e Drejta Civile Pjesa Pergjithshme

187  28  Download (0)

Full text

(1)   . 34'3.&75/$/,3

(2) " #+-. +(?+?ô.%%!ñô%"..

(3) a. n'nrrrecrYllE I -PmsA E W. 16 o //lc. TTNTVERSITETTI PRTSHTINES. FAKULTETI JURIDIK. PROF.DR. ABDULLA. ALIU. I (PJESA E PERGJITIISIIME). PrisbtinE,2008 t-. www.e-Libraria.com.

(4) .\ .\ E DREJTA CIVILE I. -. PJESA E PTRGJITHSHME. pEnit,Gerr.ra ?-,. I. Hyrje. nE t€ drejt6n. Zhvillimi historik i. civile. s€ drejt€s. REnd€sia e s€ drejt€s. civile. civile. II. Kuptimi i sE drejt6s civile E drejta civile n€ kuptimin objektiv. E drcjtacivilene kuptimin subjiktiv tr.1.. Mcioni. dhe em€dimi i se drejtEs civile. 1I.2. Emertimi i s€ drejt€s civile. trI. OBJEKTII SE DREJfES CTVILE fV. Parimet e sE drejtEs civile IV.l.Parimi i barabar€sis€ s€ pa!€ve. dhe barabar€sis€ s€ vullneteve te. tyre. IV.2.Pariini i iniciativ€s s€ lirE tE palEve. fv3.Parimi i sgnksionit pazuror IV.4.Parimi qarkullueshm€ris€ (bartjes se tc drejtave zubjektive civile). fV. MarrEilhE4iet-e ry.I.E drejta civile. sE. drejtEs civile me degEt tjera tE. sE. drejtEs. dhe e drejta familjare. IV.2.E drejta civile dhe e drejta administrative IV.3.E drejta civile edhe e drejta tregtare. www.e-Libraria.com. 2.

(5) E DREJTA CIVILE I -PJESA E PTRGTTHSHME lvlarddh€nia juridiko - civile. V. Subjektet. e sE. drejt€s civile. Nocioni i subjektit juridik Zotesiajuridike Zotesia per te vepruar ZotEsia e delil:teve (deliktore). l:i 1. Personi. fizik. Nocioni i personave fizik Lindja. e personave. fizik. gfuuarja e personave. fizik. Shpallja e penonit per te vdekur Zotesia per te vepruar dhe llojet Zotdsia e plote - e tErEsishme pCr tg vepruar Zotdsia e pjesshme - e kufizuar p€r tE vepruar Pa aftesia e plote per te vepruar. Zot0sia deliktore e personit fizik. 2. Personi. juridik. 2.1 Nocioni i personave. juridik. 2.2. Lindja e personavejuridik. juridik ^ _ juridik 2.4. ZotErsia p€r te veprur e Personit. 2.3.Zotesia juridike e personit. -. 2.5. Zotdsia deliktore e personitjuridik. -. Llojet e personave juridik Personat. juridik publik€. Per€sonat. juridik privat. Mbarimi i person-ave juridik Statusi. juridik i personave jr:ridik. www.e-Libraria.com.

(6) \. E DREJTA CIVILE I. IV.4.E drjeta civile edhe. V. Sistemi i. sE. -. PIESA E PERGJITHSHME. e drejta nderkombtare. private. drejt€s civile. V.I.. Institucionet themelore tE sE drejt€s civile. YII.. E drejta dhe Ekonomia. VIIL E ilrejta publike. dhe e drejta private. III. Koditikimi i sE drejtils civile Kodifikimi nc td drejtEn civile Kodifikimi ne te drejten civile shqiptare E drejta civile n€ sistemin Common Law.. I. Ndarja. e normave. juridike. civile. -. 2. Zbatimi dhe int6rpretimi i normave juridike. 3.Analogiia. .. .D(.. Burimet. e sE. drejtds civile. Historiku i burimeve t€ s€-drejtes civile. Llojet e burimeve te se drejtes ciYile X.Nocioni dhe natyra juridike. e. bdrimeve te sc &ejtcs. Ligii si burim i t€ drejt€s civile E drejta. zakono.i si i*in i te drejtes civile. Praktika giyqcsore si burimi i te drejtes civile. www.e-Libraria.com.

(7) E DREJTA CIVILE I -PJESA E PT,RGJITHSHME. VI. Marridhdniet juridiko - civile Nocioni i marrddh€nieve juridiko - civile Lindja. a.. e marr€dh€nieve. Ti drejtat. jwidiko - civile. subjektive dhe objektive. l. Nocioni i-t€ drejtave subjektive dhe objektive civile. Dalimi midis. te drejtave subjektive dhe objektive. 'i:. civile. :. Natyra e t€ drejtave subjektive civile Pdrmbajtja e tii drejtave subjektive civile 2. Fakti 3.. juridik si baz€ e lindjes s€ marrddh€nieve juridiko - civile. Klasifikimi i. td drejtave civile. Ndarja ne absolute dhe relative 4. T€ drejtat sendore 5. TE drejtat personale 6. T€ drejtat e personalitetit 7. T€ drejtat e autorit dhe te zbulinit(gPikjes) 8. Objekti i narredh€nies. juridike - civile. Pehgiithesisht mbi objektef Sendet. Veprimet. e. njeriut. T€ mirat personale. Produktet intelektuale 9..Sendet. Nocioni i sendit Ndarja e sendeve. -. 10. Paswia. Nocioni i pasuris€ Masa pasurore--. :. Vegorite e pasuris€. Aktiva dhe pasiva. 5. www.e-Libraria.com.

(8) E DREJTA CIVILE I _ PJESA E PTRGJITHSHME. b.Krijimi, ndryshimi dhe pushimi i marrEdhEnieve juridiko-civile Faktet. juridike dhe klasifikimi i tyre. Fitimi i te drejtiis civile Fitimi burimor(origiiner) dhe njedhimodderivativ) Qarkullimi juridik dhe llojet Baza dhe m€nyra e. e. qarkullimit. juridik. fitimit. Pushimidhe ndryshimi i te.drejtes. Parashikirni shues. VII. Veprimet juridike l. Nocioni i punEve juridike Permbajtja e pun€ve juridike I,lojet. e punEve. juridike. Vullneti - shprehja. e. vullnetit. Format e puneve juridike Nddqprerja e detyrimeve Pdrfaq€simi. Modifikimi i. puu€ve. jr:ridike. Kontrata si burim vullnetar i detyrimeve 2. Pavlefshm€ria e pun€ve juridike Pavlefshm€ria absolute e pundve juridike Pavlefsbm€ria relative e p'un€ve juridike. Mohimi i puneve juridike (Actio Pauliam) Pasojat e pavlefshm€rise s€ pun€ve juridike 3. Burimet tjera te detyrimeve. Deliktet (veprimet Pasurimi pabaze. e. palejuara. juridik. 4. Ushtrimi dhe mbrojtja e t€ drejtave. civile. Ushtrimi i t€ drejtave. Kufijt. e. ushtriririt fteqpcrdorimi i te &ejtcs). Parashkrimi. Mbrojtja. e tC. &ejtcs. www.e-Libraria.com. -.

(9) E DREJTA CIVILE I. ,. - PJESA E PTRGJITHSIIME. Ilyrje E drejta civile si degd e vecant e sE drejt€s nd sistemin juridik Kosovds, me normat e saja paraqet nj€ rregullator juridik. ., i. ' -. te t€. manEdhdnieve shoqerore mE karakter pasuror.. Normat e s€ drejGs,civle ndikojnE drejteperdrejt nii jet€n juridike. te-". personit fizik dhe t€ personit juridik. Nuk 6shtd e lehtd tii pergjigiemi n€ pyetjen: Qka €sht€ e drejta nE p€rgjith€si dhe e drejta civile nd veganti?. Qd nga Platoni, Aristoteli e deri te Hegeli jane bbr€ pdrkufizime t€ sii drejt€s, qti dallojn€ ndermjet veti. Mund td thuhet se e drejta tishtd njii tersi normash q€ negullojnE man€dh€niet shoqerore, zbatimi i te cilave garantohet nga shteti, ndersa e drejta civile €shtti tersi e nonnave qd rregullojn marrEdh€niet shoqerore me karakter pasuror duke u mbdshtetur n€ dispozitivitetin e subjekldve t€ marrEdh€nies juridiko-civile. Paldt jan€ t€ barabarta nE marr6dhEnien juridiko-civile, duke p€rfshirE kdtu edhe vetd shtetin kur ai €sht€ pal€ kontraktuese.. 7. www.e-Libraria.com.

(10) E DREJTA CIVILE I. -. PJESA E PERGJITIISHME. NOCIONI DIIE EMTRTIMI I Sf D. j- .). E drejta civile €sht€ degd e vegant6 e se drejtes n€ sistemin tone juridik. E drejta. ' civile, jo vetem qe esht€ nder deg€t me t€ vjetra te drejtdsis€, por ajo konsiderohet edhe nd€r deg€t m€ t€ dvilluara te drejtesisc. E drejta civile, edhe pse b€n pjes€ n€ mesin e deg€ve md td vjetra te drejtesise, kul b€het fiale p€r p€rkufizimin e saj, eshte nje g€shtje e v€shtir€, p€r shkak se €3hte v€shtire t€ jepet nj€ definicion qe perfshinc tac ate qe eshte lende e negullimit t€ kEsaj dege. E drcjta civile zakonisht definohet si degd pozitive e sE drejtes q€ pcrfshine terdsind e dispozitave (negullave) juridike q€ negullojne marrEdh€niet shoqdrore me karakter pasuror ose marr€dhdniet shoq€rore q€ n€ instanc€ te fundit marrin karakter pasuror. Lidhur me ldnddn e se drejtr€s civile, profesor Finztrgar shkruan se, "l€nd€ e s€ drejtes civile jan€ marnddh€niet pasurorc qe lindin n€ l€min e qarkullimit t6 mallrave dhe ndn ndikimin e ligiit te vlerEs, pastaj disa veti juridike personale t€ subjekteve juridike qe marrin pjesii n€ manddh€niet pasuore t€ caktuara, si dhe te drejtat e personalitetit (te drejtat personale jo.pasurore) q€ mbrohen me metodcn dhe mjetet e sc drejtes civile"'. N€ te drejten civile vjen md s6 shumti nc shprehje vullneti i lirc i paleve, andaj edhe thuhet ..8 drejta private b€n hap€sir€n m€ t€ gier€ t€ autonomis€ s€ vullnetit p€r kontratat e se, lidhura iirisht'z. Definimi i tC drejtes civile te ne mC s€ shumti lehet duke u mb€shtetur nd sistemin kontinbntal evropian" do t€ thot€, tre te drejten e shkruar. NE koh€n m€ t€ re jepet nj€ formulim, ku thuhet: "Te tc giithe popujt e kulturuar me tc drejte civile nenkupiohet ai negullim real i pergiithshcm juridik ekzistues i nje shteti qd ka t€ b€j€ me te cil€ve u-adresohet norma juridike"'. -jetcn private e a."itu civile fillimisht eshte definuar me fial€t: "E drejta- grivate Esht€ t€r€si e marrtldhiiniet ne mes te individeve"l-Ky neguffi. @kishte. drejt€s nga e cila lind€n edhe shumE deg€ tjera t€ kuptimin -&ejtcs,e tti &ejtEs privite, dege e s€ se si9 janc: i d."3tu tegtare, e drejta e punes, e drejta ekonomike, e drejta e autorii ed. E drejta civili sot Eshtd nj6 deg€ e s€ drejt€s, qe €sht€ e kuptimit me td j1eJlqt ngushte nE krahasim me ate qe ne tE kaluar€n ujihej si e drejta private' l{: T-"-t!. tFi-g*. Alojz Gradjansko-prayo u nasen pravnem sistemu, Arhiv za pravne i druswene nauke, nr. l?1986, Beogra4 fq. I 13. 2leripianakis, Co*t. Les sourees du droit en'teience comParatrve, Athenes, 1964, fq' l4' 3 Bo;bme\ Gtandlangen der burgerlichen Rechtsordung,lg50, Bd, I, fq- 9' Cituar sipas Madin ve&i! dhe Pelar Klade, nE Grailansko Pravo,Narodne Novhe, Zagreb' 1998' fq. 3' a Lemunier, Principes et practiques du Droit civil, Paris,l963, fq. 5.. www.e-Libraria.com.

(11) E DREJTA CIVILE I. -. PJESA E PERGJITHSHME. Me k€td rast, e paraqesim edhe nj€ definicion tE sd drejtes civile, qE dallon nga definicionet e cituara. m€ lart€:" "E drejta civile n€ kuptimin objektiv eshte dege e se drejtds private e cila si t€r€si e negullave juridike i rregullon ato marr6dh€nie pgsurorc ne t€ cilat njer6zit p6r objekt t€ manEdh€nies civile-juridike kanE sendet, prestimet ose pasurinE 'r.. Man€dhEniet juridiko-civile nE gdo faz€ t€ zhvillimit historik i n€nshtrohen negullimit me dispozit4 respektivisht me te drejten q€ e imponojn€ kushtet shoqErore tE kohds perkat6se.. Maredh€niet juridiko-civile i hasim nE praktikE. Njerezit ne mEnyre te pavet€dijshme 9do dite hyjne np marrddh€nie juridiko-civile, p€r shembull, blejn€ gazetcn qe pcr te ftejten civile €shte nje kontrate e shit-blerjes. Kjo marrddh€nie e thj eshte juridike i nenshtrohet normave juridiko-civile. E drejta civile rregullon marrEdh€niet shoqerore me karakler pasuror. Ky rregullim b€het me noma te caktuar4 tE cilat ne i quajm€ norma juridiko-civile. PEr te &ejten civile, karakteristik€ jane normat dispozitive qE do t€ thot€ se, pal€t p€r shum€ g€shtje vet vendosin se n0 gfard mEnyre do t€ negullojne maredheniet e tyre juridike - civile.. r.2. EMiiRTrMr r Sii DRE4ES_CIYrLE-,. _--'---. -. Lidhur me emcrtimin e tc drejtes civile, nE literaturen juridike ka dallime. K€to daliime mb€shteten n€ vetc permbajtjen e materies qe tajtohet ne k€te disiplinc shkencore dhe juridike. Q€ n€ fllim mund t€ themi se, pitr ketc dege te sc drejtes, pgryeg em€rtimit e drejta civile, p€rdoren edhe ern€rtimet: e_gqj!e_p1ivg!9, si-dhe em€rtimi: e dreita pasurorcEmdrtimi e drejte civile, t€ cilin ne e p€rdorim ne k€te rast, Esht€ emdrtim m€ i. vjeter, eshte em€rtim tradicional dhe €sht€ i njohur q€ ne te drcjten romake, kur nocionet juridiko+eknike ariter shkallen me te larte te persosmfise. Emertimi e drcjttt civile, ne njd m€nyr6, .rjedh prej fales latine iw civiles q€ rregullonte marrddh6niet midis q).tetneve romak€. Shikuar historikisht, edhe pse p€r nga em€rtimi eshte me fiale te nj6jta e drejta civile, nuk do te thote se, kuptimi i te drejtes civile apo p€rmbajtja e te drejt€s civile histodkisht eshte e njejte qe nga e drejta romake. PEr sbkak se vete shkalla e zhvllimit td marrddh€nieve ekonomike, respektivisht dinamika e ztrvillimit ekonomik tE nj€ shoqerie i ka dh€n€ p€rmbajtje te re te drejt6s civile, andaj e drejta civile n€ rastin tone, e ruan kontinuitetin e em€rtimi! por sigurisht me nj€ pdrmbajtje t€ re. Em€rtimi e drcjte civile eshte shum€i p€rhapur dhe si i tille eshtc b€rE tradicional dhe kjo €shtd nj€ra nd€r arsyet qe ruhet apoi-qe p&doret te ne em€rtimi e drcjte civile. Lirisht mund tE thuhet. t Vedris, M. dhe Klarid, P, GradanskoPravo, Narodne Novine, Zageb, 2003, fq. 5.. www.e-Libraria.com.

(12) E DREJTA CIVILE I _PJESA E PTRGJITHSHME se, pa marr€ parasysh se. cili emertim perdoret. ne literature, asnjeri prej tyre nuk mund ta. pasqyroje permbajtjen e plot t€ s€ drejtes civile. Ne shtetet e Ewopes te sistemit kontinental, p€r shembull, nd Franc€, Gjermani, Itali, Zvicfu$lloveni, Kroaci, kjo fushc em€rtohet me emrin: E drejta civile. Ne n€ Kosov€ krijojme legjislacion i cili do tc jete kompatibil me te drejten evropiane, andaj eshte mirit qe tC ruhen emertimet edhe n€ nivel t€ degeve te s€ drejtes. Em€rtimi e drejta pasurore e ka burimin nga definicioni i vete tC drejtEs civile, ku thuhet se, e drejta civile rregullon man€dh€niet shoq€rore me karakter pasuror. Andaj, p€rkrah€sit e k€tij em€rtimi theksojne se, kjo deg€ e se &ejtcs duhet t€ quhet e drejt€ pasuore, si em6rtim mE i drejt€ me subjektin e manEdh€nies juridiko-civile. Em€rtimi e drejt€ pasurore mund te konsiderohet me p€rmbajtje shumd td gier€, nd qoftO se nocionin e pasuris€ e kuptojm€ gier€sisht ku pcrfshihet edhe e drejta civile, edhe e drejta tregtare, dhe disa te drejta tjera. N€ an€n tjetdr, nocioni i pasuris€ mund t€ jet€ edhe mE ngusht€ se sa qE esht€ objekti tC drejtes civile,. q€ do td thot€, mos t€ p€rfshihen tC drejtat jopalurore, tE cilat sipas t€ drejtes pozitive g€zojnd mbrojtje nga dispozitat e tE drejtes fivile. N€ disa vende, civilist€t kete lende e em€dojn€ e drejte pasurore, por duke perCaktuar apo p€rkufizuar p€rmbajtjen e l€nd€s, ose duke i vene te dy 'emrat e drejte civlle (e drejt€ pasurore). dhe eshte i fidhur Emeftimi _q: ishte Iae, ne ne rgqekg. Nc giuhe tE ndryshme njihet giuhdn italiane: diritto giuhen frenge: droit priv6, nd giuh€o giermane: privatrecht, nd private. Ndse pranohet ky mendim lidhur me te drejtdn private del se kuptimi i sei eshte tep€r i gier€, aq me teper kur ekziston edhe definicioni se, e drejta civile €shte degE e t€ drejt€s private. Pra e drejta private €shte ndar€ nd m€ shum€ dege tc sC drejtes dhe si e till€ ajo duhet t€ p€rdoret vetdm si sinonim p6r td drejtdn civile. E dreita civile €sht€ pjesd e te dreit€s Drivate. Ne te. i. i. -. cifrl-konsiderojme se, ato kane qeilimin. e. p€rbasbkii! por €sht€ vEshtir€ t€ jen€ precize n€ nivelin e k€rkuar. Lexuesi nuk duhet t€ shqet€sohet kur kete l€mi n€ literaturcn juridike do ta hasd me em€rtime tE n&yshme' Em€rtimin e drejta civile, n€ rend tE par€, e kemi pranuar ketu p€r sbkak te objektit te,saj, por edhe p€r shkak te tradicionalizmit. Me tE drejte thuhet se, jurist€t q€ menen me k€G hone te sE a..itx, quhen civiliste6. Andaj, emdrtimi i k€saj liimie 6shte me drejte td quhet e drejta civile.. 5. Martin Vedris dhe Petar Klarid, vepra e cituar, fq. 5.. l0. www.e-Libraria.com. !.

(13) E DREJTA CIVILE I. -. PJESA E PERGJITHSHME. rI. oBJEKTT, pARIMET DHE srsrEMI r sii DREJTtS cryl_,n II.r. oBJEKTT r st nnrrrEs crvILE Oujekti i te &ejtes civile paraqet nje gcshtje t€ kontestueshme. Kur b€het {ale per objektin e te drcjtes civile nuk ndihmon edhe vet€ fakti se, e drejta civile eshte njem nddr degQt m€ t€ vjetra dhe m€ t€ persosura tC drejtesise. E giulssltion-masaeneniet uricliko-civile. me karakter Nje veshtkdsi e posagme eshte te p€rcaktohet sE juridiko-civile. i normave Cili rreth i man€dhEnieve shoq€rgre €sht€ objekt i te drejtes civile. Ne [terature thuhet se e drejta civile €s]rtii.Grttsi e rregrtrlave juridike me te cilat Eegullohen ato marr€dh€nie shoq€rore n€ t€ cilat njbr€zit hyjne fidhur me sendet, b€rjet, ose pasuriteT. Ne pyetjen g'€shte objekti i se drejt€s civile, jepet p€rgiigiia: "objekt i man€dh€nieve juridike-civile jan€ sende! b€rjet dhe pasuria Iidhur me tE cilat subjektet hyjnC ne ato marr€dh€nie"r. E drejta civile p€rfshine t€r€sinE e normave juridiko-civile. Mir€po, iishtE tep€r vcshd€ te percaltohet salGsisht se, cili €shtit objekt i kEtyre normave juridiko-civile. N6 teori thuhet se, objekti i te drejt€s civile jan€ marr€dh€niet shoq€rore me karakter pasuror, si dhe marrddh6niet tjera shoq€rore qC fillimisht nuk kand karakter pasuror, por ne instancii t€ firndit edhe ato mund td shprehen n€ vler€ pasurore. P€r t€ drejt€n civile nuk €shtE aspak kontestuese se, sbk€mbimi i vlerave ekonomike dhe tE drejtave jand objekt i tC drejtais civile. Por, nje veshtirEsi p€r objektin e te &ejtes civile paraqet tajtimi i t€ drejtave personale si objekt i te drcjtes civile. Qka do t€ thot€ se, kdrkohet te behet nje dalim se deri ku shtihen normat e iit drejtes civile nE negullimin e geshtjeve te karakterit personal, sepse nE kuad€r t€ t€ drejt€s personale b€n pjesE: e drejta familjare, e drejta statusore, dhe ketu ben pjesE e drejta e nderit, e drejta e integritetir fizik, e drejta e autodt, q€ ndryshe quhen t€ drejtat e p€rsonalitetit. NC kete drejtim;'giithmon€ ekziston mund€sia q€ t€ paraqiten norma'qe rregullojnd g€shtjet e !€rmendura r€ m€ shum€ dege t€ se drejtes. E drejta civile ttsht6 deg6 e s€ drejtes dhe si e till€ ajo rregullon marrddh€niet shoq€rore me karakter pasuror,.si dhe disa manEdh€nie shoq€rore qe fillimisht jane jo pasurore, por ne inslance tii fimdit shpreben si pasruore. .E dreita civ.le edhe fse shpeshhere identifikohet me t€ &ejt€n private, ajo nuk Esht€ 9_nlgl E civile t€ ne lidhmeri te drcjte me ndarjen e pcrgiithsbme te se &ejtes tre private dhe publike, pta ius publicum &e iw privatum. Kjo ndarje dallon nga e drejta romake, tC b€r€ prej juristir Ulpian @.1.1.1.2): "publicum ius est quod ad statum rei publicae spectat, privatum Qoud ad singularum utilitatem: sunt enim quadem publicae 7. '. Po ary, fq. 70. Po aty, fq. 70.. 11. www.e-Libraria.com.

(14) E DREJTA. u[ilia,. qudeam. privatum". CIVILE I -PJESA E PERGJITHSHME ka t€ b€jd me. do td thot€ se e. II.2, PARIMET E SE DRXJTES CTYILE. 7'. civile. Parimet e te. t-. ftll.t;;e. dtJ;tes, anet se f ala metod€ do te thote, rruga me e shkurt€ pdr Nea anitjen e nje qellimi t€ caktuar. Ne drinE juddike, si metoda (parime) te sd drejt€s civile zakonisht num€rohen kater metoda (parimi), t€ cilat jan€ t€ p€rbashketa per tere objektin e te drejtes civile. fra' raportet ihoqerore me karakter pasuor qe rregullohen me norma ti! t€ drejtes civile te se mb€shteten n€ k€to parime te se drejtes civile. K€to. --f;fieratwd J*iaite. disa autor€ flasin pdr metoddn e tB drejt€s civile me katdr karakteristikat e perrnendura dhe t€ bashkuara kumulativisht, quhen karakteristikat e 10. Ndetru" grupi tjetCr i, autorEve karakteristikat e metod€s metodds juridiko-civile juridike i- nurnron si parime te sc drejtes civile rl, dhe k€to parime konsiderohen tE pandryshueshme 6ate ztvittimit t€ giertanish€mr2. PCr studentet me e qarte Cshte qe keto ie trajiohen si parime te s€ drejt€s cMle, sepse termin parimet e hasin, si ne deget tjera te se drejtes, ashtu edhe nE institucionet tjera t€ sE drejtiis civile, per shembull, parimet e servituteve.. II2.1. Parimi i barabarEsisE. sE. s€ vullneteve te. FEfiltt. b*abarte.-Kyparim niinkupton. se, n€ t€ drcjt€n. ryre eshte parimi. i. civile midis pal€ve giithmone. Cituar sipas VedriS, M. dhe Klarid, P., vep. e cil, fq. 6. Gans, L H)E ne E &eian civile, Prishdne, 1972, fq. 46. tl v.a.is, vr al. n"rie, P., vcp. c cir., fq. 7. -t1"re,. e. to. " c"r"iii N.. art" ie. rioigtt". osnove gradjarckog prava, Ptavni Fakultet sveuciliste. t. Zagrebu,. Zagreb,2005, fq. 6.. 12. www.e-Libraria.com.

(15) E DREJTA CIVILE I. -. PJESA E PE,RGJITHSHME. i. ekziston koordinimi vullneteve tE tyre, gka nuk eshte karakteristike pdr te &ejten adrninistrative, ku kemi subordinimin e vullneteve td paleve. Pal€t jane tit barabarta ng konkete. Sa p€r marre Darasysh stafuset e edhe pse statuset e njd shembull ku shihet barabar€sia e jan€ ggig$atSli.cili paldve t€ ndryshme. Nje duhet t€ lidh kontrat€ p€r v€nien e ngrohjes qendrore nd nj€ departament te qeverise €shl€ i barabartE me pal€n tjet€r, i cili mund tC jetii nj€ qeveritar dhe ne kCte rast ai nuk mund t€ thirret n€ pozit€n publike. Pr4 me rastin a lidhjes se kontrates palet jane te birabarta dhe vullneti i agiustatorit nuk i n€nshbohet vullnetit tc qeveritarit, por pErkundrazi vie deri te harmonizimi i vullneteve te tyre, qe shpie deri te lidhja e kontrat€s p€r kryerjen e pun€ve n€ at€ departament. Barabar€sind e paldve e parashohin edhe legiislacionet pozitive. Te ne ketC e rregullon Ligii mbi Man€dh€niet e Detyrimeve i vitit 1978, n€ nenin l l, nd6rsa n0 RM "Ligii per Detyrimet" i vitit 2001, neni 4. :. Barabardsia e'pal€ve k€rkon kushte te bambarta ekonomiko-shoq6rore, sepse n€ fakt .mund te ndodh qE dikush te pranoje lidhjen e punes jwidike, si doinosdoshmtri gjendjes s€ tij. .e. ekonomike.. II.2.2, Iniciativa. e. :.:;... lirE e nal€ve. lniciativa e lir€ e. edhe. lind nE baz€ tii iniciativ€s sc lhc. lael. @*,. te. €ve,. e vullnetit qe. ttcnkupton s", palet me vullnetin e vet€ ndryshojn€ dhe i shuajnd tE drejtat e veta subjektive. e lir6 e €sht€ e mrmdur tE kontaktuese -marredh€niet jwidiko-civile. Kjo ka r€nd€si t€ vegant€ p€r sbkak se nc te drejtEn civile ouk ekziston p€rgiegjesia penale, andaj paldt duFet t€ jene shum€ tti kujdessbme kur vendosin t€ krijojn€ raportet juridiko-civile. Nga \io shihet se, pala kontaktuese e zgiedh blerdsin p€r tE bler€ nj€ send edhe pse sendin e ngiashixn me kualitete te njejta e shesin md shum€ shit€s te ndryshem. Pala kontraktueselE_rv_e-9-q€- e zgiedh subcjklb t4e te cilin hyn nd edhe obiektin e marr€dh€ni es ai Eshte lile te gka vendos se do t€ blej6 sot, nj€ do t€. i. e. vullnetit t€ tij.. tr.2.1_llltryioii. -. KY Parim. eg+rq!ne rastet kur nuk marrddhdnia at6her€ si mas€. t6. Ne te drejten penale, si ilenim ishte privimi nga liria, n€ te &ejtcn familjare do t€ ishte shkurordzimi, nd€rsa n€ te drejtEn civile do tE ishte p€rmbushja e obligimit te marre trga masa pasurore e debitorit permes rruges giyqdsore. Kjo e drejte eshte e garantuar edhe me Konventa nd€rkomb€tare, k€t€ shprehimisht e gjejme nE Konventdn Ewopiane pdr. l3. www.e-Libraria.com. "i.

(16) E DREJTA CIVILE I -PTESA E PERGJITHSHME. mbrojtjen e td drejtave td njeriut dhe td lirive themelore, Protokolli nr: 4, ku nE nenin I td protokollit parashihet se: 'Askush nuk munrd t€ privohet nga liria per te veftnen arsye se nuk 6sht€ ne giendje te plotcsoj nj€ detyrim kontraktual". Shembull mund t€ merret rasti kur dikush e humb t€ drejtcn e punds p€r sbkak tc voneses sg avio-transportuesit. Ne ketg rast, personi perylegjes nuk do t€ burgoset, por do te detyrohet t€ kompenzojd dEmin e shkaktuar p6r shkak td mosp€rmbushjes s€ obligimit t€ kijuar n€ mes tit udhdtarit i cili ka !€suar dEm dhe kompanisE avio-transportuese. $4nksio4i pasur-or e man-€hiydqncen kompenzon d€min e shkaktuar ose tE kerkoj kthimin e giendjes fillestare.. Il.2.4.lQarkullueshmEria Oartja). e tE. t.i. dreitave subjektive civile. Qarkullueshm€ria (bartja) e te drejtave zubjellive civile paraqet parimin e katdrt t€ s€ drejtds civile. Me qarkullimin ektin itat civile. ll vet6. Kjo eshte e njohrn q€ nga e cilat i ka edhe eivile t€ vet€m ato te iuris transferre potest quam ipse possidaf', qE do tii thote sq "askush n€ tjetin nuk mund t€ barte me shum€ t€ drejta nga ato tc drcjta tc cilat vetE i disponon", n€ qarkullimin ekonomik dhe juridik nga nj€ titullar n€ nj€ $et€r. Keto te drejta qarkullojne nga nj€ subjekt n€ tjetrin n€ baze te lieiit, marrdveshjeve apo ndonjd titulli tj eter juridik. Kjo te. civile nuk. e bade te giitha tc drejtat ciyllq. . Pr4 te bartshme, nC rend tC pare,. te. t€ drejtat sendore, si te drejta. Kat€r parimet e te drejtes civile, n€ raportin jwidiko-civil duhet t€ shprehen n€ m€nyre kumulative, qe do te thote se k€to parime nuk mund td ndahen ne menyrd te . pavarur. Disa parime t€ te drejtds civile, si p€r shembull, barabar€sia e pal€ve dhe deklarimi i lire i vullnetit dhe iniciativa e lire, ekzistojn€ edhe n€ te drejten farniljare (bashkEshortore). Sanlaioni pasuror (pronEsor) edhe ps€ cshte karakteristike p€r tE drejt€n civile, shpesbher€ vie n€ shprehje edhe n€ degd tjera t€ sE drejt€s kur kiirkohet kompenzimi i d€mit, si rezultat ndonj€ vepre penale apo sbkelje $etEr administrative. Nd€rsa, qarkullimi i te drejtave Esht6 parim i vegant€, Sepse kete parim nuk e giejme n€ deg€t tjera t€ sE drejt€s, pra e hasim vetEm nc te drejtEo civile. Barabr€iia e paleve eshtc rrjedhojc e shkembimit td vlerave ekuivalente t€ mallrave, td cilat vihen nd qarkullimin e lire. Palet duhet te jene tc barabarta dhe t€ ken€ iniciativ€ te lile kur bejne konraktimin e qarkullimit te vlerave me karakter pasuor.. i. t4. www.e-Libraria.com.

(17) E DREJTA CIVILE. I-PJESA E PERGJITHSHME. II.3. SISTEMI I SE DREJTES CIVILE me sistemin e te. civile. i cili prejardhjen. e ka. Persona (n€rsonae):. -Sende (res)dhe. _..-.-. @ Padi (actiones). KEiffiiffit€soi. edhe Kodi Civil Francez. Ky kod nd pjesen e Pare trajton. personat, d.m.th., subjektet e drejtilsis€, statusin juridik te tge, pastaj jet€n bashk€shortore dhe familjea nddrsa n€ pjesdn e dyte per objekt ka trajtimin e sendeve, respektivisht t€ drejt€n sendore (pronesinRi). =P€r dallim nga sistemi pdrvetesuar glerm:rne,. .:. i cili €sht€ edhe. sistem. nenkupton t€rEsin€ e. dhe. civile.. e qujm€ pjesa e. kete. eka. Nd k:uadEr t€ secil€s pjes€ te sit drejtes civile ekziston t€r€sia e dispozitave dhe rregullave juridike qc negullojne objektin e asaj dege te se drejtes civile. nga kat€r tone e civile. -N€. @. a. @ Ne te. e drejta familjare, e. cila paraqitet si degE e pavarur e. sistemit toa€ juridik.. Pi:rmbajtjen e pjeseve te se drejtes civile mE se mfui e prezantojod profesbrdt VedriS dhe Klari6, te cil€t shlsuajnc^ se, pjesa e pergiithsbme e te drejt€s civile p€rmban t6r€sin€ r e rregullave dhe parimeve.... ll. vedria, M. dhc Klarii, P., vep. c cit-, fq.. 12.. 15. www.e-Libraria.com.

(18) E DREJTA CIVILE I. -. PJESA E PTRGJITHSHME. In.INSTITUCIONET THEMELORE TT ST DREJTiIS CIVILE Ne te drejten civile ekzistojnE shum€ institute juridike.. im€ t€r€sin€ e normave iuridike qe negullojn€ ese e instituteve e juridik te trje shteti. civile konsiderohen: themelore n€ tE esnte. iuridik Dihet se sistemin qc te. e. cjvile ekzistojnE edhe. shum€ teksti do t€ trdjtohen veg e veg.. TV. E. n€ kuad€r te td &ejt€s cilat ne kuad€r te ketij dhe n€n-institute, t€. DREJTA DHE EKONOMIA. E drejta dhe ekonomia kan€ ndikime reciproke. Me te drejte thuhet se: "E drejta ne epokdn ton€ krejtcsisht _€sht€ frut i nj€ pun€ td vazhdueshme ndcrmjet€sim dhe koordinimi midis interesave te kunderta sociale, gie e dila zhvillohet nga asamblet€ pnlamestare, ajo gjithashtu €sht€ drut .i debatit dhe i liris€ s€ qarkullimit t€ ideve qd zhvillohen brenda itroqerisc". Qdo marreahenie shoqerore b€het raport juridik kur ajo marr€dh€nie rregullohei n€ m€nyrE juridike dhe sanksionohet juridikisht. Pron€sia si institut juridik jo vet€m q€ perfshinc teresin€ e normave me t€ cilkat p€rcaktohet p€rkat€sia r"odit dh" autoriiimet qe dalin nga kjo e drejt€ sendore, por titullarit sendi,qe " i proniisis€ i ofron edhe vlera ekonomike. Prondsia si e drejte absolute dhe Eshte objekt nocion juridiko-abstarkt paraqitet p€r qdllime ekonomike. Kur kdto qellime ekonomike normohen me noEna F iaktuara ateheqp pron€sia Csht€ Pushtet faktik dhe juridik mbi sendin e caktuar, e ky pushiet titirllarit i sjeli vlera pasurore n€ rn€nyrc tc drejtferdrejt apo t€rthorazi. E drejta civile dihet se cshte deg€ e pavarur e s€ drejtes, mirepo zhvillimi i saj €sht€ i kushtezuar nga niveli ekonomik i shtetit. Nje e drejtc civile e rregulluar &ejtpcNe-drejti -menyr€ ne iC p€..or* ka rdikim te drejtperdrejt- edhe nE ekonomin€ e tregut dhe zhvillimin e saj-. Lirisht mund tc konkludohet se e drejta dhe ekonomia kane ndikim t€ ndersjelltii.. t6. www.e-Libraria.com.

(19) E DREJTA CIVILE I _ PJESA E PERGJITHSHME. E drejta ne perdithesi ndahet ne te_rLqilin publikeGus prrblikum) sistem i normave pm te. marr0dh€nie n€. dh.€;$igg. juridik. si. apo mos tE p€rmbush sepse me to mbrohen interesat e shtetit....",.-'. E-r individiive.. eshte sistem. i mund t€. publike dhe tii drejtdn private €sht€ shum€ e hershme dhe ir€r.;': Ndarja n€ tE kete juristi i njohur romak Ulipiani shkruan se: 'E drejta publike Esh€ ajo q€ ka te beje me shtetin romak, nd€rsa 6GelT-private eshte ajo qE pErcakton interesat e perconave te caktuar." te kemi n6nshtrimin e jane te barabarta. juridike, ndersa ne te qE me tersin€ e nonnave e juridike civile rregullon man€dh6niet midis personave tE caktuar n€ bazd t€ karakteristik€s s€ plot€ dhe autonomise s€ vullnetit t€ tyre: E drejta civile eshte barazi e sU drejtds private. Nie.sa drejta publike, poashtu eshte pjese te dt ltet nE pi:rgiith€si qd me tersind e " " normave juridiko publike rregullon manddh€niet e shtetit dhe te tjerEve tC nvarua nga . $erarkia e strukturave te pushtetit, q€ karakterizohet me subordimin e vullnetit. Pal€t e marr€dhEnieve juridkie nuk jan€ tE barabarta nE kdtil rast. E drejta publike negullon org:nizon dhe firnksionimin e pushtetit shteteror N€ koh€n mE td re, me mbrojtjen dhe kcrkimin e respektimit t€ t€ drejtave te njeriut, edhe nd sfer€n e t€ drejtave civile, duke perfshire edhe tC drejtCn e pron€sis€ si te &ejte themelore t€ njeriut, e rregulluar me konventa te shumta nd0rkomb€tare ne te cilat aderojn€ shtetet naciorale, krijohet mund€sia qE ndarjes n€: e drejta publike dhe e drejta pdvate-t'i shtohet edhe nj€ ndarje plotesuese: E drejta fuazi publike dhe e drejta huazi . private. Nd shumd raste nuk mund te flitet p€r te drcjte publike td paster apo p€r te drcjte private.ne kuptimin e vdrtet te fialds.. 17. www.e-Libraria.com.

(20) E DREJTA. CIVILE I _PJESA E PERGJITHSHME. VI. ZHYILLIMI I TE DRXJTES CIYILE yl.l. VESHTRIM I SHKURTTR IIISTORIK E drejta civile si degd e sd drejtes eshte zhvilluar dhe persosri n€p€r shekuj. Kjo e drejte ka qen€ dhe €sht€ e varur nga niveli i zhvillimit kulturor dhe ekonomik i nje shteti. Zanafillen e te &ejtes civile e hasim edhe para kdjimit te shteteve ne kuptimin juridik' Kjo ishte e drejte zakonore, q€ rregullonte marr€dh€niet juridike ne karakter Pasuror. Natyrisht e drejta fillimisht nuk dallonte l6min e t€ drejtes penale nga t€ &ejtat civile, por me kalimin e koh€s u b€ edhe ky diferencim dhe m€ vonE giejme negull4 tE cilat jan€ ekskluzive p€r tE drejten civile. Zrvillimi i te drejtes civile vjen n€ shprehje m€ s€ shumti n€ koh€n e paraqitjes sd mallrave me mund€sin€ e qarkullimit te ryre. E drejta civile, nje zhviIin te vertete e ka n€,,koh€n.e te drejtEs romake, ku n€ fillim kontratat jan€ t€ rralla dhe k€to kontrata tc ashfuquajtura mancipacim jane td karakterit ceremonis€ religiioze se sa konhata nd kuptimin modemra. Klo nuk do t€ thotd se e drejta civile nuk ka ekzistuar edhe ne shtetet mJ civilizim, sig ishte Greqia e vjet6r, Asiria apo Babilonia. Mirepo kjo dsht€ veshtir€ t€ provohet ne menyrd shkencore. Ne njd fazE te zhvillimit shoqdroro-historik, sig quhet ndryshe n€ literatur€ koha e feudalizimit, e drejta civile p€rjeton nj€ stagnim n€ zhvillimin e saj. Te studiuarit e te drejt€s civile, qd ndryshe e quajm€ edhe shkenca civile-juridike, arriti nj€ shkalle te larte te zhvillimit ne Rome, q€ n6 teori njihet me emrin e drejta dymb€dhjet.tabelave romake. Ky zhvillim ndodhi giate shekujve vII dhe xII. Ligii cshtc akti i parii ligior romak i rxjere nga kolegii dhjet anetare special ligidh€ncs ". Pas t6 drejt€s romake, diia shekuj me vonc, nje zhvillim t€ konsiderueshEm ge te drejtes civile, pra edhe td shkenc€s juridike-civile, e kemi n€ Franc€ dhe n€ Gjemrani. Ne kete kohe-u paraqit€n edhe emra t€ mEdhenj t€ juristeve civilist6, te cilet patcn ndikim td madh n€ zhvillimin e t€ drejtes civile. Bazat e tb drejtes civile fillet i kane, pra, nga e drejta romake. Me t€ drejt€ thuhet se, ..E drejta civile bashk€kohore ka dale nga e drejta romake, nga kjo edhe em€rtimi vjen nga civile, pra nga te drejtat e qytetareve Gomak), dhe ne menyre i1!i1t<te lel Cbrpus iurk civtldi qe ishte e p€rbashk€t p€r t€ kat6r pjes€t e kompilimit te se drejtes o. romake nga Justiniani' N€ Franc€, n€ vitin 1804 nxinet Kodi civil, i cili pati ndikim te madh edhe nE t€ drcjtat civile te shteteve tjer, n€ rend t€ par€, nE shtetet me t€ drejt€ kontinentale. E drejta civile, po ashtu eshtazhvilluar edhe n€ ish-hapdsir€n e Jugosllavis€, ku n€ vitin 1844 nxinet Kodi civil i Mbreteris€ serbe, i cili nj€ kohe tc giat€ €shtf,imponuar jan€ edhe p€r negullimin e marr€dh€nieve juridiko-civile nd Kosove, nd€rsa n€ viset tjera (i noveluar me 1914, 1915 dhe 1916), Kodi i zbatuar Kod-i civil Austiak i vitit Pergiithshem Pasuror i Malit t€ Zi i vitit 1888.. i. ii. "P. lall. If Me gier€sisht shih: Gams, A. Hyrje nd E dteitcn civile,Hshtin€, 1988' Fq'13-20 15 Dzoo, L Gr-do*lro pravo,Sofic,2003, fq- 27 16 Gavella N. dhe t€ tjere, vep. e cit., fq- 5.. l8. www.e-Libraria.com.

(21) E DREJTA CIVILE I. -. PJESA E PERGJITHSHME. NC Kosovd dhe n€ Maqedoni eshte zbatuar nj€ kohe te gjate e drejta e perandorisd otomane ndn sundimin e sd cilds perandori ishin, n€ ketd rast vlen te p€rmendet Kodi Civil Turk me emrin Mexhele, i nxjemr pjese-pjes€ nga vitit 1869 deri mtt 1876.17 Nd Kosovd, e drejta civile eshte zhvilluar vazhdimisht duke u nxjemr ligje td ndryshme nd faza td ndryshme historike. K€to g€shtje holl€sisht prezantohen n€ pjes€n elibrit ku biihet fial€ pEr Burimet e te drejtiis civile n€ Kosovd. 'NE.:KosoVd pas vitit 1999, fiIIon nje fazc e re e zhvillimit tC te drejtcs civilg n€ m€nyr€ plotdsisht t€ pavarur s€ n€ firsh€n e ligiislacionit ashtu edhe n€ atd doktrinar(t€ shkenc€s juridike). Nd kete koh0 nxirren ligiet e plota per negullimin e manddhenievejuridike.-:civile, k€tu mund ti p€mrendim disa ligie mE t€ riindrisiihme: Ligji:p€r man€dh€niet e detyrimeve, Ligii per te drejtat sendore, Ligii p€r trashEgimind, Ligji per themelimin e nj€ negjistri p€r t€ drejtat e pron€s se paluajteshme. Andaj mund te thuhet se pas vitit 1999 edhe n€ Kosov6 filloi miratimi,i njc ligiislacioni civil _n€ kushte t€ reja politike, juridike dhe.ekonomike. Ligiet e',reja mbEshtet€n n€ ligislacionet civile t€ vendeve td zhvilluara Evropiane (Gjermania, Franca. t€SHBA-ve). Nd'Kosovd jan6 b6r6 perpjekje tE m6dha q€ ligiislacioni i ri t€ nxirret brenda nj€ kohe shumE t€ shktrtEr p€r te zevendesuar ligiislacionin civil qE ishte karaheristikd p€r nj€ sistem juridik krejt€sisht tjetdr. NE Kosovd, sot, e drejta mbeshtetet n€ parimet demokratike te shtetit ligior, nd ekonimin€ e lir€ t€ tregut, ne barabarsinE e plot€ t€ subjekteve pjesmarEs nE krijimin e marr€dhEnieve juridike - civile. dhe. 17. Gams, A, vepra e cituar. &. 25 19. www.e-Libraria.com.

(22) E DREJTA CIVILE I -PJESA E. vr.2. EDREJTA. PEnclrusurun. crvILE DrrE KoDIFIKIvrsr ME rE nnnorsrsrnm. sorE. xf. E drejta civile, si dege e vegante e se drejtcs qd rregullon nj€ l€mi juridike shumt: te giere, kusht€zoi nevoj€n qe te bchet kodifikimi i saj. Shtetet me nje sistemjuridik tit zhvilluar, kaluan nga negullimi parcial td drejtds civile - me ligie td veganta" nE aegullimin e t€r€sish€m p€rmes kodeve civile. K€to kode civile ruanin kontinuitetin e negullimit juridik te institucioneve tC te drejtes civile dhe munddsonin zbatimin e t€ drejt€s civile n€ menyre mE te lehtE. m€ t0 rdndEsishme. i. dhe shum€ kode t€. YI.2.l. Kodi Civil (Code Civile) 1804. . Kodi civil (code civile)eshte kodi m0 i rdnd€sishem i te drejtes civile. Ky. kod €shte n€ t€ m€vonshme e kodeve n€ nxjenjen pasur te madh ndikim nxjerr€ nE Francd dhe ka shtetet tjera. Pdr nxjerrjen e Kodit civil nj€ ndikim t€ madh ka pasur edhe vet€ Napoleoni, i cili k6rkoi hartimin e Kodit Civil. Kodi civil Francez u aprovuil ne vitin 1804 dhe b€ri rregullimin e marrcdhenieve jwidiko-civile ne nje nivel shum€ tE larte juridik. Kodi civil mb€shtetjen e vet e ka ne te drejten romake dhe n€ t€ drejt€n zakonore franceze, por edhe ne tC dlejten kanonike mesjetare, sidomos p€r rregullimin e geshtjeve famil.pre'!. Kjo ka mund€suar Se F "+"t ko;inuit;ti kultures Suria*e franieze. Nga jwistet, €sht€ vler€Suar se kodi eshte perpiluar me nje giuh€ t€ bukw dhe tc paster dhe t€ leht€ p€r ta kuptuar. Kodi civil u E hte rtooung* dheoi"t s definicioneve td m6dha lidhur me institucionet juridike. Kodi Kodi i Napoleonit per shkak te rolit qC ai pati nE nxjerrjen e _tij. njihet edhe oe *Kodi Civil ka vlerd historike dhe 6sht€ momument i t€ ".rio liapoleoni p€r CC ka deklaruar: drejtes civiie i shekullit XDf'. Thuhet se'Kodi civil Francez i vitit 1804 u pgrrytyrua si n;e uo; titri popullor, i cili mund te ruhej nE raft ngiitur me bibl€n e shtePise-'v,Rendesia fodt Civit nE ndeftimin e te drejt€s civile nd Evrop€ erdhi n€ shprehje me influenc€n e "tij ne kodifikimet e te &ejtCs civile n€ shum€ vende t€ bot€s. Kodi Civil, edhe sot pas 200 vitesh formalisht €shte na ftqi n€ FrancE, natyrisht me ndryshime t€ shumta qE jan€ pjesii e koclit civil. Pjeset dhe institucionet t€ cilat rregullon Kodi civil Francez nuk prezentohen nd k-6t€ pjes€, p€r shkak se ato do t€ trajtohen n€ pjeset tjera te libtiE ko. q9 le hitrt pe, i*tito"ionet e ni:ryshme tii tE drejtes civile, p€r shembull, trajtimi i pronEsis€ do t€ prezantohet edhe nga k€ndi i Kodit Ciil Francez.. i. i. It prof.dr.sc. Vladimir-Djura Dega+ Code Civil: Zbirkaradova sa Znarcttenog *IP4 Pravni fakultet Sveudilista u Rijeci, Rijeka, 2004, fq. 15. r, ;dieruy ilent;,, iraditi e se drey'es cwile, (The civil lae Fadition), Pcrkthim nga Stavri Pone dhe Irena Kol4 Tiran€, 1993, fq.33.. www.e-Libraria.com.

(23) E DREJTA CIVILE I. vt.2.2.. -. PJESA E PERGJITHSIIME. i vitit 1811. Kodi Civil Austriak (KCA) i vitit lSlldshtd kodi i dyte mE i r€nd€sish€m i cili u nxorr n€ fillim tc shekullit XD( Kodi Civil i Pergiithshem eshte miratuar me dt. 01.06.181I dhe ka hyre nE tuqi me 01.01.1812. Kodi i pergiithsh€m civil Austriak, i cili ka hyrd n€ fuqi rre 0I.01.1812, dhe me novelat (hi) te vitit l9l7 eshte zbatuar n€ Kroaci dhe Slloveni deri n€ ptk-fimdimin e Lrrft€s se Dyte Bot€rore (194t20. Kodi civil i Mbretdris€ serbe i vitit 1844 ishte njE version i shkurtuar i Kodit te pCrgiithshem civil :' austriak2r. Edhe ky kod mbeshtetet nd parimet e tc drejtes romake, tlhe 6shte shlcrirai me nje gjuhe td kuptueshme. Kodin e PErgiithsh€m Austriak e karakterizon sistematizimi i qu.ti foai Civl eustriak eshti: zbatui edhe n€ territoret e ish-Jugosllavisdz. Mund te thuhet se dispozitat e tij si negulla te te drejtes civile mund tE zbatohen edhe sot, kjo do td thotd edhe n€ Kosov6, o€n disa kushte te c,ktuam. Pr4 formalisht nuk pedashtohen te zbahrarit e rregullave juridike te Kodit Civil Austriak, ne mungesc dhe nE pajtim me legjislacionin ekzistues.. YI.23. Kodi Civil Gjerman (KCGD. 1900. Kodi Civil Gjerman (KCGj) si kod mE bashk€kohor, p€i shkak se u nxor gati 100 vjet pas Kodit Civil Francez, gjegiesisht ne vitin 1900, p€mrban edhe shum€ institucione juridike, te cilat nuk i njihte Kodi civil Francez. Edhe Kodi civil Gjerman konsiderohet vep€r e madhe kodifikuese. Edhe Kodi Civil Gjerman ka p'€suar ndryshime dhe plot€sime td shumta. Kodi Civil Gjerrnan pati nclikimin e vet ne nxjerrjen e-kodeve dhe legjislacioneve civile td shumd shteteve tjera. KCGJ ose BGB p€rbehet prej pes€ librave ku secili ka te bitje me gEshtje t€ caktuar: Libri I Pjesa e p€rgiithsbme dhe e drejta sendore, Libri II Detyrimet, Libri III E drejta e pron€sisd, Libri ry E drejta Familjare dhe Libri V E drejta trash€gimore.. 20. Prof.dr.sc. Vladimir-Djura Degan, vep. e cit., fq. 15.. ''z Po aty, fq. 16.. Me gjeresisht shih: Gavell4 N., vep - e cit , tq.4?-. 2l. www.e-Libraria.com.

(24) E DREJTA CIVILE I -PJESA E PERGJITHSHME. YI.2.4. Kodi Civil Zviceran (KCZ) 1907 Edhe Zvicra, kahas shteteve tjera t€ Ewop€s, beri kodifikimin e tii drejtds civile. Kodi civil i Zvicrds eshte aprovuar nd vitin 1907. Ne Zvic€r, pjesa e td drejt€s civile detyrimet jan€ rregulluar me kocl te vegante, qe nuk esht€ karakteristike pEr shtetet tjera. Koii mbi- Detyrimet i Zvicres, eshte miratuar n€ vitin 1911. Kodi civil zviceran pati ndikim n€ nxjerrjen e kodeve te shteteve tjer4 dhe lirisht mund t6 thuhet se Kodi civil turk i vitit l9t6 dshte nje kopje e Kodit civil zviceran. Kodi civil zvicemn €shte i recituar edhe nea Brazili (1916), eti. foaet civite, *i;ntak te ztrvillimit te ekonomise se tregut, kand p€suar ndryshime dhe plotdsime. Paraqitja e institucioneve t€ reja k€rkonte q€ tE negullohen me dispozita plot€suese.. Kodi Civil i Shqiperise (KCSFI)u nxorr n€ vitin 1929, kohe q€ i pthket Mbreteri,se s€ Ahmet Zogut, dhe esirie i inspiruar nga Kodi Civil Francez, Italian dhe ai Zvicerana. Ky kod mund€soi t€ rregullohen-manedheniet juridiko-civile ne menyrc mE t€ holldsishme. Mir€po, me ndryshimet n€ sistemin juridik tc Shqipiiris€ krijohet nj€ legiislacion tjet€r i pul/u*t i shqiperise pas vitit 1945 p€r tii dalur n€ {stemin e d juridik te pas-viteve 1990 dhe te rxinei nje tod i .i civil qd konsiderohet mjaft modem. Kodi i ri Civil i Republik€s sd shqip€ris€ eshte miratuar ne vitin 1994 dhe hyri ne fuqi md date 29.07.1994. Ky .kod eshte indare n€ disa pjes€, pra subjeklet e s€ drejt€s, te drcjten sendore (pronesia€), t€ drejten e detyrimeve, te drcjten e tashegimit-. =-. Italia" si dhe shtetet tjera, nxori Kodin e vet civil n€ vitin 1942. Ky kod p€rmban neth 3000 nene.. LigiiperdetyrimetiKosov€s,edhepse€sht€imiratuarngaKuvendiiKo^sov€sai r" nuk eshte nenshkruar nga P€rfaq€suesi Special i ,od. nof ku hyre ne fuqi per "oy" Selsetarit te p6reiithshem te Kom-beve te Basbkuera (PSSP). Ky ligj bazen e ka n€ Ligiin --mbi detyrimet t€ vitit 1978 dhe n€ t€ drejten Gjermang'. Li;i. p€r detyrimet Pjesdn e vegant.. i. Kosov€s eshtE i ndare n€ dy pjesE: PjesEn e pergiithshme dhe. VI.2.8. Ligii pEr Detyrimet i Republik€s. sE. MaqedonisE i vitit 2001. eshte mkatuar n€ vitin 2001. Ky ligj eshte i rnarredhenit e mb€shtetur nC ish-Ligjin p€r defyrimet tc vitit 1978, i cili i negullonte detyrimeve n€ nivel federativ.. Ligji p€r detYrimet i -MaqedonisE. u Juliana Fuga (Latifi),. E. Drejta Civile:. Piesa e Pergiithshne, Tiran€, 2000,. fq' l8'. 22. www.e-Libraria.com. ..).

(25) E DRT,JTA CIVILE I. -. PJESA E PT,RGJITHSHME. vrr. E DREJTA crvrr,n xE srsrnun{ JIJRTDTK coMMoN LAw N€ t€ drejt€n e sistemit juridik anglo-sakson ,rdiyshe quhet edhe common low, e drejta civile mbeshtetet n€ sistemin e precedenteve giyq€sore. Gjykat€si, sipas.k€tij sistemi, vendimin e vet per g€shtje civile e bazon n€ vendimet gjyqdsore, ne rastet e. : gjykuara. Ky sistem j uridik, pra, csht€ i dalluesh€m nga ai i sistemit juridik kontinental. Sistemi jwidik qou@arlas esht€ paraqitur ne Angli dhe ka dep€rtuar nE vendet tjera 'te botes, te kolonizuara dhe t€ inlluencuara nga Britania e Madhe.. T€.vendoswit e g€shtjeve juridike civile, duke u mbEshtetur nd mstet e gjykuara (case la€), k€rkon nga giykata qe vetem te zgiidh rastin konkret.. Rastet e gjykuara n€ sistemin common /irw paraqesin burimin kryesor td se drejtes civile. P€rve9 rastit te giykuar (case lae), si burim i se drcjtes eshte edhe statute lac, q€ .. ,Eshte forme e legiislacioni{ qe nxirret nga organet ligjdhen€se p€r tC rregulluar ndonjd gcshtje:juridiko-cMle, ndryshe nga ajo qE njihet n€ praktiken giyqdsore, ose qd k€rkon rregullim tC vegante. Nd sistemin common /aw nuk kemi kodifikimin e te &ejtes qivjlF----. (private).. ^f. Sisiemi juri dik.common /aw esbte mjaft i perhapur sot ne bote' Ate e kemi n€ An${, SHBA, n€ Kanad4 n€ Australi, nd disa shtete te Afrikes, Azise, etj. N€ disa shtete qE talojne sistemit juddik common law, sig jane SHBA-ti! dhe. i. Kanadaj4 ekzistojnE shtete, respeltivisht rajone, tE cilat kan6 kode civile, pra e rregullojn€ t€ drejt€n civile sipas sistemit juridik kontinental, p.Sh. Luisiana, Kuebeku, etj. Autoret kan€ krahasuar sistemin jurdik kontinental me atE Common Law per te treguar dallimin egzistues midis tyre, por edhe pcrparsite dhe dobcsite e njerit apo tjetrit sistem jurdik.. Yrn. rJN.mrKrMr r rE DREnfrs crvn,u m6 nynopt. Tii ncl€rtuarit e nj-c Bashkimi Ewopian @E) modern €sht€ thuajse i pamundur pa njd tc &ejtc civile te kodifikuar n€ m€nyr€ unike p€r t€r€ shtetet e Bashkimit Ewopian. Kjo munddson qarkullim t€ lir€ tfrvlerave pasuore, ajo qd quhet qrkullim i lire i mallrave dhe shdrbimeve. Kodi civil Ewopian EshtE i kusht€zuar nga shum€ shkaqe qE e b€jn6 jet€n n€ vet hap€sirEn e BE-sE. Deetaizrni i te &ejtits civile nacionale dhe shkuarja e saj drejt ewopianizimit dshte parakusht pdr nj€ bazd,ijo ietEm ekonomike, por edhe te vet $rtetareve te Bashkimit Ewopian. Autor€t konsiderojne se evropianizimi i te drejtes civile eshte i mundur, aq mE pard kur ka qen€ i suksesshdm dekantonizimi i te drejtcs civile n€ Zvic€r, dhe n€ kete mdnyre. www.e-Libraria.com.

(26) E DREJTA CIVILE I. -. PJESA E PERGJITHSHME. mund te realizohet edhe denacionalizimi (i tts drejtave nacionale) i t€ drejtds private (civile) dhe krijohet erropianizimi i te drejtds civile (private)z4. Evropianizimi i te drejtes civile €sht€ i varur edhe nga niveli edukativ (arsimor) i njohjes sE t€ drejtave private nacionale, sepse ne kete menyre hapet perspektiva pdr nj€ te drejte unike (t€ perbashket) dhe t€ pranueshme per te giitha shtetet e BE-sd. Te drejtat e snteteve edhe sot kane shum€ elementet te pelbashketa, por ajo €sht€ m€ e dukshme n€ nivel te sistemeve juridike, pra .shtetet e sistemit kontinental dhe shtet e. il*'#Hil|jffiff:,1i1Tr*. B*ope ,do tc b€je t€ mundur heqien e kolizionil tc risieve n€ fush€n e t€ drejtes civile.Td meret vetgm zotesia deliltore e personit fizik '. IX. MARREDIIENIET E TE DREJTTS CTVILE ME DE. TJERATII SIi DREJTES. civile. Sot, e. E dreita familiare ishte nga e drejta civile si deg€ e. ton€. E ne. ato e. dallim. kushton fakti. i ekzistimit td pron€sis€ se perbashket te e l€mi eta bashkeshortore. E. tE,anarr€dh€nieve te iq d€rsa e &ejta civilg. nE t€ cil€n raportet e mallrave, nd6rsa e see si9. ne martese dhe. z. rteno, Fratz" La denationalbation du droit privd dars L'union Europdenne' L'Eutop€utbation du prrv4 Edition Universitaires Fribourg Suisse, 1998, fq' 24'Ne€ york, sHBA,2000, fq. 6. iad;, i"ti;ab;, ianity Lae (sJcorrd Editionl, aspen ta€ Busines,. &oit. 'J. 24. www.e-Libraria.com.

(27) E DREJTA CIVILE I _PJESA E. i bashk€shortdve,. bull). PEf,GJIIIISHME. obligimi. Pdr. mbajtjen e disa antardve t€ e. ]ffiffi.-U**ffie. rregullohen sipas parimeve t0 sd mEE madhe hyjn6 n€ td drejten civile, e sipas kijimit.te e."il' e s€ drejtds fafimlj;-juridike. Nga ans tjet€r nj€ gtgi ,r." :l"lb.:.." tr*hcgi*o." na tanje shum€ tE ngushta me t6 drcjtcn familjare. N€ mes t€ drejtes -civile arr" rioii*. lidhje , ngiajsheri te pjescrisbme "kti"t-o.n edhe n€ metod€n e negullimit - -p"Gr" marrdhenieve juridike me dhe inftiativa e lirc, sepse barabarsi" " wllnetare qe ekzistotr ne tC drejten civile, ekziston edhe nE tE marrveshje t€ barabarte dhe 'ai i t€,' Jre3ten familjare (le 'kurorzimi). Poiketu mungon palTl i sanksionit-pasuror qar-tculluarit te te drejtave, tC cilat i kemi n€ td clrejtEn civile'. ffi. j*.. "i:i€. kiji'i i. IX.2. E Dreita Civile dhe E Dreila Administrative Nd rend td par€ duhet theksuar se e &ejta civile dhe ajo administrative janii dy degc te vjefa te &ejtcsise. Por e e karallerizon metoda. pasuror mit tE o sanksi. - m€ konkretisht e. lloj te ekziston nj€ mori tlispozitash qe kryesisht kan€ karakter juridiko-administrativ. Oisa marredhgnie rregullohen - t€ shprehemi ashtu - ne menyre te kombinuar, dmth. edhe me dispozitat e'njeres deg€ edhe me dispozitat e degds tjet€r. Kjo kushttizon linden e pyetjes geihte natyra e marr€dhenies pasurore - juridike e rregulluar n€ k€temenyrd - a estrte e taratcterit civil apo administrativ. sipas mendimit t€ disa autorve kjo detyr€ do tE: p€rcaktohet n€ baz€ t€ asaj se cili parim ka ardh€ m6 shum€ nE shprehje. Ndse numri -k y".o. upo m€ i madh i ellmenteve rregullohen civilo-juridikisht psh. n€se marr€dh€nia lind me kontratd n€ baze te dispozivitetii te trE t0 paleve, ateherd marrddhEnia do t€ fiton karakterin civilo-juridik Gstr. qmini i mallit apo sh€rbimi vertetohen me pjesmarrjen e organit shtetror ose kontrata hyp nC fuqi at€herii tur td meret pElqimi nga organi shtetror). A. Crupgc fq.4l. "Percaktimi. i'karakterit t6 marrddh€nies eshte me rdnddsi nga se prej saj varen juridike - p.sh., cila giykate eshte kompetente per gjykimin e shum6 g€shtje procedurale -mai" kontesteve qe n€ mes pal€ve te keryre muinedhenieve - kontesti civil - apo adminisuativ.. 25. www.e-Libraria.com. '. .;.

(28) E DREJTA CIVTLE I. -. PJESA E PERGJITHSHME. IX.3. E Dreita Qiyilg flhe E Trreita e?xIGL Dikur marr€dh€niit e pun€s i rregullonte e drejta civile. Sot e drejta e puncs esht€ degd e pavanir e se drejtes e cila €shte formuar n€ fillim (gjate) glEhrllilIX si rezultat i intervenimit m€ t€ madh€ td shtetit n€ rregullimin e marr€dh€nieve te punes. Keshtu qe, te ne (e edhe n€ disa vende te tjera) manEdh€niet e pun€s i rregullon e drejta e pun€s si deg6 e vegant€ e &ejtesise. Man€dh€niet e pun€s dikur rregulloheshin nga e drejta civile sepSe kjo i konvenonte klas€s sunduese - kapitaliste, nga shkaku se i mundEsonte tE eksploatonte m€ leht€ klasen pun€tore'- sepse nuk ekzistonte kurfar marr€veshie n€ bazd t€ barabarsis€ s€ paldve, sepse mjetet e prodhimit giindeshin n€ duart e nj€ personi dhe kjo mund€sonte eksploatimin e punetorit. Me intervenimin e shtetit kemi nje varg dispozitash administrative - juridike (mbi rrogat minimale, mbi kushtet e pun€s, mbi mbrojtjen sociale dhe sh€ndetesoie tE Puntorit ed.j perbdjne nj€ sistem t€ vegant€ dispozitash. Por edhe pse g€shtjet qendrojn€ k€shtu rig-i pe"""tiae*, vet€ fakti i pagimit te ekuivalentit p€r fuqine puniitore, qoftE_n€ form6 te:m6diges, qofte n€ formd t€ pjes€marjes n€ fitim (tek ne) eshte n€ esencd e kamkterit civil-juridik, e nga kjo del edhe lidhja e te drejt€s civile me td drejt€n e pun€s'. D(.4. E Drejta Civile dhe E Drejta-Tregtare. E drejta tregtare paraqet nj€ teresi te pavarur q€ ka dalur - blp* nga e. drejta tleg€ e pavarur e se drejtes'o n€ sistemin ton€ _ civile. e arilta tre-gtare,-sot, konsiderohet juridik. pasuore NE kushtet e sotit e drejta tregtare esht6 lCod6 qe nelullon marr€dh€niet ne mes personave juridik tregiar. E &ejta ekonomike n€ ate pjese me tC cilen rregullohen marr€dh6niet kontraktuese,l edhe pihgjegjesia materiale ne esence €sht6 e drejt€ zuUlekievJreAizohet pgrrnes giykat€s speciale. I aojo detyrimore. Mbrojtja e ketyre -6sht€ pik€ mb€shtetEse e shumE deg€ve tjer4 pr4 edhe e t€ ci.rrile ka pika takulse ose. n€ Drejt€s Tiegtare. ShumE rregulla me t€ cilat r-regullohen rhan€dh€niet qe b€jn€ pjes€ te arejten tlgtare, jane rregulla juridiko-pasurore.Normat e te drejt€s civile,nE mungesen te dispozitavJ ng" i d."3tu tr"gtut" , zbatohen edhe- nd fushdn e t0 drejt€s tregtare . 'Sot tre*tare e areita civile zgierohet edhe n€ objektin e giertanishem te se &ejtes nxirren dm.th., sepse tani na piraqitet n€ dume vende kodifikimi i te drejtes detFimore, li$e te veganta per rregullimin e detyrimeve - kontratave tE ndryshme. Edhe _Ko3ova ka pe*"g tj_erash negullon edhe ato kontrata qe figiin mUi defumet(200a), i "ili aoi tuol;ui'e quajtur edhe si i*euia tregtare dhe Jang mesuar ne te drejtdn tregtare, si N€ psh. kon:trata mdi kontrollimin e mallit, shpedicioni, kontratg p€r licenc€n, etj. edhe ato hepubliken e Maqedonise eshte mirat"ar Li6i per DetyrimefT, cili i rregullon konhata t€ cilat deri tani janE quajtur si kontrata tregtare'. fr"..*. Nikolovski, Aleksanda4 Trgovsko pravo' Strkup' 2000' fq' 9' - , tt Zukon ra oLligu"ionite odnosi, SluZben vesnik na RM' nr' 182001 26. 26. www.e-Libraria.com.

(29) E DRXJTA CIVILE I. -. PJESA E PT'RGJITHSHME. Nga kjo del se shumica e negullave q€ vlenin per qarkullimin e terdsishem te mb€shtetur nd rregullat e s€ drejt€s civile do tE vlej€ edhe p€r qarkullimin nE mes sr.rbjek Idve tregtare.. flg dhc E Drejta NdErkomb6tare Private E drejta nd€rkomb6tare private €shtd deg€ e pavarur e drejtdsis€ e cila pErcakton zgjidhjen e konteSteve tC lemit juridike pasuor, tC cilat marredh€nie jiridike pasuore p€rmbajnd elementin e huaj. Te nje marrcdhenie juridiko - pasurore elementi i huaj, si p€rcaktues i kompetenc€s ligiore, mund t€ paraqitet te palet e mariidhcnies juridike civile (nii subjekt), pastaj te vet objekti, pia sendi ka prejarclhjen nga nj€ shtet i huaj, ose ne vet p€rmbushjen e detyrimit, p.sh pagesa apo kryerja e pun€s td b€het nB.nj€ shtet tjet€r. Ky element i huaj te.narrEdhEnia juridike civile mund te paraqitet: nii subjekte, objekt apo detyrime(veprimet). Man€dh€niet juridike civile (pasurore)qil laijohen nE EkoniminE e tregut me liri te plot€ te qarkullimit t€ malldrave dhe td njerzve, jane te kushtezuar qE kontatat te fidhen edhe midis peBonave te shteteve tC huaja .N€ kdto raste duhet t€ dihet e drejta civile e cilit shtet do te zbatohet nE kEto raste. E drejta ndErkomb€tare private nuk jep dispozitat e veta te veganta materialo juridike p€r negullimin e manddh€nieve, por vendos (p€rcakton se cilat prej nonnave ekzistuese tit se dr€jtcs civile, t€ nj€rit apo shtetit tjeter do t€ zbatohen n€ rastin konkret giegiesisht n6 marr€dh6nien e dhdn€. Nga vet fakti se e drejta. nd€rkombdtare private p€rcakton se e drejta civile e cilit shtet do td zbatohet pdr negullimin e kontesteve td hapur4 tregon edhe lidhjen e k6saj dege me te drejtEn civile. E {rejta nd€rkomb€tare private dikur ka qenE nE kuad€r tc sC drejtes civile. Elementi i huaj ne lidhje me: palet; objektin; veprimin €sht€ pdrcakhnr se cila e drejte do tE zbatohet ne kontestet eventuale .. jurisdiksioneve t€ shteteve tE ndryshme p€r zgledhjen e g€shtjeve ne mareveshjet e ndryshme 'o biraterale dhe - civile, mund t€ gjindet juridiko-civile me element t€ huaj, ose duke b€r€ multilaterale per zgiidhjen e g€shtjeve gier€. unifikimin e tc drejtEs civile n€ Evrop€ dhe md. Tejkalimi i zbatimit. te. juridike. 2E. Me gjeresisht shih: Frangesko Golgan o, E Drejta Privale, Hty'je - pronesiq, Trarie,Z\A3, fq-22.. a1. www.e-Libraria.com. :.

(30) E DREJTA CIVILE I. x.. -. NDARTA E. -. PJESA E PERGJITHSHME. NoBlI4YrjIrRr?IKll. Norrn€ jurdike , konsiderojm€ ate rregull te sjelljes dhe p€r mos respektimin e saj egziston sanksioni. oblisuse dhe autorizueseNormat juridike sipas p€rmbajtjes, ndahen n9: LiO bffe apo mosb€rie. Normat tE cila ndal Normat ndaluse iand ato pcr G Arelen penale. Personat tE cilet nuk i juridike ndaluse jan€ respektojn€ nonnat ndaluse b€jn€ vepra penale tE cilat jan€ td d€nueshme n€ baze t€ ligiit penal.. ato norma. ;bttC,r* j"te k*"kt ristike p€r te drejten. o-rmat obliguse krijojn€ raportin e subordinimit te paleve. ato norma iuridike tE cilat personin e autorizojn€ td nddrmar apo. tE caktuar. kiyr enormavglfetpe$oilGndos-p€r. p€r t€ drejten civile. E drejta civile mb€shtetet nc juridike munddsojn€ n€ krijimin e marr€dhdnieve *tto.tio e lire tE pal€ve. K€to norma juridike nc bazc t€ koordinimit t€ wllnetit t€ paleve. '+ Nomrat siDs efektit iuridik ndahen ue:inpsrative dhe. iltormaf autori^.t" ;"ne k"r"kteristike. ndahen nE norrnat e verteta. deklaratore- kur ligii deklaron. marrddh6nieve pasurinE q€ kan€ realizuar. ligji.(lieii nbi trashigimi).. dispoziltat konsultativeftur thot eshte e obligueshme tE ekziston data e testamentit).. 28. www.e-Libraria.com.

(31) E DREJTA CIVILE I _ PJESA E PftRGJITIISHME. ai. Zbatimi i ligjit esht€ baz6 pcr sundimin e ligiit n€ gdo shtet. Shteti ligior, konsiderohet i cili mundEson q€ zbatimi i ligiit te jetesohet nga qytetaret dhe td mbrohet nga gjyqdsori. Ligjet nga njdhere nuk jane aq t€ qarta qE tE zbatohen leht. PCr kete kErkohet edhe qaftesimi i tyre q€ ndryshe quhet edhe interpretimi i ligiit. doti! thotd latine teksti i sepse me dallohet nga juridike. rregullave Interpretimi duhet dalluar edhe nga zbatimi i "' Pdr interpretimin e ligieve nje rJ te rEnd€sish€rh ka edhe shkenca juridike civile, e cila menet edhe me interp;timi;e te drejt€s pozitive. Nevoja p€r interpretim rezulton nga fakti i mosp€rsosjes s€ giuh€s me te cilen ligievenesi *, osrmat .-' shdrbehet dhe n€ shum€llojsbmerind e marEdh€nieve juridike civile t€ "i1ut duhet ti negullojnd. Kodifikimi i plot€ nuk €shte nE giendje te negulloje n€ m€nyr6 tE plot€ man€dh€niet jwidike civile, ndErsa kur mungon kodifikimi plote giendja n€ rregullimin e mandclh€s juridike civile 6sht€ edhe mE e r€nd6. Interpreti.ii i &ejte i norm€s 6shtd kusht i domosdoshmerisd p€r zbatimin e saj te drejte me gka realizohet qelimi per te cilin eshte nxjerE edhe vetd norma-. -. '. i. -. se sl. ne. e vdrtete e. D}IE. -. Teo. e. teI. dffivetdm. vullneti i ligiedh€n€sit qc ne ligi ka ardhur n€ shprdhje dhe me Me interpretim duhet te giindet ky vullnet i vdrtete.. Teoria obiektive e interpretimit paraqitet n€ td njdjt€n koh€ e nj€koh€sisht - -:--. me teorin€. subjektive. P0rfaq€suesit e ieorisd objektive tE interpretimit provdjne se ligii si gdo {alii e shpreht[ apo e sbkruar ka ate r€nddsi q€ ia ka dhEnd autori por nuk eshte mase vler6suese e vetme ajo se gka li-gjevenesi ka menduar por n€ ligi duhet k€rkuar edhe r€nddsin€ objeltive aknrale. autori i teori. Njd p€rfaq€sues i teoris6 objellive Julius Binder thot6: P€r v€rtetimin e p€rmbajtjes dhe suazat e nj€ norrne juridike;nuk vjen n€ shprehje eksklutivisht pasqyrini mbi q€llimin e saj€ te cilin ligiEv€n€si e ka pazur n€ koh€n e nxjerrjes s€ tij, por detyra e inte4pretimit eshte ta kupton norm6n juridike me realitetin e giall€ me mar€dhdniet empirike dhe idetd. 29. www.e-Libraria.com.

(32) E DR.EJTA CIVILE I e. qellimit. -. PJESA E PERGilTHSHME. t€ koh€s se sotme. Vet€m at€her norma juridike mbetet n€ pajtim me iden€ e. si drejtds, paraqitet si shprehje e tE menduarit objektiv. Gjyqetari nuk eshte "sherb€tor" i ligjit por kreator te &ejtes i cili duke e interpretuar ligiin shfaqe idet€ qd permban ai dhe t€ njejtat i vazhdon. E drejta e jon€ e paraluft€s d.m.th. doktrina ka pasur dy drejtime:Njdra eshte mbeshtetur nC vet€ tekstin e Kodit civil serb i cili n€ parag. 8 ka parapard: "Kur ndonj€ dispozit€ e Kodit 6shte e pa qartd duhet k€rkuaflqelimin e ligi€dhcn{sit". Pra ndaj duke pas6 p6r baz€ k€tii prof.Ninko Peric mendon:'lrlj€ koncep €shte vetem vullneti qc ka udheheq€ ne krijimin e normes i jep nocionin(kuptimin)dhe ekzistimin e vertetE nga gka edhe drejta e shkruar bEhet md e r€nddsishme Se ajo zakonore". Nd€rsa Dr. Lazar Markoviq ndan mendimin e kund€rt dhe pranon teorin€ objektive td interpretimit sepse ajo"mban llogari mbi qellimin dhe detyr€n e sC drejtds si dhe p€r natyrdn e saj6.. Normat e KS nuk munden t6 interpretohen ashtu sig jane interpretuar n€ vitet e 50 t€ shek. l9 rrethanat j eta dhe e drejta kan€ ndryshuar. Realisht shiquar k€to teori nuk mund td p€rmbush6n q€llimet e bterpretimit. Teorija subjektive mbetet ne te kaluaren dhe ignoron zhvillimh e se drejtes duke penguar -feo-riu qe ajo tu pershtatet mar€dh€nieve td reja. oUjictive- interpreton ligiin pavarsisht nga wllneti i ligivenesit duke i dhenE kuptimin q€ del nga teksti i norm€s sipas kriterve s€ tanishme dhe mund t€ sjelle deri te tejkalimi i ligiit dhe deri te njE liri e rcpert p€r gjykatesin i interpreton ligiin sipas interesave t€ caktuar. fuqi Qe te pengohet interpretimi i pastert objektiv apo subjektiv i nj€ ligii i cili itshte ne e dhe zbatimit ndp€rmjet nxjerjes kohe nje kohe td giat€ dhe te i cili ekziston nje interval jo domozdoshme eshte qe figievttn€sit me kohe t€ intelpreton drke i ndryshuar normat aktuale t€ cilatjeta i ka tejkaluar.. )il.T. LLOJET E INTERPRETIIVtrT Ekziston shum€lloj shm€ra t€ interpretimit. ruseml inte?rqti rne:. i cili. e. ka. n€ foim6n e lieiit. interpreto -puifEf:o6etnE gazeten z.1fiarc si edhe vet ligii. ne rastet Interprgllgigiyo€sor e b€jne giykatat me rastin e zbetimit rlg. Ai. -. e b€nE. doktrinal €sht€ i njd ndihme te madhe Per gjykatat nga se koontribuoa te kuptuarite drejte te figiit dhe zhvillimit te teorise dhe praktik€s. 30. www.e-Libraria.com.

(33) I-PJESA E PERGJITHSHME. E DREJTA CIYILE. iishte. esnte sqanm. timi. i. iike. kemi. edhe. te. I. esnte. es. i. dispozitave me caktimin e te interpretimit. llhe. t6: sierd - Ndodhe. ll ne. ne qofte se kuptimi nxirret dhe zb:atohet CA,N,IS. FAQE 88). se msteve nE baze td. ne te drejten civile nuk ka dispozitti.ose n"gutiiltsltuzive, koniesti zgiidhet p€rmes analogiise. Pr4 analogiia eshte zbatim i ligiit nE ato rasre kur Ugji nuk i parasheh, por td cilat jan€ tE ngiashme me rastet qC ligii i. qofte. sG. parasheh.2e. Me analogii jryidike nenkuptojm€ zgieclhjen e njc rasti, gcshtje juridike e cila n€ baz? tii ngjajshm0risd me ridonj€ rast tjet€r i cili €shtE i rregulluar me dispozita. Procesi p€r interpretimi, gjetjen e kuptimit te vertet tC normes p€r td zgiedhur nj€ rast konkret nuk qe giithmone te jete e sukseshme, Kjo ndodhe edhe p€r shkak se ekzistojnii zbrastinat nC ligi". Nuk €shtd e mundur qe ligji t'i parashoh€ te giitha . Ecurit€ mundohen t€ krijojnd asi rastesh q0 ai nuk ka mundw ti parashef. Edhe lui ekziston zbrastii ne ligj gjykatiisi patjetdr duhet tit gien pergiegije nd g€shljen pashtatur dhe ta giykon kontestin p€r tE cilin palet i jane drejtuar -Sipas nenit + ie foat civil giykatesi cili refuzon duke theksuar (p€rmendur) mungesen, paqartcsin€ ose pamjaftushm€rin€ e dispozit€s ligiore ai b€n€ shkelje te ligiit'. Analogjia eshte zgierimi i principeve q€ gjinden nd ligi p€r rrastet t€ cilat me ato jan€ td negulluara"geshtj e juridikishtd te njejta. A-ualogiia ktirkon krahasimin e nj€ gjendje faktike t€ pa rregulluar me nje apo me teper gjendejen faktike te neldleu" ne ligj qe gojne dri te vertetiminelementbe td p€rbashkdt. i. ?e. Gams, A, vepra e cituar, fq. 92. 3i. www.e-Libraria.com.

(34) E DREJTA CIVILE. I-PJESA. E PTRGJITHSHME. dhe vler€simi i tyre n€se ato elemente qe giendjet faktike q€ kahasohen,p€rputhen t€ renddsishme per gjykimin e tyre e ajo 9ka i dallon €sht€ e par€ndesishme'. -jan€. i zbatohet nd marddh€nie nuk ka t€ me te sistemit. fr-ormat juridike-civile - Normat e s€ drejtes perkah perrnbajtja ndahen n€ obliguese, ndaluese dhe autorizuese. Normat obliguese jan€ karakteristike Pitr te drejten. administrative. Normat ndaluese jan€ karakteristike per te drejt€n penale. Nd€rsa normat jatr6 ato norma q€ nuk . a.Utorizuese jan€ kararkteristike per te &e;ten civile. Autorizuese -veprime tc caktuar4 e as nuk i ndalojne, por personit pErkat€s i krijojne p€rcaktojn€ mudesi tC kryejn€ apo t6 mos kryejn6 ndonj€ pun€. Sipas nje lcriteri .tjeter, loTnlt i ndajmE n€ imjeiative-dhe dispozitive. Normat imperative ne te drcjten civile caktojn€ t€ are;ten Ate detyrat e paleve, ashtu qe palet te mos mund t'i ndryshojn€ me vullnetin e vet. No-rmat dispozitive mund tit jene te dyllojshme: norma tC verteta dispozitive dhe ato plot€suese dispozitive. Normit e verteta dispozitive jane ato qe pe$onat s nrlrysh€m i rnl-ojne me d-eklarimin e . wllnetit te vet ne form6 t6 pun€ve juridike, sidomos t€ kontratEs. jan€ n€ lidhj-e te-ngushte Normat dispozitive jan€ karakteristike per te drejtcn civile dhe. me parimet e se drejtes civile. Normat dispozitive qe i kijojne me vullnetin- e vet subjektet ne te drejien civile giithmon€ sillen brenda disa kufijve ligjor' Norma ploiesuese - dispozitive (suplementare) jan€ ato dispozita ligiore, qe ne te vertet vetem ;zevend€sojn€ vullnetin i K€to dispozita zbatohen vetem atehere kur palet ne "jr.iut". punenjuridike nuk i kand parapare'. 32. www.e-Libraria.com.

(35) E DRX,JTA CIVILE I -PJESA E Pfr,RGJITHSHME. XIII.BURMET E SE DREJTES CIVILE. Xlll.l. Historiku i burimeve. tE sE. dreit€i civile :. ;... Burimet e se drejtcs civile kanE historikun e vet t€ zhvillimit dhe te ekzistimit td' tyre.. '. Ekonomia e tegut, jo vet€m q€ kusht€zon ekzistimin e burimeve te se akejtes ':: civile, por ajo kusht6zon edhe llojet e burimeve t€ sE drejt€s civile. Zt uiitiml i burimeie td; drcjtats civile €shte nje proces i pandalshdm dhe mel siguri i pap€rfunduesh€m, glithmon€ i varur nga zhvillimi ekonbmiko-shoqdror dhe l intelektual e kulturor i shoqEris€ njer€zore.Zhvillimi ekbnomik i p€rcaktuar historikishg:' l.-usht€zon si pdrmbajtjen e burimeve tE s€ drejtiis bivile, ashtu edhe llojet e burimeve t6 sE drejtes civile. N€ nje fazE t€ cakhrar te zhvillimit ekonomik e shoq€ror b€het edhe diferencimi i burimeve td s€ drejtes ne p€rgiithitsi dhe tii s€ drejt€s civile n€ veganti. : Studimi i lasht€sis€ sE burimeve tC se &ejtes nC pergiith€si dhe i burimeve td s€ drejtes civile n€ veganti, paraqet nj€ viishtir-€si me t€ cil€n ndeshet gdo studiues qE preiendon shqyrtimin e'geihtjes juridike n€ tale. P€r bwimet e sE drejtEs. civile nE pergiithesi por edhe p€r ato civile, nE literatur€n bot€rore, jand b€r€ shumd shrdime.'" Ne qltm kemi dominimin e burimeve t€ mbeshtetura ne te drejt€n zakonorq per td kaluar md vone ne ligiin dhe aktet tjera te cilat i nxjen pushteti ligidhenes si burime plotesuese ose.si UwimJte vehe. Me'kalimin e koh6s, p€r burime t€ sE drejtds pranohen edhe e drejta zakonore si edhe ligli - e drejta e shkruar. E drejta zakonoie dalengadale edhe n€ td drejt6n civile e humb rolin e vet td cilin e kishte n€ tE kaluar€n. E drejia qe itshte zbatuar dhe zbatohet nC tenitorin e sotgm tE Kosovds munde td ndahet n€ disa periudha Qdo periudhe kohore m€ vete ka njohui etlhe burime te veganta te se drcjtes civile. N€ keto periudha kohore nuk ndryshuan vetEm burimet formale t€ s€ drcjtes ;ivile, por edhe ito ne kuptimin material, sepse ndryshonin, -jo vetEm marr€dhEniet nE prodhim , por me to kanti ndryshuar edhe vet6 subjektet -forcat q6 e kane krijuar t€ drejt€n p€r kohdn perkatese.. D Starovci Ejup, Ca g€shdc mbi burimct c sc d.ejres cirile dhc nbi ncgullimh c disa natradhanievc civile ju.idike D!_KSAK pa ,uimi n -1iin6, iri"hiinC, l9?6;Sruto""i Ejup, Malredheid p.ooaso(c juridik. rl. scndet ! paluajbhme nC KsA-teKosovls, Prishtina, l9?7: Pupovci Sy.j4 MaFadhanictjuridikc{ivil€ nr K'truoitl e Lekl DuktgiiniLPrishdne' l97l'. it. doit privc positi4,- Tom€ trcmier, Tomc s.condc, Paris, 1932i lzdebski ,ourc"s "n cuope€1u, Revuc iotemational dc drcit comparg nr.l/1985; Eang C.Tsocialister lays Domniqug ks sourccs du aroitjaponaii Gjcneve, t978i Vuliic;c L J. Les arattomer du droit (spcgBxlatioo sur lcs sou.s6 dr droit), {rcfiives dc philosoptric-air iroit,'Tome tomi :U, isourccs' du droil Paris, 1982; Penlman Chai.r! Ontologiqjuridique clsoytcP du -h droia Archiycs d. losophic du droit 27,'sourccs'du droit Pari.s, 1982, fq. 23 ctj; Sou.ioux Luis- rcar\ "Sourcd du dtoit" cn droiiprivc, Archives rlc philosophic du droi! Tomq 2?,-sourccs'du d.oil Paris, 1982, fq. 33 ctj; Gh€stin.l dhe Goubcaux G, Trditc dc Droit'civiL - introduction gcneralc, I, Paris, l9E3; Peripharakis Cons, ks sourcrs du dtoii cn scicncc comparaliv ct ootion dc dtoil civil comparativ, Atina, 1954. Gcny Frangoii, il,iedrodc'dlinterprctarion. gutirt. Lcs sourccs du d.oit aat6 Ics. 33. www.e-Libraria.com.

Figure

Updating...

References