ðëÝïí ¸ëëçíåò óöáãéÜóôçêáí, ðÝèáíáí êáé åîáöáíßóèçêáí óôéò ðåñßöçìåò åêåßíåò ðï-ñåßåò «ôùí ôáãìÜôùí åñãáóßáò» ÷éëéÜäùí áíèñþðùí (áíäñþí, ãõíáéêþí, íÝùí, ãåñü-íôùí, ìéêñþí ðáéäéþí êÜèå çëéêßáò êáé ôùí äýï öýëùí) ðñïò ôï ðïõèåíÜ, óáôáíéêÞò åðéíüçóçò ôùí ôïõñêéêþí áñ÷þí. Ïé äéùãìïß ôùí ÅëëÞíùí Ýãéíáí ðáñÜëëç-ëá ìå ôïõò äéùãìïýò ôùí Áñìåíßùí, åêäçëþ-èçêáí áñ÷éêÜ ìå ôç ìïñöÞ óðïñáäéêþí êñïõ-óìÜôùí âßáò, êáôáóôñïöþí, áðåëÜóåùí êáé åêôïðéóìþí. Öáéíüôáí óáí íá ðñïÝñ÷ïíôáí áðü áíåýèõíá êõñßùò óôïé÷åßá. Áðü ôçí Üíïéîç, üìùò, ôïõ 1914 êáé Ýðåéôá, Ýãéíáí ðéï óõóôçìáôéêïß, ðéï ïñãáíùìÝíïé êáé åêôå-ôáìÝíïé êáé óôñÝöïíôáí ôüóï êáôÜ ôùí ÅëëÞ-íùí üóï êáé êáôÜ ôùí Áñìåíßùí. ÅìðíåõóôÞò êáé åãêÝöáëïò áõôÞò ôçò åðé÷åßñçóçò Þôáí ï Ìå÷ìÝô ÔáëáÜô, õðïõñãüò åóùôåñéêþí ôçò ÏèùìáíéêÞò Áõôïêñáôïñßáò. Ïé åíôïëÝò äßíïíôáí ìå ôç ìïñöÞ «áðïññÞôùí» ôçëåãñáöçìÜôùí ðñïò ÊÅÉÌÅÍÏ-ÖÙÔÏÃÑÁÖÉÅÓ: Áíôãïò Ðáíáãéþôçò Êùíóôáíôüðïõëïò, ÄíôÞò ÄÉÓ/ÃÅÓ å áöïñìÞ ôéò åêäçëþóåéò ãéá ôçí áíá-ãíþñéóç ôçò ãåíïêôïíßáò ôùí Áñìåíßùí äç-ìïóéåýèçêáí ðñüóöáôá ðïëëÜ Üñèñá ðïõ áíáöÝñïíôáí óôç óöáãÞ 1,5 åêáôïììõñßïõ Áñìåíßùí áðü ôïõò Ôïýñêïõò ôçí ðåñßïäï 1914 Ýùò êáé 1917, óõíïäåõüìåíá áðü ðïëëÜ öùôïãñáöéêÜ íôïêïõìÝíôá. Óôçí áäéÜøåõóôç áõôÞ ðáñïõóßáóç éóôïñéêþí íôïêïõìÝíôùí ãéá ôéò óöáãÝò ôùí Áñìåíßùí, Ý÷ù ôçí Üðïøç üôé ðñÝðåé íá åðéóçìáßíåôáé, ìå ôç ìïñöÞ Ýóôù êáé ôçò áðëÞò õðüìíçóçò, ç ßäéá óõìðåñéöïñÜ êáé ôý÷ç, ðïõ åðåöýëáîáí ïé Ôïýñêïé êáé óôïõò ¸ëëçíåò. Ôï Üñèñü ìïõ áõôü áðïôåëåß ìéá áðëÞ õðüìíçóç ôùí üóùí óõíÝâçóáí ôüôå, áíáöÝñåôáé óå ðñáãìáôéêÜ ãåãïíüôá êáé ðáñïõóéÜæåé, ìå ôåêìçñéùìÝíá óôïé÷åßá, ôç óõãêåêñéìÝíç óõìðåñéöïñÜ ðïõ åðÝ-äåéîáí ïé Ôïýñêïé óôïí Åëëçíéóìü ôçò Ì. Áóßáò êáé ôïõ Ðüíôïõ ôçí ðåñßïäï 1914 - 1917 êáé 1919 - 1923, üðïõ 600.000 êáé
Ì
ÁÍÁÌÍÇÓÅÉÓ ÁÐÏ ÔÇÍ ÔÕ×Ç ÔÙÍ
ÅËËÇÍÙÍ ÔÏÕ ÐÏÍÔÏÕ ÊÁÉ
ÔÇÓ ÌÉÊÑÁÓ ÁÓÉÁÓ
1914-1923
üëïõò ôïõò ðïëéôéêïýò êáé óôñáôéùôéêïýò äéïéêçôÝò ôùí äéáöüñùí íïìþí, ãéá ôçí õëï-ðïßçóç áðïöÜóåùí êáôÜ ôùí «áíåðéèýìçôùí åèíïôÞôùí», ðïõ ëÞöèçêáí ôçí 8ç ÌáÀïõ 1914 óå óýóêåøç ìå ôïõò óõíåñãÜôåò ôïõ ÅìâÝñ, ÔæåìÜë, Íïñåíôßí êáé Üëëïõò çãÝôåò ôùí Íåïôïýñêùí. ¸íá áðü ôá ôçëåãñáöÞìáôá áõôÜ, ðïõ âñÞêå êáé äçìïóßåõóå ç ãáëëéêÞ åöçìåñßäá «Le Temps» óôï öýëëï ôçò 29çò Éïõëßïõ 1916, Ýëåãå ôá åîÞò: «Ãéëíôßæ 14-5-1914 Ðñïò ôï ÄéïéêçôÞ Óìýñíçò Ñá÷ìÞ ÌðÝç. Ïé ¸ëëçíåò Ïèùìáíïß õðÞêïïé ôçò ðåñéöÝ-ñåéÜò óáò áðïôåëïýí ðëåéïíüôçôá, ç ïðïßá äõíáôü íá áðïâåß åðéêßíäõíç. Ãåíéêüôåñá, üëïé üóïé æïõí óôá ðáñÜëéá ôçò ÌéêñÜò Áóß-áò, óõìðåñéëáìâáíïìÝíùí êáé áõôþí ôçò Íïìáñ÷ßáò óáò ðñÝðåé íá åîáíáãêáóôïýí íá ìåôáöåñèïýí óôïõò íïìïýò Åñæåñïýì, ÅñæéãêéÝí êáé áëëïý. Ôïýôï åðéâÜëëïõí ðï-ëéôéêïß êáé óôñáôéùôéêïß ëüãïé. Áí áñíçèïýí íá åêêåíþóïõí ôéò ðåñéï÷Ýò ôïõò äþóôå ïäçãßåò óôïõò ÌïõóïõëìÜíïõò áäåëöïýò ìáò íá ôïõò åîáíáãêÜóïõí ìåôá÷åéñéæüìå-íïé ðñïò ôïýôï êÜèå ìÝóïí êáé êÜèå åßäïõò Ýêôñïðá. Ïé ¸ëëçíåò ðñÝðåé áêüìá íá õðï÷ñå-ùèïýí íá õðïãñÜøïõí âåâáßùóç óôçí ïðïßá íá öáßíåôáé üôé äçëþíïõí üôé öåýãïõí êáé åãêáôáëåßðïõí ôéò åóôßåò ôïõò ìå äéêÞ ôïõò èÝëçóç êáé ðñùôïâïõëßá. Ç âåâáßùóç áõôÞ åßíáé áíáãêáßá ãéá íá ìç äçìéïõñãçèïýí áñ-ãüôåñá ðïëéôéêÜ æçôÞìáôá. ÕðïãñáöÝò Õðïõñãüò Åóùôåñéêþí ÔáëáÜô ÄéåõèõíôÞò Õðïõñãåßïõ Åóùôåñéêþí ×éëìÞ» Óôéò 20 Éïõëßïõ 1914 êçñý÷èçêå ãåíéêÞ åðé-óôñÜôåõóç üëùí ôùí åèíþí ôçò ÏèùìáíéêÞò Áõôïêñáôïñßáò êáé êëÞèçêáí ïé çëéêßåò áðü 20 Ýùò 50 åôþí. 1⁄4óïé äåí ðáñïõóéÜóôçêáí ìÝóá óå 11 çìÝñåò èåùñÞèçêáí áíõðüôáêôïé êáé êáôáäéêÜóôçêáí óå èÜíáôï. 1⁄4óïé ×ñéóôéáíïß ðáñïõóéÜóôçêáí, ôïõò Ýóôåéëáí óôá ðåñéâüçôá ôÜãìáôá åñãáóßáò (áìåëÝ ôáìðïõñïý), ôá ïðïßá óôçí ðñáãìá-ôéêüôçôá Þôáí ôÜãìáôá åîüíôùóçò. Ðïëëïß ¸ëëçíåò äåí Üíôåîáí ôç æùÞ óôá ôÜãìáôá åñãáóßáò êáé ãéá íá áðïöýãïõí ôçí åîüíôùóç ëéðïôÜêôçóáí. Ìå áöïñìÞ ôéò áíõðïôáîßåò óôçí õðï÷ñåùôéêÞ óôñÜôåõóç êáé ôéò ëéðïôáîßåò áðü ôá ôÜãìáôá åñãáóßáò, ïé Ôïýñêïé ìå áðïóðÜóìáôá ÷ùñïöõëÜêùí ïñãÜíùíáí åêôåôáìÝíåò Ýñåõíåò ó` üëá ôá åëëçíéêÜ ÷ùñéÜ ·Ýìðáéíáí óôá óðßôéá, Üñðá-æáí ôá ðñÜãìáôá, áôßìáÜñðá-æáí ôéò ãõíáßêåò, Ýêáé-ãáí ôá ÷ùñéÜ êáé üóïõò óõíåëÜìâáíáí, ôïõò åêôåëïýóáí ìáæß ìå ôïõò ïéêåßïõò ôïõò, ðïõ ôïõò Ýêñõâáí Þ ôïõò õðÝèáëðáí. Óå Ýêèåóç ôçò ÅëëçíéêÞò Ðñåóâåßáò ãéá ôçí Êåñáóïýíôá, ìå çìåñïìçíßá 21 Áðñé-ëßïõ 1917, Ý÷ïõí êáôá÷ùñçèåß ôá áêü-ëïõèá: «Ìå áöïñìÞ ôçí áíõðïôáîßá 300 öõãÜäùí ðõñðïëÞ-èçêáí 88 åëëçíéêÜ ÷ùñéÜ áðü ôï ÄåêÝì-âñéï 1916 Ýùò ôï ÖåâñïõÜñéï 1917. Ïé êÜôïéêïé ôùí ÷ùñéþí áõôþí, áíåñ÷üìåíïé óå 30.000 ðåñßðïõ êáôÜ ôï ìåãáëýôåñï ìÝñïò çëéêéùìÝíïé, ãõíáßêåò êáé ðáéäéÜ (ïé Üíôñåò åß÷áí âéáß-ÌåôáöïñÜ ÅëëÞíùí óôá «ôÜãìáôá åñãáóßáò».
ùò óôñáôåõèåß óôá ôÜãìáôá åñãáóßáò) åêôï-ðßóôçêáí âßáéá óôï íïìü Áãêýñáò, ìÝóá óå äñéìýôáôï ÷åéìþíá, ÷ùñßò íá ôïõò åðé-ôñáðåß íá ðáñáëÜâïõí ïýôå ôá åíäýìáôÜ ôïõò. Ôï Ýíá ôÝôáñôï áðü áõôïýò ðÝèáíå êáôÜ ôç äéáäñïìÞ áðü ôéò êáêïõ÷ßåò, ôçí ðåßíá êáé ôç äßøá». Óôéò 16 Éïõëßïõ 1916, ï Ãåñìáíüò Ðñü-îåíïò óôçí Áìéóü, Kuckhoff, ìå ôçëåãñÜ-öçìÜ ôïõ åíçìÝñùíå ôï Âåñïëßíï: «Áðü áîéüðéóôåò ðçãÝò ïëüêëçñïò ï åëëçíéêüò ðëçèõóìüò ôçò Óéíþðçò êáé ôçò ðáñáëéá-êÞò ðåñéï÷Þò ôçò åðáñ÷ßáò ÊáðáìïíÞò Ý÷åé åîïñéóôåß êáé êáôÜ ôï ìåãáëýôåñï ìÝñïò åîïëïèñåõôåß». Óôéò 30 Íïåìâñßïõ 1916 ï Áõóôñéáêüò õðïðñüîåíïò Áìéóïý, Kwiatkowski, åíçìÝñù-íå ôïí õðïõñãü åîùôåñéêþí ôçò ÷þñáò ôïõ, S. Baron Burian ãéá ôéò ðñüóöáôåò áðïöÜóåéò ôïõ ìïíôåóåñßöç Áìéóïý, ÑáöÝô ÌðÝç: «... Óôéò 26 Íïåìâñßïõ ìïõ åßðå ï ÑáöÝô ÌðÝçò: ôåëéêÜ ìå ôïõò ¸ëëçíåò ðñÝ-ðåé íá îåêáèáñßóïõìå, üðùò êáé ìå ôïõò Áñìåíßïõò... Óôéò 28 Íïåìâñßïõ ìïõ åßðå ï ÑáöÝô ÌðÝç: ðñÝðåé ôþ-ñá íá ôåëåéþíïõìå ìå ôïõò ¸ëëçíåò. ¸óôåéëá óÞìåñá óôá ðåñß÷ùñá ôá ÔÜã-ìáôá ãéá íá óêïôþóïõí óôï äñüìï êÜèå ¸ëëçíá ðïõ óõíáíôïýí». Óôéò 7 Öåâñïõáñßïõ 1917, ï Ìçôñïðïëßôçò ×áëäßáò ËáõñÝíôéïò Ýóôåéëå êáôáããåëßá óôïí ¸ëëçíá åðéôåôñáììÝíï óôçí Êùíóôáíôé-íïýðïëç êáé ôïõ Ýêáíå ãíùóôü üôé åêêåíþèçêáí 38 ÷ùñéÜ ôçò Ìçôñïðüëåùò êáé 23.000 êÜôïéêïé åêôïðßóôçêáí. Óôéò 22 Ïêôùâñßïõ 1918, ï Ãåñïõ-óéáóôÞò ÄáìÜí-Öåñéíô ÐáóÜò (ðñþçí ÌÝãáò Âåæßñçò), áãïñåýïíôáò óôçí ïèùìáíéêÞ Ãåñïõóßá åßðå: «Ç åêìç-äÝíéóç ôùí ÷ñéóôéáíéêþí ðëçèõóìþí Þôáí áóõã÷þñçôï Ýãêëçìá êáé ðñÝðåé íá áðïäïèåß óôï êïìéôÜôï «¸íùóç êáé Ðñüïäïò» êáé Þôáí Ýãêëçìá ðïõ äéáðñÜ÷èçêå ÷ùñßò êáíÝíá ëüãï. Ïé Íßêáéá. Ôï óðÞëáéï üðïõ Þóáí óôïéâáãìÝ-íá ìÝóá êÜðïõ 400 êïñìéÜ (ÁóôïéâáãìÝ-íáìíÞóåéò ôïõ ìåôþðïõ 1920-1921 ÌéêñÜ Áóßá-èñÜêç ôïõ ×áñÜëáììðïõ Ðëçæéþôç, Åêä. ÊÝíôñï Ìéêñáóéáôéêþí Óðïõäþí). ðëçèõóìïß áõôïß äå ìåôáíÜóôåõáí ìå ôç èÝ-ëçóÞ ôïõò, áëëÜ åîáíáãêÜóôçêáí íá öýãïõí ìå ôçí áðåéëÞ êáé ôç âßá êáé åîïëïèñåýôçêáí ÷ùñßò ïßêôï». Óôï Ýêôáêôï Óôñáôïäéêåßï, ðïõ äßêáóå óôéò 8 Ìáñôßïõ 1919 ôïõò çãÝôåò ôçò ÊõâÝñíçóçò ôùí Íåïôïýñêùí ãéá ôá åãêëÞìáôá êáôÜ ôïõ ÷ñéóôéáíéêïý ðëçèõóìïý, ï ÌïõóôáöÜ ÊåìÜë êáôÝèåóå ìåôáîý Üëëùí: «Ïé ðáóÜäåò ðïõ äéÝðñáîáí áðåñßãñáðôá åãêëÞìáôá, ôÝôïéá ðïõ äåí ìðïñåß íá óõëëÜ-âåé ç öáíôáóßá ôïõ áíèñþðïõ, åãêáèßäñõóáí ôõñáííéêü êáèåóôþò, ïñãÜíùóáí åêôïðßóåéò êáé óöáãÝò, Ýêáøáí ìå ðåôñÝëáéï âñÝöç ðïõ áêüìá èÞëáæáí, âßáóáí ãõíáßêåò êáé ìéêñÜ êï-ñßôóéá ìðñïóôÜ óôá ìÜôéá ôùí ãïíéþí ôïõò, êáôÜó÷åóáí ðáñÜíïìá êéíçôÞ êáé áêßíçôç ðå-ñéïõóßá, åîüñéóáí ãõíáéêüðáéäá, ðñïÝâçóáí óå êÜèå åßäïõò ùìüôçôåò, åðéâßâáóáí óå ðëïßá ÷éëéÜäåò áèþïõò êáé ôïõò ðÝôáîáí óôç
èÜëáóóá... Ãåãïíüôá ðïõ äåí Ý÷ïõí ðñïçãïý-ìåíï óôçí Éóôïñßá ïðïéïõäÞðïôå ëáïý». 1⁄4ìùò, áðü ôï 1919 áñ÷ßæåé íÝïò Üãñéïò äéùãìüò êáôÜ ôùí ÅëëÞíùí ïñãáíùìÝíïò ðëÝïí áðü ôï êåìáëéêü êáèåóôþò. Ìå ôç âïÞèåéá ôïõ íåïôïõñêéêïý êïìéôÜôïõ óõ-ãêñïôåßôáé ç êåìáëéêÞ ìõóôéêÞ ïñãÜíùóç Mustafai Milliye, ç ïðïßá êçñýóóåé ôï ìßóïò êáé ïñãáíþíåé ôçí åîüíôùóç ôùí ÅëëÞíùí. ÌÝëïò ôçò ïñãÜíùóçò Þôáí ï ðåñéâüçôïò ÔïðÜë ÏóìÜí. Ãéá ôçí åãêëçìáôéêÞ ôïõ äñÜ-óç ï Ã. ÂáëáâÜíçò óôï âéâëßï ôïõ «Óýã÷ñï-íïò ÃåíéêÞ Éóôïñßá ôïõ Ðüíôïõ» ãñÜöåé: «Ôá èýìáôá ôïõ ÔïðÜë ÏóìÜí êáé ôùí ÔóÝôçäþí ôïõ åéò ôïí Ðüíôïí êáé ôï åóùôå-ñéêü ìÝ÷ñé ôïõ ÂáëÞ-ÊåóÝñ õðïëïãßæïíôáé óå 70.000 ðåñßðïõ.» Áðü ôåêìçñéùìÝíá éóôïñéêÜ óôïé÷åßá êáé ðñïóùðéêÝò ìáñôõñßåò, ðïõ ðáñáèÝôù óôç óõíÝ÷åéá, ðñïêýðôåé üôé ïé Ôïýñêïé, õðï÷ù-ñïýíôåò óôá âÜèç ôçò Ì. Áóßáò ðñï ôïõ ðñïåëáýíïíôïò Åëëçíéêïý Óôñáôïý ôçí ðåñßïäï 1919-1923, Ýóöáæáí üëïõò ôïõò ¸ëëçíåò Üíäñåò êáé ðïëëÝò öïñÝò ìå ðñù-ôüãíùñç áãñéüôçôá êáé ìáíßá· ãåíßêåõáí äå ôéò óöáãÝò ó’ üëïõò ôïõò ¸ëëçíåò, áäéáêñß-ôùò öýëïõ êáé çëéêßáò, åñçìþíïíôáò ôá ÷ù-ñéÜ ðïõ åãêáôÝëåéðáí êáé ðñéí áõôÜ ðÝóïõí óôá ÷Ýñéá ôïõ Åëëçíéêïý Óôñáôïý. Ãéá ôéò áãñéüôçôåò ôùí Ôïýñêùí óôç Íßêáéá ôïí Áýãïõóôï - ÓåðôÝìâñéï 1920, ðáñáèÝôù óôç óõíÝ÷åéá äýï áöçãÞóåéò áíèñþðùí ðïõ Ýæçóáí ôá ãåãïíüôá êáé öùôïãñáöéêü íôïêïõìÝíôï áðü ôéò óöáãÝò ôùí áèþùí ÅëëÞíùí, ëßãï ðñéí ôçí åßóïäï ôïõ Åëëçíéêïý Óôñáôïý óôçí ðüëç. Áñ÷åßï ðñïöïñéêÞò ðáñÜäïóçò. Âéèõíßá, öÜê. 97, ìáñôõñßá ôïõ ÈùìÜ ÁíáóôáóéÜäç óôïí Åñìüëáï ÁíäñåÜäç (1971): «Åðß 75 ìÝñåò ïé ôóÝôåò åß÷áí ìðëïêÜñåé ôïí åëëçíéêü ìá÷áëÜ ôçò Íßêáéáò. Äåí ìðï-ñïýóå íá öýãåé êáíåßò.. Åß÷áí âÜëåé óêïðïýò óôéò 4 ðýëåò ðïõ ïäçãïýí Ýîù áðü ôçí ðü-ëç. 1⁄4ëç ç Íßêáéá Þôáí ðåñéôåé÷éóìÝíç. Óôéò 14 Áõãïýóôïõ 1920, ðáñáìïíÞ ôçò ÊïéìÞóåùò ôçò Èåïôüêïõ, ôçò ãéïñôÞò ðïõ ðáíçãýñéæå ç åêêëçóßá ìáò, ïé ôóÝôåò ìÜæåøáí üëï ôïí åëëçíéêü ðëçèõóìü ôçò Íéêáßáò, 87 ïéêïãÝ-íåéåò, êáé ôïí ïäÞãçóáí Ýîù áðü ôï ËÝöêå Êáðïõóïý, áíáôïëéêÜ, óô’ áìðÝëéá. Åêåß Ýóöáîáí üëïõò ôïõò ¸ëëçíåò ìå ãåñìá-íéêÝò îéöïëüã÷åò. Ôá ðôþìáôá ôá ðÝôáîáí óôç óðçëéÜ êáé ôá Ýêáøáí. Äåí óåâÜóôçêáí êáé ôïí Ïßêï ôïõ Èåïý, Ýêáíáí ñçìáäéü ôçí åêêëçóßá. Âßáóáí ãõíáßêåò óôçí Áãßá ÔñÜðå-æá. Åßêïóé ìÝñåò ìåôÜ ôç óöáãÞ ìðÞêå ï åë-ëçíéêüò óôñáôüò, Ýìåéíå 3 ìÝñåò êé Ýöõãå. Äåí åöÜñìïóå áíôßðïéíá óôïõò íôüðéïõò Ôïýñêïõò ðïõ äåí Ýöôáéãáí óå ôßðïôå». Áðü ôï ðñïóùðéêü ÷åéñüãñáöï çìåñï-ëüãéï ôïõ Óôñôç ×áñÜëáìðïõ Ðëçæéþíç ôïõ 2ïõ Ë/30 ÓÐ/ÉÉ ÌÐ: (ÁìÝóùò ìåôÜ ôçí åßóïäï ôïõ 30ïý ÓÐ óôç Íßêáéá): «ÊõñéáêÞ 20-9-1920. ÐÞãáìå ìåñéêïß âüëôá Ýîù áðü ôçí Íßêáéá ãéá íá éäïýìå ôïõò óöáãìÝíïõò ÷ñéóôéáíïýò, óôïí äñüìï åâñåßóêïíôï êåöÜëéá óêïñðéóìÝíá, ÷Ýñéá êáé ðüäéá, êáé Üëëá äéÜöïñá, íá ôá âëÝðç êáíåßò êáé íá ôïí ðßáíç íôåëßñéï, ðáñáêÜôù ôñßá ðçãÜäéá ãåìÜôá Ýùò åðÜíù, êáé ôÝëïò ôï óðÞëåïí, üðïõ Þóáí óôéâáãìÝíá ìÝóá êÜ-ðïõ 400 êïñìéÜ, óöáãìÝíá äéáöïñïôñüðùò Ï åèíïìÜñôõñáò Åõèýìéïò ÁãñéôÝëçò, åðßóêïðïò ÆÞëùí. ÐÝèáíå öõëáêé-óìÝíïò óôçí ÁìÜóåéá (ÌÜéïò 1921), ìåôÜ áðü öñéêôÜ âáóáíéóôÞñéá.
êáé ðÜóçò çëéêßáò, äåí åóôáèÞêáìå ïýôå ëåðôü, ìáò êáôÝâçêå æáëÜäá, êüíôåøå íá óêÜóïìå. ÁìÝóùò öýãáìå êáé ðÞãáìå óôçí åëëçíéêÞí óõíïéêßáí, ìéá åñçìéÜ ôñïìáêôéêÞ, êáôüðéí åðÞãáìå óôçí åêêëçóßáí ôçò áãßáò Óïößáò, áñ÷áßáí âõæáíôéíÞí, áëëÜ äåí åãíù-ñåßæåôï, åÜí Þôï åêêëçóßá Þ á÷çñþíáò.». óêïí êáèçìåñéíþò 50-60 áðü åîáíèçìáôéêüí ôýöïí, äõóåíôåñßáí êáé ôïí ÷åéìþíá áðü êñõïðáãÞìáôá. Ìáò õðï÷ñÝùíáí íá ôïõò âÜæïõìå áíÜ äýï åéò ôá öïñåßá êáé íá ôïõò ìåôáöÝñùìåí åéò ìéêñÜí áðüóôáóéí ðñïò Äõ-óìÜò ôïõ ÏõóÜê. Åêåß ôïõò áäåéÜæáìåí åéò ìß-áí ÷áñÜäñìß-áí âÜèïõò 3-4 ìÝôñùí, üðïõ åðÞ-ãáéíáí åéò ôï âÜèïò êáôñáêõ-ëþíôáò. ÁëëÜ êáôÜ ôïí ÌÜñôéïí ðïõ åôå-ëåßùóåí ï ÷åéìþíáò åìýñéæáí ôá áðïóõ-íôåèåéìÝíá ðôþìáôá ôùí äõóôõ-÷éóìÝíùí áäåëöþí ìáò. Ç äõóïóìßá Ýöèáíå ìÝ÷ñé ôïõ ÏõóÜê êáé ïé Ôïýñêïé áíôéëçöèÝíôåò üôé õðÞñ÷å êßíäõ-íïò ÷ïëÝñáò ìáò åðÞãáéíáí êáèçìåñéíþò êáé ìáæåýáìåí ü,ôé ôá üñíåá åß÷áí áöÞóåé. ÁëëÜ ðþò íá ôá èÜøùìåí; Ïýôå óêáðÜíáé ïýôå ðôýá õðÞñ÷áí. Ìüíïí îýëéíá êáé äåí çìðïñïýóáìåí íá âãÜëùìåí ôï ÷þìá. Ìáò åêôõðïýóáí ìå âïýñäïõëá, Ýíáò éäßùò, ïíü-ìáôé ÓïõëåûìÜí ôóáïýò, ðïõ Þôï ç ôßãñéò ôïõ óôñáôïðÝäïõ, äéüôé äåí åóêåðÜæïìåí êáëÜ ôá ëåßøáíá ôùí áäåëöþí ìáò. Ôá üñíåá åêÜèçíôï åéò ôá ÷åßëç ôçò ÷áñÜäñáò êáé åðåñßìåíáí êáé Üëëá ðôþìáôá». Áíôßèåôá, üðùò ðñïêýðôåé áðü ôá åðß-óçìá áñ÷åßá áëëÜ êáé ôéò ðñïóùðéêÝò ìáñ-ôõñßåò Ôïýñêùí áé÷ìáëþôùí, ïé åëëçíéêÝò áñ÷Ýò óõìðåñéöÝñèçêáí óôïõò Ôïýñêïõò áé÷ìáëþôïõò ôçò ðåñéüäïõ 1920-1923, ìå ôñüðï Üøïãï êáé óýìöùíá ìå ôïõò äéåèíåßò êáíüíåò, ìå áðïôÝëåóìá üëïé ïé áé÷ìÜëùôïé íá åðéóôñÝøïõí óôçí Ôïõñêßá. ÅêôïðéóìÝíïé Åëëçíïðüíôéïé óå ìéá óôÜóç ôçò ìáñôõñéêÞò ðïñåßáò ôïõò. Áðü ôç ìáíßá ôùí Ôïýñêùí äåí åîáéñÝèç-êáí êáé ïé ¸ëëçíåò áîéùìáôéêïß êáé ïðëßôåò - áé÷ìÜëùôïé ðïëÝìïõ ôçò ÌéêñáóéáôéêÞò ÊáôáóôñïöÞò, ôùí ïðïßùí ôïí áñéèìü ç åë-ëçíéêÞ ðëåõñÜ õðïëüãéæå óå 50.000, åíþ ïé Ôïýñêïé ðáñáäÝ÷èçêáí ôçí êñÜôçóç 32.000 ÅëëÞíùí áé÷ìáëþôùí. Áðü áõôïýò åðÝæçóáí êáé ðáñáäüèçêáí óôçí ÅëëÜäá ìüíï ðåñß ôïõò 15.000 Üíäñåò. ×áñáêôçñéóôéêü ðáñÜäåéãìá ôïõ ôñüðïõ åîüíôùóçò ôùí ÅëëÞíùí áé÷ìáëþôùí áðï-ôåëåß ôï óôñáôüðåäï ôïõ ÏÕÓÁÊ, óôï ïðïßï óôïéâÜ÷ôçêáí 10.000 ¸ëëçíåò áîéùìáôéêïß êáé ïðëßôåò - áé÷ìÜëùôïé ôï ÓåðôÝìâñéï ôïõ 1923, åíþ ôï ÓåðôÝìâñéï ôïõ 1925 ðáñáäü-èçêáí 2.500 ùò ìüíïé åðéæÞóáíôåò. Ãéá ôïõò õðüëïéðïõò áöÞíù ôï ÌåëÝôéï Â. Ìáñãáñßôç áðü ôéò ÅñõèñÝò Ìåãáñßäïò, ðïõ Ýæçóå ôï ìáñôýñéï ôçò áé÷ìáëùóßáò óôï óôñáôüðåäï, íá áöçãçèåß ôá ãåãïíüôá, üðùò ôá Ýæçóå: «Åéò ôï óôñáôüðåäïí ôïõ ÏõóÜê
áðÝèíç-ÓõãêåêñéìÝíá áðü 9.753 áîéùìáôéêïýò êáé ïðëßôåò Ôïýñêïõò áé÷ìáëþôïõò, ðïõ ðåñé-ëáìâÜíïíôáí óôïõò êáôáëüãïõò ðïõ êáôá-ôÝèçêáí óôç ËïæÜííç ðáñáäüèçêáí áðü ôéò åëëçíéêÝò óôéò ôïõñêéêÝò áñ÷Ýò 9.748 Ôïýñ-êïé áé÷ìÜëùôïé óå Üñéóôç êáôÜóôáóç. Ï üñïò «Áé÷ìÜëùôïò ÐïëÝìïõ», üðùò Ý÷åé êáèéåñùèåß äéåèíþò, áöïñÜ ôï óôñá-ôéùôéêü ðñïóùðéêü ðïõ óõëëáìâÜíåôáé óôï ðåäßï ôçò ÌÜ÷çò. Ç êåìáëéêÞ Ôïõñêßá, ðÝñá áðü ôïõò óôñáôéùôéêïýò, êáèéÝñùóå åêåßíç ôçí ðåñßïäï êáé ìéá Üëëç êáôçãïñßá «áé÷ìáëþôùí ðïëÝìïõ», äçëáäÞ ôïí Üìá÷ï ðëçèõóìü, áñóåíéêïý ãÝíïõò áðü 18 Ýùò 45 åôþí, ðïõ âÜóåé ó÷åäßïõ óõíÝëáâå ìå-ôÜ ôçí 12-9-1922, êáé ôïõò ïðïßïõò, áöïý ôïõò åíÝôáîå óôá åðïíïìáæüìåíá «ÔÜãìáôá åñãáóßáò», ôïõò ïäÞãçóå óôï åóùôåñéêü ôçò Ôïõñêßáò êáé ìå óáôáíéêÞò Ýìðíåõóçò ôñüðï, ôïõò åîáöÜíéóå. Ôï ìÝôñï áõôü áñãüôåñá ôï åðÝêôåéíå ó’ ïëüêëçñï ôïí ðëçèõóìü, ôïí ïðïßï óõãêÝíôñùíå êáôÜ ÷éëéÜäåò, ôïí ðåñéÝ-öåñå óôéò áôÝëåéùôåò åêåßíåò, âÜóåé ó÷åäß-ïõ, áðÜíèñùðåò ðïñåßåò óôï åóùôåñéêü ôçò Ôïõñêßáò, ìÝ÷ñé ðëÞñïõò åîáíôëÞóåùò êáé åîïíôþóåùò. ÐåñéãñáöÝò ôïõ ôñüðïõ ðïõ Ýäñáóáí ïé ôïõñêéêÝò áñ÷Ýò êáé ïé Ôïýñêïé óõíïäïß ôùí ôáãìÜôùí åñãáóßáò åêöåýãïõí ôùí ïñßùí êáé ôçò ðéï íïóçñÞò öáíôáóßáò ôùí áíèñþðùí. ÅêôåëÝóåéò, âéáóìïß ãõíáé-êþí êáé áíäñþí, åîáöáíßóåéò, áññþóôéåò, õðïâïëÞ óôï ìáñôýñéï ôçò ðåßíáò, ôçò äßøáò, ôçò åîáèëßùóçò, ôçò ãýìíéáò, ôçò áûðíßáò êáé ôçò äõóôõ÷ßáò, óå óõíäõáóìü ìå ôéò óõíå÷åßò ðïñåßåò êáé ôéò ìåèïäåõìÝíåò ðåñéðëáíÞóåéò óôï åóùôåñéêü ôçò Ôïõñêßáò, Þôáí ç óõíÞ-èçò ìÝèïäïò ðïõ åöÜñìïæáí ïé ôïõñêéêÝò áñ÷Ýò, ìÝ÷ñéò üôïõ íá åîïëïèñåýóïõí ôï óýíïëï ôùí äõóôõ÷éóìÝíùí áõôþí ÅëëÞíùí. Ï áñéèìüò ôùí óõëëçöèÝíôùí ïõäÝðïôå åîá-êñéâþèçêå. ¹ôáí, üìùò, åîáéñåôéêÜ ìåãÜëïò, üðùò ðñïêýðôåé áðü ôéò åêáôïíôÜäåò ÷éëéÜ-äåò ôùí áéôÞóåùí ðñïò ôï Õðïõñãåßï Åîùôå-ñéêþí áðü óôåíïýò ôïõò óõããåíåßò, ïé ïðïßïé ãëßôùóáí ôï èÜíáôï, Ýöèáóáí óôçí ÅëëÜäá ðñüóöõãåò êáé æçôïýóáí ðëçñïöïñßåò ãéá ôçí ôý÷ç ôïõò. ÁõôÞ ç êáôçãïñßá óõëëç-öèÝíôùí åîáêïëïõèïýí ìÝ÷ñé óÞìåñá íá èåùñïýíôáé áãíïïýìåíïé. Ïé áãñéüôçôåò ôùí Ôïýñêùí, ðÝñá áðü ôá åðßóçìá ÉóôïñéêÜ Áñ÷åßá, Ý÷ïõí êáôá÷ùñçèåß óå ðñïóùðéêÜ çìåñïëüãéá óôñáôéùôéêþí ôçò ÌéêñáóéáôéêÞò Åêóôñáôåßáò, óå ðñïóùðéêÝò ìáñôõñßåò ðñïóöýãùí ðïõ Ýæçóáí ôï äñÜìá ôùí óöáãþí êáé óå âéâëßá ìå óõããñáöåßò, åßôå áõôüðôåò ìÜñôõñåò, åßôå Ýãêñéôïõò éóôïñéêïýò, ðïõ ôåêìçñßùóáí ôçí éóôïñéêÞ ôïõò óõããñáöÞ ìå åðßóçìá éóôïñéêÜ áñ÷åßá êáé ìáñôõñßåò. Ðáñáäåßãìáôá ãéá ôç óõìðåñéöïñÜ ôùí Ôïýñêùí ðáñáèÝôïõìå óôç óõíÝ÷åéá: Áðü ôï âé-âëßï ôïõ Çëßá ÂåíÝæç «Ôï Íïý-ìåñï 31328», (åêäüóåéò «ÅÓÔÉÁ»), ðïý áíáöÝñåôáé óôá ôÜãìáôá åñãáóß-áò (ÓåðôÝìâñéïò 1922): «Ï å÷ôñüò åß÷å êáôåâÞ óôçí ðüëç ìáò ôï Áúâáëß. Êáé óôï ëéìÜíé åß-÷áí áñÜîåé âá-ÓêçíÞ áðü ôç óöáãÞ ôïõ Ðáðáæëß (áðü ×ñïíéêü Ìéêñáóéáôéêïý ÐïëÝìïõ 1919-1922 ÉÜêùâïõ Áêôóüãëïõ).
ðüñéá ìå áìåñéêÜíéêåò ðáíôéÝñåò. ÄéáôáãÞ. Ôá ðáéäÜêéá êáé ïé ãõíáßêåò èá ìðÜñêåñíáí ãéá ôçí ÅëëÜäá. Ìá ïé Üíäñåò, áðü äåêáï÷ôþ ßóáìå óáñáíôáðÝíôå ÷ñïíþ èá öåýãïõí ãéá ôï åóùôåñéêü óêëÜâïé óôá åñãáôéêÜ ôÜãìá-ôá... Óá ìáæåýïõíôáí äéáêüóïé-ôñáêüóéïé Üíèñùðïé, ôïõò óôÝëíïõí ìå óõíïäåßá ãéá ôï åóùôåñéêü... ðßóù ôïõò ôñÝ÷ïõí Ýîáëëåò ïé ãõíáßêåò... Ïé óôñáôéþôåò ôéò óðñþ÷íïõí ... ¸öõãáí ôñåéò áðïóôïëÝò. ÊáôÜ ôï âñÜäõ, ìüëéò íý÷ôùóå, Ýíáò êïõñåëéáóìÝíïò ìéóü-ãõìíïò Üíèñùðïò Ýðåóå åîáíôëçìÝíïò, ÷ôõðþíôáò ôçí ðñþôç ðüñôá óôçí Üêñç ôïõ Áúâáëéïý. Åß÷å ìéá ëáâùìáôéÜ ìå ëüã÷ç óôïí þìï, Þôáí ÷ùìÝíïò óôï áßìá, ôá ìÜôéá ôïõ äåí ôïëìïýóáí íá êïéôÜîïõí áðü ôñüìï. ÓöÜîáí ôçí ðñþôç áðïóôïëÞ óôïí êÜìðï ôïõ Áú Ãéùñãéïý... ¹ôáí öáíåñü ðùò üëåò ïé áðïóôïëÝò åß÷áí ôçí ßäéá ôý÷ç.» Áðü ôï âéâëßï «¸îïäïò», Ôüìïò Á, óåë. 190, ôïõ ÊÝíôñïõ Ìéêñáóéáôéêþí Óðïõäþí: Ìáñôõñßá ôçò ÌáñéÜíèçò ÊáñáìïõóÜ (Ïêô. 1922): «Öýãáìå áðü ôçí Êüíéá. Ìáò ðÝñáóáí ìÝóá áðü ìéá ëßìíç. Ùò ôï óôÞèïò ìáò Ýöèáíå ôï íåñü. Ôá ìéêñÜ ðáéäéÜ ôá óçêþíá-ìå óôá ÷Ýñéá øçëÜ ãéá íá ìçí ðíéãïýí. Ìïýóêåìá âãÞêá- ìå. ÔñÝ-ìáìå áðü ôï êñýï. Ôï íåñü Þôáí ðáãùìÝíï. ÐåñðáôÞ-óáìå êé áíåâÞêáìå Ýíá âïõíü. Åêåß áöÞóáìå ðå-èáìÝíïõò ðïëëïýò. Ìåßíáìå ðåíÞíôá Üíèñùðïé áêüìç, åîáíôëç-ìÝíïé áðü ôçí ðïñåßá êáé ôçí ðåßíá... Ïé ôæáíôáñìÜäåò óçêþóáíå ôç ìçôÝñá ìïõ êáé ôç óôÞóáíå üñèéá. Äå ìðïñïýóå íá ðáôÞóåé ôá ðüäéá ôçò. Ôç ãõìíþóáíå, ôçí áöÞóáíå ôóßôóéäç êáé Üñ÷éóáí íá ôç ÷ôõðïýí. ¸ðåóå êÜôù ìåò ôá áßìáôá, ðåèáìÝíç ôçí áöÞóáìå åêåß êÜôù áðü Ýíá äÝíäñï. ÖôÜóáìå óôï ÖåñôÝêé. Åß÷áìå åîáíôëçèåß ðéá. ÐÝèáíáí åäþ êé Üëëïé. Ç Äþñá ÁúíôéíéÜ, ç Ìáñßêá ôïõ ÐÝôñïõ, ç ÍåïðïëÞ...». Áðü ôï âéâëßï «Ï Ðüíôïò», Ôüì. Á` (Éóôïñßá, Ëáïãñáößá êáé Ðïëéôéóìüò), óåë. 333 - 336, ðáñáèÝôïõìå óôïé÷åßá ïìáäéêþí äïëïöïíéþí ÅëëÞíùí êáé èáíÜôùí áðü ðåßíá: «ÐÜöñá. 1ç ÁðïóôïëÞ, 535 Üíôñåò (ìåôáîý ôïõò 7 Éåñåßò) äïëïöïíÞèçêáí óôçí êáìÝíç åêêëç-óßá ôïõ ÷ùñéïý Åëßæëç. 2ç ÁðïóôïëÞ, 350 Üíôñåò. Ôïõò Ýêáøáí æùíôáíïýò óôçí åêêëçóßá ôïõ ÷ùñéïý Óåëá-ìáëßê. 3ç ÁðïóôïëÞ, 780 Üíôñåò. ÄïëïöïíÞèç-êáí óôçí åêêëçóßá ôïõ ÷ùñéïý ÊéïâôóÝ Óïõ. Áðü ôïí Éïýíéï 1921 êáé ìåôÜ, åîïíôþèç-êáí óôï ÊáâÜç êáé Ôæïõìðïýë ×áí ðñïåñ÷ü-ìåíïé áðü ôéò ðåñéï÷Ýò Áìéóïý - ÐÜöñáò ïé ðáñáêÜôù: 1ç áðïóôïëÞ ß 2.000 Üíôñåò 2ç áðïóôïëÞ ß 1.900 Üôïìá 3ç áðïóôïëÞ ß 2.000 Üôïìá 4ç áðïóôïëÞ ß 560 Üôïìá Åîïíôþèçêáí ðëÞñùò ïé êÜôïéêïé ôùí ÷ùñéþí Êüñáôóá, ÓôñåöÞ êáé Êáñáêåâéæßô ôçò åðáñ÷ßáò Íéêïðüëåùò êáé Êïëùíåßáò. ÐÝèáíáí áðü ðåßíá áðïêëåéóìÝíïé ïé êÜ-ôïéêïé (12.000 ðåñßðïõ) ôùí ÷ùñéþí ÐáóëÜê, Êéïõñôßí, Êüãéáëá, Ãéáôìßò, Óïýëç, ÊïõëÜê Êá-ãéÜ, ÂáúñÜì, ÔáíóìÜ, Áñôüò, Êéáâïýñðéêé, Êéï-ðëßò ÉíáãÝô, Á÷éñëß, ÓåìÝí, Áñìïýôáëá, Óéíáí-ëÞ, ÊáâÜêëçóéá, ºíôáëá, ÐÝãéáëáí, Áëçôóüí, Ìåôáëëåßïí ÔóïñÜê ÃéïóâÜí, Ìé÷Üë Ôóïñóé-ìïý, ÊïðåíÝí, ×áóÜí ÔáìÞí, ×áöãïýë, ¢ìåëç, Äåúñ-ìÝí Ôáò, Óá÷íÜ ÔóéÄåúñ-ìÝí.» Ç áíáöïñÜ óôá èýìáôá ôçò ôïõñêéêÞò áãñéüôçôáò ðñÝðåé íá åßíáé äéá÷ñïíéêÞ êáé ç õðüìíçóç óõíå÷Þò. Ç åéêüíá áëëïöñïóýíçò êáé öñßêçò ðïõ ÷áñÜ÷ôçêå óôá ðñüóùðá üóùí åðÝæçóáí ôçò ôïõñêéêÞò èçñéùäßáò äåí ðñÝðåé íá ëçóìïíçèåß ìå ôï ðÝñáóìá ôïõ ÷ñüíïõ.
Ôï êáôçãïñçôÞñéï ãéá ôçí áðï÷áëßíùóç ôïõ êáêïý ôùí êñáôþí ðïõ äå óÝâïíôáé ôá áôïìéêÜ äéêáéþìáôá ôùí áíèñþðùí êáé ôùí áé÷ìáëþôùí ðïëÝìïõ ðñÝðåé íá áðïôåëåß ìÝ-ëçìá êÜèå ðïëéôéóìÝíïõ áíèñþðïõ. Ç ìåëÝôç ôçò éóôïñßáò ôçò ÌéêñáóéáôéêÞò ÊáôáóôñïöÞò ðñÝðåé íá ìáò äéäÜóêåé êáé íá ìáò êáôåõèýíåé, ãéáôß åßíáé ç ßäéá ç æùÞ ôùí Üôõ÷ùí ÅëëÞíùí ðïõ æïýóáí ùò ìüíéìïé êÜ-ôïéêïé Þ âñÝèçêáí ùò óôñáôéþôåò åêåß, áõôÞ ç Üèëéá æùÞ ôùí äõóôõ÷éóìÝíùí ðëáóìÜôùí ðïõ êáôáäéêÜóèçêáí óôçí ðéï áðïôñüðáéç äïõëåßá, õðÝóôçóáí ôá ìåèïäåõìÝíá âáóá-íéóôÞñéá ôïõ ôïõñêéêïý êñÜôïõò, ðïõ êáôåýèõ-íå ôéò ïñäÝò ôïõ íá åêáôåýèõ-íåñãïýí ìå öñéêéáóôéêü ôñüðï, õðü ôá áðáèÞ êáé áäéÜöïñá âëÝììáôá ôçò äéåèíïýò êïéíüôçôáò. Åßíáé ç æùÞ áõôþí ôùí ÅëëÞíùí, ðïõ üóïé åðéâßùóáí âñÝèçêáí ìüíïé óôçí ÅëëÜäá, ðñüóöõãåò ìå ÷áñáãìÝ-íç âáèéÜ óôçí øõ÷Þ ôïõò ôç èëßøç êáé ôçí ïäýíç ãéá ôï ÷áìü ôùí ïéêïãåíåéþí ôïõò êáé ôçò ðáôñþáò ôïõò ãçò. Ç ìåëÝôç ôçò Éóôïñßáò ìÜò áöÞíåé ìå Ýíá êüìðï óôï ëáéìü, ìå ôçí øõ÷Þ ìáò åðáíáóôá-ôçìÝíç, ìå ôçí áðÝñáíôç èëßøç ðïõ áéóèáíü-ìáóôå áðü ôéò ðåñéãñáöÝò ôùí åðéæçóÜíôùí. ÂëÝðïõìå üôé êáé ïé ðéï óôïé÷åéþäåéò õðáãï-ñåýóåéò ðïõ åðéâÜëëåé ç öýóç óôïí Üíèñù-ðï åßíáé áíßó÷õñåò íá åðçñåÜóïõí ôçí øõ÷Þ ôùí Ôïýñêùí, þóôå íá äþóïõí áãÜðç êáé öéëåõóðëá÷íßá ðñïò ôï óõíÜíèñùðü ôïõò. Ôá öùôïãñáöéêÜ íôïêïõìÝíôá ðïõ ðáñáèÝ-ôïõìå, ðëÝïí ôùí áöçãÞóåùí, áðïôåëïýí áäéÜøåõóôá óôïé÷åßá ãé’ áõôü. Äéäáóêüìáóôå, ôÝëïò, áðü ôá ãåãïíüôá ôçò ðåñéüäïõ ôïõ 1955 êáé ôçò ÊõðñéáêÞò Ôñáãùäß-áò ôïõ 1974, üôé ïé Ôïýñêïé ðáñáìÝíïõí ßäéïé êáé áíáëëïßùôïé óôï ðÝñáóìá ôïõ ×ñüíïõ.