan, 10-haziran 1865 te, Kani Pafla'n›n o¤lu Ahmed R›fat Bey'le evlendirilmifl, alt› ay sonra ayr›larak, Nisan-1866 da, fiuray› Devlet azas›ndan ‹flkodral› Mustafa fierif Pafla'n›n o¤lu Ali R›za Beyefendi ile evlendirilmiflti. 1286 R.âhirinin onalt›nc› günü (26-tem, 1869) verem illetinden vefat etti. Çok genç idi. Annesi, ‹fti-raknâme'sinde üzüntüsünü flöyle dile getirmifltir:
Baflka bir ac› da gösterdi bana zâlim felek Ya'ni kim zevcim Ali Pafla da gitdi adne dek Yadigâr kalm›fl idi Hayriye Sultan bana Kalbi mahzunum an›nla e¤lenirdi daima Nuri çeflmimdi surûri kalbi viran›m idi Hemden ü yâri flefi-kim sinede can›m idi Hüsnü hulki ve cemâli pek güzel idi k›z›m Hayre mail merhametin bî-bedel idi k›z›m Âh kim ol nev civânu gülfidan›m nâgihan U¤rad› bin derde asla bulmad› çâre hemân Bülbüli ruhi lâtifi uçdu bâ¤-› cennete Mâderiyle zevcini yand›rd› nâr-› firkate
Sol taraftaki türbe odas›nda gömülü olan Resan Kad›n Efendi, 28-Mart-1860 da do¤mufl, 2-kas›m-1977 de Sultan
133 M
M
EYÜPSULTAN TAR‹H‹ M
M
V. Murad ile evlenmifl, 1879 da Fatma Sultan'› ve az sonra da Aliyye Sultan'› dünyaya getirmifltir. 1328 (31-mart-1910) tari-hinde vefat etmifltir. K›z›, Aliyye Sultan da türbede medfundur. Aliyye Sultan, 18-ramazan-1297 (24-a¤ustos.l880) de Ç›ra¤an Saray›'nda do¤du. 85-C.ahir-1321(17-eylül-1903) de vefat etti.
Kaynak (N.S.Örik, V.Murad'›n k›zlar›, Tarih Dünyas› 3/935 1951) (H.fiehsü-varo¤lu, Adile Sultan, Resimli Tarih Mec. 3/ 1260 1952) (Cevdet Pafla, Tezâkir 14/36) (R.Akakufl, Eyüp Sultan S: 114-164) (‹st. Ans. Adile sultan 1/216) (G.Oransay, Asm. Dev. Kim Kimdi 1/127) (‹nal, Son As›r Tür fiairleri, Adile Sultan 1/14) (C.Atasoy, Kandili'de Tarih S:97-106) (Elif Naci, Adile Sultan, Hayat Tarih Mec. 1965 Say›: 10 S: 27) (Ç. Uluçay, Padiflahlar›n Kad›nlar› ve K›zlar› S: 135-167-170-171) (Y.Demiriz, Eyüp'te Türbeler S: 14) (‹nal, Ad› geçen eser, S: 1453 R›fat Bey)
1
drisköflkü yolunda, Kaflgâri Dergâh› avlusunda ve Murtaza Efendi Camii ile Kaflgari fieyh ‹sâ Efendi Türbesi aras›ndad›r. Aç›k türbedir. Etraf› duvar ve parmakl›k ile çevrilidir. ‹çinde üç kabir bulundu¤u halde dört kitabe vard›r. Ahmed Pafla'n›n muhteflem lahdinin flahidesin-deki kitabe fludur:"Surrei Hümâyun Enini esbak/Es-seyyid el-hac Ahmed/ Bican Pafla'n›n Ruhiçün fatiha. 13-sad-1290
(12-nisan-1873)
Lahdin yan›nda, günefl flual› bir levhada:
"Esbak Surre emini el-hac | Ahmed Bican Pafla ruhuna fatiha" diye yaz›l›d›r. Bu levhan›n sol taraf›nda ayn› biçim di¤er bir levhada:
"Bican Pafla'n›n kerimesi Asiyye Merzuka Han›m'›n ruhu-na fatiha. 1334 (1915), diye yaz›l›d›r.
Di¤er bir lahdin flahidesindeki kitabe fludur:
‹skan-› muhacirin/Komisyon azas›/ve Erkan-› harbiye/ Ferikân-› kirâm›ndan/ Merhum ve ma¤fur/Osman Pafla'n›n/rühuna fatiha.
l-fiaban-1326 (29-a¤os.l908) Kitabe Misri imzal›d›r. Yaz› nefistir. Di¤er bir flahide üzerindeki kitabe ise fludur:
Merhum Biçân Pafla'n›n/Mahdumu iflkodra/Defterdar› Hac›/Behaüddin Bey'in/rûhuna fatiha. 1313 (1895)
Cami avlusundaki sarn›ç bilezi¤i Ahmed Bican Pafla'n›n vefat tarihini tafl›maktad›r. Kitabesi fludur:
S››rrei Hümâyun emini esbak es-seyyid Hac› Ahmed/Bican Pafla'n›n ruhiçün fatiha. 13-Sefer-1290.
Bican Ahmed Pafla, Enderundan yetiflmifl sonra bidayet-i askeri-i nizamiyeye dahil olmufltur. Mirlival›¤a kadar yükseldi. Sonra Dar-› fiuraya aza oldu. 1259 (1843) de rütbelerin indirilmesinde Tophaneye nakl ile istihkam livas› ve sonra Arabistan Ordusu meclisine aza oldu. 1264 R. ahirinde (mart-1848) Mir-i Miranl›k ile Ç›ld›r Kaimmekan› ve sonra beylerbeyi payesi olmufl ve azlinden sonra T›rnova Mutasarr›f› olup bir sene sonra ayr›ld›. fieyhülislam Üryani-Zâde Esad Efendi'nin damad› idi.
Kaynak (Gezi notu) (Si.Osm. 2/35-36) (Osm. Arfl. Dairesi, Vakfiyeler Def. S: 6 S›ra No. 172 Dosya No. 4 Gömlek: 7. Bican Ahmed Pafla'n›n 1270 (1854) tarihli as›l vakfiyesi)
D
ü¤meciler'de ve bu isimle bilinen Caddeye aç›lan Ahmet Dede Soka¤› ilerisinde ve yolun 90 derece dirsek yapt›¤› yerin biraz uza¤›nda olup aç›k türbedir. Etraf› alçak bir duvarla çevrilmifltir. Ulu bir a¤ac›n gölgeledi¤i türbe-deki flahidede yaz› yoktur.Ahmed Dede'nin kimli¤i belli de¤ildir. Fetih flehitleri'nden olabilir. Bu civarda Fatih'in top dökümbafl›s›n›n aç›k türbesi vard›r.
Gül Baba Türbesi bahsine bak›n›z.
E
yüp Camii flad›rvan avlusu civar›nda, kad›nlar abdest mahallinin sa¤ taraf›ndad›r. Kesme tafltan yap›lm›fl olup kap›s› demir olarak de¤ifltirilmifltir. Penceresi örülmüfl ve için-deki sanduka veya flahidesi kald›r›lm›flt›r. 1935 tarihinde belediyece iflgal edilmifl ve kap›s›na Genel Elektrik levhas› as›lm›flt›. Bugün terk edilmifltir.Cephesinde alt› s›ra halinde haz›rlanm›fl 12 m›sral› bir kitabesi vard›r. Baz› m›sralar› yer yer silinmek üzeredir. Kitabe fludur:
fieref-bahfl-› zemin ba¤-› âlem-i hüner bir kâmil Misâl -› sâye-i mihr-i cihân-bâb oldu nâ-bedid Çeküb gitdi elin ezhar-› gülsen sib-i dünyâdan Bakaya yn'ni kim Yusuf Efendi Zâdei dânâ Olurken bezm-i irfana reflet-engiz ü rûh-efzâ O âliflâna oldu tahta tabut menzilgâh Serâmed ide hüsnü hulkiyle gülzâr-› dehr içre Kelâm›n gevher-i zibinde itmifldi ân›n
Mevlâ Behiflti flevk ile seyr eylesün ol zât-› bt hemtâ Du'â idüb Necibâ didi bir târih-i müstesna
K›la Ahmed Efendi lâlezâr-› cenneti me'vâ 1138 (1725) Kitabe, Suyolcu-Zâde Eyyübi Necib Efendi taraf›ndan haz›rlanm›flt›r.
Ahmed Efendi ve Koca Yusuf Efendi için Çinili Çeflmesi ve Koca Yusuf Efendi Çeflmesi bahislerine bak›n›z. Türbe beflik çat›l›d›r. Güzel bir hat ile yaz›lm›fl kitabesinin tarih m›sras›nda rakam yaz›l› de¤ildir. Ebced hesab› ile 1138 tarihi bulunmufltur.
134 M
M
Ahmet Bican Pafla Türbesi
Ahmet Dede Türbesi
Ahmet Efendi Türbesi
TÜRBELER M
M
Türbenin sa¤ taraf›nda yine kesme tafltan yap›lm›fl bir türbedar odas› vard›r. Bunun da sivri kemerli pencereleri örülmüfltür. Cadde taraf›ndaki cephesinde pencere yoktur. Ön cephesinin sa¤ köflesine bafll›kl› mermer bir sütun yerlefltiril-mifltir. Türbe ve odas›n›n üzerine elektirik kurumunca tu¤ladan bir kat ç›k›lm›flt›r. Bu kat›n y›kt›r›lmas› ve türbe, eski durumuna getirilerek reva görülen bu sayg›s›zl›¤a son ver-ilmesi laz›md›r.
Kaynak (Gezi notu) (F. Ayano¤lu, Tahrib Edilen Eski Eserler, Vak›flar Der. 9/262)
O
takc›lar'da, Aflç›bafl› Camii mihrab› ilerisinde ve Aflhane Soka¤› üzerindedir. Karfl›s›nda Eski Saray A¤as›, Yakub A¤a'n›n mektebi ve lahdi, sol taraf›nda ise, Levni'nin kabri bulunmaktad›r.Sokak taraf›ndaki cephesi, kesme tafl bir kaideye otur-tulmufl olup, tamamen mermerden yap›lm›flt›r. Dört köfle befl sütunu ve topuzlu demir parmakl›kl› dört penceresi vard›r. Di¤er üç cephesi muntazam kesme tafltand›r. Arka cephesinde dört, iki yan›nda ise, ikifler penceresi mevcuttur. Sütunlar üst-ten flekilli silme kirifllerle biribirine ba¤lanm›flt›r. Kemerli kap›s› y›k›lm›flt›r. Tafllar› yerdendir. Hiç bir yerinde kitabe yok-tur. Tafllar›ndan dolay›, beyaz görünüfllü oldu¤u için Aktürbe diye ünlüdür.
Türbede, önde dört ve arkada iki küçük olmak üzere alt› kabir vard›r. Öndekiler lahittir. Motifli ve çiçek kabartmal› lahit kapaklar› da¤›lm›fl ve flahideleri yok olmufltur. Çok periflan durumda olup içinde hiç bir flahide kalmam›flt›r.
Bu türbe hakk›nda Mecmua-i Tevârih'te flu bilgi vard›r. "Otakc›lar'da hamam karfl›s›nda Ak-Türbe denmekle maruf mahalde medfun olan Mühürgen Ahmed Bey merhumun vefat›na Bursal› Hâflimî Efendi'nin dedi¤i târihtir:
Mührü gibi ad› kalub gitti Ahmed Bey 1018 (1609)"
Ahmed Bey'in, Bey s›fat›ndan dolay› bir paflan›n o¤lu ve devrinin ünlü bir mühür kaz›y›c›s› oldu¤u anlafl›lmaktad›r. Karfl›s›nda bulunan hamam, Abdurrahman fieref Bey Soka¤› üzerinde ve Mühendis Ali Dede Çeflmesi karfl›s›nda idi. Bugün yerinde Apartmanlar vard›r. Aziz Mahmud Hüdayi Efendi vakf› idi.
Renk ve boyalarla u¤raflt›¤› için Levni lakab›yla an›lan Abdülcelil Çelebi, Edirne'den ‹stanbul'a gelmifl ve Nakkafl-hane'ye girerek sanat ö¤renmifltir. Sonra tezhib ve ressaml›¤a heveslenmifl ve bu vadide akranlar›n› geçmifltir. 1145 (1735)'de vefat etti. Eserleri ve fliirleri vard›r.
Kaynak (Gezi notu) (Ayvansarayi, Mec. Tevarih, Haz. F. Derin-V. Çabuk S: 418) (Pakal›n, Tarih Deyimleri S: 607) (S. Ünver, Levni)
135 M
M
Aktürbe
Aktürbe
EYÜPSULTAN TAR‹H‹ M
M
E
yüp Sultan Cami'nin, iç avlusunun, Bostan ‹skele-si'ne aç›lan kap›s›n›n sol taraf›nda Beybaba Soka¤›n›n sa¤ köflesindedir.Dört mermer sütun üzerine oturtulmufl tek kubbeden ibarettir. Kubbe, tromplar üzerindeki sekiz yüzlü bir kasna¤a yerlefltirilmifltir. Sütunlar aras› mermer, flebeke korkuluktur. Bunlar›n üzerindeki demir flebekeler yok olmufltur. Asma kap›s› mermer söveli ve motifli olup anlarda ayet yaz›l›d›r:
Anlam› fludur: "Zikrin efdali Lailâhe illallah Muhammedün Resulullah" ve "Mümin iki dünyâda diridir" manas›na gelen "El-mü'minu Hayy ün Fiddareyn" yaz›l›d›r.
Sütunlar üstten kesmetafl kemerlerle biribirine ba¤lan-m›flt›r. Hançerli Sultan Türbesi'nin bir benzeridir. Sokak taraf›ndaki mezarl›k duvar›nda büyük bir hacet penceresi vard›r ki flebeke demirlidir. Kubbesi, kurflun örtülü iken kald›r›lm›fl ve kiremitle örtülmüfltür. Sonradan bu dahi kal-d›r›larak çimento ile s›vanm›flt›r. 1894 zelzelesinde kubbe çat-lad›¤›ndan demir çemberle takviye edilmifltir.
Ayas Pafla'n›n mermer lahdinin bafl ve ayak flahideleri mihrab fleklindedir. Bafl taraf›nda güzel bir sülüs ile:
‹ntekale min dar'il-fenâi ‹lâ dar'il-bekâi
El-merhûm el-magfur Es-sa 'id'üfl-flehid Ayak tafl›nda ise:
El-muhtacü ilâ rahmet-illâh Ayas Pafla bin Muhammed Fî evâhir-i sefer'il-muzaffer Senetli süte ve erba'in ve tis'amie 946 (Tem. 1539) tarih yaz›l› de¤ildir.
Türbe, Mimar Sinan'›n ilk eseridir. Tezkiret'ül-Bünyan'da: "Hikmet-i Hüdâ-y› Ta'âlâ Mimar Acem Alisi fevt olup mimarl›k mahlûl olur. Ol demlerde Veziriazam Ayas Pafla dahi ahirete nhlet eyler. Merhumun mezar› hususunda a'yan-› rûzigâr bir mimar yoktur. Bu fenne mahir bir üstad olsa deyu tefehhus olunurken, Lütfi Pafla:
-Mimar-› Haseki olan Sinan Subafl› olmak gerektir. Bu kare kadir kimesnedir, deyu mukarrer eder. Ol zaman ye-niçeri A¤as› bu hakiri ça¤›r›p:
-Pafla Hz. leri sene mimar etme¤i mukarrer etdi, yan›nda ca-iz midir? De¤il ise tedarik eyle.... Mülahaza edib kabul etdim..."
Sadr›azam Ayas Pafla, Enderun'dan yetiflti. Saraydan Serdengeçti A¤al›¤› ile ç›km›fl, 1514 de Çald›ran Muharebe-si'ne ifltirak etmiflti. Sonra Anadolu Beylerbeyi ve 1522'de Rodos Seferi'nde Rumeli Beylerbeyi olarak muhasarada bulun-mufltu. Vefat›na kadar, Kanuni Sultan Süleyman taraf›ndan yap›lan bütün seferlerde bulundu. 1536 tarihinde sadr›azam oldu ve ölünceye kadar bu mevkide kald›.
Ayas Pafla'n›n son zamanlar›nda, 17-sefer-946 (tem. 1539) tarihinde ‹stanbul'da Yemifl'te bir dükkandan yang›n ç›karak, etrafa sirayet ile ertesi akflama kadar devam edip, büyük hasara yol açm›flt›. Bu s›rada fliddetli bir veba da hümük sürmekte idi. Ayas Pafla bu hastal›¤a tutularak 26-sefer-946 (13-Tem.l539) tarihinde vefat etti.
Ayas Pafla okuyup yazma bilmezdi. Fakat cesur bir harp adam› idi. "Erli¤iyle asr içinde nâmdar" oldu¤u söylenir. Zalim, haris ve servet düflkünü de¤ildi. ‹stanbul'da F›nd›kl› üzerinde, hâlâ Ayaspafla ad›yla maruf semtte bir tak›m binalar› bulunan havuzlu bir bahçesi vard›.
Ayas Pafla'n›n ikinci vezirli¤inde debdebesi ancak bir mir-liva derecesinde idi. Sadr›azam ‹brahim Pafla 400 e yak›n üsküflü ile gelirken, Ayas Pafla 70-80 üsküflüye malik idi. Ayas Pafla kad›nlara çok düflkündü. Evinde bir defada 40 beflik sal-land›¤›, vefat›nda 20'den fazla evlad› kald›¤› söylenir.
Pafla'n›n Vize civar›nda, Saray Kasabas›'nda cami'i, medresesi, mektebi ve imareti vard›. Camii bugün de mevcut-tur. Burada bir saray› oldu¤undan kasaba hâlâ Saray ismiyle an›lmaktad›r.
K›z›, Merve Hatun'un vak›flar› vard›.
Kaynak (H. Arayan, Mimar Sinan'›n Yapt›¤› ‹lk Eseri, Tarih Hazinesi 1950. Say›: 5/221) (T.Topaç, Ayaz Pafla, ‹st. Ana. 3/1486) (Si. Osm. 1)446) (Peçevi Tarihi, haz. F. Derin-V.Cabuk, fihrist S:6) (Ayvansaray› Vefayet, Haz. F. Derin S: 25) (Hadikat/24-190-256 296) (Daniflmend, Kronoloji 2/426) (Ata Tarihi 2/18) (R.Akakufl, Eyüp Sultan, S: 167) (Y. Demiriz, Eyüp'te Türbeler S: 18) (B. Unsal, ‹st. Türbeleri Üzerine.. Vak›flar Der. 16/82-95) (‹si. Ans. 2/43) (Y. Öztuna, Mimar Sinan'›n Hat›ralar›, Hayat Tarih Mec. 1966 Say› 5/8) (A. Refik, M. Sinan S: 19) (E. Çelebi, Haz. Dan›flman 9/243) (Abdullah Kuran, Mimar Sinan S: 21) (Suphi Yaatei, Mimar Sinan'›n Yap›lar›ndaki Kitabeler, ‹st, 1988. Sil 6-14) (Hüsrev Tayla, Mimar Sinan'›n Türbeleri, ‹st, s: 300-301) (Osm. Arfl. Evkaf Def. 4. No. 32384)
136 M
M Ayas Pafla Türbesi
Ayas Pafla Türbesi
TÜRBELER M
M
E
yüp Sultan Camii'nin, Bostan ‹skelesi'ne aç›lan avlu kap›s›n›n sol tarafindad›r. Hemen arkas›nda, Lala Mustafa Pafla Türbesi ve önünde ise Abdülgani Efendinin kabri vard›r. Yan taraf›nda ve yol afl›r› yerde, Ayafl Pafla Türbesi, karfl›s›nda ve sol ilerisinde ise meflhur Hançerli Sultan Türbesi bulunmaktad›r.Bahri Kad›n aç›k türbesinin etraf›, kesmetafl, dört köfle sütunlarla çevrilmifltir. Sütunlar aras›, klasik topuzlu par-makl›k ile kapat›lm›fl pencerelerdir. Sütunlar üsten bir kirifl ile biribirine ba¤lanm›flt›r.
Avlu kap›s› taraf›ndaki cephesinde befl sütun ve dört pencere vard›r. Ortadaki sütun üzerine bir kuzu çeflemeci¤i yap›lm›flt›r. Aln›nda flu kitabe vard›r:
‹flbu türbede medfûne olan Sâhib'ül-hayrât el-hace Aifle Bahri Kad›n bu sebili fi sebil-Allah ‹cra eyledi. Hakk Ta'âlâ kabul eyliye Amin. Rühiçün el-Fâtiha.
Sene 1139 (1726)
Çeflmenin küçük yala¤› k›r›lm›flt›r.
Ayfle Bahri Kad›n'›n tavus kuyruklu ve istalaktitli ve meyva kabartmal› muhteflem flahidesi üzerinde flu kitabe vard›r:
Merhume ve ma¤furlehâ Sarayl› el-hace Aifle Bahri Kad›n bin yüz Otuz dokuz senesi Sefer'ül'hayr›mn on Dokuzuncu günü civâr-› Rahmet-i rahmana intikal
Eylemindir. Ruh‹çün el-fâtiha 1139
Bahri Kad›n, 16 Ekim 1726 tarihinde vefat etmifltir. Rumilerle bezeli olan tafl›n iki köflesine helezoni ince sütun kabartmalar› yap›lm›fl ve üzerine de bir bafll›k oturtulmufltur. Ayak tafl›na, vazo içinde güzel çiçeklerle bezeli bir kabartma yap›lm›flt›r.
Bu tafl›n bir ayn›s› sa¤ taraf›nda mevcuttur. ‹kisi aras›nda ‹brahim Sârim Efendinin yüksek lahdi vard›r. fiahide, Emetullah Kad›n'a aittir. Fakat yanlamas›na k›r›lm›fl ve bu k›r›k üç m›sra boyu uzam›flt›r. 1900 tarihlerinde demir kenetlerle tamir edilmifltir. Türbenin sa¤ köflesinde olan kabir, buradaki hacet penceresi önündedir. Üzerindeki kitabe fludur:
Erci'i emri ile flevk-i sarây-› ukbd Olacak zâika bahfl-› ni'am rûh-› revân Hazret-i Vâlide-i Fât›ma Sultan oldu Hem avâr olmak için Hâlid-i Ensâr-a revân Kasr-› dünyây› idüb bezl-i Emetullah Hâtûn ‹htiyar eyledi¤i ‹çin garka-‹ firdevsi hemen Kabr-i pür nurunu Yezdan 'dan istircâmdtr Rûh-i pâkize içün olanlar fâtiha-hân Her ziyaret iden ihlas ile- der târihin Bafl Kad›n medfenini Hakk eyle gülzâr-› cinân Sene 7752(1739)
Hace Ayfle Bahri Kadrin hakk›nda Sicill-i Osm. de flu
bilgi vard›n "Sultan III. Ahmed Han Hz.nin kad›nlar›ndan olup hac edip gelmifl ve vefat›nda Eyyüb'e defnedilmifltir. K›z›, Fatma Sultan'd›r."
Kabir tafllar›ndaki kitabelerden de anlafl›laca¤› üzere meflhur, Fatma Sultan Emetullah Kad›n'›n k›z›d›r.
Emetullah Kad›n, Sultan III. Ahmed'in en sevgili efli olmufl ve onu Bafl Kad›n yapm›flt›r. Kendisine, 21-Sefer-1119 (24-nisan-1707] tarihinde Bayezid'de, Darphâne ve civar›ndaki arsay› temlik etti. O da ayn› y›l Simkeflhane içinde, altl› üstlü iki mescid, yan›na çeflme, d›fl›na bir mekteb ve alt›na güzel bir sebil yapt›rd›. S‹mkeflhane'yi ve di¤er emlâkini bu tesislere vakf etti. Vakfiyesinin tarihi 21-flaban-1119 (17 -kasim-1707) dir. Hay›r sever ve ‹nce düflünceli bir kad›n idi.
1730 Patrona ihtilalinde, mallar› zapt edilerek Eskisaray'a gönderildi. Ya¤ma edilen mücevherleri aras›nda, gayet büyük, siyah elmas tafll› bir yüzük ile büyükçe zeytuni Roze elmas yüzük vard› ki eflsizdi.
K›z› Fatma Sultan, 1116 (1704) tarihinde do¤du. 17-receb 1145 (3-ocak-1733) tarihinde Öldü veya zehirletildi. Vefat›nda, 29 yafl›nda olup Damat ‹brahim Paflan›n eflidir. Kabri, Eminönû'nde Yenicami Türbesi bahçesindedir.
Ayfle Bahri Kad›n Türbesi ilk defa 1117 (1705] tarihinde vefat eden Abdülgani Efendi için yap›lm›fl ve kap›s› veya penceresi üzerine, bugün flahidesi Önünde duran büyük, mer-mer kitabe yerlefltirilmiflti. 1139 tarihinde, vefat›ndan biraz evvel flimdiki türbe yap›lm›flt›r.
Bu aç›k türbe içinde baflka tafllarda vard›r ki flunlard›r: 1303 Cim 23 (29-mart-1886). Devletlû fierif Abdullah Pafla'n›n efli el-Müsteverât Han›mefendi. Eyüp'te yal›s› vard›.
1232 Ca. gurre { 19-mart-1817). Muhteflem lahid, kafesi destarl›, Sab›ka darbhane-i Amire Naz›r› ‹brahim Sârim Efendi (Si. Osm. ›/151)
1244 (1828). Lahid, kafesi destarl›. Mukataat Naz›r› Hüsnü Hüseyin Beyefendi'nin o¤lu haco¤ân-› Divân-› Hümâyun'dan Mehmed Emin Beyefendi Hüsnü Bey. o¤lunun vefat›na dayanam›yarak vefat etmifltir.
1263(1847). Sultan Kethüdes‹ el-hac Osman Efendi 1275(1858). Rical-i Devlet-i Aliyye'den, ‹brahim Sar›m Efendinin halifesi Nefise Han›m.
1288(1871). Sehzade-i civan baht Yusuf ‹zzet Efendinin Lalas›...
Kaynak (gezi notu) (Si. Osm. 1/2050) (G. Ora››say. Osm. Dev. Kim Kimdi, S: 133 (Ayransarayi, Met. Tevarih. Haz. F. Derin-V. Çabuk S: 172) (Ç. Uuçay.Padiflahlann Kad›nlar› S: 79-80-81) (Hatlika 1/26-125)
O
takç›lar Cami'inin sa¤ bitifli¤inde bulunan Gazanfer A¤a Sebili'nin sa¤ taraf›nda idi. Türbe, aç›k türbe fleklinde olup kesmetafl söveli ve demir parmakl›kl› üç hacet penceresi vard›. ‹çinde bir kaç kabir, Mustafa A¤a'n›n 1032 (1622) tarihli sütun flahidesi ve ayr›ca yerde bir de kitabe tafl› bulunuyordu. ‹çeri girme¤e izin vermedikleri için bu kitabe okunamam›fll›r. Türbe, 1980 senesi y›kt›r›ld› ve137 M
M
Ayfle Bahri Kad›n Türbesi
Bâb'üssa'âde A¤as›
Baba Mustafa A¤a Türbesi
EYÜPSULTAN TAR‹H‹ M
M
yerine gas›lhane, imam meflrutas› ve hela yapt›r›ld› ve buran›n uhrevi güzelli¤i mahv edildi. Bu y›k›m ve yap›m s›ras›nda Mustafa A¤a'n›n flahidesi ve yekpare mermerden yap›lm›fl flad›rvan parçalanarak caminin sol taraf›ndaki yol üzerine b›rak›ld› ve bir müddet sonra da yok edildi.
Türbenin yan›nda bulunan Abdi Efendi s›byan mektebinin günümüze intikal eden k›sm› da bu s›rada y›kt›r›ld›. 18 Ca. 1210 (Aral›k-1795) tarihli bir takrirde bu türbenin ad› geçmektedir.
Kaynak (Gezi notu) (Osm. Arfl Evkaf Def. III. No: 20947.
B
ahariye Mevlevihanesi sahas› içinde ve semahanenin yan›nda idi. Hacet penceresi semahaneye bakmakta idi. Mevlevihane Ç›kmaz›'na aç›lan cümle kap›s›ndan girildi¤ine göre, sa¤ ileride ve sahil taraf›ndayd›. 1935 te evvele semahane y›kt›r›lm›fl ve bir müddet sonra da türbe çökmüfltür. Periflan durumda iken 1952 senesinde, buradaki kabirler, Bahariye fiehidlik Mevkiin'deki aç›k türbeye nakledilmifllerdir.Buras›, Eyüp Lisesi karfl›s›nda olup, bu yerdeki, 16 Mart fiehidleri de, Edirnekap›s› Sak›za¤ac› mezarl›¤›na nakledil-mifltir.
Silahdar A¤a Caddesi üzerindeki yeni aç›k türbenin üç taraf› demir parmakl›kla çevrilmifltir. Arkas›ndaki duvara eski yaz› ile:
Yâ Hazret-i Mevlânâ
diye yaz›lm›flt›r. Yaz› ünlü hattat Hamid'indir. Parmak-l›klar› üzerine Mevlevi sikkeleri yerlefltirilmifltir. Türbeye, orta yerdeki bir merdivenden ç›k›lmaktad›r.
NNaakkiilllleerrii yyaapp››llaann flflaahhssiiyyeettlleerr flfluunnllaarrdd››rr::
1- Befliktafl Mevlevihanesi fleyhi Hasan Nazif Dede Efendi D. 1795 Ö. 1862
Nazif Dede Efendi Yunanistan'›n Yeniflehir kasabas›nda do¤du. Babas› Yeniflehirli Muhaddis Hac› Halil Efendidir. Uzun
müddet Yeniflehirde Horosahf Aziz Efendi medresesinde müderris oldu. Sonra hacca gitti. Dönüflünde medresenin yan›na bir mevlevihane yapt›. 1270(1853) de Befliktafl Mevlevihanesi fleyhi oldu. 16-flevval 1278 (16-nisan-1862) tari-hinde vefat ederek Befliktafl Mevlevihanesi türbesine gömüldü. Bu mevlevihanenin yerine Ç›ra¤an Saray›'n›n yap›lmas› iste¤i üzerine nafl›, 1286 (1869) da yeniden yapt›r›lan Maçka Mevlevihanesi Türbesi'ne nakledildi. Fakat befl sene sonra Maçka Mevlevihanesi yerine bir k›flla yapt›r›lmas›n›n kararlaflt›r›lmas› üzerine kemikleri, 1291 (1874) tarihinde Bahariye Mevlevihanesi Türbesi'ne nakledildi.
1935 senesinde de bu türbenin çökerek y›k›lmas›ndan sonra 1952 tarihinde flimdiki aç›k türbeye nakil olundu. lim, flâir ve zarif bir zat olup maruf flair Yeniflehirli Avni Bey'in kay›nbabas› idi.
2- Yeniflehirli fiair Avni Bey, Bekir Pafla'n›n o¤ludur. 124243 de Yeniflehir'de do¤du. 1272 (1855) de ‹stanbul'a geldi. Befliktafl Mevlevihanesi fleyhi Hasan Nazif Dede Efendiye damad oldu. 15-zilhicce-1301 (6-ekim-1884) tarihinde vefat etti. Vasiyetteki üzerine 9 sene evvel ölen efli Emine Han›mefen-dinin kabrine defn edildi. Nakil s›ras›nda tafl›na "Yeniflehirli flair Avni ve Sikkezanbafl› ailesi" diye yaz›lm›flt›r.
3-Bahariye Mevlevihanesi fleyhi Hüseyin Fahreddin Dede Efendi.
15-10-1853 15-11-1911
Hayat› için Bahariya Mevlevihanesi bahsine bak›n›z. 4-Bahariye Mevlevihanesi fleyhi Hasan Nazif Dede Efendi. D. 1899 Ö. 1916
Birinci Hasan Nazif Dede Efendinin torunu, Hüseyin Fahreddin Dede Efendinin o¤lu idi.
5- Zübeyde Han›m Efendi. Vefat›, 264-1895, Nazif De-de'nin efli, Fahreddin DeDe-de'nin annesi
6- Fatma Fasiha Han›m Efendi. Vefat›, 1906 D. 1882 fieyh Fahreddin Dede efendi'nin k›z›, fieyh Selman Tüzün'ün annesi. ‹kisi ayn› kabirde gömülüdür. Fatma Han›mefendi,
138 M
M Bahariye Mevlevihanesi Türbesi
TÜRBELER M
M
Hüseyin Fahreddin Dede Efendi'nin k›z› olup veremden vefat etmifltir.
Türbede gömülü olanlardan biri de Yusuf Pafla idi. Be-fliktafl Mevlevîhanesi fleyhi Neyzen Saki Dede Efendinin o¤ludur. 1236 (1820) de mevlevihanede do¤du. 1301 (1884) de vefat etti. Babas›n›n yerine fleyh olmad›¤› için çok üzülür-müfl. Neyzenbas› olan Yusuf Pafla de¤erli bir musikiflinas idi. O¤lu, Mehmed Celaleddin (1878-1935) 1918-1931 y›llar› aras›nda Üsküdar Musiki Cemiyeti'nin kurucusu ve hocas› olmufltur. Yusuf Pafla'ya ait bir tafl, bu aç›k türbeye kon-mam›flt›r.
Türbede gömülü olanlardan biri de Befliktafl Mevlevi-hane-si fleyhi Neyzen Mehmed Said Dede Efendi idi. Befliktafl Mevlevihanesi fleyhi Mahmud Dede Efendinin o¤ludur. 1267 (1851) de bu tekkeye fleyh oldu. ‹ki y›l sonra 1270 (1853) de öldü. Evvela Befliktafl Mevlevihanesi'ne gömüldü. Daha sonra kemikleri, Maçka ve daha sonra da Bahariye Mevlevihanesi türbesine nakledildi. Yeni aç›k türbeye ad›n› belirten bir tafl konmam›flt›r. O¤lu Neyzen Yusuf Pa-fla'd›r.
Bahariye Mevlevihanesi bahsine bak›n›z.
Bahariye Mevlevinanesi aç›k türbesinden 250 m. kadar Eyüp Cami'ine do¤ru yürürsek, Mevlevi Sikke Kabartmal› dört büyük flahide görürüz. Bunlar için. Hayali Said Efendi Haziresi bahsine bak›n›z.
Kavnak (Gezi Notu) (V. Öztu››a, Türk Musikisi Ans. 11.2. k›s›m S: 197 ve S: 394) (‹nal, Hofl fiada S: 285) (‹nal, Son As›r Türk fiairleri S:123)
F
eshane Caddesi ile Cezeri Kas›m Akar Çeflme Soka¤›n›n birleflti¤i yerde ve Soka¤›n sol köflesindedir. Karfl› köflesinde tamir edildi¤i s›rada bofl yere y›kt›r›lan Eyüp Askeri Rüfldiyesi binas› ve tam karfl›s›nda ise eski Feshâ››e-i mire ile Molla Lütf› Ef.nin aç›k türbesi bulunmaktad›r.Türbenin bugün yaln›z iki duvar› ve cephesinde ikifler penceresi kalm›flt›r. Sultan II. Mahmud devrinde flimdiki flekli ile tamir edilmifltir. Balç›k Tekkesi Mescidi bahsine bak›n›z.
Türbede üç lahit vard›r. Hepsi ayn› flekilde olup ayn› taflç›n›n elinden ç›km›flt›r. Birinci lahit, ‹nce dört köfle sahideli ve küçük kavukludur. Tafl› k›r›lm›fl veya betona
gö-mülmüfltür. Dört yüzünde devam eden bir kitabesi vard›r. Mehmed Bey ve flehr-i zilkade yaz›lan okunabiliyor. Ayak tafl› ise k›r›lm›fl olup demir kenetle birlefltirilmifltir, üzerinde flu kitabe vard›r:
‹ntikal el-merhum ve ma¤fur-kh Osman Pafla ‹bn-i Gazanfer Pasa, validesi merhum fiehzade Sultan Bayezid Han 'in tabe serah KerimeleriAifle Sultan'd›r, Sene iflni ve tis'ün ve tis'amie fievvalinde dar-› fenadan Dar-› bekâye rthtet eyledi, (Ekim-1584) M.992 Rakam yaz›l› de¤ildir.
Gazanfer Pafla, Enderun'dan yetiflmifl, fiehzade Beyazid'e damad olma¤la Beylerbeyi oldu. 967 (1559) tarihinden sonra bos kalm›fl ve bir müddet sonra vefat etmifltir. fiehzade Beyazid, babas› Kanuni'ye isyan etti¤i için ‹ran'a kaçm›fl ve orada 969 (eylül-1561) tarihinde idam edilmifltir.
Burada gömülü olan Osman Pafla hakk›nda tarihlerimizde bir bilgi yoktur.
‹kinci lahdin bafltafl› ayn› biçimde olup yine dolama kavuk-ludur. Ayaktafl› sütun fleklindedir. Kitabesi fludur:
‹ntikal el-merhum el-mebrûr Mustafa Be¤ bin Hasan Pafla ‹lâ rahmet-i Allahü Tâ'âlâ F‹et-yevm'üs-sâdis ve'l Aflr›n men muharrem 'ül-haram Sene 1015 (may›s-1606)
Mustafa Bey, Tiryaki Hasan Pafla'n›n o¤ludur. Hasan Pafla, 1020 tarihinde Budin valisi iken vefat etti.
Üçüncü lahid de ayn› biçim olup dolama kavukludur. Bafl tafl›nda fatiha ve kel‹me-i tevhid yaz›lar› okunmaktad›r. Ayak tafl› sütun fleklindedir. Kitabesi fludur:
‹ntikal el-merhûm el-mebrûr Mehmed Hey men nesi' Üs-Sultan Bâyezid Hân F‹ flehr-i rebi'ül-euvel sene 1032 (Ocak-1623)
Türbenin arkas›nda, arsas›n›n nihayetinde, çukurda bir kabir daha vard›r. Bafl tafl›nda flu yaz›lar okunmaktad›r:
Kad intikal el-merhum el-ma¤fur Mehmed Be¤ ‹bn-i Ahmed Be¤ men Evlâd-› el-merhûme ‹smi-Han Sultan Bint-i fiah Sultan merhum Sultan Bâyezit Han Hazretleri'nin kerimeyidir. F‹flehr-‹ flevval 1017 (Ocak-1609)
Mehmed Bey, Ahmed Bey ile ‹smi-Han Sultan'›n o¤ludur, ‹smi-Han Sultan ise, Kanuni'nin o¤lu flehid Bayezid'in k›z›d›r. Had‹kat'ül-Cevâmi'ye göre, türbede yukar›da yaz›lanlardan baflka flu zevat›n kabirleri vard›r ki tafllan bugün mevcut de¤ildir. 1128 (1716) tarihinde vefat eden Sünbüli fieyh Mahmud Efendi
1155 (1742) fieyh Mahmud Efendinin o¤lu fiemsiye ta-rikinden Abdullah Efendi
1201 Ca. 6(24-flubat-1787). fieyh Abdullah Efendinin o¤lu Abdülgani Efendi
139 M
M
Balç›k Tekkesi Türbesi
EYÜPSULTAN TAR‹H‹ M
M
1225 B. 10 (15-flubat-1810). fieyh Abdürrahman Efendi 1234 Ra. 14 (ll-ocak-18197. fieyh Salim Efendi Bunlardan baflka Tiryaki Hasan Pafla'n›n baz› akrabalar› ile Tarihçi fiem'dânî Zade Süleyman Efendinin kabri de burada idi. Kendisi, 1193 (1779) tarihinde vefat etmifltir.
Ayr›ca 1965 tarihinde gördü¤üm, fakat kitabelerini oku-maya f›rsat bulamad›¤›m 1055-1127-1139-1143-ve 1153 tarihli olmak üzere 10 kadar daha kabir vard›. Bunlar hazirede idi. 1975 den sonra yok edildi.
Kaynak (Gezi notu] (Si.Osm. 3/619 Gazanfer Pafla. 4/324 Mahmud Efen-di) (Hadika 1/281-282) (M.Ziya, ‹st. ve Bo¤aziçi S: 136)
‹
slambey Caddesi üzerinde ve ‹slambey ‹lk Okulu karfl›s›nda-d›r. Biraz ileride de ‹slambey Camii varkarfl›s›nda-d›r. Etraf› biriketle çevrili, bir de demir kap›s› bulunan aç›k türbenin içinde iki lahit bulunmaktad›r. Biri Ömer Pafla'ya di¤eri ise Bayburtlu Mustafa A¤a'ya aittir. Herikisinin de vefat tarihleri yaz›lma-m›flt›r. Halk rivayetine göre kardefl imifller. Kitabeleri aynen fludur:Ömer Pafla'n›n Ruhîçün El-fâtiha
Bayburtlu Mustafa/A¤a'n›n ruhu/için fatiha.
Mustafa A¤a'n›n, ‹slambey Mahallesinde, 1169 (1755) ve Dü¤meciler Mahallesi'nin üst taraf›nda 1166 (1752) tarihli olmak üzere iki çeflmesi vard›r.
Si. Osm. göre, Bayburtlu Mustafa A¤a, Kap› Kethüda-lar›'ndan olup 1194 recebinin 4 de (6-tem.l780) vefat etmifl ve Üsküdar'a gömülmüfltür. O¤lu Mahmud Efendi ve torunu olup 1206 (1791) da vefat eden müderris Mustafa Efendi yan›nda gömüldüler. Bunlara Bayburdlu-Zâdeler denirdi.
Osm. Arfl. dairesindeki 1246 (1830) tarihli bir inha (Atama) ya göre, bu tarihlerde Bayburdlu Mustafa A¤a'n›n Eyüp'te bir cami'i bulunmakta idi. Bunun, türbesi yan›nda oldu¤u san›lmaktad›r. Bayburtlu Mustafa A¤a'n›n, ‹stanbul'da Büyük Postahane arkas›ndaki Hubyar Cami ve mektebine yap›lm›fl vak›flar› vard›.
Kaynak (‹. Tan›fl›k, ‹st. Çeflmeleri 1)186-330) (Si.Osm. 4/447) (Osm. Arfl. Evkaf Def. II. No. 16393
A
yvansaray ile Defterdar aras›nda, Yavedud Camii karfl›s›nda, iki yolun birleflti¤i yerde bulunan eski Ç›nar veye Yavedud Karakolu binas› yan›nda ve Ya¤hane De¤irmeni Soka¤› üzerinde idi. Buradaki Sokaklar için 1934 tarihli fiehir Rehberi'ne bak›lmal›d›r. Türbenin içindeki flahideler 1965 ta-rihinde Kozlu Mezarl›¤›'na ve bu mezarl›¤›n Ayvanl›k Mezarl›¤› duvar›na yak›n bir yerine nakledilmifltir. Tafl› entere-sand›r. Yan›nda Tersane Emini Yusuf Efendinin aile haziresi vard›r. Bunlar da Bab-› âli civar›ndan buraya nakledilmifllerdir.Türbenin kap›s› üzerinde flu kitabe bulunuyordu: Zehi âli ziyâretgâh-› zibâ türbe-i pür-nûr Ki medfün anda bir gencine-i kân-› düri mensur fiehaflân-› Cihan Sultan Süleyman Hân-› Gâzi'nin ‹mam› hocas› Bektafl Efendi kümmel-i cumhur Dil-i a¤âhdan tâ'dâd olunsa gerçi lây›kd›r Fazilet zâd-› pâkinde hüveydâ zühd ile meflkûr Olunca mahîl âray-› sefer ukbâya dünyâdan Bu vâlâ türbe-i zîbende olmufldu ana mahsur Mürûr-› dehr ile geçdi y›k›ld› sakf ü divân O bir viranedir kim anda bir genc-i nihân mestur Muhammed nâm O mahdûm-› mükerrem nesl-i pâkinde Hulûs üzre makâm-› cedd-i pâkin eyledi ma'mûr Bu alarâ'la ç›kar Feyzi dü flakka-› hâmedden târih Mehemmed merkâd-› cedd-i kiram›n eyledin ma'mûr 1128 (1716)
Kitabe yazan Feyzi ‹brahim Efendi Cezeri Kas›m Pafla Camii imam› idi. Arapça ve farsça bilgisi geniflti. Sonra Ko-camustafa Pafla camii imam› oldu. Divan flairiydi. 1136 (1723) de vefat etti.
Türbe, Bektafl Efendinin torunu Mehmed Efendi tara-f›ndan tamir edilmifltir. Dolama sar›kl› enteresan flahidesi üzerindeki kitabesi fludur:
Galata'da karaköyün hemen karfl›s›nda ka'in fevkani Câmi-i fierif banisi ve Kanûn-i Sultan Süleyman Hân Hazretleri'nin imam-› evveli ve hocas› mevlâna Bektafl Efendi Hazretleri'nin kabri flerifleridir. 933 (1526) s
Türbe, ahfad›ndan Selanik valisi Zihni Pafla taraf›ndan tamir edilmifl idi. Zihni Pafla, Ticaret ve Bay›rd›rl›k bakan› olup 1330 R. Ah›r (mart-1912) da vefat etmifltir. Kabri, Kad›köy'de, Erenköy tren istasyonu yan›nda yapt›rd›¤› camiinin mihrab› önündedir.
Yan›ndaki lahitler için, Kemâl-› Evvel Haf›z Mehmed Efendi Türbesi bahsine bak›n›z.
Zeyl-i Atai'de "Asr-› Süleymani'de ‹mam-› Sultani olup
140 M
M
Bayburtlular Türbesi
Bektafl Efendi Türbesi
TÜRBELER M
M
Kasabai Ebî Eyyüb dahilinde zaviyei marufilesi olan Bektafl Efendi" vefat ettikte, efl-fieyh Ömer Efendi ‹mam-› Sultan› olmufl ve 967 (1559) tarihinde vefat etmifltir," diye yaz›l›d›r.
Kaynak (Si. Osm. 2/22 Bektafl Efendi) (Türk Dili ve Ed. ans. 3/216) (Ay-vansarayi, Mec. Tevârih, Haz. F. Derin-V. Çabuk S: 127) (Hadika 2/36 (MZ‹ya, ‹st. ve Bo¤aziçi S: 348) (Atai S: 73)
E
yüp Sultan Caminin flad›rvan avlusunu iç avluya ba¤layan büyük kap›n›n sol taraf›ndad›r. Kemerli kap›s› d›fl avluya aç›lmakta olup büyük hacet penceresi ise iç avlu taraf›ndad›r. Bu pencerenin üzerine bir ayet-i kerime hak edil-mifltir.Kap›s› üzerinde bafllayan ve sol taraf›ndaki hacet pencere-si üzerinde de devam eden, üç sat›r halinde haz›rlanm›fl kitabesi fludur:
A¤ay› mesned-i dar'üs-sa'âdei sab›k Beflir A¤a 'yi melek haslet kerem ferma Virüb sinin kesire o sadre revmâk u zîb Mekârimiyle halay›kdan Udi celb-i du'â Cihan›n eyledi terk izz ü câh›n› âhir Çû bildi baki de¤ildir sa'âdet-i dünyâ Olunca âzim-i râh-› baka hulûsunu gör C›var-› Hazret-i Hâlid ki menzil oldu ana Cenâb-› Hazret-i Hakk afv idüb cerâmini Makam›n eyliye firdevs-i hemdemin havra Du 'a idüb didi bir bendesi ana târih Beflir'e zîr-i Livâi Resul ola mevâ 1159 (1746)
Bu pencerenin, iç taraf›ndaki iki yan duvar›na bir sebil yap›lm›flt›r. Çeflmeciklerinden akan sular önündeki ufak flirin
yala¤a dolmaktad›r. fiem'dânî-Zâde Tarihi'nde "Ab-› leziz bulunup bafl ucunda, fî sebili'1-lâh sebil bina olundu" demek-tedir.
Türbenin, arka taraf›ndaki hazireye bakan iki penceresi daha vard›r. Burada semiz Ali Pafla'n›n, Sadr›azam Gürcü Mehmed Pafla'n›n ve Kethüda Can-Fedâ Hatun'un kabirleri vard›r. Sol taraf›nda ise Sultan I. Osman'›n annesinin yapt›rm›fl oldu¤u cüzhâne odas› bulunmaktad›r. Ahflap sandukas› puflidelidir.
Beflir A¤a, Yapraks›z Ali A¤a ç›ra¤› olarak Enderun'a girip Sultan III. Ahmed'in hizmetinde bulunmufltur. Sonra, müsahib olmufl ve 1116 (1713) de Dar'üs-sa'âde A¤as› Sülayman A¤a ile K›br›s'a gönderilip ve bir müddet sonrada M›s›r'a gitmesine izin verilmifltir.
Sonra fieyhülharem olup 1129 tarihi sonlar›nda (Aral›k 1717) Amber Mehmed A¤a yerine Dar'üs-sa'âde A¤as› olmufl ve 13 sene Sultan Ahmed zaman›nda bu görevde
141 M
M
Beflir A¤a Türbesi
Beflir A¤a Türbesi hacet penceresinin Eyüp Sultan Camii avlusundan görünüflü
EYÜPSULTAN TAR‹H‹ M
M
kalm›fl ve Sultan 1. Mahmud'un tahta geçmesi ile vazifede b›rak›lm›fl ve vefat›na kadar "ikbal ile hemhal" olmufltur. Vefat› 13-C. evvel- 1159 (3-Haz.l746) tarihindedir.
‹stanbul'da Bab-› âli kap›s›n›n sol taraf›nda camii, med-resesi, sebili, çeflmesi, mektebi ve Nakflibendi Tekkesi vard›r. Ayr›ca, Eyüp'te Baba Haydar semtinde, Darül-hadisi, mektebi, kütüphanesi ve çeflmesi, Medine'de mektebi ve sebili vard›r ki bunlar bugün de mevcuttur. Ayr›ca ‹stanbul'un bir çok semtinde çeflmeleri vard›r.
Kaynak (Gezi notu) (Hadika 1/48) (R. Akakufl, Eyüp Sultan S: 188) (fiem'-dani-Zâde Tarihi. Haz. M. Aktepe 1/10-16-17-23-24-29-31-38-119-123-124-164) (‹st. Ana. 5/2599) (M. Aktepe, Patrona Halil ‹syan›, bak fihrist) (Si. Osm. 2/20) (Ayvansarayi, Mec. Tevârih Haz. F. Derin-V. Çabuk S: 53-196-349) (‹. Tan›fl›k, ‹st. Çeflmeleri 1/132) (154-158-172 11/72-107-332) (Resmi Ahmed Efendi Hamilet'ül Kübera No. 37 Beflir A¤a)
A
ç›k türbe olup, B›çakç› Eyüp Soka¤› üzerinde ve Dü¤meciler Mektebi Soka¤›'n›n karfl›s›ndaki 39 kap› Nolu evin bahçesindedir. Set üzerindeki bahçenin gerisinde olup etraf›, bir duvarla çevrilmifltir. ‹çinde üçü servi olmak üzere befl a¤aç vard›r.B›çakç› Baha'n›n flahideleri dört köfle köfeke taflt›r. Ya-n›nda ayn› biçim bir kabir daha bulunmaktad›r. Üzerlerinde yaz› ve tarih yoktur.
B›çakç› Baha'n›n Fatih'in b›çakc›bafl›s› oldu¤u ve ‹stan-bul'un fethinde bulundu¤u söylenmektedir. Ad› Ferhad imifl. Fetih s›ras›nda flehid olup buraya gömülmüfl ve B›çakç› Baba ad›na burada bir de mescit yapt›r›lm›fl, fakat 186O'l› tarihlerde y›k›lm›fl. Fatih ve Eyüp vakfiyelerinde ad› yoktur.
Fakat, 12-Ca. 1242 (12-12-1826) tarihli bir ilanla B›çakç› Ferhad Mescidi vakf›na mütevveli tayin edildi¤i görülmektedir.
Kaynak (Gezi notu) (Koçu, ‹st. Ans. 5/2744) (Osm. Arfl Muallim Cevdet Tas. Evkaf Def. No. 17034)
O
takç›lar civar›nda, Edirnekap› Mezarl›¤›'n›n bir köflesinde ve Fethi Çelebi Cadde ile Otakc›bafl› Soka¤›'n›n birleflti¤i yerdedir. Örfi bafll›kl› flahidesinde ve lah-dinin di¤er bir yerinde kitabe ve tarih yoktur. Lahlah-dinin yan yüzlerinde flamdan, buhurdanl›k ve karanfil kabartmalar› yap›lm›flt›r. Tamamen mermerdir. Dört köflesinde, dört sütun-lar› ve bunsütun-lar› birlefltiren kiriflleri mevcuttur. Sütunlar aras› demir flebekedir.Üzerine yerlefltirilen mermer kitabede flu yaz› vard›r: Tekbir-i fierifi k›ra'at olunan vezinde besteleyen/ Ve ilk defa Memâlik-i ‹slâmiye'de fenn-i musikiyi/ Neflr ve ta'mim eden merhum ve ma¤fur'ün-leh ‹tri Efendi'nin kabridir.
fiehidlik bölü¤ü kumandan› Mustafa ‹bn-i Abdül-Cebbar 1336 (1917)
Yüzbafl› Mustafa Efendinin Edirnekap› fiehidli¤i'ni tanzim ederken bu kabri de flimdiki flekliyle tamir ettirmifl ve etraf›n› yukar›da yaz›ld›¤› gibi çevirmifltir.
Bu kabrin bestekar ‹tri ile bir alakas› yoktur. Hadika yazar› Haf›z Hüseyin Efendi bunun için flu bilgiyi vermifltir:
"Gariptir ki BUHUR‹ lafz› Edirne'de do¤umuna tarih olmufltur. ‹stanbul'un fethi s›ras›nda Fatih'in askerlerinden olup fetihten sonra ‹stanbul'da oturur idi. Buhûrf terkibini gerek de¤ifltirmek ve gerek mankur buhûrû onun icad›d›r. 98 yafl›nda Sultan Beyazid-i Veli zaman›nda vefat etmifltir. Kabri, Mustafa Pafla Tekkesi hizas›nda, köflede bulunan Lala Hüseyin Pafla sebili karfl›s›nda örf ile mu'azzam kabirdir ki mezar tafl› içinde fladan ve buhur resa olunmufltur. Bu fliiri bir ehl-i dil yazm›flt›r ki fludur:
Nâmdafl-› Hazret-i Yâkûb mahbûb'ül-Kulûb Hurflid-i Yûsuf-lika fleyn-i güzin namdâr Eyleyüb icâd terkib-i buhûrî eyledi. Zikr ü teflbih ü du'a caline ân› yadigâr Pir-i pâk ve zinde-dil Bayrâmi-meslek zât idi. Cây-› kabr-i pâkini k›ld› kenâr-› reh güzâr 818 (1415) Sâl-i mevliddir Buhûrî hay f ömründen niflan
Pes Buhûrî hayf tarih oldu dehre ber-güzâr 916 (1510) ‹lk rakam do¤umunu göstermektedir.
142 M
M
B›çakç› Baba Mescidi’nin arsas›. 1994 senesinde buradaki gecekondular y›kt›r›lm›flt›r.
B›çakç› Baba Türbesi
TÜRBELER M
M
Kaynak (Gezi notu) (Ayvansarayi, Mec. Tevârih, Haz. F. Derin-V. Çabuk S: 239) (M. Ziya, ‹st. ve Bo¤aziçi 1/260) (S. Ünver, Mutlu Askerler S: 16) (Rauf Yekta, Mevlevi yinleri II.) (Üsküdarl› Hasib, Vefeyât-› Meflâhir)
T
ürbe, Kalenderhane Caddesi üzerinde ve K›z›l Minare Camii civar›ndad›r. 1988 tarihinde, sa¤ taraf›ndan yeni bir yol aç›ld›¤›ndan köflebafl› olmufltur.Türbenin sa¤ taraf›nda ve Oad. üzerindeki büyük, kemerli ve kitabesiz, kesmetafl bir kap›dan, türbenin avlusuna girilir. Dikdörtgen fleklindeki türbenin kap›s› üzerinde befl sat›r halinde haz›rlanm›fl flu kitabe vard›r:
Eyledi Hazret-i Cafer Pafla Hürmet-i merkad-i evlâd-› kiram Yapd› bu türbei mânend-i behiflt Hem-çû fideva-i berin dar-› selâm Kim tilâvet ola Kur'an-› Azim Ravza-i cennet-i adn ola müdâm A 'zam-i hayr-› cemil eyledi ki Hayr ile yâd ala tâ rûz-› k›yan Vasfidüb didiNihâdi târih Oldu bu türbe cinan gibi makam 955(1587)
Kitabe, fiair Nihâdi taraf›ndan yaz›lm›flt›r.
Türbenin ahflab çat›s› yüzy›llar evvel y›k›lm›flt›r. Alt üst pencereleri vard›r. Kesmetafltan yap›lm›flt›r.
Cafer Pafla, enderûnden yetiflmifl, padiflah›n silahdar› olmufltur. Sonra Yeniçeri A¤as› ve Sokullu Mehmed Pafla'ya damat olmufltur. 976 (1568) tarihinde ‹stanbul yang›n›nda a¤al›ktan azl olunduysada daha sonra Rumeli Beylerbeyi oldu. Sonra Kubbe Niflan olarak vezir oldu. 995 seferinin de (21-ocak-1587) de vefat etti. Efli, vefat›nda hamile olma¤la do¤umda ikiz çocu¤u olmufltur. ‹simleri Mehmed ve Cafer idi.
Ayvansarayl› Hüseyin Efendi Cafer Pafla'n›n divânda kati olun-du¤unu yazmaktad›r.
Cafer Pafla lahdinin bafl tafl›nda, Kelime-i tevhid yaz›l›d›r. Lahdin ön yüzünde befl sat›r halinde haz›rlanm›fl flu kitabe vard›r:
Vezir-i hamifl ol Cafer Pafla Bu devr içre görüb üç pâdiflâh› ‹düb Sultan Süleyman Hân 'a hidmet Selim Hân 'a irince sürdü câh› ‹riflüb ba'dekû Sultan Murad'a Murad›na ‹riflemedi kemâh› ‹derken âlemi seyr ü temafla Adem iklimine irifldi râh› Bir eksükli Beyân› didi târih Behiflt ola makâm-› Yâ-ilâhi
Kitabe flair Beyâni taraf›ndan haz›rlanm›flt›r.
Lahdin yan yüzlerinde üçer iri rozet vard›r. Yan›ndaki di¤er lahdin bafl ve ayak flahideleri silindir fleklinde olup fir-dolay› yaz› ve ayet ile doludur. Bu,
"fiehid-i sa'id ‹skender bey ibn-i Ca'fer Pafla" ya aittir. Tarihi arapça "Fi sene ve elf-1007 (1598) dir. Lahdin yan yüz-leri çiçek desenyüz-leriyle bezelidir.
Türbenin içindeki di¤er flahideler flunlard›r: 990(1582). Nesli Evlad-i Resul Seyyid fieyh'ül-arab 992 (1584) tarihli üç küçük sütun flahide. Cafer Pafla'n›n o¤ullar› Ahmet Bey ve di¤erleri. Vebadan vefat etmifl olabilirler.
994 (1586) Lahit. Cafer Pafla'n›n Mehmet Bey.
1013 C. evvel (Ekim-1604). El-masume Hadice bint-i Dervifl Mehmed Beyefendi
1198 N. 23 (A¤os. 1784). Tarikat-i Kadiriyye'den Nev-flehirli ‹smail Efendi
1285 Z.3 (17-flubat-1869). Tarikat-i Aliyyei Sa'diyye'den Südlüce Dergâh-› flerifi fleyhi Süleyman S›dk› Efendi halifesi ve bu makam-› tarik-i sa'diyye'ye meflihat va'ziyine muvaffak olan Efl-fleyh el-hac Salih S›rr› Efendi fiahidesi sikkelidir. Tekkesi, türbenin arkas›ndaki Ca'fer Pafla
Medrese-143 M
M
Cafer Pasa Türbesi
EYÜPSULTAN TAR‹H‹ M
M
si içinde tesis edilmifltir. Ayinleri medresenin dershanesinde icra ediliyordu.
1287 (1870). Tarikat-i aliyyei sa'diyye meflayihinden Efl-fleyh el hac Süleyman Avni Efendinin k›z› fiehide fierife Sâliha Han›m,
1287 Za. 24 (fiubat-1871). Tarikat-i aliyyei Sa'diyye me-flayihinden Efl-fleyh el-hac Süleyman Avni Efendi, El-K›r›mî,
1289 (1872). Tarikat-i aliyyei Sa'diyye meflayihinden Efl-fleyh el-hac ‹brahim Ataaullah Efendinin efli Fatma Han›m.
1295 B 2 (2 Temmuz 1878). Tarikat-i aliyyei Sa'diyye'den Ca'fer Pafla Dergâh-› fierifi post-niflini K›r›m› Efl-fleyh el-hac Mustafa Efendi
1334 (1916). Ca'fer Pafla Dergâh-› flerifi postniflini tarikat-i aliyyei Sa'diyye'den Efl-fleyh el-hac ‹smail Hakk› Efendinin o¤lu fieyr Emaneti ketebesinden Mehmed Seyfeddin Efendi Türbe içinde, topra¤a gömülü bir kaç flahide daha vard›r.
Caddeye aç›lan büyük, çift söveli ve kemerli kap›dan türbe avlusuna girilir. Sol taraftaki türbenin ahflap oldu¤u san›lan çat›s› çökmüfltür. Hadika yazar›: "Hayrat›n›n cümlesi harapt›r, "diyor. Bu sözden külliyenin, 1700-1750 tarihlerinde de bugünkü durumda oldu¤u anlafl›l›yor. Fakat medresesi son senelerde onar›lm›flt›r. Fakat, 7-fi. 1242 (5-Mart-1827) tarihinde "Cafer Pafla türbesi'ne türbedarl›k ve sair cihetlerin tevcihi yap›ld›¤›na göre türbe, bu tarihten evvel onar›lm›fl olmal›d›r.
Türbenin üç cephesi, tu¤la hat›ll› olarak kesme tafltan infla edilmifl olup, cadde taraf› yekpare kesme taflt›r. Alt üst 20 pencereden ›fl›k al›r. ‹çinde üç dolap ve dört nifl vard›r. Kap› yan›nda bir mihrapc›¤› mevcuttur.
Türbedeki en eski flahide de 990 (1582) tarihli oldu¤una göre, 985-990 (1577-827 senelerinde yap›lm›fl olmal›d›r.
Kaynak (Gezi notu) (Ayvansarayi, Mec. Tevârih, Haz. F. Derin V. Çabuk. S:502) (Si. O. 2/70-71) (Badika ›/278) (Y. Defliriz, Eyüp'te Türbeler S:23) (Mac. Tevârik S: 129) (Daniflmend, Kromoloji 2/364-387) (Pecevi Tarihi, Enderun Yay. bak, fihrist) (Ayvansarayi Vefayat, Haz. F. Derin S: 29) (Atâî, fiakay›k S: 728) (Osm. Arfl. Daidesi, Evkaf Def. 11. No. 17427) (Evkaf Def. No. 452) (Tarih-i Selaniki, Haz. ‹pflirli S: 178-179)
B
oyac› Soka¤› üzerinde ve Bahriye Naz›r› Hasan Hüsnü Pafla Türbesi'nin sol taraf›ndad›r. Ön cephesi tamamen mermerden olup üstü aç›kt›r. Di¤er cepheleri flebeke demirdir. Kap›s› üzerinde, 1325 (1907) tarihli "Külli nefs-i zaikat'ül-mevt" ayet-i kerimesi bulunmaktad›r.Türbeye mermer bir merdivenle ç›k›l›r. Kap›n›n iki ta-raf›ndaki hacet pencereleri flebeke demirlidir. ‹çinde iki kabir vard›r. fiahideleri yoktur. Sol taraf›ndakinin arkas›na mermer bir levha yerlefltirilmifltir. Üzerindeki kitabe fludur:
Bahriye naz›r› esbak› Hasan Hüsnü Pafla merhumun mahdumu Mustafa Süreyye be¤'›n halifesi ve merhum Tekfur Da¤› Mutasarr›f› Nure Be¤'›n
Kerimesi yirmiüç yafl›nda iken
144 M
M
Canan Han›m Türbesi Cafer Pafla Türbesi
TÜRBELER M
M
‹rtihal-i dar-› cennat iden Hadice Canan Han›m 'm ruhuna fatiha.
1324 fi 28 zilhicce (12-flubat-1907) Di¤erine levha konmam›flt›r.
Türbe, fieyhülislam Çivi-Zâde ve fleyhülislam fierif-Zâde Mehmed Molla Efendinin aile sofalar›n›n yerine yap›lm›flt›r. Bu arada Çive-Zâde Mehmed Efendinin kabri yok olmufltur. Bu aileye ait bir, fierif-Zâde ailesine ait sekiz flahide vard›r.
fieyhülislam fierif-Zâde Mehmed Molla sofas› ile Bahriye Naz›n Hasan Hüsnü Pafla Türbesi bahislerine bak›n›z.
Canan Han›m, Mustafa Süreyya Bey'in ikinci efli olup o¤ullan Dr. H. Sabih Bozca adal› 1986 tarihinde vefat etmifltir. Kabri, Merkez Efendi Mezarl›¤›n'daki aile haziresindedir.
Kaynak (Gezi notu) (Y. Öztuna, Devletler ve Hanedanlar. S: 592)
B
oyac› Soka¤› ile Eyüp ‹skelesi Caddesinin birleflti¤i yerde ve Soka¤›n sa¤ köflesindedir. Karfl›s›nda fieker-pare Hatun türbesi ve kendi s›ras›nda Eyüp Emniyet Amirli¤i ve gerisinde de Eyüp Lisesi bulunmaktad›r. Oldukça büyük türbe aile haziresi fleklindedir.Tahir Pafla'n›n lahdi üzerinde fesli bir flahide vard›r. Kitabesi fludur:
Bu sene Bosna Müfliri iken âh Udi vefat kahraman Vükelâ Hazret-i Tahir Pafla Ana ihlasmt kim göçmüfl iken gursetde Nâfl›n› türbesine çekdi nasib itdi Huda Hangi hidmetle bulundu ise yararl›k itdi ‹stikâmet ile meflhur idi beyn 'el-vüzerâ ‹ki defa Kâpûdân oldu bu âll-i Tahir Gark-› rahmet ide güfltii ruhun Mevlâ Oku târikini Safvet'le niyaz eyliyerek
Câh-t firdavs ile mükerrem ola Tahir Pafla 1266 (1849) Ketebe el-fakir Mehmed R›fat Tahir Pafla, karadenizli'dir. Çengel-O¤lu Halil Kaptan'›n gemisinde uzun müddet deniz fennini ö¤rendi¤inden, Çengel O¤lu lakab›n› alm›fl ve Halil Kaptan'a damat olmufltur. Sonra Tersanei Amire'ye girdi. 1827 Navarin harbinde donanma kumandanl›¤›nda bulundu. M›s›rl› ‹brahim Pafla, tavsiyelerini dinlemedi¤i için Osmanl› Donanma-s› yand›. Tahir Pafla birkaç gemi ile düflman hatlar›n› geçerek ‹stanbul'a gelebildi. ‹ki defa Kaptan-i Derya olmufltur. Bosna Valisi iken orada vefat eti. Naafli ‹stanbul'a getirilerek buraya gömüldü. Ak›ll›, tedbirli, dirayetli, cesur ve korkusuz bir Türk Paflas› idi.
Haziredeki di¤er flahideler flunlard›r. 1259 (1843) de vefat eden, Tahir Pafla'n›n annesi Emine Han›m. Uzun kitabesinin son befl m›sras› fludur:
Hakk Müflir Tahir'ül-halikin ide ömrün mezid Mâder-i vâlâs› oldu azm-i dar'ün naim Eyledi ukbâya esnay› muharremde haram Söyledim Safvat münâcat eyleyüb târihini Eyliye Mevlâ Emine Han›m 'a adni makam 1259 (flubat-1843)
Eser-i hane-i M›srî imzal› olup kabir lahittir. 1264 (1848).
Tahir pafla'n›n k›z› Feride Han›m. Kabri lahit olup kitabesinin tarih beyti fludur:
Didim kand-› münâcat ile Safvat fevti târihin
Feride Han›m'a sevâda tûti Ayliye Mevlân 1264 (1848] 1264 (1848)Tahir pafla'n›n efli Zeynep han›m, kabri lahittir. saf-› Bosna iken Hazret-i Tahir pafla
Zevce-i âlimi k›ld› göçüb Terk-i cihan Gülflen-i gonce-iffet idi soldu eyvah Haflr ide Hazret-i zehra ile Rabb-i mennan Uçurub lanei fidevsi hamân ruhun Kafes-i cismin ecel eyledi hak içre nihân S⤠olub hemsir-i ziflân› ile evlâd› Bu melek sime ola mazhar afv ü Gufran Söyledin fevtine Safvet iki târih-i hazin Okusun rahmet ile merkadi zâ'ir olan
Azm-i gülzâr-› cemâl eyledi Zeyneb Han›m 1264 Eyliye flada ile merhumeyi Vâhib-i Handan 1264 (1874)
Katebe R›fat. 1265 (1848).
As›m Bey (Pafla)n›n k›z› Zeynep Na'ime Han›m. Andelib-i adn ola Safvet didim târihini
Soldu a la gül gibi Zeyneb Na 'ime Han›m âh 1265 1271 (1854) tahir pafla'n›n küçük o¤lu Muhsin Beye-fendi'nin k›z› Sabiha han›m.
1280 (1863). Hadice saffet Han›m. Kitabesi fludur: Ben evvel ba¤-› cihan›n goncesiydim
Pederle maderin e¤lencesiydim Tahir pafla-Zâde ‹brahim Be¤'in zevcesi Tatar ‹mam-Zâde Salih Be¤ kerimesi Hadice Saffet Han›m rühiçün fatiha. 1280 (1863)
1313 C. evvel-9 (28-Ekim-1895). sim bey Efendi'nin k›z› Emine Makbule Han›m. Tafl› gömülüdür.
Tahir Pafla'n›n yal›s›,Bo¤aziçin'de Baltaliman›n'da idi. Bu yal› onun vefat›ndan sonra, fieyhülislam Sa'deddin Efendiye geçmifl ve bununda vefat›nda, M›s›rl› Halim Pafla'n›n tasarru-funa geçmifltir.
Kitabelerin yazar› fiair Safvet Efendi 1283 (18667 tarihinde vefat etmifltir. Kabri, Yenikapi Mevlevihanesi naziresinde idi.
Kaynak (Vakanüvis Ahmed Lütfi Tarihi, Yay, M. Aktepe 9/32-3341) Si. Osm. 3/248 Tahir Pafla) (Gezi Notu) (R. fiehsüvaro¤lu, Tahir Pafla, Akflam Gazetesi 15-Kas›m-1947) (A. fieref Bey, Tarih Konuflmalar›, KavramYay. S:19) (‹nal, Son As›r Türk fiairleri S: 1566)
145 M
M
Çengel-o¤lu Tahir Pafla Haziresi
EYÜPSULTAN TAR‹H‹ M
M
S
ilahdar A¤a Caddesi üzerinde ve fiah Sultan Camii kar-fl›s›ndaki set üzerindedir. Türbe muntazam kesme tafl-tan yap›lm›flt›r. Bugün yaln›z cadde taraf›ndaki cephesi ile bir penceresi kalm›flt›r. Kabri ve flahidesi yok omufltur. Etraf›nda-ki flahideler, 1980 tarihinde biraz ilerideEtraf›nda-ki Tafll›burun tekkesi mezarl›¤›na at›lm›flt›r. Bunlar aras›nda ünlü hattat ve ‹mrahor Camii ‹mam› Abdullah Efendinin de tafl› vard›.Müderris ve Eyüp Kad›s› olan Ali Efendi 1199 zilhiccesin-de (Ekim-1785) tarihinzilhiccesin-de vefat etmifltir.
Büyük molla sar›kl› muhteflem lahdi, halen hazirede olup yere at›lm›fl durumdad›r.
Kaynak (Gezi Notu) (Hadika 1/260) (Si. Osm. 3/548)
Ç
ifte Gelenler Türbesi de denir. Eyüp Sultan Cami'inin flad›rvan avlusunda ve büyük ç›nar a¤ac›n›n arkas›nda-d›r. ‹ki katl› olup sekiz yüzlüdür. Alt k›s›m flehidlikdir ve kes-me tafltan yap›lm›flt›r. Üst k›s›m tamakes-men kes-merkes-merdendir. Her yüzünde mermer flebekeli ikifler penceresi vard›r. Üstü aç›kt›r. ‹çinde sembolik mermer bir sanduka bulunmaktad›r ki alt k›s-m›n kubbesi üzerindedir. Bu kata, alt kat kap›s›n›n sol taraf›n-daki tafl bir merdivenden ç›k›l›r. Kemerli kap›s› tak fleklinde olup üzerinde 1957 tarihindeki onar›m› s›ras›nda, üstat Hami-din yazd›¤› bir hadis-i flerif bulunmaktad›r. Anlam› fludur:"‹fllerinizde hayret ve tereddüde düfltü¤ünüzde kabir eh-linden yard›m isteyiniz."
Alt k›s›mda üç mermer sanduka vard›r:
1- Bir han›ma ait olup bafl tafl›nda flu arapca kitabe mevcuttur: El-merhûmetii el-ma¤fûretü el-muhtacetü ila
Rahmet ‹llahi Ta'âlâ fiatuh Bint-i Hân 2-Bafl ucundaki kabir tafl›nda:
Çünkü Say Hân bu fâni dünyâdan eyledi meskenin Cenâb-› bt-güman, Fevtine cümle melâyik s›dk ile Didiler târik, fi haten'il-cinân 1266(1850). 3-fiahidesindeki kitabe fludur:
El-ureddâim intekale ilâ dâr'ül-fena el-merhum ve
Ma¤fur ü flehid ü said, ve ilâ rahmet illahü Ta'alâ Ed-dünyâ dâr'ül-fenâ, velâhiratü dâr'ül-bakâ, cennet Mekan Mihar-i Hân-› fiehrade kim ekâbir yeri bir rav-za-i k›ld›.
Fevtine cümle melâik s›dk ile didiler târik Bir eyyam-› huld- 926 (1520)
Bu sandukalardan ikisi muhtemelen han›mlara, biri ise, bir erke¤e aittir.
Türbenin ilk defa 1520 tarihlerinde kubbeli olarak alt k›s-m›n›n yap›ld›¤› ve 1850 tarihlerinde de üst k›sm›n ilave edildi-¤i san›lmaktad›r.
Halk rivayetine göre, K›r›m Han›'n›n iki güzel k›z› sarayda bir erkek güzeline afl›k olmufllar. K›zlar bir türlü dertlerini söy-leyemiyorlar ve üzüntülerini içlerine at›yorlarm›fl. K›zlar gün geçtikçe sarar›p solmufllar. Han saray›nda görevli olan delikan-l› da bu durumu biliyor, fakat bir çare bulam›yormufl. Nihayet k›zlar yata¤a düflmüfl, K›r›m Han›, hekimlerin tavsiyesiyle hava de¤iflimi için k›zlar›n› ‹stanbul'a göndermifl, ama aflk ve ayr›l›k aç›s›ndan k›sa zamanda ölmüfller.
1520 tarihli kabir ile di¤er talihsiz kabrin K›r›m han› Mengli Giyar'›n k›zlar›na ait oldu¤u san›lmaktad›r. 1475 tari-hinde Gedik Ahmed Pafla, K›r›m ve Kefe'yi zapt etmiflti. Bu s›-rada, Cenevizliler'in elinde esir bulunan Mengli Giray'› hapis-ten kurtararak ‹stanbul'a getirdi. 1478 de ilk Han olarak K›-r›m'a gönderildi ve tahta oturtuldu.
Daha sonraki dönemde de Yavuz Sultan Selim'e K›z›n› ve-rerek onun kay›npederi olmufl ve Yavuz Selim'in tahta geçme-sine yard›m etmifltir. M›s›r seferinde ve 1516 tarihinde Osman-l› Ordusunda bulunan kumandanlardan biri de Mengli Han'›n o¤lu Sa'd Giray Han'd›.
Mengli Giray'›n o¤lu Saadet Giray, babas› han iken ‹stan-bul'da rehin olarak bulunuyordu. 930 muharreminde (Kas›m 1523) Han oldu. Saadet Giray 938 flevvalinde (May›s-1532) tah-t›n› terk ederek gemi ile ‹stanbul'a geldikten sonra kendisine büyük iltifat gösterilmifl, zaamet tahsis edilmifl ve ayr›ca kendi-sine Eyüp civar›nda bir büyük konak ihsan edilmifltir. Bu ko-na¤›n E¤ri kap› ile Otakc›lar aras›nda oldu¤u san›lmaktad›r. Burada, 944 zilhiccesinde (may›s-1538) ve 46 yafl›nda oldu¤u halde vefat etti. Kabri, Eyüp Sultan Türbesi yan›nda idi. Bura-daki yaz›s›z flahide-lerden biri olmal›d›r.
146 M
M
Çifte Gelinler Türbesi
Çall› Ali Efendi Türbesi
Çifte Gelinler Türbesi
TÜRBELER M
M
K›r›ml›lar'›n Eyüp Sultan Beldesi ile yak›n iliflkileri vard›. Otakc›lar Mahallesi ve cami'i onlar taraf›ndan tesis edilmifltir. Burada ayr›ca bir de Kirimi Çeflmesi bulunuyordu. Meflhur Halet Efendi'nin babas› K›nmi Hüseyin Efendi'nin türbesi de burada idi. 13-N.1225 (Ekim-1810) tarihli bir istidadan, Eyüp, Defterdar Kara Süleyman Mahallesi'nde, Mehmed Giray Sultan bin K›r›m Giray Hân'›n zevcesinin oturdu¤u anlafl›lmaktad›r. (Osm. Arfl.M. Cevdet tas. Evkaf Def. l.No.647
Kaynak (Recep Akakufl, Eyüp Sultan S: 172) (‹st. Kültür ve Sanat Ans. Tercüman Yay. 3/1487) (S. Tansel, Yavuz S. Selim S: 134) (M. Ürekli, K›r›m Hanl›¤›'n›n kuruluflu, Türk Kül. Arafl. Ens. Yay, 98 seri III. Say› A. 21 S: 30.
A
yvansaray'da , Yâvedûd Camii karfl›s›ndaki mezarl›kta idi. Hadika Yazar› diyordu ki: "Daye Hatun'un kabri, Yâvedûd iskelesi'nde Sultan Camii (Yâvedûd Camii) karfl›s›nda vaki mezaristan ortas›nda, dört mermer direk üzere kubbeli türbededir.Kendisi 937 (1530) tarihinden sonra vefat etmifltir. Ka-nuni Sultan Süleyman'›n dayesi (Süt annesi) idi. Mehmed Pafla Camii yak›n›nda, Taratc› Cafer sok. ile Macuncu sok. ›n birleflti¤i yerde bir mescidi vard›r. 1987'de onar›lm›flt›r.
Türbeye sonradan ‹brahim Hanif Efendi gömülmüfltür. lim flairlerimizden idi. Rumeli Beylerbeyi ‹brahim Pafla-Zâde Ahmed Bey'in torunu, Ba¤dad Defterdar› Üsküplü Hanif Mustafa bey'in o¤ludur. Müderrislik, mollal›k ve Harameyn Müfettiflli¤i gibi vazifelerde bulundu. Kad› Iyaz'›n fiifâ isimli eserine yapt›¤› flerhden dolay› fiârih-i fiifa lakab›yla an›l›r. Divân› vard›r. 1189 (1775) tarihinde vefat etti. Vefat›na söyle-nen menzume fludur:
Hac› ‹brahim Hanifya'ni fiifâ fiârihi ‹rci'i emri eyledi ruhun revân Kad›-i Bursa olup miin 'azil olmufl idi Etdi fena gülflenin terk ile meyl-i cinân ‹lm u ma 'arifde ol çok eser ibka edip Hiisn-i hatt-› her kalem milki idi bî-gümân Fâz›l-u kâmil idi ârif-i takvâ-penâh Kâbil-i nisbet an› etmifl idi hâcegân K›ld› bu sâl irtihal eyledi azm-i visal Oldu târih dal "hâtime-i kâmilân " 12 fievval sah sene 1189 (5-arahk-1775) Türbe bugün mevcut de¤ildir.
Kaynak (Hadika l/106)(Ayvansarayi, Mec. Tevârih. Haz. Derin-Çabuk.
S:184-236)(Türk Dili Ve Ed. Ans. 4/100)
D
efterdar ‹skelesi civar›nda ve Defterdar Camiinin k›blesi taraf›ndad›r. Aç›k türbenin, küçük kubbesi, sekiz yüzlü bir kasna¤a oturtulmufltur. Bunlar, dört mermer sütun üzerinde olup, sütunlar aras›na, kenarlar› dilim-i, mer-mer kemer-merler yerlefltirilmifltir. Baklava bafll›kl› sütunlar aras›na ve alt taraf›na, mermer birer flebeke parmakl›k konmufltur. Bugün yaln›z iki taraf›ndaki mevcuttur. Asma kap›s›n›n tak›na, Kelime-i Tevhid yaz›lm›flt›r. Kap› kanatlar› yok olmufltur.Mermer lahdinin üzerinde k›r›k bir flahide vard›r. Üzerindeki kitabe fludur:
Merhum ve ma¤fur Sâhib'ül-hayrât ve'l-hasenât Defterdar Mahmud Çelebi
147 M
M Defterdar Nazl› Mahmud Efendi Türbesi
