Pjesa 1 terrorizmi

Pjesa I - TERRORIZMI

Kuptimi i përgjithshëm i terrorizmit

Njohuritë themelore, elementet dhe karakteristikat kryesore

Me terrorizëm kuptojmë doktrinën, metodat dhe mjetet e shkaktimit të frikës dhe pasigurisë tek njerëzit përmes

përdorimit sistematik të dhunës, me qëllim të arritjes së qëllimeve të caktuara, para së gjithash, qëllimeve

politike. Më së shpeshti përkufizohet si vepër e dhunës politike. Vet shprehja “terrorizëm” përfshinë aktet e ndryshme të dhunës dhe cenimit, rrezikimit të jetës dhe të drejtave të njeriut – si individuale, ashtu edhe kolektive – dhe të mirave të tjera. Sipas definicionit fillestar, terrorizmi është konsideruar si metodë me të cilën një grup i organizuar ose parti, tenton të realizoj qëllimet e veta, para së gjithash, përmes përdorimit të dhunës sistematike, ndaj kundërshtarit. Sipas Konventës së Gjenevës (1937), “Mbi parandalimin dhe luftimin e terrorizmit”, është përkufizuar si formë e veprimeve kriminale ndaj personaliteteve, grupeve ose publikut. Sipas përkufizimeve nëpër enciklopedi, terrorizmi është aksion i dhunës, i cili aplikohet për arsye politike, me qëllim të frikësimit dhe thyerjes pa kursim të rezistencës të atij, ndaj të cilit përdoret.

Terrorizmi (lat. terror – tmerr, lemeri) nënkupton doktrinën, metodat dhe mjetet me të cilat shkaktohet frika; është secili aksion i cili shkakton frikë te një grup i caktuar i njerëzve. Me gjithë këtë, kjo nuk mjafton për ta dalluar terrorizmin nga format tjera të sjelljeve kriminale (kriminalitetit). Kjo, sepse edhe kriminelët ordiner shfrytëzojnë dhe përdorin forma të ndryshme të dhunës, me qëllim të arritjes së qëllimeve të tyre, por që megjithatë, nuk cilësohet si terrorizëm.

Në kuptim politik, terrorizmi është dhunë sistematike dhe e organizuar ndaj subjektit pasiv, me qëllim që të ruhet gjendja e nënshtrimit politik, që ndaj masës të shkaktohet mosbesim në rendin publik dhe ndaj pushtetit ose që pushteti të detyrohet për lëshime politike. Motivet janë më së shpeshti politike, por mund të jenë edhe të natyrës kriminale.

TERRORI DHE TERRORIZMI

1. Kuptimet historike

Terrori dhe terrorizmi janë nocione, kuptimi i plotë i të cilave në literaturën shkencore ende nuk është sqaruar. Shikuar historikisht, fjala “terreur”, frikë, panik, për herë të parë është përdorur gjatë Revolucionit Borgjez – Francez, në kuptim të dënimeve drakonike të shqiptuara nga gjykatat revolucionare, kundër armiqve të Republikës së Re. Që nga ajo kohë e deri në ditët e sotme, fjala “terror”, shërben si sinonim i gjendjes shpirtërore të frikës individuale, si pasojë e presionit të caktuar politik, si dhe për shpjegimin e pozicionit kolektiv përballë një rreziku të caktuar (terreur panique).

Tradicionalisht me fjalën “terror” , ë s h t ë ku p t u a r z b a t i m i i d h u n ë s p o l i t i ke me qëllim të mbrojtjes së interesave shtetërore gjatë fazave të ndryshme revolucionare të karakterizuara me kërcënime dhe zbatime të ndryshme të dhunës politike. Këtu terrori, si dhunë e instrumentalizuar, zakonisht propagandohet në mënyrë të stilizuar, si mjet i domosdoshëm për mënjanimin e konflikteve të n d r y s h m e p o l i t i ke , r i v e n d o s j e n e r e n d i t , q e t ë s i s ë p u b l i ke o s e h a r m o n i s ë shoqërore“. Ndërkaq, me fjalën

“terrorizëm” , kuptohen veprat e ndryshme penale të drejtuara kundër shtetit, të kryera

nga individët ose grupet e ndryshme të personave në shtetin e vet ose në shtetin e huaj, me qëllim të ndikimit në realizimin e qëllimit të caktuar politik

2. Kufijtë e dallimit të terrorit nga terrorizmi

Nga aspekti shkencor, është më se i domosdoshëm shpjegimi dhe analizimi i kuptimit dhe i raporteve që ekzistojnë në mes të këtyre dy termave të ngjashëm gjuhësorë. Terrori dhe terrorizmi nuk kanë kuptim dhe nuk janë dukuri identike. Dallimi që ekziston në mes të këtyre dy nocioneve, respektivisht në mes të këtyre dy dukurive, ka të bëjë me faktin se

terrori është dhunë shtetërore, e cila zbatohet me qëllim të ruajtjes ose të rivendosjes së pushtetit shtetëror, ndërsa terrorizmi është zbatimi i dhunës politike nga aktorët e ndryshëm jashtë shtetërorë me qëllimtë ndërrimit ose marrjes së pushtetit. Këto dy dukuri, nga aspekti i dhunës së zbatuar dhe agresionit politik, qëndrojnë në raporte dialektike. Terrori dhe terrorizmi, i fillojnë operacionet e tyre luftarake, jo me qëllim të luftimit të armikut të caktuar, por kundër qytetarëve të pafajshëm dhe të pambrojtur. Këtu, konfrontimi që ekziston në mes terrorit dhe terrorizmit nuk ka për qëllim marrjen ose sigurimin e pushtetit, por duke e zbatuar dhunën e pakufizuar kundër njëri-tjetrit, synohet arritja vizionare e qëllimit të lartë politik. Në këtë drejtim, terrori,ndonëse nuk është qëllim parësor, ai e praktikon zhdukjen sistematike të qytetarëve. Ndërkaq, terrorizmi shfrytëzohet si instrument për përgatitjen e një situate revolucionare me qëllim të përmbysjes së pushtetit shtetëror. Në rast suksesi, nga regjimi i ri zakonisht zbatohet terrori me qëllim të konstituimit të pushtetit të sapokrijuar shtetëror. Pra terrori është mjet për mbajtjen e një pushteti totalitar, respektivisht„ është zbatim i dhunës politike nga institucionet e ndryshme shtetërore me qëllimtë ruajtjes ose të rivendosjes së pushtetit shtetëror, ndërsa terrorizmi është veprimi organizuar i dhunës politike nga aktorë të ndryshëm jashtë shtetërorë, me qëllimtë ndërrimit të raporteve të caktuara shoqërore në drejtim të sigurimit të dinjitetit të dëshiruar politik ose njerëzor“. Kështu mund të konkludohet se terrori dhe terrorizmi, në format e shfaqjes dhe në ndikimet e tyre psiko-politike, shpeshherë nuk dallojnë nga njëri-tjetri. Kjo shihet sidomos atëherë, kur terrori përpiqet që të manifestohet si terrorizëm. Një paqartësi e tillë mund të mënjanohet vetëm atëherë, kur, argumentohet qëllimi i veprimit të dhunshëm politik. Në këtë drejtim, duhet pasur parasysh faktin se terrorizmi gjithmonë vepron në drejtim të destabilizimit të pushtetit të caktuar shtetëror, ndërsa terrori, vepron në drejtim të kundërt. Nga kjo, mund të thuhet se terrori dallon nga kuptimi i terrorizmit dhe se dallimi themelor në mes këtyre dy dukurive, qëndron në faktin se terrori ushtrohet nga lart, pra nga aparati shtetëror,ndërsa terrorizmi zbatohet nga poshtë, respektivisht nga individët ose grupet e ndryshme politike jashtë shtetërore, të cilët e orientojnë dhunën e tyre politike kundër sistemit politik ose, kundër pushtetit shtetëror të një shteti të caktuar.

2.1. Kuptimi i terrorit

Fjala “terror”, është internacionalizim i drejtpërdrejtë i fjalës latine me të njëjtin

emër, me të cilën nuk nënkuptohet vetëm gjendja shpirtërore e frikës ose panikut shoqëror, por, para së gjithash, e ka kuptimin e veprimeve të ndërmarra me qëllim të shkaktimit të ndjenjave të tilla. Pra, terroristi formë e frikës individ uale ose panikut shoqëror, nuk do të thotë vetëm frikë e individit ose e disa individëve të caktuar, por ndjenjë e frikës dhe e panikut kolektiv, të shkaktuara nga kërcënimi i një rreziku konkret. Këtu duhet pasur parasysh faktin se edhe krizat ekonomike ose katastrofat e ndryshme natyrore, mund të shkaktojnë frikë ose panik shoqërore, mirëpo ato nuk ushtrojnë terror, ngaqë terrori është veprim njerëzor i orientuar në drejtim të shkaktimit të ndjenjave (të tilla) të frikës shoqërore . Me këtë kuptim, terrori paraqitet si proces i caktuar shoqëroro-politik, në të cilin përfshihen tri palë pjesëmarrëse: organet e ndjekjes, të ndjekurit politikë dhe pjesa tjetër e popullsisë, e cila nuk i takon asnjërës nga këto dy kategori. Në realitet, terrori nuk është vetëm raport në mes të të ndjekurit dhe ndjekësit, por pasojat e ushtrimit të tij, refl ektohen fuqishëm në opinionin e gjerë shoqëror. Një dukuri e tillë njëherësh është edhe strategji politike e regjimeve totalitare. Me zbatimin e terrorit, regjimet totalitare nuk dëshirojnë vetëm përhapjen e frikës dhe panikut në masat e gjera popullore. Pra, e keqja e këtyre regjimeve nuk qëndron vetëm në sadizmin e tyre. Regjimet diktatoriale shumë më tepër e zbatojnë terrorin si instrument për realizimin brutal të interesave të tyre politike. Në këtë drejtim duhet kuptuar edhe motivin për

zbatimin e terrorit. Një motiv i tillë ka të bëjë edhe me dobësinë politike të regjimit. Regjimet diktatoriale e kanë të qartë faktin se, kundërshtari i tyre politik nuk mund të mënjanohet vetëm me mjete demokratike. Gjithashtu, ato janë të bindura se në rast të konfrontimit eventual publik me kundërshtarin e tyre politik, mund të shkaktohen edhe revolta masive me pasoja të padëshirueshme. Nga këto arsye, regjimet diktatoriale, i autorizojnë mekanizmat e tyre të dhunës për ushtrimin e lirë të terrorit mbi popull, me bindjen se vetëm me dhunë, mund të arrihen qëllimet ose efektet e dëshiruara politike. Terrori, si instrument i dhunës politike, zakonisht praktikohet gjatë dy fazave të zhvillimeve politike:

- Në fazën e konstituimit të regjimeve totalitare.

- Gjatë kësaj faze, terrori shtetëror zbatohet si mjet për dalje nga krizat e ndryshme politike. Në këtë fazë të zhvillimeve shoqërore, respektivisht gjatë ose pas krizave serioze politike, shtetet e ndryshme totalitare e zbatojnë terrorin shtetëror, si mjet të reagimit (ashtu si propagandohet), ndaj terrorizmit të palës tjetër.

- Pas fazës së konsolidimit të regjimeve diktatoriale.

- Gjatë kësaj faze, terrori shtetëror zbatohet si mjet i rivendosjes së stabilitetit të brendshëm politik. Për dallim nga situata e parë, e cila është kaotike (kryengritjet, revolucionet, grusht-shtetet), dhe si e tillë as nga aspekti juridik e as nga ai politik, nuk është e mundur të kontrollohet ose të dirigjohet, në situatën e dytë, shtetet e ndryshme totalitare e zbatojnë terrorin shtetëror, si preventivë të përgjithshme duke i eliminuar kundërshtarët e ndryshëm politikë në emër të ligjit. Pra, në këtë fazë të pasigurisë politike, dhunën shtetërore e karakterizon brutaliteti dhe masiviteti i viktimave. Këtu procesi i mënjanimit të kundërshtarëve politikë, merr përmasa shumë më dramatike se sa gjatë luftërave qytetare. Kjo mund të kuptohet vetëm nëse i hedhim një vështrim praktikave të diktaturave të kaluara fashiste ose komuniste në Serbi, Irak, Iran, Afganistan, Turqi, Algjeri, Shqipëri, etj. Shumë regjime totalitare, në forma të ndryshme dhe mënyra të kundërligjshme, i kanë torturuar dhe mënjanuar kundërshtarët e tyre politikë. Në këtë mënyrë, regjimet e ndryshme totalitare e kishin zbatuar terrorin shtetëror si mjet të frenimit të proceseve të filluara natyrore demokratike, gjegjësisht si mjet të detyrim-it të popullsisë për besnikëri të caktuar politike. Në këtë mënyrë, terrori, duke e manifestuar dhunën shtetërore të regjimeve totalitare, i argumenton ato edhe si regjime destabilizuese.

Terrori shtetëror duhet dalluar nga shteti policor dhe represioni shtetëror.

Shteti policor (shteti + policia) nënkupton një formë të qeverisjes në të cilën udhëheqja

shtetërore përmes organeve të veta ekzekutive e kontrollon dhe e mbikëqyrë jetën private dhe publike të qytetarëve. Ndërsa represioni shtetëror ushtrohet atëherë kur shërbimet e ndryshme sekrete e mbikëqyrin jetën private dhe publike të qytetarëve, i ndjekin, i dënojnë dhe i torturojnë kundërshtarët e tyre politikë,etj.

2. 2. Kuptimi i terrorizmit

Fjala “terrorizëm” për herë të parë është përdorur në Rusi gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX. Që nga ajo kohë e deri në ditët e sotme, format e ndryshme të dhunës politike të drejtuara kundër shtetit, kishin filluar të emërtohen si „veprime terroriste“. Këtë kuptim „terrorizmi“ e ka ruajtur deri në ditët e sotme. Në realitet, në kuptimin

politiko-historik,me nocionin terrorizëm, fillimisht janë kuptuar të gjitha format e dhunës politike

të drejtuara kundër shtetit. Gjithashtu, edhe në kuptimin juridik dhe politik, me fjalën terrorizëm, kuptohet zbatimi i formave të ndryshme të dhunës ilegale, me qëllim të shkaktimit të ndjenjave të frikës dhe panikut shoqëror, si mjet të detyrimit për realizimin e qëllimit të caktuar politik. Dallimi thelbësor në mes të veprave penale terroriste dhe atyre klasike kriminale (vrasjet, rrëmbimet e personave, plaçkitjet,etj.) ka të bëjë me qëllimin e tyre. Dhuna terroriste është e drejtuar zakonisht kundër aparatit (të caktuar) shtetëror ose përfaqësuesve të tij me qëllim të ndikimit në realizimin e interesave të caktuara politike. Kjo do të thotë se, dhuna terroriste parimisht nuk është e drejtuar

kundër qytetarëve të rëndomtë ose grupeve të ndryshme shoqërore, por kundër shtetit dhe përfaqësuesve të tij. Zbatimi i dhunës terroriste, zakonisht paraqitet në varësi dialektike me fushatën politike, me kryengritjen e armatosur ose, me ndonjë përpjekje për grusht-shtet. Mirëpo, nuk janë të rralla as rastet kur terrorizmi paraqitet edhe në formën e vet të pastër. Në këto raste, aksionet terroriste dallohen nga kryengritjet e armatosura dhe aksionet e tjera eruptive për marrjen e pushtetit (grusht-shteteve), në bazë të qëllimit të veprimit strategjik. Terrorizmi është veprim afatgjatë strategjik që ka një qëllim krejtësisht tjetër nga luftërat ndërshtetërore, kryengritjet e armatosura, grusht-shtetet ose luftërat qytetare. Qëllimi i terrorizmit nuk është okupimi, përkatësisht çlirimi i territorit ose shkatërrimi i bazës materiale të armikut.

Autorë të veprave penale terroriste mund të jenë:

- autorët individualë

Këta veprojnë në mënyrë të veçantë dhe të pavarur nga të tjerët; nuk ekziston ndonjë raport konkret ose formë e bashkëpunimit në mes autorëve të veprës terroriste;

- autorët e përbashkët- (bashkëkryesit e veprës).

Edhe pse vepra terroriste është kryer në bashkëveprim, nuk ekziston identiteti i përbashkët grupor ose qëllimi për veprim të përbashkët dhe sistematik në mes aktorëve;

- grupet terroriste

Në mes anëtarëve te grupit, krijohen raporte të caktuara organizative me qëllim të veprimit të përbashkët terrorist. Anëtarët e këtyre grupeve, në raport me të tjerët, veprojnë me ndjenjën „ne“ respektivisht me identitetin e tyre grupor;

- organizatat terroriste

Këtu kemi të bëjmë me bashkimin e dy e më shumë grupeve të strukturuara në mënyrë organizative dhe hierarkike me qëllim të veprimit të përbashkët terrorist.

dobësimin e pushtetit, ashtu si thuhet nganjëherë.

Me sulmet e ndryshme terroriste, shumë më tepër dëshirohet reagimi pozitiv i opinionit të caktuar publik ndaj aksioneve të tilla.

Se cili është qëllimi i aksioneve terroriste, tregon edhe shembulli i organizatës terroriste ruse „Narodnaja Volja“: „qëllimi i aksioneve tona është komprometimi i aparatit shtetëror, argumentimi i mundësisë për organizimin e një kryengritjeje të armatosur, ngritja e frymës revolucionare, forcimi i besimit të popullit, si dhe krijimi i një kuadri luftarak“. Ndërkaq, kuptimin dhe përmbajtjen e „terrorizmit“ në mënyrë bindëse e shpjegon eksperti i shquar anglez, prof. dr. Paul Willikson. Sipas tij, terrorizmi është:

- armë e të pafuqishmit;- armë plotësuese (dhe jo e vetme) e një lëvizjeje revolucionare;-armë e përdorur në mënyrë konspirative nga grupe relativisht të vogla;- revolucionare;-armë, e cila mund të ketë efekt të paparashikuar; dhuna terroriste mund të dalë jashtë kontrollit dhe të shndërrohet në forma të tjera të konflikteve politike.

Nga ana tjetër, eksperti i njohur gjerman, Kreis, i përshkruan këto veçori karakteristike të terrorizmit:

- terrorizmi nuk është vetëm përpjekje për realizimin e ndryshimeve,respektivisht qëllimeve të caktuara politike, por është kërcënim ose zbatim i drejtpërdrejtë i dhunës fizike; - është veprim i organizuar i personave. Kjo do të thotë se aktet e ndryshme terroriste zakonisht nuk kryhen nga autorë individualë, por nga grupe të ndryshme të personave; - terrorizmi gjithmonë ka qëllim të caktuar politik, pavarësisht nga vlerësimi i tij si i drejtë dhe legjitim ose jo.

Nga kjo, mund të përfundohet se terrorizmi si dhunë e motivuar politike,kryesisht është i drejtuar kundër organeve dhe institucioneve të ndryshme shtetërore ose atyre ndërkombëtare. Vrasjet e përfaqësuesve shtetërorë ishin dhe mbeten qëllim parësor i shumë lëvizjeve terroriste. Mirëpo, ekzistojnë edhe raste kur „në kontekst të theksuar revolucionar”, vriten edhe qytetarët e thjeshtë ose rivalët politikë. Vrasje të tilla shpeshherë e ngatërrojnë edhe kuptimin e terrorit me terrorizmin. Konkretisht, me fjalën

ose kundër pasurisë së tyre, të kryera nga individët ose grupe të ndryshme terroriste me qëllim të arritjes së efekteve të dëshiruara politike.

Në të shumtën e rasteve, aktet e ndryshme terroriste kryhen me kërkesë të aparateve të ndryshme shtetërore ose kundër tyre. Kjo do të thotë se aktorë terroristë nuk janë vetëm individët ose grupet e ndryshme aventuriere, mercenare ose revolucionare, por edhe shtetet e caktuara, të cilat në forma të ndryshme zbatojnë terrorizmin jo vetëm kundër popullit të tyre por edhe kundër shteteve dhe popujve të tjerë. Motivi i një shteti për zbatimin e terrorit shtetëror, është fakti se ai e ndien veten të dobët për konfrontim politik me kundërshtarin. Për këtë arsye, terrorizmi praktikohet si strategji e përshtatshme e influencës së tërthortë. Karakteristikë kryesore e kësaj forme të terrorizmit është organizimi dhe ekzekutimi i aksioneve terroriste me një precizitet të lartë ushtarak, gjë që dëshmon edhe për nivelin profesional të autorëve të tyre. Në të gjitha rastet, kur terroristët kontrollohen, ndihmohen ose në mënyra të ndryshme influencohen nga një shtet i caktuar, kemi të bëjmë me dukurinë e terrorizmit shtetëror, përkatësisht, me përkrahjen shtetërore të terrorizmit.

3. Histori e shkurtër e terrorizmit

Zbatimi i dhunës së motivuar politike kundër rendit juridik ndërkombëtar,nuk është dukuri e re. Gjatë të gjitha kohëve të kaluara historike janë evidentuar sulme të ndryshme terroriste, mirëpo për dallim nga sulmet e kohëve të mëparshme,këto të fundit, për shkak të formave dhe përmasave të reja, që manifestohen në çdo aksion terrorist, ndikojnë, jo vetëm në çorganizimin e jetës politike të një shteti, por edhe në shkaktimin e krizave dhe konflikteve të ndryshme ndërshtetërore me paso- ja të gjera ndërkombëtare. Kështu, për shembull, vrasja e Francë Ferdinandit në Sarajevë shkaktoi Luftën e Parë Botërore; vrasja e 241 ushtarëve amerikanë në Bejrut, solli tërheqjen e bazave ushtarake amerikane nga Libani; shpërthimi i një bombe në Berlinin Perëndimor, provokoi sulmin ushtarak amerikan kundër Libisë;minimi i disa ndërtesave në Rusi ishte shfrytëzuar si pretekst për okupimin e Çeçenisë; sulmi i 11 shtatorit të vitit 2001, kundër ShBA-së, shkaktoi një recesion global ekonomik të përcjellë me kriza të shumta politike; vendosja e mjeteve shpërthyese në disa trena të udhëtarëve në Madrid, ndikoi në ndërrimin e forcave politike në Spanjë dhe tërheqjen e ushtarëve të tyre nga Iraku, etj. Ky fenomen, i cili pa dyshim që hyn në radhën e veprave më të rënda kriminale, gjithmonë në të kaluarën historike është shfaqur atëherë, kur personat radikalë ose grupe të ndryshme terroriste, të pakënaqura me raportet ekzistuese nacionale ose ndërkombëtare, janë përpjekur për ndryshimin e tyre.

Mirëpo, në drejtim të realizimit të këtij qëllimi të tyre revolucionar, terroristët ose grupet e ndryshme radikale politike, nacionale ose fetare, si dhe regjimet e shumta diktatoriale, duke mos zotëruar mundësi (reale) institucionale, kanë zbatuar forma të ndryshme të dhunës terroriste me qëllim të ndërrimit ose ruajtjes së raporteve të caktuara politike. Në këtë drejtim, për njërën palë, zbatimi i dhunës terroriste konsiderohej si mjet i domosdoshëm dhe legjitim për fitimin e të drejtave të uzurpuara politike, ndërsa për palën tjetër, vijimi i një politike agresive ndërkombëtare, të karakterizuar edhe me mënjanimin fizik të kundërshtarëve politikë, kishte qëllim parësor ruajtjen e stabilitetit, respektivisht forcimin e pushtetit të tyre shtetëror. Vala e konflikteve politike, e cila e kishte kapluar njerëzimin gjatë viteve‘60 të shekullit XX, solli edhe kristalizimin e terrorizmit ndërkombëtar, duke i dhënë atij një shkëlqim krejtësisht të ri. Posaçërisht shkalla e lartë e rrezikshmërisë, e shoqëruar me elementin tejet dinamik të ndërkombëtarizimit, kishin ndikuar që fenomeni terrorist, në asnjë variant të manifestimit të vet, tashmë të mos kuptohej ose trajtohej vetëm si problem nacional, por si proces i filluar ndërkombëtar,

gjegjësisht si dukuri kriminale ndërkombëtare, e cila nuk respekton rregulla të veprimit dhe kufij politikë. Kjo mund të kuptohet edhe nga fakti se mjetet moderne të komunikimit dhe lidhjeve, me anën e të cilave, qytetarët brenda disa orëve mund të lëvizin nga njëra pjesë në pjesën tjetër të botës, u mundësojnë edhe grupeve të ndryshme terroriste lëvizje maksimale dhe propagandë optimale gjatë kryerjes së veprave të tyre gjakatare. Këtu, pra, kemi të bëjmë me një fenomen unikat kriminal, në të cilin vendi i veprimit dhe ai i pasojës mund të jenë mijëra kilometra larg njëri-tjetrit. Numri gjithnjë e më i madh i grupeve terroriste, qëllimi dhe karakteri i tyre i komplikuar politik, viktimat e shumta, si dhe kuptimet e ndryshme të nocionit terrorist, e parashtrojnë kërkesën imperative për përkufizimin ekzakt të kuptimit të terrorizmit në përgjithësi, dhe të atij ndërkombëtar, në veçanti. Pra, duhet flakur praktikat e deritashme, kur i njëjti person, në të njëjtën kohë dhe për të njëjtën vepër në njërën bashkësi shoqërore, është trajtuar dhe gjykuar si kriminel, ndërsa në tjetrën është respektuar si hero dhe patriot. Një përkufizim universal i kuptimit të terrorizmit, pa dyshim që do të kishte ndikuar në gjykimin unik dhe luftimin efikas të këtij fenomeni kriminal ndërkombëtar.

Një studim i mirëfilltë i terrorizmit ndërkombëtar, për shkak të kompleksiteteve të ndryshme, që përmbante në vete, nuk ishte e mundur që të bëhej duke e vështruar këtë fenomen vetëm nga një kohë, pozicion ose aspekt i caktuar. Ky realitet, e sidomos dëshira që të jap një kontribut modest shkencor, më detyruan që nga pozita e një studiuesi pragmatik, të konsultoj literaturën e autorëve me pikë- pamje dhe qëndrime të ndryshme ideologjike. Përveç shumë burimeve të tilla krahasimtare, janë shfrytëzuar edhe materiale të shërbimeve të ndryshme profesion-ale, si dhe raporte nga simpoziumet ndërkombëtare. Që në fillim të studimit të këtyre burimeve, ishte kuptuar mesazhi shqetësues i prezantuar në hipotezën e skicuar si në vijim:

- terrorizmi me tërë kompleksitetin dhe format e manifestimit të vet, gjithmonë kishte qenë produkt i konflikteve të ndryshme nacionale, gjegjësisht brenda shtetërore ose i atyre ndërshtetërore;

- terrorizmi ndërkombëtar nuk është asgjë tjetër veçse reflektim i konflikteve të ndryshme nacionale, gjegjësisht brenda shtetërore në arenën ndërkombëtare;

- terrorizmi në të gjitha kohët dhe format e manifestimit të vet, ishte shfrytëzuar si mjet i luftës ideologjike në mes sistemeve ose rrymave të ndryshme politike.

1. Terrorizmi

Është dhunë sistematike dhe e organizuar ndaj subjektit pasiv, të i cili krijohet ndjenja e pasigurisë dhe e cila prodhon gjendje frike me qëllim që:

-

Subjekti pasiv të mbahet në gjendje të nënshtrimit politik,

-

Te subjekti pasiv t’i shkaktohet mosbesimi në rendin shoqëror aktual në mënyrë që këtij t’i imponohet pushteti politik, me qëllim të eksploatimit dhe nënshtrimit, si dhe

-

Dhuna e cila përdoret, të ndikoj në pushtetin politik, me qëllim të shtrëngimit për të arritur qëllime politike.

Krahas këtyre definicioneve, të cilat lindin nga synimi dhe qëllimi i veprimeve kriminale, dallohen të ashtuquajturat:

-

Teori DESKRIPTIVE, të cilat përveç synimit dhe qëllimit, përfshijnë edhe: format, metodat dhe mjetet e aktiviteteve kriminale.

Sipas teorive deskriptive (përshkruese), terrorizmi është formë e veprimtarisë së organizuar kriminale, e cila karakterizohet nga:

-

kryerja e akteve të dhunës (eksplozionet, zjarret, etj.);

-

kryerja e vrasjeve, atentateve dhe akteve të tjera të dhunës, të cilat kanë të bëjnë me njerëzit dhe pasurinë (me qëllim të frikësimit të popullatës dhe përfaqësuesve politik, në mënyrë që përmes dhunës të realizohen qëllimet e caktuara, në radhë të parë politike.

2. Karakteristikat e përgjithshme të terrorizmit

Terrorizmin bashkëkohor e karakterizon:

-

shkalla e lartë e organizimit;

-

globalizmi;

-

profesionalizmi;

-

keqpërdorimi i të arriturave teknologjike;

-

fuqia e madhe financiare, e arritur nga shpërlarja e parave dhe manipulimet financiare përmes institucioneve financiare në shumë shtete;

-

shfrytëzimi enorm i formave të dhunës politike;

-

struktura specifike e kuadrove të organizatës sipas bazave racore, fetare ose nacionale;

-

veçantitë e qëllimeve (shkaktimi i rrezikut të përgjithshëm);

-

mungesa e selektivitetit të qëllimeve (agresiviteti dhe vrazhdësia e jashtëzakonshme e aksioneve drejtuar njerëzve të pafajshëm);

-

lloj-llojshmëria, efikasiteti dhe efektiviteti. Nga shumë karakteristika, mund të dallohen:

a) universaliteti;

b) evoluimi i aplikimit të metodave dhe mjeteve; c) orientimi i qëllimit;

d) profesionalizmi; e) aktiviteti i organizuar.

Universaliteti:

Rrjedhë nga fakti se terrorizmi paraqet dukuri universal bashkëkohore, i cili në disa forma të tij ka rrënjë historike. Ai ka qenë i shprehur në të gjitha sistemet politike dhe shoqërore dhe në të gjitha fazat e zhvillimit të shoqërisë përmes forma shumë të ndryshme të manifestimit, ndërsa sot është i lidhur me kriminalitetin e organizuar ndërkombëtarë.

Në mesin e terroristëve gjenden dhe terroristët përfaqësojnë të gjitha shtresat shoqërore dhe klasat, religjionet dhe pothuajse të gjitha ideologjitë.

Evoluimi i aplikimit të metodave dhe mjeteve

Manifestohet në llojllojshmëri dhe përshtatje ndaj kushteve ndërkombëtare, rrethanave të mjedisit dhe objekteve në të cilat ndërmerren aktet terroriste (më së shpeshti në formë të atentateve dhe likuidimeve të përfaqësuesve të shtetit). Në të manifestuarit e sotëm, mjetet dhe metodat mund të përmblidhen, në:

Dhuna si metodë – e cila manifestohet në akte terroriste (vrasje, atentate, dëmtime të objekteve, shkaktim të

tollovive, rrëmbime, diversione, etj.), të cilat terroristët i arsyetojnë me disa qëllime të tyre.

Aktet kriminale klasike – manifestohen kur terrorizmi paraqitet në bashkëveprim me veprat penale me karakter

përfitues dhe në këtë mënyrë sigurohet baza materiale e funksionimit dhe veprimit të organizatave terroriste. Në vepra të tilla penale bëjnë pjesë: bashkimi kriminal me qëllim të kryerjes së akteve të dhunës, marrja e pengjeve, rrëmbimet, sulmet grabitqare të bankave dhe objekteve të tjera në të cilat ndodhen parat dhe gjësendet me vlerë, rrëmbimi i anijeve dhe aeroplanëve, tregtia me drogë dhe armë, shpërlarja e parave, etj.

“Shtyrja” e kufijve me mjete edhe më shkatërruese – pasqyrohet me evoluimin e veprimeve taktike në

përzgjedhjen e mjeteve dhe metodave, si: shfrytëzimi i “teknikave kamikaze” dhe rreziku që armatimi i vjetruar atomik, bakteriologjik dhe kimik, mund të bie në duart e terroristëve.

Terrorizmi është formë profesionale dhe kryesisht kolektive e kriminalitetit – sepse shumë, shumë rrallë

vepron individi si i vetëm. Më së shpeshti, fjala është për organizata të posaçme profesionale me orientim kriminal, të cilat karakterizohen nga: rregullat e ashpra të hierarkisë së brendshme (solidariteti dhe anonimiteti i anëtarëve).

PËRPJEKJET PËR PËRKUFIZIMIN E TERRORIZMIT

Me gjithë faktin e njohur se terrorizmi është një fenomen, i cili shumë më lehtë përshkruhet sesa

përkufizohet, shumë mendimtarë dhe institucione profesionale janë përpjekur që të ofrojnë një

përkufizim unik për kuptimin dhe përmbajtjen e terrorizmit. Mirëpo, të gjitha këto përpjekje deri

më tash kanë dështuar. Një studiues amerikan (Alex P. Schmid) shkruan se kishte lexuar 109

përkufizime për kuptimin dhe përmbajtjen e terrorizmit, të cilat nuk ishin identike. Identike, në

kuptimin dhe përmbajtjen e terrorizmit, nuk janë as përkufizimet „nacionale“, e as

ato„ndërkombëtare“. Si shembull konkret në këtë drejtim ofrohen edhe përkufizimet e shumta të

hartuara nga qeveritë e ndryshme amerikane ose ato të Organizatës së Kombeve të Bashkuara.

Ë s h t ë k a r a k t e r i s t i k e t ë t h e k s o h e t f a k t i s e r e z o l u t a t e o f r u a r a n ë O r g a n i z a t ë n e Ko m b e v e t ë B a s h ku a r a g j i t h m o n ë i s h i n r e f u z u a r n g a q ë p o z i c i o n e t p o l i t i ke t ë d i p l o m a t ë v e , r e s p e k t i v i s h t t ë s h ke n c ë t a r ë v e t ë n d r y s h ë m , k i s h i n q e n ë k r e j t ë s i s h t t ë ku n d ë r t a . Kë s h t u , p ë r m e n d i m t a r ë t a m e r i k a n ë d h e p ë r a t a n g a E v ro p a , t e r ro r i z m i i s h t e „ n j ë v e p r i m i ko o r d i n u a r i d h u n ë s p o l i t i ke ku n d ë r s h t e t i t “ . N d ë r k a q , s h ke n c ë t a rë t n g a s h t e t e t e n d r y s h m e a f r i k a n e , t e r r o r i z m i n e k i s h i n i n t e r p r e t u a r s i „ d h u n ë s i s t e m a t i ke t ë s h t e t i t ku n d ë r p o p u l l s i s ë “ . N ë kë t ë d re j t i m , e d h e p o z i c i o n i i m e n d i m t a r ë v e ko m u n i s t ë k i s h t e q e n ë s h u m ë i l a r g ë t . Ko m u n i s t ë t e k i s h i n t r a j t u a r t e r r o r i z m i n s i „ f o r m ë t ë l u f t ë s s ë a r m a t o s u r “ - n ë s e k u r o rë z o h e t m e s u k s e s , n d ë r s a n ë r a s t d ë s h t i m i - s i „ p ë r p j e k j e p ë r g r u s h t - s h t e t “ . Kë s h t u , d e r i t a s h , n u k ë s h t ë o f r u a r , re s p e k t i v i s h t n u k ë s h t ë a p ro v u a r n ë m ë n y r ë u n i ke n d o n j ë p ë r k u fi z i m i t e r r o r i z m i t , n g a q ë v e r s i o n e t e o f r u a r a k i s h i n q e n ë n ë ku n d ë r s h t i m m e i d e o l o g j i t ë e n d r y s h m e p o l i t i ke o s e n u k i k i s h i n n g ë r t h y e r t ë g j i t h a e l e m e n t e t e d ë s h i r u a r a . Me gjithë vështirësitë e paraqitura, nga institucionet e ndryshme ndërkombëtare deri tash janë ofruar disa përkufizime për kuptimin e terrorizmit. Këtu vlen të përmendet përkufizimi i përpiluar në vitin 1979 nga Konferenca Ndërkombëtare për Terrorizmin, e mbajtur në Jerusalem. Në këtë konferencë, ku merrnin pjesë shkencëtarë dhe politikanë të shumtë perëndimorë, ofrohet një përkufizim relativisht i përgjithshëm për kuptimin dhe përmbajtjen e terrorizmit. Sipas këtij përkufizimi, terrorizmi definohet „ si atakim, kërcënim ose vrasje e qëllimtë e personave të pafajshëm me qëllim të shkaktimit të frikës publike, që do të ndikonte në realizimin e qëllimeve të caktuara politike“.

Ndërkaq, në aspektin shkencor terrorizmi mund të përkufizohet si „kërcënim ose zbatim i dhunës së motivuar politike kundër personave ose kundër të mirave të tyre materiale, nga individët ose grupet e ndryshme të personave, me synim të realizimit të qëllimit të caktuar politik“. Një përkufizim i tillë, i përmbledh të gjitha elementet relevante, të cilat kanë të bëjnë me viktimën, përkatësisht objektin, formën e veprimit, autorin, motivin e mundshëm dhe qëllimin e tij. Këtu shpjegohet qartë se autorë të veprave penale terroriste mund të jenë jo vetëm individët dhe grupet e ndryshme qytetare, por edhe partitë politike dhe shtetet.

Në këto qëndrime shkencore, janë bazuar shumica e përkufizimeve bashkëkohore. Në mënyrë të ngjashme është formuluar edhe përkufizimi anglez dhe ai gjerman për terrorizmin. Sipas këtyre përkufizimeve, “terrorizmi..., është çdo veprim i personit ose grupit të personave me qëllim të dëmtimit, respektivisht minimit të autoritetit të një shteti ose qeverisë së tij (pushteti)“, ndërsa definicioni amerikan: terrorizmi është aplikim i formave të ndryshme të dhunës fizike me qëllim të shkaktimit të frikës masive që do të ndikonte edhe në vijimin e kursit të caktuar politik”. “Terrorizmi është zbatim ose

urdhërim për ushtrimin e presionit, gjegjësisht dhunës së caktuar fizike kundër shtetit, opinionit publik, personave ose pasurisë së tyre, me qëllim të ndikimit në realizimin e interesave të caktuara politike, fetare ose interesave të tjera ideologjike“.

Në bazë të të gjitha këtyre përkufizimeve, terrorizmi duhet të kuptohet si metodë konkrete e shkaktimit të frikës shoqërore, e cila zbatohet nga individët, grupet e personave ose aktorët e ndryshëm shtetërorë, me qëllim të ndikimit në realizimin e interesit të caktuar politik.

1. Përkufizimi i terrorizmit

“Fjala mund të ketë shumë shprehje, kuptimi është vetëm një”. Pikërisht, duke filluar nga kjo, dhe duke marrë parasysh komplikueshmërinë e shprehjes terrorizëm, dalim në përfundim se është e vështirë të definohet i njëjti. Arsyet janë të shumëllojshme:

-

Disa kanë të bëjnë me faktin se terrorizmit i atribuohen organizatat e ndryshme shoqërore dhe politike, të cilat lindin në kontekst të ndryshëm kohor dhe historik.

-

Vështirësi në definim të shprehjes “terrorizëm” krijon edhe fakti se ky fenomen vështrohet si I

BRENDSHËM dhe I JASHTËM, ndërkaq secili nga këto ka elementet e veta.

-

Ekziston një numër i madh i organizatave ndërkombëtare, të cilat e trajtojnë këtë çështje, ndaj si rezultat edhe terrorizmi ka shumë përkufizime.

-

Nga aspekti ligjor, ekzistojnë 2 elemente: e drejta e brendshme e shtetit dhe në këtë kuptim definimi i terrorizmit, më së shpeshti përmes legjislacionit penal dhe e drejta ndërkombëtare, ku ekzistojnë shumë protokolle dhe konventa. Por, padyshim se çdo vepër penale e kryer në lidhke me terrorizmin duhet të ketë edhe elemente politike, respektivisht, prapavijë politike. Po të mos ishte ky element, dukuria e terrorizmit nuk do të kishte zgjuar këtë kërshëri, dhe as hulumtimi i tij nuk do të ishte aq i vështirë.

“Terrorizmi është sundim i frikës, mënyrë e qeverisjes përmes futjes së frikës dhe përdorimit të dhunës; luftë politike përmes terrorit individual”. (Ky definicion është i mangët, nëse vështrohet nga aspekti shkencor, objekt i të cilit është analiza më e thellë e kësaj dukurie. Në favor të kësaj flet edhe fakti se që nga viti 1963 deri më 1981, janë dhënë mbi 100 definicione të terrorizmit, e ky numër vazhdimisht vjen duke u rritur. Disa të dhëna tregojnë se sot ekzistojnë rreth 150 definicione të terrorizmit. Duke dashur që më lehtë të vijmë deri te definicioni më i përafërt, duhet pasur parasysh 2 karakteristika të këtij akti, të cilat qartë shprehin dallimin në mes të terrorizmit dhe formave të tjera të dhunës. Terrorizmi gjithmonë qëllon njerëz të cilët nuk janë luftëtarë, dhe për rrjedhojë nuk është i njëjtë me luftën. Kryesit e akteve terroriste dëshirojnë të arrijnë diçka spektakolare, dramatike në mënyrë që të shkaktojnë pasiguri dhe frikë në popullatë.

-

“Unë e definoj terrorizmin si akt të dhunës ose kanosje me dhunë kundër njerëzve të cilët nuk janë luftëtarë, me qëllim të hakmarrjes, që kjo të ndikoj në publikun e caktuar”. (Jessica Stern).

-

Disa autorë konsiderojnë se me rastin e definimit të terrorizmit vëmendja duhet përqendruar në këto pika: terroristi është subjekt i motivuar politikisht dhe i përket ndonjë organizate, qëllimi i tij nuk është vetëm shkatërrimi i të mirave materiale, por edhe arritja e efektit psikologjik përmes përhapjes së frikës, pasigurisë dhe panikut. Nuk e ka përkrahjen e masës së gjerë, por vepron vetëm ose i përket ndonjë organizate ose rrjeti terrorist. Kërkesat janë gjithmonë me prapavijë politike dhe me manipulime. Është një hap përpara reagimit të shtetit dhe organeve të tij.

-

Terrorizmi është përdorim i organizuar i dhunës (ose kanosje se do të përdoret dhuna) nga ana e kryesit të motivuar politikisht, të cilët janë të vendosur që përmes shkaktimit të frikës, defetizmit dhe panikut t’ia imponojnë vullnetin e tyre organeve të pushtetit dhe qytetarëve.

-

“Dhunë e paramenduar e motivuar politikisht, e cila kryhet kundër caqeve jo-luftarake nga ana e grupeve nën-nacionale ose agjentëve të fshehtë, zakonisht me qëllim që të ndikohet në opinionin publik”, “përdorim i kundërligjshëm i dhunës ose forcës kundër individit ose pasurisë, me qëllim të frikësimit të ndonjë pushteti, popullatës civile ose ndonjë segmenti tjetër, me qëllim të promovimit të qëllimeve politike ose shoqërore” (Departamenti i shtetit SHBA).

-

“Përdorimi i kundërligjshëm – ose kërcënimi se do të përdoret – forca ose dhunë kundër individit ose pasurisë, me qëllim të frikësimit të qeverive ose shoqërisë, më së shpeshti me synim të arritjes së qëllimeve politike, religjioze ose ideologjike”. (Ministria e mbrojtjes SHBA).

-

“Terrorizmi është mënyrë e luftës së individit, grupimit politik ose organizatës e drejtuar kundër sistemit të instaluar shoqëror dhe politik, duke përdorur dhunën e organizuar” (Jonnatan White).

-

“Terrorizmi është mënyrë e komunikimit politik; terrori është mjet me ndihmës e të cilit shkaktohet dëgjueshmëria dhe lëshohet pe” (Ronald D. Crelinsten).

Secili nga këto definicione mund t’i nënshtrohet kritikave dhe analizës, pas të cilës bëhet e qartë se mungojnë disa elemente, që të konsiderohet e kompletuar. Dhe, arsyet janë të shumta. Së pari, definicionet përcaktohen nga këndvështrimi i autorit ose veprimtarisë së organizatës. Nëse bëhet fjalë për teoreticientët, definicionet do të kenë më së shumti elemente teorike në lidhje me burimin dhe zhvillimin e terrorizmit dhe ndikimin e tij në dukuritë tjera shoqërore. Por, nëse autorët merren me terrorizmin në mënyrë operative, në qendër të vëmendjes së tyre, e me këtë edhe të definicionit, do të jetë çështja e cakut dhe motivi i sulmit, si dhe çështja e parandalimit dhe veprimit represiv kundrejt akteve terroriste. Në të përkufizuarit e terrorizmit më së shumti ka ndikuar 11 shtator. Që nga ai moment definicionet bëhen më thelbësore dhe më operative.

Terrorizmi është fenomen shoqëror shumëdimensional, prandaj në përcaktimin e përkufizimit të tij nevojitet qasje multidisciplinare. Kështu, terrorizmi mund të vështrohet nga aspekti politik, kriminalistik, kriminologjik dhe i të drejtës penale.

Nga aspekti kriminalistik, terrorizmi është lloj i kriminalitetit të organizuar, andaj në parandalimin dhe luftimin e tij duhet përdorur njohuritë shkencore dhe përvojën, të bazuar në metoda dhe mjete të cilat janë më të përshtatshme që veprimet terroristë të zbulohen dhe ndriçohen, të zbulohen terroristët dhe të sigurohen provat, si dhe të pengohet kryerja e akteve të planifikuara terroriste.

Qasja kriminologjike e dukurisë së terrorizmit, pasqyrohet në studimin e formave dhe rasteve të terrorizmit (etiologjia dhe fenomenologjia), si dhe në masat parandaluese dhe mënjanimi i tij si formë e kriminalitetit.

Teoritë penale – juridike e konceptojnë terrorizmin ashtu që në të përfshijnë shumë vepra penale, të cilat

përbëjnë një të vetme – vepra penale e terrorizmit. Sipas disa autorëve, duhet që të ekzistojnë motivet politike, ndërsa sipas të tjerëve, duhet që aktet terroriste të jenë kryer në mënyrë të organizuar, por në të gjitha rastet duhet të ekzistoj, të shkaktohet rreziku i përgjithshëm për njerëzit dhe pasurinë. Me gjithë këtë, pajtimi rreth kuptimit të terrorizmit deri më sot nuk është arritur; qasjet janë të ndryshme në përcaktimin e kuptimit të këtij fenomeni. Kjo edhe për dekada përbën burim të mosmarrëveshjeve mes shteteve dhe për këtë shkak akoma nuk kemi qëndrim të përbashkët rreth përkufizimit të terrorizmit. Walter Laqueur (Valter Loker), dëshmon se është e pamundur të definohet terrorizmi, Alex P. Schmidt (Aleks Shmit) thekson është e kotë tentativa që në mënyrë gjithëpërfshirëse të përkufizohet terrorizmi, ndërsa Bruce Hoffman (Brus Hofman) vë në dukje karakteristikat e terrorizmit, të cilat thelbësisht e dallojnë nga format tjera të dhunës. Sipas tij, kjo është fjalë me konotacion shumë të shprehur negativ, e cila zakonisht përdoret për armiq ose rival apo për ata me të cilët njeriu nuk pajtohet dhe me të cilët, përndryshe, do të dëshironte t’i injoronte. Me zhvillimin e një kuptimi të përbashkët, unik dhe përkufizimin e terrorizmit, do të sigurohej një pajtueshmëri e plote dhe përgjigje universale mbi esencën e terrorizmit.

Studimet e sotme mbi terrorizmin nisen nga dy mënyra dominante në botë, nga ana e shkencëtarëve perëndimor dhe qëndrimeve zyrtare, prej nga fillojnë edhe definicionet e para.

1. Kuptimi i parë niset nga modelet shtetërore të botës, në bazë përcaktimeve të politikës së jashtme;

2. Kuptimi i dytë niset nga terrorizmi si formë e luftës bashkëkohore, surrogat të luftës së armatosur, veçanërisht dominonte në SHBA. Në favor të kësaj shkon fakti se qeveritë e shumë shteteve i shpallin luftë terrorizmit, para që gjithash SHBA dhe Rusia, të cilat i kanë shpallur luftë pa kufi terrorizmit, me ç’rast janë formuar koalicione të llojllojshme anti-terroriste të përmasave të gjera.

Krahas këtyre kuptimeve, ekzistojnë edhe të tjera, të cilat kanë lindur si rezultat e mohimit dhe eliminimit të këtyre dy të parave.

Korpusi i definicioneve të cilat sot shfrytëzohen, është jashtëzakonisht i madh dhe për këtë shkak është e pamundur të përfshihen dhe të analizohen një për një, por është e mundur që të ngrehim ndarjen e caktuar të definicioneve ekzistuese dhe kështu përjashtojmë gjithë ato që nuk janë më rëndësi për hulumtimin e nocionit. Nëse tentojmë të ndajmë më gjerësisht definicionet rreth terrorizmit, kjo ndarje do të rezultonte me:

1. Definicionet e përgjithshme; 2. Definicionet juridike.

Definicionet e përgjithshme të terrorizmit janë:

A) Shkencore – teorike, të cilat i kanë dhënë teoreticientët e shkencave shoqërore, sociologët, psikologët, kriminologët, politologët dhe të gjithë, të cilët studiojnë dhunën politike, terrorizmin dhe format tjera të cenimit të sigurisë;

B) Politike, janë definicione të cilat i kanë dhënë zyrtarët shtetëror, ish-pjesëtarë ushtarak, policor, të sigurisë, etj. Këto definicione nuk kanë ndonjë rëndësi të madhe, janë më tepër të karakterit joformal, por kanë më shumë peshë dhe më shpejt depërtojnë te publiku;

C) Institucionale, të cilat janë definicione të organizatave dhe institucioneve shtetërore dhe joshtetërore, si dhe të gjitha definicionet e dedikuara informimit të publikut të gjerë.

Përkufizimet e terrorizmit ndahen në të hershme, karakteristike për vitet ’70 të shekullit XX, ato të viteve ’80 të të njëjtit shekull (koha e ekspansionit të terrorizmit vetëvrasës islamik), pastaj të viteve ’90 (periudha e paraqitjes së terrorizmit të ri ndërkombëtarë dhe Al-Kaidës) dhe përkufizimet të cilat kanë lindur pas 11 shtatorit të vitit 2001.

Brian M. Jenkins, një ndër ekspertët e fushës së luftës kundër terrorizmit, më 1974 ka dhënë një ndër

përkufizimet më të thjeshta, sipas të cilës “terrorizmi është në të vërtetë teatër, në të cilin aktorët janë kryesit e sulmit dhe viktimat e tyre, ndërsa publiku dhe qeveria ata të cilëve iu dërgohen porositë; terroristët dëshirojnë shumë spektator, e jo numër të madh të të vdekurve”. Edhe pse përkufizim i vjetër, thjeshtësi dhe ilustrimi japin një bazë shumë kualitative për ta kuptuar thelbin e terrorizmit. Ndërsa më 1984, ka dhënë përkufizimin sipas të cilit, “terrorizmi është përdorimi ose kanosja për përdorim të dhunës, e cila ndërmerret për realizimin e ndryshimeve politike”.

Paul Wilkinson, më 1977 ka dhënë një ndër përkufizimet e para, e cila potencon momentin politik të terrorizmit.

Sipas tij, “terrorizmi është lloj i krimit politik, përmes dhunës të të cilit synohet realizimi i ndryshimeve ose vrasja sistematike dhe shkatërrimi apo kanosja me vrasje dhe shkatërrim, me ç’rast frikësohen individët, grupet, bashkësitë ose qeveritë, me qëllim të shtrëngimit për kërkesa të caktuara; terrorizmi nuk është as filozofi e as lëvizje, por mjet”.

Walter Laqueur (1987) ka thënë se “terrorizmi është përdorim i kundërligjshëm i dhunës kundër njerëzve të

pafajshëm, me qëllim të arritjes së qëllimeve politike, megjithatë është e kotë të tentohet ndonjë përkufizim thelbësor nga ky, sepse vet tema është kontraverze”.

Alex P. Schmidt definitivisht e ka ndryshuar qasjen ndaj kuptimit të terrorizmit, duke vë në pah cakun e

terroristëve. Sipas tij, “fjala është për metodë e akteve sistematike të dhunës, të cilat i kryejnë individët (gjysmë) të fshehtë, grupet ose pjesëtarët e pushteteve për motive idiotike, kriminale ose politike dhe për dallim prej atentateve, caqet direkte të kësaj dhunë nuk janë edhe caqet kryesore. Caqet direkte zgjidhen rastësisht (jo-selektive) ose selektive (caqet reprezentative ose simbolike) nga popullata e targetuar dhe shërbejnë si bartës të porosive. Procesi kërcënues dhe i dhunshëm i komunikimit mes terroristëve, caqeve direkte dhe caqeve kyçe shfrytëzohet me qëllim të manipulimit me caqet kyçe, kryesore, me ç’rast kjo shndërrohet në cak të terrorit, cak të kërkesave ose cak të vëmendjes, në varësi të asaj se a është në pyetje frikësimi, shtrëngimi ose propaganda. Schmidt përfundon se nuk ekziston një definicion i vërtetë dhe i saktë i terrorizmit, sepse terrorizmi është shprehje abstrakte. Vetëm një definicion në mënyrë absolute nuk mund të përfshijë të gjitha kuptimet e kësaj shprehjeje. Por, është e sigurt se ka një numër elementesh të përbashkëta për të gjitha definicionet kryesore, e kjo është se shumica e tyre kanë dy karakteristika: dikë e terrorizojnë, ndërsa kuptimi i shprehjes buron nga caku dhe viktima e terrorizmit.

Duhet theksuar se ky autor holandez ka bërë analizën kuantitative të 109 definicioneve të nxjerra nga literatura dhe pas analizës erdhi deri të përfundimi se në këto përkufizime në mënyrë konstante paraqiten 22 elemente, disa prej të cilave së bashku me përqindjen e përsëritjes së tyre, do t’i veçoheshin kështu:

a. Përdorimi i dhunës dhe i forcës haset në 83.5% të definicioneve; b. Karakteri politik në 65%;

c. Shkaktimi i frikës dhe tmerrit në 51%; d. Kanosja në 47%;

e. Pritja e efekteve dhe reaksioneve psikologjike në 41.5%; f. Zgjedhja e viktimës dhe caqet e gjera të sulmi në 37.5%;

g. Veprimi sistematik i organizuar, i planifikuar dhe me qëllim në 32%; h. Metoda, taktika dhe strategjia e luftës në 30.5%;

i. Shkelja e rregullave të pranuara, mungesa e humanizmit në 30%; j. Shantazhi, detyrimi në dëgjueshmëri në 28%;

l. Krimi në 4%.

SHKAQET DHE KONTEKSTI I TERRORIZMIT

1. Shkaqet e terrorizmit

Terrorizmi është gjithmonë akt i papranueshëm moral dhe politik, veprim i paskrupullt i demonstrimit të forcës dhe mosrespektim i normave të pranuara dhe ligjeve, drejtë të cilave synon civilizimi bashkëkohor. Shkaqet e terrorizmit, sipas teorisë dhe dokumenteve ndërkombëtare, janë të ndryshme.

Sipas sociologëve dhe politologëve, personaliteti i terroristit karakterizohet nga disa specifika, por që shkaqet e terrorizmit nuk duhet kërkuar në natyrën e njeriut, por në problemet sociale dhe ekonomike, të shkaktuara nga varfëria dhe tjetërsimi i grupeve të ndryshme shoqërore ose rangu shoqëror.

Johnson dhe Barton konsiderojnë se shkaqet e terrorizmit gjenden në ideologjitë e ndryshme. Sipas tyre, burim i

terrorizmit është ideologjia e:

-

grupeve nacionaliste minoritare, me karakter separatist;

-

botëkuptimeve anarkike të “luftës kundër të keqes shoqërore”;

-

marksizmit revolucionar, me idetë e revolucionit socialist;

-

sindikalizmi i të djathtës së re apo neofashizmi reaksionar.

Sipas Evans-it, ekzistojnë 5 faktorë të rëndësishëm nga të cilët lindin shkaqet e terrorizmit:

1. faktorin e konflikteve mes pritshmërive dhe mundësive të realizimit të qëllimeve të grupeve në shoqëri – në kushtet ekzistuese/aktuale shoqërore, ekonomike dhe politike dhe ndryshimeve;

2. faktorin e “eksplodimit të etnicitetit”, përkatësisht, identifikimin e bashkësisë si multi-racore apo identifikimin me bashkësitë nacionale dhe religjioze;

3. faktorin e tendencës së çlirimit nacional, “kthjellimit” dhe kohezionit (bashkimit, unitetit);

4. përvojën e procesit të dekolonizimit, si formë e luftës politike dhe ideologjike kundër imperializmit; 5. “miti i gueriles”, i lindur nga revolucioni kinez dhe algjerian dhe lëvizjes sioniste në Palestinë. Sipas Komitetit ad- hoc për terrorizmin, shkaqet e terrorizmit janë:

a. Të jashtme (kolonializmi, okupimi i huaj, agresioni, politika hegjemoniste dhe imperialiste, përzierja në punët e brendshme të ndonjë shteti, eksploatimi i huaj i pasurive, rendi i padrejtë botëror) dhe

b. Të brendshme (racizmi, fashizmi, neofashizmi, gjenocidi, aparthejdi, pabarazia e stërtheksuar shoqërore, ekonomike dhe politike, mosrespektimi dhe shkelja e të drejtave të njeriut, varfëria e përgjithshme, mizeria, uria dhe vënia e pengesave dhe barrierave).

Karakteristikat e terrorizmit janë:

Struktura organizative dhe e kuadrove, e cila bazohet në: ideologji, race, fe dhe nacionalitet.

Në kushtet bashkëkohore, shkaqet e terrorizmit janë faktorët ndërkombëtarë me natyrë sociale dhe ekonomike, si: 1. Thellimi i dallimeve ekonomike mes vendeve të zhvilluara dhe të pazhvilluara ndikon në acarimin e

problemeve sociale, politike dhe të sigurisë;

2. Zgjerimi i krizës, qasjet e gabuara në zgjidhjen e problemeve dhe konflikteve, në të cilat dominon politika e dhunës dhe anshmëria, të cilat krijojnë terrenin për zgjerimin e terrorizmit dhe shpeshherë i zgjasin krizat;

3. Dobësimi i domethënies së rendit botëror dhe demokratizimi i marrëdhënieve ndërkombëtare, duke ia imponuar zgjidhjet pjesës së varfër të botës, me të kushtëzuarit e sistemit ekonomik dhe politik dhe me konceptin e sovranitetit të kushtëzuar;

4. Burimet e terrorizmit shtetëror shkojnë krahas ashpërsimit të luftës për burime energjetike, materialit strategjik dhe tregut, përmes paraqitjes agresive të kompanive multi-nacionale dhe me zgjerimin e pranisë ushtarake, nën pretekstin e “mbrojtjes së të drejtave të njeriut” dhe “pengimit të katastrofave humanitare”; 5. Arsye tjetër është edhe fakti që faktorët ndërkombëtarë në praktikë aplikojnë kritere jo të barabarta, rreth

6. As zgjedhja e metodave dhe mjeteve nuk i përshtatet luftës dhe pengimit të dukurisë së terrorizmit, sepse dominon forca dhe ekspansioni e faktorit ushtarak, ndërkaq, në plan të dytë ndodhen: hulumtimi i rrënjëve të terrorizmit dhe përshtatja e mjeteve të luftimit (lidhja kauzale mes shkaqeve të terrorizmit dhe natyrës së këtij fenomeni).

2. Faktorët e shfaqjes së terrorizmit

Që nga fillimi i përdorimit praktik të termit „terrorizëm“, kishin filluar edhe përpjekjet për studimin e faktorëve që kishin ndikuar në shfaqjen e tij. Mirëpo, për shumë kohë me radhë, këto studime ishin zhvilluar nga pozita të njëanshme shkencore, duke u bazuar kryesisht në vështrime të ndryshme individuale ose në ato shoqërore, pa vërejtur faktin se terrorizmi shfaqet vetëm si kompleks i ndikimeve dialektike të këtyre dy rrethanave.

Në këtë pikëpamje, edhe Cesaro Lombrozo kishte menduar se ekziston një raport kushtëzues në mes bombahedhësve dhe sëmundjeve të ndryshme (të shkaktuara nga mungesat e vitaminave), që ishin përhapur kryesisht te popujt e viseve të ndryshme të Evropës Jugore. Në mënyrë të ngjashme kishin menduar edhe disa shkencëtarë të tjerë, të cilët kishin përshkruar terrorizmin si një të keqe absolute, si një formë të çmendurisë, që i ka rrënjët e veta kryesisht në sëmundje të ndryshme psikike. Sipas këtyre teorive, terroristët janë personalitete anormal, respektivisht, persona psikopatë dhe si argument të jetës së tyre jonormale, ishin përshkruar gjurmët që mbesin pas çdo aksioni terrorist, si: fanatizmi, urrejtja e shfrenuar, ndjenja e lartë e hakmarrjes, mungesa e mëshirës ose karakteri i ultë njerëzor.

Pos këtyre qëndrimeve, ekzistojnë edhe përpjekje shkencore për shpjegimin e varfërisë, presionit të caktuar atmosferik, ndërrimin e fazave të hënës ose periudhave të ndryshme të thatësisë - si faktorë kriminogjenë që ndikojnë në mënyrë të drejtpërdrejtë në shfaqjen e terrorizmit. Në këtë drejtim ka edhe të tillë, si shkencë-tari i njohur anglez, Willikson, i cili, si shkaktare të drejtpërdrejtë të shfaqjes së terrorizmit e konsideron familjen e shkatërruar, ngaqë sipas tij „terroristët janë kryesisht tipa të dështuar në jetë“.

Pranimi i tezave të lartshënuara, të cilat e shpjegojnë shfaqjen e terrorizmit si rezultat të çrregullimeve të ndryshme psiko-fizike ose të ndikimeve të ndryshme kozmike, përkatësisht, atmosferike, është i paarsyeshëm. Në të vërtetë, nuk mund të kontestohet fakti se një numër i caktuar i terroristëve kanë vuajtur nga epilepsia, TBC ose nga sëmundje të tjera. në këto raste, terrorizmi mund të jetë manifestuar edhe si variant special i deformimeve, përkatësisht, i zhvillimit të mangët neuro-psikik. Mirëpo, kjo nuk mund të përgjithësohet nga që analiza të shumta shkencore kanë dhënë rezultate krejtësisht të kundërta. Në realitet, janë të paqarta argumentet shkencore, të cilat vënë në dyshim aftësitë dhe nivelin e lartë intelektual të terroristëve. Kështu, psikologu që kishte studiuar terroristin japonez, Koso Okamoto, i cili në maj të vitet 1972 kishte shkaktuar një masakër në aeroplanin izraelit, e përshkruante atë si personalitet absolutisht normal dhe racional psiko-fizik. Rezultate të ngjashme japin edhe shumë analiza të tjera, të bëra në Gjermani te pjesëtarët e ndryshëm të organizatës terroriste “Fraksioni i Armatës së kuqe”.

Gjithashtu edhe paraqitja e terrorizmit në kontinuitet të zhvillimit të ndjenjës së individualizmit të tepruar, përhapjes së literaturës dekadente ose rrethanave të tensionuara shoqërore, është i pakompletuar. Në këtë kontekst, Emma Goldman shpjegon se anarkistët terroristë nuk e kanë zbatuar dhunën politike vetëm nga indoktrinimi i tyre me literaturë ose propagandë anarkiste, por nga presioni i lartë i rrethanave shoqërore, i cili ndikonte aq fuqishëm sa që për natyrën e ndjeshme të terroristëve, jeta shoqërore bëhej e padurueshme. Në kuadër të këtij qëndrimi, flete dhe fakti se disa dukuri ose ngjarje politike, si dhuna brutale, gjegjësisht reprezaljet e përjetuara madje edhe luftërat e zhvilluara në një vend krejtësisht tjetër (Vietnam, Lindje të Afërt, Çeçeni, Afganistan, Bosnje, Irak etj.) në disa raste kishin ndikuar në identifikimin e elementeve të ndryshme sensibël me viktimën dhe i

kishin nxitur ata në aksione të ndryshme hakmarrëse. Në realitet, identifikimet e tilla dhe ndjenjat e solidaritetit me viktimën, kishin ndikuar edhe në formimin e disa organizatave të fuqishme terroriste në pjesë të ndryshme të botës. Sipas shembujve të ndryshëm historikë, përpjekjet e popujve të ndryshëm për liri politike ose fetare, gjegjësisht për barazi ose pavarësi nacionale, në të shumtën e rasteve kanë rezultuar me kryengritje të armatosur ose terrorizëm. Mirëpo, kjo dukuri nuk është një rregull. Ekzistojnë edhe raste, kur përpjekjet e popujve të ndryshëm për një kohë të gjatë ose edhe përgjithmonë kanë mbetur vetëm në kornizat e lejuara politike të diktatorit. Kjo do të thotë se, ekzistojnë rrethana dhe faktorë të caktuar shoqërorë, të cilët ndikojnë në mënyrë të drejtpërdrejtë në manifestimin e formave të caktuara të dhunës së organizuar politike. Se cilët janë ata faktorë, tregon më së miri shkencëtari i mirënjohur anglez, prof. dr.Walter Laqueur, i cili thotë: „terrorizmi gjithmonë i ka rrënjët atje ku ekzistojnë regjimet totalitare, ku shtypen pakicat nacionale ose ku sovraniteti i popujve dhe liria e tyre është vënë në dyshim. Mirëpo, pikërisht atje, paraqitja e dhunës terroriste është e kushtëzuar me ngritjen paralele të nacionalizmit dhe demokracisë”.

Si shembull konkret në këtë drejtim, prof. Laqueuri merr një studim ndërkombëtar për efektet e zbatimit të dhunës politike në 84 shtete të botës. Në këtë studim është konstatuar se „represioni i kufizuar gjithmonë kishte sjellë destabilitet, ndërsa represioni i egër kishte sjellë efekte të kundërta“. Ky konstatim nuk është befasues ngaqë në situata të okupimit efektiv dhe të diktaturës së egër në të cilën policia ka në dispozicion autorizime të pakufizuara, mundësitë për organizimin e terrorizmit ose të një kryengritjeje të armatosur, janë minimale. Më konkretisht, atje ku policia ka mundësi ta mbajë nën kontroll të plotë lëvizjen,komunikimin, qarkullimin dhe aktivitetet politike të qytetarëve, lëvizjet politike kundër pushtetit janë të pasuksesshme. Shembuj konkretë në këtë drejtim ofrojnë edhe diktaturat e kaluara fashiste dhe komuniste, të cilat me krenari deklaronin se “në shtet e tyre nuk ka as terrorizëm as krim të organizuar”. Ngjashëm kishte deklaruar në Deyton edhe krimineli i luftës, Millosheviç për Kosovën. Mirëpo, si në Kosovë, ashtu edhe në shumë vende të tjera të botës, në rrethanat e shfaqjes së mundësive të para, ishin shfaqur edhe mekanizmat për „mbrojte ose çlirim nacional“.

2.1. Shkaqet e sulmeve bashkëkohore terroriste

Sipas disa autorëve, një nga shkaqet kryesore të sulmeve bashkëkohore terroriste, është edhe pozita dhe roli udhëheqës i SHBA në botë. Sipas tyre, gjatë dekadave të fundit, një numër shumë i madh i sulmeve terroriste, është drejtuar kundër interesave të SHBA. Këto sulme zakonisht “argumentohen” në lidhshmëri të ndryshme me “hegjemonizmin amerikan” dhe arsyetohen me faktin se SHBA kanë rol dominues në konfliktin arabo-izraelit; në vitin 1953, së bashku me Britaninë e Madhe, e kishin udhëhequr operacionin “Ajax” në Iran, që kishte rezultuar me rrëzimin e kryeministrit Mohammad Mossade dhe ardhjen në pushtet të Shahut Mohamet Reza Pahlavi; në vitin 1992, kishin pushtuar Irakun, në vitin 2001 Afganistanin dhe më 2003, përsëri Irakun, e tj.

Përveç këtyre shkaqeve, disa terroristë bashkëkohorë sulmojnë interesat e ndryshme perëndimore edhe nga frustrimet e krijuara si për rolin gjithnjë e më të fuqishëm dhe udhëheqës të ShBA-së në botë, ashtu edhe për bindjet e krijuara se, popujt e tyre janë të privuar nga përfitimet që sjell rendi i ri botëror dhe globalizmi.

Në fund të viteve ‚90 të shekullit të kaluar, ShBA-të për qëllime ushtarake, kishin investuar rreth 300 miliardë dollarë që do të thotë më shumë se 20 shtetet më të zhvilluara të botës, që kishin investuar si vijon: Britania e Madhe 37 miliardë,Franca 40 miliardë, Gjermania 33 miliardë, India 10 miliardë, Japonia 45 miliardë, Kina 12 miliardë $, etj.

Është interesant të theksohet fakti se, për dallim nga sulmet e mëparshme terroriste, këto të dekadave të fundit, zakonisht janë kryer nga terroristët e shtresave të mesme

shoqërore, të cilët kanë vepruar si nga ndikimet e shkaqeve të ndryshme subjektive ashtu edhe të faktorëve të ndryshëm objektivë, si p.sh.,rrethanat ekonomike, zhvillimet shoqërore, konfliktet e ndryshme politike, konfliktet kulturore, bindjet fetare, etj. Sipas mendimeve të paraqitura më lartë, mund të konstatohet fakti se zbatimi i dhunës terroriste shfaqet kryesisht në rrethana të caktuara të jetës shoqërore të karakterizuara me polarizim tejet të theksuar politik, respektivisht terrorizmi është pasojë e një gjendjeje të krijuar shoqërore, në të cilën aktorët nuk shohin mundësi të tjera për realizimin e qëllimeve të tyre politike. Kjo do të thotë se terrorizmi paraqitet, ekziston dhe mund të ekzistojë vetëm atje, ku janë rrethanat e favorshme për t’u shfaqur dhe ekzistuar.

Koncepti i modernizimit, etniciteti, nënshtrimi dhe shtypja, kolonializmi

A) Shkaqet objektive të terrorizmit – me të cilat nënkuptohen problemet objektive, padrejtësitë,

anomalitë frustuese në baza ekonomike dhe në bazë të dominimit politik në shoqëri.

Në radhë të parë mendohet në funksionimin, respektivisht, mosfunksionimin e institucioneve shoqërore/shtetërore, arsimimin e mangët dhe të pamjaftueshëm të popullatës, skamjen dhe varfërinë, tjetërsimin, izolimin e individëve dhe grupeve shoqërore, ekzistimin e kriminalitetit të organizuar, etj. Shumë shtete sot nuk janë në gjendje që në mënyrë të pavarur të zgjidhin problemet e tyre të brendshme, kundërshtitë dhe interesat e ndryshme, që reflektohet negativisht në sigurinë e shoqërisë, që paraqet terren të përshtatshëm për lindjen dhe zhvillimin e terrorizmit. Si një ndër shkaqet objektive të terrorizmit, mund të jenë: rregullimi kushtetues jodemokratik i shtetit, mosfunksionimi i institucioneve shtetërore, dallimet ekonomike dhe sociale brenda shtetit, nacionalizmi ekstrem dhe fanatizmi, problemet e pazgjidhura etnike, varësia kolonialiste dhe neokolonialiste, çështjet e pazgjidhura kufitare dhe shtetërore, devijimi fetar (klero-shovinizmi dhe fundamentalizmi), dëshira për ekspansion dhe hegjemoni (nacionale, territoriale, ekonomike, sociale, fetare dhe dominimi kulturor), etj.

B) Shkaqet subjektive të terrorizmit – me të cilat nënkuptohet vlerësimi i terroristëve, që gjendja jo e

qëndrueshme shoqërore (shkaqet objektive të terrorizmit), mund të ndryshohet vetëm përmes dhunës, përkatësisht, që dhuna është varianti më i shpejt, më i plotë, më efikas dhe në rrethanat e caktuara, varianti më i mundshëm i veprimit. Nga kjo mund të përfundohet se shkaqet subjektive të terrorizmit lindin nga shkaqet objektive të tij. Në të vërtetë, shkaqet objektive të terrorizmit kanë për pasojë krijimin e klimës shoqërore, e cila pasqyrohet në erozion të autoritetit të qeverisë shtetërore, në të cilën individët (të rinj, të shkolluar, të aftë) dhe grupet e caktuara shoqërore (etnike, politike, etj) nuk mund të gjejnë veten, gjë që shkakton humbjen e besimit në sistemin politik dhe vlerat shoqërore. Në situata të tilla, “veçohen, dalin” autoritetet e “reja”, të personalizuar në ndonjë figurë, të cilët me ndihmën e mekanizmave të caktuar identifikojnë individët ose grupet shoqërore, të cilët i indoktrinojnë me përmbajtje të caktuar, i trajnojnë dhe aftësojnë për përdorim armësh dhe mjeteve eksplozive, i sigurojnë materialisht dhe financiarisht dhe më pas i orientojnë drejtë cakut të përzgjedhur. Krijohet besim i thellë se terrorizmi është mënyra e vetme e drejtë, rruga e vërtetë, e drejtë. Shkaqet të cilat cojnë në paraqitjen e terrorizmit sipas James Berry Motley, janë këta faktorë:

1. KONCEPTI I MODERNIZIMIT – ekziston kur shumica e shteteve të botës inkurajon procese drastike të

ndryshimeve shoqërore, ekonomike dhe politike. Në kushte të tilla, paraqiten grupe shoqërore, të cilat duke e perceptuar pozitën e tyre si “relativisht të adaptuar, të përshtatur”, në mënyrë të pashmangshme ndodhen mes pritshmërive dhe mundësive, dhe kur prishet ekuilibri dhe ndodh dallimi i madh mes asaj që presin dhe mundësive të plotësimit të tyre, në kushtet e ndryshimeve shoqërore, ekonomike dhe politike, lind shkaku i terrorizmit.

2. EKSPLOZIONI I ETNICITETIT – është i lidhur me proceset e modernizimit, të cilat krijojnë ndryshime

brenda bashkësisë politike dhe shoqërore, duke e rritur ndjenjën e pasigurisë individuale, kërkimit të diçkaje me të cilën individi do të identifikohej, e që kjo të mos jetë duke iu nënshtruar ndryshimeve ekzistuese ekonomike. Kërkimi i objektit të identifikimit sjellë deri te identifikimi me racën, kombin, religjionin e deri te “zbërthimi” i popujve në shumë bashkësi racore/nacionale/religjioze. Eksplozioni i etnicitetit do të thotë identifikim i terroristit me bashkësi të caktuar racore, nacionale ose religjioze.

3. NËNSHTRIMI DHE SHTYPJA – sipas tezës së Franc Fanon-it, i cili ka trajtuar strategjitë e terrorizmit, ashtu