E Drejta Penale
Skriptë nga lënda - E Drejta Penale - nga Prof. Borislav Petroviqit
NOCIONET THEMELORE TË SË DREJTES PENALE
1. Nocioni i së drejtës penale
E drejta penale mund të thuhet dhe të shqyrtohet në kuptim të dyfishtë–si degë e së drejtës pozitive juridike dhe si degë e shkencës juridike. Kuptuar mënyrën e parë e drejta penale 1 është sistem i të drejtave dhe rregullave ligjore me të cilin përcaktohen veprat penale dhe sanksionet penale si dhe kushtet për zbatimin e tyre ndaj kryerësve të veprave penale. Nga këto definicione del se nocioni i së drejtës penale përmban elementin formal dhe material. Elementin material, respektivisht përmbajtjen e së drejtës penale e përbëjnë definimi i veprës penale, përgjegjësisë penale dhe sanksionit penal, me qëllim të realizimit të mbrojtjes-funksionit garantues. Elementi formal na pasqyrohet që vepra penale si dhe sanksioni penal bashkë me kushtin për zbatimin e tyre mund të definohen vetëm me ligj, që do të thotë se e drejta penale është e drejtë ligjore. E drejta penale, i shpall disa sjellje të njerëzve si vepra penale duke paraparë për kryerësit e tyre llojin e caktuar të masës së Dënimit ose sanksionit tjetër penal. Nga kjo del edhe qëllimi i kësaj dege të drejtësisë.
2. Emri i së drejtës penale
Në shumë vende bashkëkohore për këtë degë të drejtësisë është i zakonshëm edhe emri E drejta ndëshkuese (strafrecht–gjerm, droit penal – frengj., penal law–ang.) ose nakazatelno pravo (në bullgarisht). Nga e cila na del se nocioni themelor ose instituti në këto sisteme juridike është Dënimi (edhe pse Dënimi nuk është sanksioni i vetëm penal). Por, edhe në drejtësinë tonë, krahas termit e drejta penale shfrytëzohet termi e drejta ndëshkuese. Ky emër i përfshinë të gjitha degët e drjtësisë që kanë të bëjnë me deliktet publike–juridike–veprën penale kundërvajtjen ekonomike ose gabim ekonomik.
3. Lënda e së drejtës penale
E drejta penale si e drejtë e legjislacionit të një vendi merret me përcaktimin e veprave penale dhe sankconeve penale si dhe me bazën e kushteve për përgjegjësinë morale dhe zbatimin e sanksioneve penale ndaj kryerësve të veprave të atilla. Sipas asaj vepra penale, përgjegjësia penale, dhe sanksioni penal, na paraqiten si termet themelore dhe institucioni me të cilat merret e drejta penale si degë e legjislacionit pozitiv por edhe si disiplinë shkencore. Mjtete për mbrojtjen e shoqërisë nga veprat penale si akte të rrezikshme shoqërore me të cilat sulmohen, lëndohen, ose rrezikohen vlerat e mbrojtura janë sankconet penale. Sanksionet penale kanë karakter të detyrueshëm sepse zbatohen përkundër dëshirës së kyerësve të veprave penale. Ato përbëhën nga kufizimi ose heqja e lirisë dhe të drejtave të kryerësve Pra, e drejta penale nuk është vetëm degë e legjislacionit, por edhe disciplinë shkencore, degë e shkencës juridike. E drejta penale si degë shkencore merret me hulumtimin e nocioneve dhe institutit që e përbën rregullativën e tij: veprën penale, përgjegjësinë penale dhe sanksionet penale. 4. Funksioni i së drejtës penale
Funksioni themelor i së drejtës penale është mbrojtja e vlerave më të rëndësishme shoqërore nga kriminaliteti. Ky funksion duhet që të sigurojë ekzistimin e shoqërisë por edhe zhvillimin e mëtejshëm të saj. Pra, e drejta penale ka për qëllim realizimin e këtyre dy funksioneve, së pari, mbrojtjen dhe ruajtjen e të mirave dhe vlerave më të rëndësishme shoqërore nga shkeljet ose rreziku që u kanoset me kryerjen e veprave penale nga personat ose grupet që do të thotë ruajtje e raporteve ekzistuese dhe paraqet funkcion statik. Funksioni mbrojtës i së drejtes penale nuk është gjithëpërfshirës por i pjesërishëm ose parcial. Dmth e drejta penale nuk i mbron të gjitha të mirat dhe vlerat në një shoqëri, por vetëm ato që janë të rëndësishme për personin si njeri, si qytetar dhe shoqërinë si bashkësi njerëzore.
5. Ndarja e së drejtës penale
Edhe pse e drejta penale na paraqet degë të veçantë të së drejtës pozitive, por varësisht nga kriteret e ndryshme mund të shihen ndarje të ndryshme të kësaj dege të drejtësisë. Ndarja themelore e së drejtës penale në të drejtën materiale, drejtën procesore dhe të drejtën ekzekutive. E drejta meteriale paraqet sistem të dispozitave ligjore judiike me të cilat përcaktohen nocioni dhe karakteristikat e veprave penale, sistemi i sankcioneve penale si dhe bazat dhe kushtet për përcaktimin e përgjejgësisë penale dhe denueshmërisë. Megjithatë e drejta e procedurës penale si sistem i dispozitave ligjore- juridike i përcakton llojet e subjektit të procesit, parimet e procesit, arcitektoniken dhe rrejedhën e procedures penale. E drejta ekzekutive penale e përcakton procedurën, mënyrën dhe kushtet e ekzekutimit të sankcioneve penale të shqiptua nga ana e gjykatës penale. E drejta penale-materijale, mund të ndahet edhe në të drejtën e përgjithshme dhe të përveçshme. Mvarësisht nga burimi e drejta penale ndahet në të drejtën penale nacionale (interne) dhe ndërkombëtare. Burimi i së drejtës penale nacionale është ligji penal vendor i shtetit të caktuar ndërsa burim i së drejtës ndërkombëtare penale janë aktet juridike ndërkombëtare
RAPORTET E SË DREJTES PENALE NDAJ DEGËVE TË TJERA TË DREJTËSISË 1. E drejta penale dhe e drejta kushtetuese
Raportet në mes të së drejtës penale dhe të drejtës kushtetuese dalin nga raporti në mes të ligjit penal dhe Kushtetutës. Kushtetuta si akti themelor rigjor i përcakton bazat e rregullimit shoqëror ekonomik dhe shtetëror si she i përcakton dhe i garanton liritë dhe të drejtat qytetare, i proklamon parimet e kushtetutshmërisë dhe ligjshmërisë, parimet e punës së gjykatave dhe prokurorive si dhe kryerjen e funkcioneve të tjera publike. Sipas kësaj, e drejta kushetuese është burim juridik për të drejtën penale. Ajo i përcakton bazat e politikës ndëshkimore dhe i përcakton vlerat mbrojtëse. E drejta penale e realizon mbrojtjen e atyre vlerave duke i përcaktuar veprat penale dhe sankcionet. Në atë mënyrë e drejta penale na paraqitet si mjet për mbrojtjen e rregullimit kushtetutar.
2. E drejta penale dhe e drejta civile
E drejta penale dhe e drejta civile i rregullojnë raportet shoqërore. Derisa e drejta penale i rregullon vetëm ato raporte që krijohen me rastin e veprës penale në mes të shoqërisë, respektivisht organeve të saja dhe personave të dëmtuar nga një anë, dhe kryersit të veprës penale në anën tjetër, e drejta civile i rregullon raportet që krijohen në mes të personave dhe personave juridik. Krahas kësaj e drejta civile rregullon një varg çështjesh siç janë: nocioni, llojet dhe krijimi i pasurisë, trashëgimin, karakterin zyrtarë, pengun, nocionin dhe llojet e kontratave, aftësinë juridike dhe dhe afariste të subjekteve të së drejtës etj. Vëllimi i marrëdhënieve që i rregullon e drejta civile është dukshëm më i madhë se sa vëllimi i marrëdhënieve që i rregullon e drejta penale.
3. E drejta penale dhe e drejta familjare
E drejta familjare i përcakton kushtet dhe procedurën për lidhjen e martesës dhe ndërprerjen e saj, i përcakton raportet në familje në mes të bashkëshortëve dhe në mes të prindërve dhe fëmijve si dhe i përcakton institutet në lidhje me familjen siç janë: adoptimi, kujdestaria, mbajtja – ushqyerja etj. Martesa dhe familja si bazë ose si fille të bashkësisë shoqërore janë gjithashtu lëndë që e rregullojnë të drejtën familjare, por edhe janë objekt I mbrojtjes nga e drejta penale. E drejta penale në realizimin e mbrojtjes, e ofron mbrojtjen dhe funksionet garantuese.
4. E Drejta Penale dhe e Drejta Juridike
Raporti në mes së drejtës penale dhe së drejtës administrative varet nga raporti në mes të veprave penale dhe veprave kundërvajtëse. Vepra penale janë vepra të rrezikshme shoqërore me të cilat sulmohen ato vlera që konsiderohen të rëndësishme për jetën shoqërore, ndërsa kundërvajtja paraqet sjellje të atilla të dëmshme me të cilat rrezikohen të mirat me vlera më të vogla siç janë: disiplina shoqërore, rendi dhe qetësija publike dhe nuk paraqesin lëndim të kushteve të rëndësishme për ekzistimin e shoqërisë.
5. E Drejta Penale dhe e Drejta e Punës
Me të drejtën e punës rregullohen marrëdhënia e punës, të drejtat dhe obligimet e punëtorëve në lidhje me punën në vijim dhe punën e kaluar si dhe të drejtat në bazë të sigurimit social, sigurimit shëndetësor dhe sigurimit pensional e invalidor si dhe procedura e realizimit dhe e mbrojtjes së tyre. E Drejta Penale dhe e Drejta e Procedurës Penale
E drejta penale është më së ngushti e lidhur me të drejtën e procedurës penale. Ndërlidhja e tyre del nga detyra e njëjtë që e kanë këto dy degë të drejtësisë, që ka të bëjë me mbrojtjen e të mirave dhe vlerave shoqërore nga kriminaliteti. Për realizimin e kësaj detyre ato nuk mund të paramendohen pa njëra tjetrën sepse e drejta penale mund të realizohet vetëm përmes veprimit së drjetës së procedurës penale, ndërsa e drejta e procedurës penale mund të veprojë ekskluzivisht vetëm nëse paraprakisht janë caktuar veprat penale, sanksionet penale dhe kushtet
për aplikimin e tyre.
E Drejta Materiale dhe e Drejta e Ekzekutimit të sankcioneve penale.
E drejta materiale penale përcakton qëllimin, llojin dhe zgjatjen e sanksioneve penale, veçanërisht dënimin dhe kushtet për shqiptimin e tij, deri sa e drejta ekzekutive penale I përcakton metodat, mënyrat dhe procedurën e ekzekutimit të tyre. Kjo lidhje e pandashme del nga fakti se këto dy degë të së drejtës penale nuk mund të ekzistojnë pa njëra tjetrën.
BURIMET E TË DREJTËS PENALE 1. Nocioni dhe llojet e burimeve
Burimi i të drejtës penale mund të kuptohet në dy mënyra:në atë formale dhe materiale. Me burimin e të drejtës penale në kuptimin formal nënkuptohen aktet juridike që përmbajnë norma penale- juridike , me të cilat përcaktohen veprat penale dhe sanksionet penale.
Në kuptimin material, burimin e të drejtës penale e përfaqësojnë marrëdhëniet shoqërore të rregulluara përmes normave penale juridike. Burim themelor dhe kryesor i të drejtës bashkëkohore penale që bazohet në parimin e ligjshmërisë së veprës penale është ligji. në raste të veçanta mund të jenë edhe: aktet normative të organeve shtetërore, marrëveshjet ndërkombëtare, e drejta kanunore, praktika gjyqësore dhe shkenca juridike( doktrina).
Ligji
Në të drejtën penale të Kosovës, burim kryesor dhe themelor është ligji.Veprat penale dhe sanksionet penale duhet të jenë të përcaktuara me ligj. Burim bazë i të drejtës penale është ligji penal, përkatësisht kodi penal , atje ku ai ekziston. Ky burim bazë në Kosovë është Ligji i përkohshëm penal i Kosovës.
Aktet normative të organeve shtetërore dhe organeve tjera
Aktet nënligjore të organeve të administratës shtetërore paraqiten si burim i të drejtës penale vetëm në ato raste kur dispozitat nga ligjet penale udhëzojnë në zbatimin e tyre. Ky rast reflektohet te të ashtuquajturat normat penalo-juridike bankete (veprat kundër shëndetit të njerëzve, kundër mjedisit ose kundër ekonomisë dhe qarkullimit të pagesave).
Marrëveshjet ndërkombëtare
Si burime të së drejtës penale paraqiten edhe marrëveshjet ndërkombëtare d.m.th konventat kur ato rregullojnë materien penalo juridike. Këto marrëveshje mund të paraqiten si burim direkt dhe jo direkt i të drejtës penale. Marrëveshjet ndërkombëtare paraqiten si burim i drejtpërdrejtë i të drejtës penale. Ligji penal
Me ligjin penal nënkuptojmë përmbledhjen e dispozitave me të cilat përcaktohen kushtet për përgjegjësi penale, vepra penale dhe sanksione penale. Kjo do të thotë se ligji penal dhe kodi penal sipas rëndësisë juridike nuk dallohen, por dallohen sipas vëllimit të rregullimit penalo-juridik, sepse deri sa ligji penal rregullon një lëmë penal, kodi penal rregullon materien e tërësishme penalo-juridike.
Struktura e ligjeve penale
Sipas strukturës, Ligji penal i Kosovës përbëhet nga dy pjesë: Asaj të përgjithshme dhe asaj të veçantë. Pjesa e përgjithshme paraqet një sistem të dispozitave materiale penalo-juridike me të cilat përcaktohen parimet e politikës ndëshkuese dhe përcaktohet nocioni i veprës penale. Nga aspekti i zbatimit, pjesa e përgjithshme e Ligjit të Përkohshëm Penal të Kosovës, është pjesë përbërëse e pjesës së veçantë të këtij ligji. Nga kjo del se pjesa e përgjithshme dhe e veçantë, në mënyrë organike, janë të ndërlidhura dhe të varura njëra me tjetrën. Dispozitat e përfshira në pjesën e përgjithshme të ligjeve penale janë të natyrës së dyanshme: Të asaj deklarative dhe konstituive. Pjesa e veçantë përmban dispozitat me të cilat përcaktohen disa vepra penale dhe dënime për shkaktarët e këtyre veprave penale. Kjo do të thotë që dispozitat e pjesës së veçantë kanë karakter konstituiv.
Llojet e dispozicioneve dhe sanksioneve
Normat të përmbledhura në dispozitat e pjesës së përgjithshme të ligjeve penale kanë vetëm diapozitivin, kurse normat e përfshira në dispozitat e pjesës së veçantë kanë diapozitivin dhe sanksionin. Sipas mënyrës së përcaktimit të formës së disa formave penale, dispozitivi mund të jetë i thjeshtë, përshkrues, udhëzues dhe blanket. 1) Dispozitivi i thjeshtë nuk përcakton disa të dhëna të veprës penale, por shënon atë pjesë sipas karakterit të veprimtarisë së përgjithshme që përbën lëndën e saj. Me diapozitiv të thjeshtë janë të përcaktuara p.sh veprat penale të vrasjes. Dispozitivi i thjeshtë përdoret rrallë dhe këtë kryesisht te përcaktimi i veprave të njohura penale. 2) Dispozitivi përshkrues përcakton elementet e veprës penale të cilat e përbëjnë lëndën e saj. Numri më i madh i veprave
penale është i përcaktuar me diapozitivin përshkrues, si p.sh vjedhjet, dhunimet etj. 3) Dispozitivi udhëzues në shikim të disa të dhënave rreth veprës penale na drejton në një përshkrim tjetër të të njëjtit ligj penal si p.sh veprime të marra.
4) Dispozitivi blanket jep vetëm një vlerësim të përgjithshëm të veprës penale, kurse për caktimin detaj të përmbajtjes dhe elementeve të veprës penale ja lejon dikujt tjetër Te veprat penale me një diapozitiv të tillë, veprimi përbëhet duke vepruar në kundërshtim me dispozitat, vendimet ose urdhëresat e organeve shtetërore të mbështetura në aktet nënligjore, si p.sh. përhapja e sëmundjeve ngjitëse, mosveprimi sipas dispozitave shëndetësore në kohën e epidemisë, përhapja e sëmundjeve të jashtme etj. Sipas strukturës, dispozitivët mund të jenë të thjeshtë dhe të ndërlikuar. Dispozitivi i thjeshtë përmban materien e vetëm një pjese penale, përkatësisht vetëm një formë të veprës penale, si p.sh. të veprës penale vjedhje. Dispozitivi i ndërlikuar përmban në vete formën e më shumë veprave penale, përkatësisht shumë forma të një vepre penale si p.sh. të veprës penale vjedhja e rëndë. Gjithashtu, dallohen dispozitivët alternativ dhe ata kumulativ.
Sanksioni është pjesë e normës në të cilën është përcaktuar dënimi për kryerësin e veprës së theksuar në dispozitiv. Në sanksionim dënimi i përshkruar mund të jetë absolutisht i pa përcaktuar, absolutisht dhe relativisht i përcaktuar. Dënimi i pa përcaktuar absolut ekziston atëherë kur ligji nuk parasheh se cila nga llojet e dënimeve dhe në çfarë shkalle do t’i shqiptohet kryerësit për veprën e caktuar penale, veç se kjo i lihet gjykatës të vendosë sipas besimit të lirë. Dënim i përcaktuar absolut ekziston kur për veprën penale të përcaktuar me ligj është paraparë lloji konkret dhe lartësia e dënimit. Te përcaktimi relativ i dënimit, sipas rregullës, në pjesën kryesore të ligjit penal përcaktohen llojet e dënimit, si dhe kufijtë e poshtëm dhe të epërm të tij, nën të cilat, gjegjësisht mbi të cilat ato nuk mund të shqiptohen. Interpretimi i Ligjit Penal
Interpretimi paraqet operacionin ideor me të cilin përcaktohet kuptimi i drejtë dhe rëndësia e dispozitave të një ligji kur përmbajtja e tij është e paqartë. Çdo ligj kërkon interpretimin, rasti I njëjtë është edhe me ligjin penal me qëllim të zbatimit të tij të drejtë dhe të plotë. Kemi disa lloje të interpretimeve: 1) Organi i cili e bën interpretimin, 2) Mënyra e interpretimit dhe 3) Vëllimi i interpretimit. Duke pasur parasysh organin i cili e bën interpretimin e ligjit dallohen: Interpretimi autentik, gjyqësor dhe doktrinar. Interpretimin autentik, ligjor dhe të obligueshëm e kryen organi që e ka nxjerrë ligjin i cili interpretohet. Interpretimin gjyqësor e bën Gjykata me rastin e zbatimit të ligjit në rastin konkret të bërjes së veprës penale nga kryesi. Interpretimin shkencor apo doktrinar e bëjnë disa institucione shkencore apo punëtorë shkencorë. Sipas mënyrës së interpretimit dallohen: Interpretimi gramatikor, logjik, historik, sistematik dhe krahasues.
Analogjia
Analogjia është metodë e konkludimit dhe zgjidhjes së rasteve konkrete në bazë të ngjashmërisë. Ekzistojnë dy lloje analogjish: analogjia ligjore dhe juridike. Analogjia ligjore (analogija leges) ekziston atëherë kur rasti i paparaparë zgjidhet me zbatimin e dispozitave ligjore që parasheh rasti i ngjashëm. Analogjia juridike (analogija iuris) ekziston atëherë kur rasti i pa rregulluar zgjidhet me zbatimin e parimeve në të cilat mbështeten dispozitat e atij lëmi juridik,
Vlefshmëria kohore e Ligjit penal
Është rregull themelore që, ligjet, dispozitat tjera, si dhe aktet e përgjithshme hyjnë në fuqi më së voni 8 ditë pas shpalljes në “Fletoren Zyrtare”. Ky është një rregull i përgjithshëm që vlen për të gjitha ligjet. Mirëpo kur ka të bëjë me ligjin penal dispozitat e të cilit janë të natyrës imperative, inhibitore dhe represive, rregullisht lihet një periudhë më e gjatë kohore nga dita e shpalljes deri në ditën e hyrjes në fuqi (vacatio legës), me qëllim që qytetarëve t’ua mundësoj të njihen më për së afërmi me këto dispozita. Ligji penal pushon së vepruari në këto raste: 1) Në bazë të dispozitave ligjore të cilat e caktojnë ditën e pushimit të vlefshmërisë së tij. Ndërprerja e vlefshmërisë mund të jetë e caktuar edhe para sjelljes së ligjit 2) Me hyrjen në fuqi të ligjit të ri penal, i cili në mënyrë tjetër rregullon materien e njëjtë të cilën e ka rregulluar më herët edhe ligji penal në fuqi. Në këtë rast ligji I mëparshëm heshtazi pushon së vepruari. Nga rregulla e theksuar më lartë del se në veprën penale zbatohet ligji penal i cili
ka qenë në fuqi në kohën e kryerjes së veprës. Nga kjo mund të nxirren dy konkludime: i pari se ligji penal i cili ka pushur së vepruari mban edhe më tej të drejtën juridike për të gjitha ato vepra penale që janë shkaktuar në kohën derisa ky ligj ka qenë në fuqi, dhe e dyta që ligji i ri penal nuk mund të- zbatohet në ato pjesë që janë shkaktuar para hyrjes së tyre në fuqi, por vetëm në ato pjesë që janë kryer pas hyrjes në fuqi.
Shtrirja hapësinore e ligjit penal
Çështja e shtrirjes hapësinore të legjislacionit penal nuk është vetëm çështje juridike, por edhe çështje politike, për shkak se me përcaktimin e kufirit të shtrirjes së ligjshmërisë penale, caktohen edhe kufijtë e shtrirjes së pushtetit shtetëror në lëmin e dënimeve.
Parimet e shtrirjes hapësinore
Ekzistojnë katër parime të shtrirjes hapësinore të ligjshmërisë penale: Parimi territorial, personal, real dhe universal.
Parimi territorial Sipas këtij parimi, ligji penal i një shteti zbatohet në të gjithë kryerësit e veprave penale të cilat janë kryer në territorin e atij shteti pavarësisht se a janë ata vendor apo të huaj apo persona pa nënshtetësi. Përjashtim nga zbatimi i parimit territorial parasheh e drejta ndërkombëtare sipas së cilës ligjshmëria penale vendore nuk mund të zbatohet te personat të cilët gëzojnë imunitet diplomatik
Parimi personal
Sipas këtij parimi, LP i një shteti zbatohet te qytetarët e saj kur të njëjtit kryejnë vepër penale në territorin e shtetit të huaj. Parimi personal mund të paraqitet në dy forma si: pasive dhe aktiv. Parimi personal pasiv do të thotë që LP i një shteti zbatohet në qytetarët e saj vetëm atëherë kur me kryerjen e veprës penale jashtë vendit janë lënduar të mirat e saj apo të qytetarëve të saj. Parimi personal aktiv ekziston atëherë kur LP zbatohet në qytetarët e saj kur me vepër penale të kryer në shtetin e huaj janë lënduar edhe të mirat e shtetit të huaj e edhe të shtetasit të huaj.
Parimi real
Sipas parimit real apo mbrojtës, ligji penal i një shteti zbatohet ndaj të gjithë personave, pa marrë parasysh shtetësinë, të cilët kryejnë vepër penale kundër të mirave juridike të ati shteti dhe qytetarëve të saj, pavarësisht se ku është kryer vepra.
Parimi universal
Sipas parimit universal apo parimit të eksterritorialitetit absolut, LP i një shteti zbatohet te të gjithë kryesit e veprave penale, të cilët ndodhen në territorin e saj, pa marrë parasysh shtetas se të kujt janë, ku është kryer vepra penale dhe cila e mirë juridike është rrezikuar lënduar.
Imuniteti penal
Në të vërtetë, ekzistojnë disa persona të caktuar ndaj të cilëve nuk zbatohet ligjit penal për shkaqe politiko – juridike, sepse gëzojnë imunitet penal. Shkaqet për të cilat jepet imuniteti penal mund të jetë dy llojesh: Të brendshme (juridike shtetërore) dhe të jashtme (ndërkombëtare juridike), dhe për këtë shkak ekzistojnë dy lloje imunitetesh penale. Imuniteti penal ka të bëjë me pamundësinë e dënimit për veprën e kryer gjatë kryerjes së funksionit i mbrojtur me imunitet. Imuniteti nuk ka të bëjë as me veprimet e mëhershme që janë kryer para dhënies së betimit, përkatësisht votimit në Kuvend apo në trupat tjera të tij. Imuniteti penalo procesor shihet në pamundësinë e arrestimit apo ndjekjes së personave që gëzojnë imunitet penal, si bartës të funksioneve më të rëndësishme shoqërore – politike, deri sa për këtë nuk merret leja e organit kompetent d.m.th Parlamentit të nivelit përkatës të pushtetit. Imuniteti penal për shkaqe ndërkombëtare juridike kanë të ashtuquajturin personat eksterritorial dhe atë: 1) Shefat e shteteve të huaja, 2) përfaqësuesit diplomatik konsular, 3) Përfaqësuesit e OKB-së dhe organizatave tjera ndërkombëtare, 4) Anëtarët përcjellës dhe anëtarët e familjes së këtyre personave.
Nga kjo shihet qartë se imuniteti diplomatik mbron nga ndjekje përfaqësuesit diplomatik vetëm në shtetin e akredituar për kohën sa i zgjatë mandati përkatës, por jo edhe nga ndjekja në shtetin e vet.
I NOCIONI DHE ELEMENTET E VEPRËS PENALE 1. Nocioni i veprës penale
Vepra penale është vepër e rrezikshme shoqërore, që rendi juridik e ndalon me kërcënim të aplikimit të sanksioneve penale. Ajo është rezultat i sjelljes të njeriut, kështu që mund të caktohet si sjellje e njeriut me të cilën shkelen dispozitat juridike dhe shkaktohen pasoja të dëmshme për shoqërinë, për çka edhe reagohet me aplikimin e sanksioneve penale. Ajo është më së shpeshti akt i vetëdijshëm dhe i vullnetshëm, por mund të jetë edhe akt i pamatur, si dhe akt i projektimit të imagjinatës së sëmurë dhe halucinacionit, përkatësisht rezultat i sëmundjes ose çrregullimit shpirtëror. Ekzistojnë definicione të ndryshme: formale, materiale dhe formale-materiale.
Nocioni formal
Kuptimi formal i veprës penale ka prejardhjen nga shkolla klasike, sipas të cilës vepra penale është fenomen juridik, përkatësisht fakt juridik që prodhon pasoja juridike ose një ngjarje në botën e jashtme që ndikon në krijimin e pasojave juridike për shoqërinë ose individ. Në definimin e nocionit formal të veprës penale dallohen disa kuptime: normative, realiste, simptomatike dhe dinamike.
Sipas kuptimit normativ, vepra penale paraqet shkelje të normave ose shkelje të Ligjit penal. Në pikëpamje realiste, vepra penale është ngjarje, dukuri fizike dhe reale në botën e jashtme, që paraqitet si e kundërligjshme, prandaj është veprim i dënueshëm. Sipas kuptimit simptomatik, vepra penale është simptomi i ekzistimit të dashjes penale – juridike të kryesit të veprës penale, kurse sipas kuptimit dinamik, ajo është reflektim i gjendjes se brendshme psikike të kryesit.
Nocioni material - formal
Vepra penale si dukuri shoqërore është rregulluar me norma juridike inhibitore. Prandaj, ajo ka përmbajtjen dhe formën e vet. Përmbajtja reflektohet nëpërmes formës, kurse forma nuk mund të ekzistojë pa përmbajtje. Kështu, nocioni I veprës penale mund të përcaktohet vetëm në bazë të elementeve materiale e formale. Nocionin unik material formal i veprës penale e njeh edhe Kodi i Përkohshëm Penal i Kosovës.
2 . Elementet e përgjithshme të veprës penale dhe klasifikimi i tyre
Nga definicioni shihet se nocioni i veprës penale përbëhet nga katër elementet e përgjithshm themelore:1) veprat e njeriut, përkatësisht pasojat e shkaktuara me veprim të njeriut, 2) veprat kundërligjore, 3) përcaktimi i veprës penale në ligj dhe 4) ndëshkimi. Gjithashtu, në këto elemente bëjnë pjesë edhe rrezikimi i shoqërisë si element material dhe përgjegjësi penale si element i vetëm subjektiv. Gjithsesi, vepra penale duhet të përmbajë elemente të theksuara. Mos ekzistimi i njërit nga elementet e përgjithshme, përjashton ekzistimin e veprës penale, të kuptuar në kuptimin material-formal. Elementet e përgjithshme të veprës penale mund të ndahen në materiale dhe formale. Elementet materiale janë: vepra e njeriut (veprimi me pasoja) dhe rreziku shoqëror, kurse Elementi formal: kundërligjshmëria dhe përcaktimi i veprës në Ligj.
3. Elementi qenësor i veprës penale
Elementi qenësor i veprës penale nënkupton përmbledhjen e elementeve të veçanta të veprës së caktuar penale. Domethënë çdo vepër penale ka elemente të veta të veçanta, sipas të cilave dallohet nga veprat e tjera penale. Raporti ndërmjet elementeve të përgjithshme të veprës penale dhe elementeve të veçanta ose elementit qenësorë të veprës penale është raporti ndërmjet të përgjithshmes dhe konkretës. Elementet e përgjithshme konkretizohen nëpërmes elementeve të veçanta. Kështu që vepra si element i përgjithshëm konkretizohet nëpërmjet veprimit të saktë e të caktuar (veprimtaria, koha, vendi, mënyra, dhe mjeti) dhe pasojën (shkeljen ose rrezikimin) në raport
me objektin e caktuar. Krahas elementeve themelore me të cilat përcaktohet fizionomia dhe përmbajtja e formës themelore të veprës penale ekzistojnë edhe elementet plotësuese, që ndikojnë në ekzistimin e veprës penale më të lehtë ( të privilegjuar) ose më të rëndë ( të kualifikuar).
II OBJEKTI DHE SUBJEKTI I VEPRËS PENALE. 1 . Objekti dhe llojet e objekteve të veprës penale
Objekt i veprës penale mund të konsiderohet në kuptim të dyfishtë: formal dhe material. Ekzistojnë dy lloje të objekteve: objekti mbrojtës dhe objekt i aktit të veprës penale
Objekti mbrojtës
Ekzistojnë dy lloje të objekteve të mbrojtura: objekti i mbrojtës i përgjithshëm dhe grupor Objekt i përgjithshëm mbrojtës në të drejtën tonë penale e përbëjnë: 1) njeriu (liria dhe e drejta e tij personale) dhe 2) shoqëria (të drejtat dhe vlerat shoqërore të garantuar me kushtetutë, të drejtën ndërkombëtare, përkatësisht me rendin juridik). Objektin mbrojtës grupor e përbëjnë vlerat që sulmohen nga grupi i veprave penale. Kështu për shembull, jeta dhe trupi i njeriut, prona, ekonomia, detyra zyrtare,... paraqesin objekte grupore të mbrojtura.
Objekti i veprës
Objekti i veprës mund të jetë i sulmuar dhe gramatikor. Objekti i sulmuar është objekt kundër të cilit është drejtuar akti i veprës penale, kurse objekti gramatikor është lëndë mbi të cilën kryhet akti. Kështu, tek vjedhja objekti i mbrojtur është prona, objekti i sulmuar është pronësia, kurse objekt gramatikor është gjësendi i huaj i luajtshëm.
subjekti i veprës penale
Në teorinë juridike dallojnë dy lloje të subjekteve të veprës penale: subjekti aktiv dhe pasiv. Subjekti aktiv i veprës penale është personi që me veprimin e vet realizon pasojën e veprës penale. Ky është kryes i veprës penale ( kryesi dhe bashkëpjesëmarrësit). Subjekti aktiv i veprës penale mund të realizohet si vepër penale e kryer apo e tentuar. Ligjet penale dallojnë kryesit, duke marrë parasysh moshën, përshtatshmëria për përgjegjësi dhe a ka qenë më herët i dënuar. Sipas përshtatshmërisë për përgjegjësi dallohen: me përgjegjësi penale, pa përgjegjësi penale dhe ata kryes me përgjegjësi penale dukshëm të zvogëluar, ndërsa duke marrë parasysh dënimin e mëhershëm dallojmë: personat e padënuar (delikuent primar) recidivistë(ata që e përsërisin veprën penale). Kryesi mund të jetë person që vet e ndërmerr aktin e veprës penale (kryes i drejtpërdrejtë) ose mund ta shfrytëzojë personin tjetër si mjet për të ndërmarr akte të veprës penale ( kryes jo i drejtpërdrejtë). Subjekti pasiv i veprës penale është person që i është shkaktuar lëndim apo është e dëmtuar me vepër penale, përkatësisht viktimë e veprës penale. Kështu te vrasjet, përveç të vrarit, që është viktimë e veprës së kryer, si subjekt pasiv mund të paraqiten edhe të afërmit e tij, prindërit ose fëmijët e të vrarit.
KRYERJA E VEPRËS PENALE 1. Akti i veprës penale
Elementi themelor pa të cilin nuk ekziston vepra penale, si dukuri në botën e jashtme është akti. Për nocionin dhe karakteristikat e aktit të veprës penale në teorinë juridike ekzistojnë shumë kuptime. Këto janë: objektive, objektive-subjektive dhe kuptimi final. Sipas kuptimit objektiv-subjektiv, akti i veprës penale është sjellja e vetëdijshme dhe e vullnetshme e njeriut të cilin realizohet vepra penale. Sipas kuptimit objektiv, akti i veprës penale paraqet ndërmarrjen e lëvizjes trupore ose mungesën e lëvizjes trupore, pa marrë parasysh mungesën e lëvizjes trupore, pa marrë parasysh nëse ndërmarrja ose mungesa janë realizuar me vullnet apo jo. Sipas kuptimit finalist (synimi), që u formua në Gjermani, pas luftës së dytë botërore është veprimtaria finaliste, veprimtari që është ndërmarr me qëllim të realizimit të pasojës, që në dispozitat juridike-penale është e ndaluar.
Duke marrë parasysh mënyrën për të ndërmarr aktin të gjitha veprat penale ndahen në veprat penale të veprimit dhe veprat penale të mosveprimit. Veprat penale të veprimit apo komisive janë veprat tek të cilat akti i kryer përbëhet nga sjellja pozitive, aktive, përkatësit nga të ndërmarrët e sjelljeve trupore të vetëdijshme dhe të vullnetshme. Numri më i madh i veprave penale i takon këtij grupi.
Veprat penale të mosveprimit ose omisive, janë vepra te të cilat akti i veprimit përbëhet nga sjellja negative, pasive, përkatësisht me vetëdije dhe vullnet e lëshojnë lëvizjen trupore. Veprat penale të mosveprimit ndahen në: 1) të drejta ( të pastër); 2) jo të drejta (të papastra ).
Llojet e akteve të veprës penale
Sipas kontributit në krijim e veprës penale mund të jetë : 1) akti i veprimit; 2) akti I nxitjes; dhe 3) akti i ndihmës . Akti i veprimit është veprimtari me të cilën realizohet vepra penale me shkaktimin e pasojës. Ai është element qenësor i veprës penale, Personi që e realizon aktin e veprimit quhet kryes i veprës penale. Në realizimin e aktit të veprimit mund të marrin pjesë më shumë persona dhe në këtë rast ata janë bashkëpjesëmarrës. Veprimi i nxitjes dhe ndihmës parashikojnë se në aktin e veprës penale marrin pjesë më shumë persona.
2. Pasoja e veprës penale
Pasoja shkaktohet me ndryshim ose gjendjen në botën e jashtme që paraqitet si rezultat I aktit të veprës penale. Pa pasoja nuk ekziston as vepra penale. Në përcaktimin e nocionit të pasojës në teori ekzistojnë dy kuptime: formal dhe real. Sipas kuptimit formal që buron nga nocioni formal i veprës penale, pasoja paraqet ndryshimin juridik në botë (Lipman). Sipas kuptimit real, (Zhivanoviq) pasoja ka shkaktuar ndryshim ose gjendje të shkaktuar në botën e jashtme.
Veprat penale të shkeljes dhe rrezikimit
Pasoja e veprës penale mund të paraqitet në dy pikëpamje: si shkelje dhe rrezikim. Pasoja e shkeljes përbëhet nga shkatërrimi, dëmtimi ose bërjes të papërdorshëm të të mirave materiale. Pasoja e rrezikimit paraqitet në formë të paraqitjes së rrezikimit për të mirat juridike. Pasoja e veprës penale paraqitet në dy forma: si pasojë e rrezikimit konkret dhe si pasojë e rrezikimit abstrakt. Rreziku konkret ekziston nëse rreziku ka filluar me të vërtetë për ndonjë të mirë materiale. Rreziku abstrakt ekziston atëherë kur rreziku nuk ka filluar për ndonjë të mirë materiale, por ka ekzistuar mundësia për të filluar. Kauzaliteti ( shkaktueshmëria)
Problemi i kauzalitetit ( shkaktueshmërisë), është problem i përgjithshëm filozofik dhe gnoseologjik për paraqitjen e shkaqeve në natyrë dhe shoqëri. Asnjë dukuri nuk është e izoluar nga të tjerat, prandaj edhe as që fillon vet nga vetvetja. Përkundrazi, të gjitha dukuritë në natyrë dhe shoqëri janë të lidhura në mes vete me masën ligjore kauzave , kështu që njëra shkakton tjetrën. Kjo lidhshmëri njëkohësisht është edhe kohore , hapësinore dhe e gjithanshme dhe nga kjo del edhe I vazhdueshëm i ngjarjeve dhe ndodhive.
Teoritë e kauzalitetit
Gjatë përgjigjes në pyetje se kur veprimet njerëzore konsiderohen shkak i pasojës, ekzistojnë më shumë teori : teoria e dallimit cilësor të kushtit, teoria ekuivalencës , teoria adekuate dhe teoria e dallimit kauzal të kushtit sipas natyrës së pasojave të tyre dhe kohës kur janë përmbushur. Teoria e dallimit cilësor të kushtit fillon nga fakti që në mes të kauzes dhe kushtit të pasojës ekziston dallimi thelbësor, pasi vetëm shkaqet e kanë forcën të prodhojnë pasojën e jo edhe kushtet. Por ky kriter i shkoqitjes së kauzes nga kushti nuk është i besueshëm. Teoria e ekuivalencës (teoria sine qua non) konsiderohet se të gjitha kushtet e kanë rëndësinë e njëjtë për krijimin e pasojës , dhe për këtë të gjithë mund të konsiderohen si shkak (kauza) i saj. Pasi më shpalljen e kushtit për shkaqet e pasojave është zgjeruar shumë nocioni i kauzalitetit, kjo teori është munduar ta bëj ndarjen e kushtit në relevant dhe irelevant. Teoria e kauzalitetit adekuate fillon nga parimi se shkaku i pasojës është ai kusht i cili është i përshtatshëm, gjegjësisht i mjaftueshëm, që më bashkëveprim të kushteve të tjera gjithmonë, rregullisht prodhon pasojë të tillë.
Por nëse kushti i tillë nuk është i përshtatshëm që në situate normale të prodhon pasojë të caktuar, atëherë ai nuk është tipik, dhe nuk mund të konsiderohet si shkak. Sipas teorisë së dallimit kauzal të kushtit sipas natyrës së pasojës së tyre dhe kohës kur janë përmbushur (Zhivanovic) ekzistojnë kushtet direkte dhe indirekte të pasojës.
Kushtet direkte janë kauza (shkak) i pasojës, pasi kanë për pasojë vetëm atë. Kushtet indirekte mund të prodhojnë relacion kauzal ose kusht tjetër e jo relacion kauzal.
Vendi dhe koha e kryerjes se veprës penale Vendi i kryerjes se veprës penale
Rregull është se pasoja e veprës penale paraqitet në të njëjtin vend ne të cilin është ndërmarr dhe vepra e kryerjes. Por ne numër te vogël te rasteve vepra dhe pasojat nuk ndodhin ne të njëjtin vend , por vepra bëhet ne një vend, e pasoja ndodh në vend tjetër (veprat penale ne distancë), Për caktimin e vendit të kryerjes së veprës penale në distancë ekzistojnë tri teori: veprimtaria, pasojat dhe unitetit (përbërja). Sipas teorisë se veprimtarisë si vend i kryerjes së veprës merret ai vend ku kryesi ka ndërmarr , gjegjësisht lëshuar pa vepruar ( bërë), pa marr parasysh se ky është paraqitur pasoja. Sipas teorisë së pasojës ose suksesit, vendi i kryerjes është ai vend ku është paraqitur pasoja, pa marr parasysh atë se ku ka punuar kryesi, se vetëm me paraqitjen e pasojës është realizuar vepra penale. Sipas teorisë se unitetit ( ubikvitet) si vend i kryerjes se veprës penale merret vendi në të cilin kryesi ka ndërmarr , gjegjësisht ka lëshuar të veproj, gjegjësisht vendi në të cilin është paraqitur pasoja.
Koha e kryerjes së veprës penale
Si dhe te përcaktimi i vendit të kryerjes së veprës penale ashtu dhe këtu dallohen teoritë e veprimtarisë, pasojat dhe unitetit. Sipas teorisë së veprimtarisë konsiderohet se është kryer vepra penale në kohën e ndërmarrjes së veprës së kryerjes, sipas teorisë së pasojës konsiderohet se është kryer vepra në kohën kur është paraqitur pasoja, e sipas teorisë së unitetit konsiderohet se është kryer vepra penale si në kohën e ndërmarrjes së veprës penale ashtu dhe në kohen e paraqitjes së pasojës.
RREZIKU SHOQËROR, KUNDËRLIGJSHMËRIA DHE PËRCAKTUESHMËRIA E VEPRËS 1. Nocioni i rrezikut shoqëror
Secila vepër më të cilën cenohet dhe rrezikohet pasuria e mbrojtur individuale ose shoqërore), ose vlerat e rëndësisë më te madhe, është vepër e rrezikshme shoqërore. Pa ekzistimin e rrezikut shoqëror nuk ka vepër penale. Do të thotë vepra penale mund të ekziston vetëm nëse ajo është vepër e rrezikshme shoqërore.
Kështu dallohen dy lloje të rrezikut shoqëror: i përgjithshëm dhe veçantë .
Rreziku i përgjithshëm shoqëror i veprës është rreziku të cilin e posedon një vepër penale në raport me veprën tjetër penale si pr. sh: spiunazhi, hajnia, falsifikimi i të hollave, dhe tj. Rreziku i veçantë shoqëror ekziston te format konkrete te paraqitjes së veprës së njëjtë penale. Rrezikun e veçantë shoqëror e përcakton gjykata në secilin rast konkret në bazë të pasojave reale dhe të shkaktuara në mënyrë direkt. Kundërligjshmëria
Kundërligjshmëria paraqet bazë juridike për përcaktimin e veprës penale. Përmes kundërligjshmërisë shoqëria përcakton qëndrimin e vet ndaj sjelljeve të individit me te cilat ai shkel ndonjë urdhër te tij, gjegjësisht ndalesë. Ajo është veç element i veprës penale që do të thotë qe nuk ka vepër penale e cila nuk është kundër ligjore.
Përcaktueshmëria e veprës në ligj
Që një vepër të jetë vepër penale është e nevojshme që pos ekzistimit të rrezikut shoqëror dhe kundërligjshmërisë te jetë e parashikuar me ligj si vepër penale. Pa u parashikuar me ligj as një vepër nuk mund te konsiderohet si vepër penale. Përcaktueshmëria e veprës në ligj, domethënë se vepra
penale gjegjësisht sanksioni penal për kryesin e saj mund te jetë e parashikuar vetëm me ligj e jo dhe me dispozita tjera nënligjore. Në praktik mund të ndodh që të kryhet vepra e cila është kundërligjore por e cila nuk është përcaktuar në ligj si vepër penale. Parimi i legalitetit ka rendësi shoqëroro- politike dhe juridike.
BAZAT TE CILAT E PËRJASHTOJNË VEPRËN PENALE
Përjashtimi i kundërligjshmërisë ekziston atëherë kur me normë te veçantë gjegjësisht speciale është lejuar një sjellje në rast te caktuar, i cili është zakonisht i ndaluar dhe paraqet vepër penale. Normat me te cilat lejohet sjellja e ndaluar në rastin konkret përjashton kundërligjshmërinë kështu qe në këtë rast nuk ka vepër penale. Rrethanat te cilat përjashtojnë kundërligjshmërinë mund te jenë te koncentruara në ndonjë dispozitë juridike e cila i numëron prerazi, Në drejtën penale ekzistojnë dy lloje të këtyre bazave. Këto janë: bazat e përgjithshme dhe te veçanta .
Vepra e rëndësisë së vogël
Si vepër e rëndësisë se vogël konsiderohet vepra e cila paraqet rrezikun e parëndësishëm për shkak te llojit dhe peshës se veprës, mungesës ose parëndësisë se pasojave te dëmshme , rrethanave ne të cilat është kryer, shkallës se vogël te përgjegjësisë penale të kryesit ose mundësive personale te tij Vepra është e rëndësisë së vogël nëse me to nuk sulmohet ndonjë e mirë e cila ka vlerë me te madhe ose rrëndësi me te madhe për shoqëri. Kështu për sh. veprat penale kundër jetës dhe trupit nuk janë vepra te rëndësisë së vogël.
Si vepra te rëndësisë se vogël më se shpeshti paraqiten ato vepra penale për te cilat janë parashikuar llojet e dënimeve më te lehta dhe ne sasi më te vogël: dënimi në të holla dhe dënim me burg në kohëzgjatje më te shkurt. Që te jetë një vepër penale e rëndësisë se vogël është e nevojshme te plotësohen, përveç peshës se vogël te veprës, dhe kushtet tjera te cilit kanë të bëjnë me mjetin, vendin dhe kohën e kryerjes së veprës, në shkaqet dhe motivet e veprës së kryer.
2 Mbrojtja e nevojshme
Domethënë me mbrojtje te nevojshme shkaktohet cenimi i pasurisë se sulmuesit, ne te cilin rast ky cenim nuk paraqet vepër penale edhe pse është si i tillë formalisht i parashikuar ne ligjin penal.
2.1 Elementet të mbrojtjes së nevojshme
Nga definicionet ligjore rrjedh se mbrojtja e nevojshme ka dy elemente: 1) sulmin dhe 2) refuzim i sulmit. Për te ekzistuar mbrojtja e nevojshme është e domosdoshme që sulmi dhe refuzimi i sulmit të përmbushin kushtet e caktuara.
2.1.1. Sulmi dhe kushtet për ekzistimin e sulmit
Sulmi është vepër e kryerjes , e në raste te jashtëzakonshme moskryerjes, e cila është drejtuar ne cenim, ose kërcënim te te ndonjë pasurie juridike. Që te jetë ne menyrë juridike relevant nënkuptim te mbrojtjes se nevojshme , sulmi duhet ti plotëson kushtet e caktuara: 1) Sulmin mund te kryej vetëm njeriu . Nëse sulmin nuk e kryen njeriu por shtaza ose forcat natyrore, atëherë ekziston rreziku si element i nevojës ekstreme. Sulmi mund te jetë prej cilitdo njeri pa marr parasysh moshën e tij, imputabilitetin e ti, dhe fajin. Ai mund te jetë I kryer me çfarë do aktiviteti, dhe me çfarëdo mjeti, fizik apo kimik, si dhe me përdorimin forcave , energjive dhe shtazëve te stërvitura. 2) Sulmi mund te jetë i drejtuar kundër çfarëdo prone te sulmuar juridike: jetës, trupit,nderi,morali, pasurisë dhe tj. 3) Sulmi duhet te jetë kundërligjshëm. Sulmi është i kundërligjshëm kur është kundër ndonjë dispozite juridike, kur nuk kryhet ne bazë te ndonjë autorizimi juridik. Sipas kësaj sulmi I cili është i ndërmarr në bazë te autorizimit ligjor nuk është kundërligjor dhe kundër sulmit e tillë nuk është lejuar mbrojtja e nevojshme. 2.1.2 Mbrojtja dhe kushtet për ekzistimin e mbrojtjes
Situata është shumë më thjeshtë kur ka filluar sulmi. Atëherë mund të filloj mbrojtja menjëherë, pasi ka filluar dhe sulmi, ose madje çfarë do momenti gjatë kohëzgjatjes së sulmit. Kohëzgjatja e saj, duhet të përputhet me kohëzgjatjen e sulmit. Atëherë kur ndërpritet sulmi , ose të jetë i refuzuar ndërpritet dhe e drejta ne mbrojtjen e nevojshme. Çdo veprimtari e mëtutjeshme e cila do te ishte ndërmarr, nuk kishte
pasur karakter të mbrojtës së nevojshme, veç do të kishte paraqitur reaksionin në sulmini cili është kryer. Që mbrojtja të jetë domosdoshmërish e nevojshme duhet të ekzistojë proporcionaliteti ne mes të sulmit dhe mbrojtjes.
2.1.3 Tejkalimi i kufirit të mbrojtjes së nevojshme (domosdoshme)
Nëse personi i sulmuar kapërcen kufirin e mbrojtjes e cila është domosdoshmërish e nevojshme që sulmi të zmbrapset, ekziston tejkalimi i mbrojtjes së nevojshme. Ekzistojnë dy forma të tejkalimit të mbrojtjes së nevojshme: 1) sipas intensitetit dhe 2) gjerësisht dhe sipas vëllimit.
Tejkalimi sipas intensitetit ose eksesi intensiv ekziston kur përdoret mënyra e tillë e mbrojtjes e cila nuk është e domosdoshme ose mjetet e tilla të cilat janë në krahasim me karakterin dhe mjetet e dukshëm të panevojshme.
Tejkalimi sipas gjerësisë ose ekscesi ekstensiv ekziston kur është kryer sulmi, e me refuzim te sulmit vazhdohet kështu që shkaktohet lëndimi i panevojshëm i cili është përtej mbrojtjes së nevojshme
3. Nevoja ekstreme
Për të shpëtuar pasurinë e vlerës më të madhe ndërmerret aktiviteti i largimit të rrezikut nga ai, dhe me këtë cenohet pasuria e vlerës më të vogël, gjatë se cilës ky cenim i ka të gjitha shenjat e veprës penale e cila është e parashikuar ne ligj.
3.1. Elementet e nevojës ekstreme
Nga definicionet ligjore rrjedh se nevoja ekstreme ka dy elemente themelore: 1) rrezikun dhe 2) largimin e rrezikut . Për ekzistimin e këtyre elementeve ligji kërkon kushte të caktuar.
Mënjanimi i rrezikut dhe kushtet e mënjanimit të tij
1) Nevoja ekstreme ekziston vetëm atëherë kur nuk ka mundur ta eliminoj rrezikun në mënyrë tjetër por vetëm me cenimin e pasurisë të ndonjë personi tjetër. 2) Mënjanimi i rrezikut duhet të jetë në të njëjtën kohë më ekzistimin e rrezikut. 3) E keqja e bëre nuk guxon të jetë më e madhe se e keqja e cila është kërcënuar. Nevoja ekstreme mund të ekzistoj vetëm nëse shpëtohet pasuria e vlerës më të madhe nga ajo e cila është sakrifikuar, se vetëm sakrifica e tillë ka arsyetim shoqëror. ( p.sh. sakrifikimi I pasurisë materiale për shkak të shpëtimit të jetës)
TENTIMI I VEPRËS PENALE 1. Fazat në kryerjen e veprës penale
Prej momentit prej të cilit të kryesi është paraqitet ideja , mendimi ose vendimi për kryerjen veprës penale deri të kryerja e veprës penale mund të ekzistojnë disa faza. Faza e parë përbehet prej marrjes së vendimit për kryerjen e veprës penale. Pasi është marrur vendimi , kryesi I qaset zakonisht menjëherë kryerjes së veprës penale, gjegjësisht, ndërmarrjes së veprimit dhe shkaktimit të pasojave. Por nuk është gjithnjë e mundur ti qasën kryerjes së veprës penale menjëherë pas marrjes së vendimit, për shkak se mungojnë mjetet ose që nuk është gjetur objekti ose që ekzistojnë pengesat të cilat duhen paraprakisht të eliminohen. Janë te mundura katër faza në kryerjen e veprës penale dhe atë: 1) marrja e vendimit, 2) përgatitja e veprës, 3) fillimi i kryerjes ose tentimi i veprës penale. 4) kryerja e veprës penale .
Vendimi për kryerjen e veprës penale
Marrja e vendimit për kryerjen e veprës penale paraqet proces psikologjik , mendor, të vullnetshëm i cili përbehet prej vlerësimit të mundësive të ndryshme dhe zgjidhjes së njërës prej tyre, dhe koncentrimit të vullnetit me qëllim të realizimit të tij. Pasi marrja e vendimit paraqet një proces te padukshëm, të brendshëm psikologjik , te tëra këto deri sa vendimi nuk te shprehet, ose ne mënyrë tjetër të duket në botën e jashtme. Nga kjo arsye nuk dënohet procesi i marrjes së vendimit.
Veprimet përgatitore
Disa jurisprudenca bashkëkohore përcaktojnë prerazi veprimet përgatitore si fazë në kryerjen e veprës penale. Në këtë rast veprat përgatitore janë ato vepra me të cilat përgatitet vepra duke u menduar
kryerja e veprës penale. Ato ndermirën me qellim që te krijohen kushtet e posaçme dhe supozimet për kryerjen e veprës penale ne mënyrë te suksesshme dhe efikase.
Në jurisprudencën bashkëkohore janë të përfaqësuara dy kuptime në pikëpamjen e dënimit për vepra përgatitore. Sipas kuptimit të parë për veprat përgatitore nuk dënohet në parim. Dënimi mund të ekzistoj në raste te jashtëzakonshme te cilit duhen të jenë si të tillë prerazi të përcaktuar në pjesën e posaçme te ligjit penal. Sipas kuptimit të dytë për veprat përgatitore duhet të parashikohet dënimi si për institut të përgjithshëm dhe kështu të mundësohet dhe të kufizohet dënimi në raste konkrete në pjesën e posaçme te ligjit penal.
2. Tentimi
Tentimi apo vepër penale e pa kryer ekziston kur ka filluar kryerja e veprës penale e cila nuk ka sjell deri te paraqitja e të gjitha shenjave të veprës penale. Tentimi paraqet fazën e mundshme te veprës penale i cili kualifikohet si institut i përgjithshëm i drejtës penale. 1) për tentim është i nevojshëm veprimi me paramendim. Kjo do të thotë se nuk ka tentim nga pakujdesia si që tentimi nuk është i mundur te veprat penale nga pakujdesia. 2) Për të ekzistuar tentimi vepra duhet te filloj. Vepra ka filluar atëherë kur është ndërmarr veprimi i kryerjes se një apo më shumë veprimtarie te cilat hyjnë në përbërje të qenies së veprës penale. 3) Esencën e tentimit e bënë mungesa e pasojës gjegjësisht që vepra e ndërmarr nuk është e kryer,
2.1 Llojet e tentimit
Ligjet i dallojnë dy lloje të tentimit: i kryer dhe jo i kryer, deri sa është i njohur ne teorinë juridike dhe tentimi i kualifikuar. Tentimi i kryer ( delictum perfectum) të cilin disa autor e quajnë si vepra të dështuar penale, ekziston kur kryesi ka filluar dhe përfunduar veprën e kryerjes por pasoja nuk ka pasuar. Tentimi i pakryer ( delictum inperfectum) të cilin disa autor e quajnë si tentim i thjesht, ( ekziston kur kryesi fillon veprën e kryerjes por nuk e përfundon. Tentimi i kualifikuar ekziston kur me veprimin ndërmarr, me te cilin është dashur që të realizohet vepër e tentimit të cilin e ka shkaktuar qenia e veprës së tjetër penale.
3. Tentimi i papërshtatshëm
Tentimi i papërshtatshëm ekziston kur deri te shfaqja e pasojës nuk ka ardhur për shkak se janë mjetet e papërshtatshme me të cilat është ndërmarr kryerja e veprës, ose është objekti I papërshtatshëm prandaj vepra penale nuk ka mundur fare te kryhet ( neni 21 LP) Për shkak të ekzistimit të cilësive negative në anë të mjeteve me të cilat vepra kryhet ose sendeve në te cilat kryhet, nuk ka mundësi objektive për kryerjen e veprës. Por nuk ka tentim të papërshtatshëm nëse është mjeti në rregull, e kryesi nuk ka ditur ta përdor, gjegjësisht të shfrytëzoj atë.
3.1 Llojet tentimit të papërshtatshëm
Në teorinë juridike dallohet: tentimi absolutisht i papërshtatshëm dhe relativisht i papërshtatshëm Tentimi absolutisht i papërshtatshëm ekziston atëherë kur mjetet me të cilat është tentuar të kryerja e veprës penale janë të tilla që vepra penale nuk ka mundur te realizohet me cilat do kushte ( vrasja e kufomës, ose ndërprerja e shtatzënësisë te gruaja e cila nuk është shtatzëne). Tentimi relativisht i papërshtatshëm ekziston kur janë mjetet ose sendet me cilësitë e veta zakonisht sipas rregullës të përshtatshme, të përdorshme për kryerjen e veprës penale , por në rastin konkret nuk kanë qenë të përshtatshëm për shkak te disa rrethanave te cilat kanë ndikuar në atë moment.
3.2 Natyra juridike e tentimit të papërshtatshëm
Në teori shqyrtohet çështja e justifikueshmerisë së kufijve te dënimit për tentim të papërshtatshëm të veprës penale. Gjatë përgjigjes në ketë pyetje dallohen tri kuptime: objective , subjektive dhe objektive-subjektive.
Heqja dorë me vullnet te lirë, ekziston atëherë kur kryesi ka tentuar kryerjen e veprës penale por ka hequr dorë vullnetarisht nga kryerja e tij. ( neni 22. LP) Qe heqja dorë ngatentativa e veprës penale te jetë juridikisht relevante, janë te nevojshme te plotësohendy kushte : 1) heqja dorë duhet të jetë e vullnetshme dhe 2) heqja dorë duhet me qenë përfundimtare. Heqja dorë është e vullnetshme kur kryesi vetë me vullnet të lirë merr vendim për ndërprerjen e veprës se filluar penale, për mosndërmarrjen e veprës penale te cilën ka mundur të kryej, ose për largimin e pasojave te veprës se kryer penale. Domethënë nuk ka heqje dorë me vullnet nëse kryesi është penguar nga rrethanat dhe pengesa te jashtme objektive, ose heqë dorë nga kryerja e mëtutjeshme të veprimeve për shkak të vështërsive të cilat nuk mund ti mposhtë.
BASHKË-NDODHJA E VEPRAVE PENALE Kuptimi i bashkë-ndodhjes
Bashkë-ndodhja e veprave penale ekziston kur një person me një ose më shumë vepra realizon më shumë vepra penale për të cilat nuk i është gjykuar dhe i gjykohet në një proces, bie një aktvendim dhe shqiptohet një dënim kryesor (neni 71 l.p). Nga kjo del se për ekzistimin e bashkëndodhjes është i nevojshëm plotësimi i kushteve si vijon: 1) Dy ose më shumë vepra penale, 2) vepra e kryer nga i njëjti person dhe 3) që për të gjitha vepra kryesi të gjykohet dhe ti shqiptohet një aktgjykim.
Llojet e bashkëndodhjes
Varësisht nga numri i veprimeve të ndërmarra, dallohen dy lloje të bashkëndodhjes: Bashkëndodhja ideale dhe reale. Bashkë-ndodhja ideale ekziston kur kryesi me një vepër realizon më shumë vepra penale. Bashkë-ndodhja e tillë mund të jetë homogjene dhe heterogjene. Bashkë-ndodhja ideale homogjene ekziston kur kryesi me një vepër realizon më shumë vepra penale të të njëjtit lloj. Bashkë-ndodhja heterogjene ideale ekziston kur me një vepër shkaktohen më shumë vepra penale të llojit të ndryshëm. Bashkë-ndodhja reale ekziston kur kryesi me më shumë vepra shkakton më shumë vepra penale me kusht që për asnjë vepër kryesit nuk i është shqiptuar aktgjykimi i plotë fuqishëm. Edhe bashkë-ndodhja reale mund të jetë homogjene dhe heterogjene. Bashkë-ndodhja reale homogjene ekziston kur kryesi me më shumë vepra realizon më shumë vepra penale te të njëjtit lloj. Bashkë-ndodhja heterogjene reale ekziston kur kryesi me më shumë vepra kryen më shumë vepra të ndryshme penale.
Bashkëndodhja provizore
Bashkëndodhja provizore ekziston kur kryesi me një ose më shumë vepra shkakton më shumë pasoja gjatë të cilës janë të përfshira më shumë pasoja me një pasojë të përbashkët Llojet e bashkëndodhjes provizore Dallohen bashkëndodhjet ideale provizore dhe reale provizore.
Bashkëndodhja ideale provizore
Bashkë-ndodhja ideale provizore ekziston kur shkaktohet me një vepër më shumë pasoja gjatë së cilës një pasojë përfshinë të gjitha të tjerat kështu që ekziston vetëm një vepër penale. Dallohen më shumë lloje të bashkëndodhjes ideale provizore: 1) specialiteti 2) subsidiaritet 3) konzumpcion dhe 4) alternativitet.
Bashkëndodhja provizore reale
Bashkëndodhje provizore reale ekziston kur janë kryer më shumë vepra penale me më shumë vepra , por te cilat janë mes veti ashtu te lidhura që të krijohet bindja që çdo vepër tjeter konsumon te drejten , ose madje që e drejta është substanciale ndaj te tjetrit, për këtë shkak në te drejten penale konsiderohet që ekziston një vepër penale. Bashkëndodhja ilizore reale paraqitet ne dy forma: në formë të 1) konzumcioni dhe 2) subsidiariteti
Vepër e ndërlikuar penale
Vepër e ndërlikuar penale përbehet prej dy ose më shumë veprave penale të cilat janë të lidhura detyrimisht,me ligj mes veti, ku është paraparë dënimi më i rëndë për kryesin e tij. Nëse ligjdhënësi nuk
e kryen bashkimin e veprave te veçanta penale në një vepër, atëherë nuk ekziston vepër e ndërlikuar penale, por më shumë vepra penale në bashkëndodhje.
Dallohen veprat e ndërlikuara penale te drejta dhe jo te drejta . Vepra penale e cila është e drejtë dhe e ndërlikuar përbehet nga dy ose më shumë vepra te pavarura penale. Vepër e ndërlikuar dhe jo e drejtë përbehet prej një vepre penale , dhe prej veprimtarisë tjeter kumulative, te përcaktuar me ligj,
Vepër e zgjatur penale
Vepër e zgjatur penale ekziston kur një person me më shumë vepra kryen më shumë vepra të njëjta ose të njëjtës gjini, në kohë të caktuar, kështu që e tëra ndërlidhet njëra në tjetrën dhe përbenë një vepër te unifikuar penale. Si elemente te ndryshueshme në teori dhe praktik gjyqësore, konsiderohen : shfrytëzimi i marrëdhënieve te përhershme dhe te njëjta , situatat ose rastet identike, mjetet ose vendet e njëjta për ndërmarrje të veprës, personat identik te dëmtuar ,ose pasuritë e atakuar.
Vepra kolektive penale
Format e veprës kolektive penale Në teori dallohen tri forma te veprës kolektive penale dhe at: Në formë të zanatit, në formë të profesionit dhe shprehisë.
Vepra kolektive penale e kryer në formë të zanatit
Vepra kolektive penale e kryer në formë të zanatit ekziston kur kryesi e kryen një ose më shumë vepra penale të cilat janë te njëjta ose të njëjtit lloj, , gjatë secilës kryesi tregon gatishmërinë që në ketë mënyrë ta realizon burimin e ë ardhurave dmth që të siguron dobi pasurore kundërligjore .
Vepra penale kolektive e kryer në formë të profesionit
Vepra penale kolektive në formë të profesionit ekziston kur kryesi kryen një ose më shumë vepra ose vepra të llojit të njëjtë, gjatë secilit që nga fillimi tregon gatishmërinë që të vazhdon me kryerjen e tyre, dhe atë në formë të kryerjes së punës, profesionit.
Vepra kolektive penale nga shprehia
Vepra kolektive penale nga shprehia ekziston kur kryesi kryen një ose më shumë vepra penale të njëjta ose të llojit të njëjtë nga shprehia e cila është krijuar te ai me kryerjen e më hershme të atyre veprave penale .
Nocioni dhe elementet e përgjegjësisë penale 1. Nocioni i përgjegjësisë penale
Për zbatimin e dënimit dhe masave administrative (ose sanksioneve paralajmëruese) është e domosdoshme që përveç ekzistimit të veprës penale të ekziston edhe përgjegjësia penale për kryerësin e veprës. Përgjegjësia penale paraqet një grumbull kushtesh subjektive me të cilat përcaktohet gjendja psikike e kryesit të veprës dhe raporti i ti ndaj veprës penale. Ajo përcaktohet si grumbull I kushteve subjektive të cilat e karakterizojnë kryerësin e veprës penale si të aftë mendor dhe fajtor. Sipas mendim objektivo-subjektiv përgjegjësisa penale përbëhet nga 3 elemente:1) veprës penale (element objektiv), 2) aftësisë mendore dhe 3) dhe fajësisë
2. Elementet e përgjegjësisë penale
Këto elemente janë aftësia mendore dhe fajësia .Aftësia mendore përcakton ekzistimin e aftësive psikike te kryesi i veprës penale të cilat e bëjnë të aftë ta kuptoj rëndësinë e veprave të tij dhe të udhëheq me veprimet e veta. Fajësia përcakton ekzistimin e raportit të caktuar të kryesit ndaj veprës së tij si kryes i saj. Aftësia mendore dhe fajësia mund të maten sipas shkalles , d.m.th mund të ekzistoj shkallë më e lart ose më e ultë e aftësisë mendore si dhe shkallë më e lartë ose më e ultë e fajësisë në varësi nga shkalla dhe intensitetit i paraqitjes së elementeve subjektive dhe psikike
3. Aftësia mendore
3.1. Nocioni i aftësisë mendore dhe aftësia e zvogëluar mendore
Aftësia mendore paraqet grumbull elementesh intelektuale të dëshiruara të cilat e bëjnë njeriun të aftë të mendojë, gjykoj dhe vendos për veprimet e veta dhe që me ato veprime të udhëheq. Aftësia përbehet nga dy grupe të aftësisë: intelektuale dhe të dëshiruar.
Raporti në mes të aftësisë mendore dhe fajësisë
Aftësia mendore është bazë për fajësinë, sepse fajësia nuk mundë të ekzistoj pa aftësinë mendore. Ky është kuptimi klasik i raportit në mes të aftësisë mendore dhe fajësisë. Aftësia mendore si aftësi penale është aftësi personale, sepse çdo individ duhet të jetë i aftë për gjykim dhe vendim për të qenë përgjegjës për kryerjen e një vepre penale
Metodat e përcaktimit të paaftësisë mendore
Për përcaktimin e paaftësisë mendore përdoren tri metoda: psikologjike, biologjike(etiologjike) dhe e përzier (psikologjiko-biologjiko).
Metoda psikologjike
Sipas kësaj metode kryesi i veprës penale do të ishte mendërisht i paaftë nëse nuk do të mund të kuptoj rëndësinë e veprimit të vet dhe të udhëheqjes me veprimet e ti, pa marr parasysh se cila gjendje jonormale e ka shkaktuar këtë paaftësi .
Metoda biologjike
Me metodë biologjike përcaktohet gjendja psikike anormale, por nuk përcaktohet ndikimi i kësaj gjendje në kryerjen e funksioneve psikike. Domethënë, më këtë metodë përcaktohet shkaku i aftësisë së zvogëluar mendore, por jo edhe pasojat.
Çrregullimet shpirtërore
Me çrregullimet shpirtërorë nënkuptojmë gjendjen e cila është paraqit si dëmtim i procesit psikik, deri te dëmtimi e zhvillimit normal të procesit psikik te kryesit te veprës penale, kështu që ai për këtë shkak nuk është në mundësi të gjykoj dhe të vendos drejtë. Çrregullimet shpirtërore mund të jenë te trashëguara, te lindura dhe te fituara gjatë kohës. Shkaktarët e çrregullimet shpirtërore mund të jenë organike dhe të natyrës psikologjiko-sociale. Si shkaktar të natyrës organike më së shpeshti paraqiten: trashëgimia, lëndimet, sëmundjet dhe autoindoksicioni i frytit; Si shkaktar të natyrës psikologjike-sociale më së shpeshti paraqitet tronditja shpirtërore e cila paraqitet për shkak të konfliktit në mjedisin social, për shkak të ngjarjeve jetësore të papritura të cilat kanë karakter të dramës, stresit, tragjedisë dhe të ngjashme. Kodi i përkohshëm penal i Kosovës thekson 3 forma të çrregullimit shpirtërorë :1). Sëmundjet shpirtërore (të përkohshme); 2). çrregullimet shpirtërore dhe 3). pengesat në zhvillimin shpirtërore.
Mundësia e gjykimit dhe marrjes se vendimit
Kur vërtetohet se një person ka të meta shpirtërorë, nuk do te thotë që ai person në të njëjtën kohë është dhe i paaftë mendërisht. Çrregullimi psikik nuk shpije automatikisht deri te paaftësia psikike. Për të qenë ky individ i paaftë mendërisht, është i domosdoshëm konstatimi që ai për shakë të çrregullimit psikik nuk ka mundur të gjykoj ose te vendos. Mundësia e marrjes së vendimit paraqet aftësinë e personit te udhëheq me veprimet e veta sipas mendjes. Kjo do thotë që mundësia e marrjes së vendimit është e lidhur me mundësinë e gjykimit. Nga kjo del se mundësia e marrjes së vendimit nuk do të testohet nëse vërtetohet që personi i çrregulluar shpirtërisht është i aftë për gjykim
Aftësia e zvogëluar mendore
Aftësia e zvogëluar mendore është aftësi e zvogëluar mendore të kryesit I veprës penale për gjykim ose vendosje te veprimeve te veta për shkak të ekzistimit të gjendjes të çrregulluar shpirtërore: çrregullime shpirtrore të përhershme ose të përkohshme, çrregullime shpirtërore ose pengesa në zhvillimin shpirtëror. Si shkaktar te aftësisë se zvogëluar mendore paraqiten:psikopatia, alkoolizmi, narkomania, neuroza, çrregullim në dëshira , ndjenjat, instinkti (posaçërisht seksual) afekte si dhe disa gjendje fiziologjike siç janë: seniliteti (pleqëria), psikoza e burgosjes,shtatzënia, lindja, klimakteriumi ( mosha kritike) dhe të ngjashme. Ekzistimi i aftësisë se zvogëluar mendore para kryerjes ose pas kryerjes se veprës penale irelevante përjashton përgjegjësin penale ( dhe dënimin për kryesin e veprës), sepse aftësia e zvogëluar mendore nuk është bazë për përjashtimin e përgjegjëses penale, por vetëm bazë për dënim më te lehtë.
Kryerja e veprës penale ne gjendje te dehur ( Actiones liberae in causa)
Kryesi nuk është përgjegjës penal nëse ne kohen e ndërmarrjes se veprimit dhe kryerjes se veprës penale ka qen i paaftë mendërisht. Nga kjo rregull ekziston përjashtimi, kurrë kryesi vet sillet ne gjendje te paaftësisë mendore dhe kryen veprën penale. Në ketë rast, kryesi përgjigjët penalisht, ndonëse veprën e ka kryer ne gjendje te paaftësisë mendore me kusht se vet është sjell ne at gjendje gjatë përdorimit te alkoolit, te opiumit te drogave ose ne ndonjë menyr
tjetër, Shprehja actiones liberae in causa parqet veprim te lirë për te marr vendim, por jo edhe për te kryer vepër. Përgjegjsia penale ekziston atëherë kur te kryerësi ekziston qëllimi dhe pakujdesia në raport me pasojën e shkaktuar në
gjendje te dehur. Sipas kësaj që u cek më lartë nuk ekziston fajësia në raport me veprën penale si te actiones liberae in causa, por vetëm në raport me shkaktimin dehjes d.m.th paaftësisë mendore të përkohshme.
Fajësia
1. Nocioni i fajësisë
Fajësia është raport psikik i kryesit te veprës ndaj veprës së kryer. Ky raport psikik shpre vetëdijen për veprimin, pasojën, marrëdhënien reciproke në mes veprimit dhe pasojës se paraqitur për të gjitha rrethanat e veprës penale të kryer në ekzistimin dëshirës ose ne pajtimin me pasojën e shkaktuar. Fjala fajësi përcakton të kundërtën e pafajësisë. Fajësia është supozim i domosdoshëm për ekzistimin e përgjithësisë penale dhe dënimit. Fajësia të kryesi i veprës penale ekziston atëherë kur personi është i aftë mendërisht. Pa aftësi mendore nuk ka fajësi.Aftësia mendore si bazë e fajësisë paraqitet atëherë kur kryesi është i aftë të ketë raport të caktuar ndaj veprës së vet, por a ka qen fajtor, duhet të caktohet në çdo rast konkret nga ana e gjyqit.
Teoritë e fajësisë
Ekzistojnë më shumë teori lidhur me përcaktimin e fajësisë: psikologjike, normative, dhe e përzier psikologjiko-normative. Sipas teorisë psikologjike fajësia është raport psikik i kryesitë të veprës ndaj veprës së tij si veprim ndaj botës se jashtme Sipas teorisë normative fajësia paraqet dënimin të cilin gjyqi në emër të shoqërisë i ja shqipton kryesit të veprës penale për veprën e ndaluar penale. Sipas teorisë psikologjiko-normative, fajësia është kategori psikologjike dhe normative.
Format e pafajësisë 1. Dashja
Dashja (dollus) është kryerja e veprës penale me vetëdije dhe dëshirë. tij. Për vepër penale të kryer me dashje personi gjithherë përgjigjet dhe dënohet. Në teorinë e së drejtës kemi shumë kuptime lidhur me nocionin dhe përmbajtjen e dashjes. Kemi këto teori: Teoria e vetëdijes, teoria e dëshirës dhe teoria e kompromisit. Sipas teorisë së vetëdijes (teoria e paraqitjes ose teoria intelektuale) dashja ekziston atëherë kur kryesi është i vetëdijshëm që me veprim të vetin do te shkaktoj pasojën. Dashja paraqet vetëdije përkatësisht dijen , shfaqjen e tipareve të veprës penale, d.m.th vetëdijen për veprimin,-
Sipas teorisë së dëshirës (teorisë voluntaristike) dashja ekziston atëherë kur kryesi e ka dëshiruar paraqitjen e pasojave të parapara. Dashja, do te thotë dëshirë për paraqitjen e pasojave të parapara. Teoria e kompromisit i ka ruajtur konceptet themelore të dy kuptimeve të cekura më lartë, por e ka përjashtuar miratimin e tyre. Sipas kësaj teorie dashja ekziston atëherë kurrë ekzistojnë vetëdija dhe dëshira. Vetëdija paraqitet me dije, paraqet rrethanë te vërteta (tiparet), të veprës penale, e dëshira pajtimin e veprës se kryer, d.m.th pajtimi me paraqitjen e saj. Nëse mungon njëri nga këto elemente atëherë nuk ekziston as dashja.
1.1. Dashja direkte (dollus direktus)
Dashja direkte ekziston atëherë kur kryesi është i vetëdijshëm për veprën e kryer dhe e ka dëshiruar kryerjen e asaj vepre. Për të ekzistuar dashja direkte te kryesi duhet te ekzistoj vetëdija për veprën e kryer, d.m.th të ekzistoj elementi intelektual dhe voluntaristik në raport me veprën e kryer. 1) Vetëdija për veprën e kryer d.m.th që kryesi ka dijeni, përkatësisht paraqitje për veprën dhe pasojën, lidhjen reciproke ndërmjet tyre, objektet si dhe rrethanat të cilat paraqesin vendi, koha, mënyra dhe mjetet e kryerjes së veprës penale. 2) Dëshira për kryerjen e veprës ekziston atëherë kur kryerësi ka dëshiruar paraqitjen e pasojave të parapa të veprës, përkatësisht kur kryerësi e ka ndërmarrë kryerjen e veprës 1.2 Dashja eventuale (dollus eventualis)
Dashja eventuale ekziston atëherë kur kryesi ka qenë i vetëdijshëm që për shakë të kryerjes së veprës së tij, përkatësisht moskryerjes mund të paraqitet pasoja e ndaluar, dhe kështu është pajtuar me paraqitjen e veprës. Për dallim nga dashja direkte këto elemente te vetëdijes dhe dëshirës janë të paraqitura më pak. Kjo formë e dashjes përbëhet nga dy elemente: vetëdija për mundësinë e paraqitjes së pasojës dhe pajtimi me pasojën. Pajtimi do te thotë pajtimi i kryesit me pasojat e mundshme të paraqitura të cilat nuk dëshirohen ne menyr direkte. Sipas kësaj, pajtimi do te thotë pranim i rrezikut, pajtim me paraqitjen e pasojës së padëshiruar.
1.3. Format e veçanta të dashjes
Dollus antecedent dhe dolus subsenques (consequent )
Dollus antecedents (dashja paraprake) i paraprinë ndërmarrjes së veprave të kryera. Dollus supcenues (dashja e ndërkohëshme ) paraqitet pas kryerjes së veprës penale dhe nuk ka ndikim në shkallën e përgjithësisë penale e cila përcaktohet sipas kohës së kryerjes së veprimit.
Dolus repentinus i dollus praemeditatus
Dolus repentinus është dashje e nderëkohshme e cila paraqitet pa mendim paraprak për veprën penale. Kjo është dashje në afekt. Dollus repentinus ose paramendimi ekziston te rastet kur vendimi është marrë me paramendim
Dolus determinatus i dolus indeterminatus
Dolus determinatus është dashje e caktuar e cila ekziston kurrë kryesi e ka realizuar pasojën te cilën dhe e ka paraparë. Ajo i përgjigjet nocionit dhe përmbajtjes se dashjes direkte. Dolus indeterminatus është dashje e papërcaktuar e cila ekziston atëherë kurrë kryesi e ka paraparë pasojën, por vetëm ne kornizat e përgjithshme. Dolus indeterminatus mund te paraqitet ne dy forma si: dolus alternativus dhe dolus eventualis.
Dolus generalis dhe dolus specialis
Dolus generalis ekziston atëherë kur kryesi gabimisht beson qe me vepër te kryer ka shkaktuar pasojën te cilën e ka dëshiruar, dhe ndërmerr veprim tjetër ndaj objektit te njëjtë, por ne drejtim tjetër. Tjetri dolus specialis përmban nocionin e përgjithshëm te dashjes.
