Boekbespreking

(1)

Boekbespreking

A n to n ite s, A J - M agnum , J M (e d ) 1989. The new faith-science

debate: Probing cosmology, technology and theology ... 249-250 Beukes, M J du P - V an d er Walt, B (red) 1990. Venster op die

sake-w ereld... 251-254 H eyns, J A - V ersam elw erk 1989. K om m entaar op ‘Kerk en

samele-wing’ ... 254-256 R oberts, J H - Botes, H J 1987. Die brief aan die Efesiërs: Studiegids ... 257-257 Steenkam p, J J - Van Rooy, J A 1989. Heriewing en reformasie ... 257-258 Thom , J C - B arkhuizen, J H 1989. H ym ni Christiani ... 258-260 V an der W esthuizen, H G - Heyns, J A 1989. Teologiese Etiek:

Sosia-leE tiek ... 260-267 V an d er W esthuizen, H G - Kritzinger, J N J 1990. A theological per

spective on White liberation ... 268-269 V an Wyk, D J C - W eiler, AS G 1989. Willebrords Missie: Christendom

en cultuur in de zevende en achtste eeuw ... 269-272

(2)

(3)

M angum , J M (e d ) 1989 - T h e new faith-science d eb ate: P robing cosmo logy, technology and theology

W CC Publications. 165 bladsye. Piys $9.95

R esensent: P ro f A J A ntonltes

H ie rd ie b o ek is die re s u lta a t van ’n konferensie ‘T he new scientific/ tech nological w orld’ w at deur die Evange- lies L u th e rse K erk van die VSA ge- reël was te Cyprus in 1987. D ie skrywers is alm al óf natuurw etenskaplikes ó f teo lo ë/p red ik an te.

O m ’n idee te kry van die strek- king van die boek, word die titels van d ie h o o fstu k k e m et die o n d e rsk e ie outeurs geplaas:

1. D ie h e e r s e n d e w e te n s k a p lik e w êreldbeeld - B Gustafson. 2. D ie uitdaging van die w etenskap

a a n d ie te o lo g ie en d ie k e rk - A Peacocke.

3. D ie u itd a g in g van die te o lo g ie aan die w etenskap en die kerk - V W esthelle.

4. D ie u itd ag in g van d ie kerk aan d ie w e te n s k a p e n te o l o g ie - G Liedke.

5. D ie taak van die kerk in die nuwe w etenskaplike eeu - H P N ebel- sick.

6. H o e h o ë-teg n o lo g ie die A m eri- k a a n s e sa m e le w in g v e ra n d e r - J K Larsen.

Boekbespreking

7. G e n e tie s e in g en ieu rsw ese: O ns rol in die skepping.

8. A siatiese w êreld-godsdienste en postm oderne w etenskap - N Eto. 9. a) W etenskaplike navorsing is my

C h riste lik e ro ep in g - V P K Ti- tanji.

b) R efleksies o o r die w etenskap as ’n roeping - T Peters.

10. ’n A genda vir die een en twintig- ste eeu - R J Russell.

N aas ses Bybelstudies is d a a r ’n aantal g ro e p v e rsla e v an u it die verskillende kontinente.

’n P aar hoostukke kan uitgeson- d e r w ord as van g ro o t b e te k e n is vir die teoloog en predikant.

Albrecht wys in die voorw oord op ’n m erk w aard ig e feit: D ie kerk was v a n a f d ie k o m s v a n d ie m o d e r n e w e ten sk ap altyd op d ie v erdediging (verwysende waarskynlik na o m G a lileo G alilei en die evolusie-teorie). D ie p e n d u lu m h e t nou om gesw aai: D ie w etenskap en tegnologie is van- dag op die verdediging, om dat sekere resu ltate m oreel dubbelsinnig is, byvoorbeeld kernkrag en besoedeling.

’n H oofstuk wat veral uitgelig kan word, is dié van ’n astrofisikus, p ro f B G ustafsson. Hy bring die leser op die h o o g te van h eelw at van die jo n g ste verw ikkelinge in die astrofisika, w at vir die kerk, teoloog en p re d ik a n t in d ie to e k o m s al h o e m e e r re le v a n t g aan w ord. D ie te o lo g ie w erk dik- wels m et die tydsbegrip, o nder andere die verh o u d in g van kairos to t m en s like ên geo m etriese tyd. G ustafsson

(4)

to o n a a n d a t as d it sou blyk d a t die heelal ro teer, d at ruim tereisigers wat v an af die a a rd e v e rtre k h e t en w eer by d ie a a r d e u itk o m ( h u lle s e if o f h u lle n a g e sla g te ), op ’n tydstip kan a rriv e e r la n k (e e u e ? ) v o o rd a t hulle v e rtre k h e t. H ie rd ie n ie -te o re tie s e p a ra d o k s sal effek hê op ons denke oor m eganiese kousaliteit.

’n S e n io r n av o rser, J K L arsen, wys op die im pak wat die tegnologie g e h a d h e t op so s ia le v e rh o u d in g e , instellings en waardes. Hy wys op die b e sta a n van h o ë-tegnologie areas in die VSA. Larsen skep die indruk dat talle van A Toffler se vooruitskouings gerealiseer word. V anweë onderlinge o nkunde, o n ts ta a n m isverstande m et betrekking tot basiese boodskappe en w aarhede. D a a r bestaan ’n geestelike krisis o nder tegnoloë en w anneer hul le h u lle to t die k e rk e n p re d ik a n te w en d , k e e r h u lle dikw els te le u rg e - steld terug om dat ’n ‘p e rtin e n te ’ teologie ontbreek.

’n B e la n g rik e s ie n in g o m van kennis te n eem is d a t die kerk, w an n eer hy o o r w etenskap en tegnologie p r a a t, d it te v eel la a t re d u s e e r to t evolusie en ’n visie op die skepping. W e te n sk ap is veel m e e r as evolusie en biologic. V ir die grootste deel van m ik r o - e le k tr o n ik a te g n o lo ë , is d ie re la tiw ite itste o rie en kw antum fisika veel belangriker as evolusie.

D ie Ja p a n e s e L u th e ra a n se p as tor, N aozurri E to, bespreek die Boed- dhism e, H indoeism e, C onfucianism e e n Z e n B o e d d h ism e in re la s ie to t C artesiaan se dualism e en die

wester-se m eganiewester-se w êreldbeeld. Hy ‘ont- m ito lo g iseer’ gen o em d e w êreldgods- dienste, en dui dan aan hoekom hulle w êreldbeeld van w aarde kan wees.

D ie biochem ikus van die K am e- ro e n , V T K T ita n ji, h e t ty d en s sy o o r s e s e s tu d ie s in d ie ( p r e - G o r - batsjof) Sow jetunie, ‘hardnekkig’ ge- klou aan die C hristelike geloof. T oe hy d a a rn a in Sw ede v e rd e r gaan stu- deer, was d aar ’n oorvloed van kerke, m aar m eestal leeg op Sondae.

D a a r w ord aan die einde van die boek ses Bybelstudies aangebied, wat elk m et ’n aantal teksgedeeltes begin. D ie leser sal e g ter baie lank soek na eksegese. Tog is d ie filosofiese sake w at hier aan die orde gestel word, die m oeite w erd om van kennis te neem .

(5)

Van der Walt, B (red) 1990 - Venster op die sakewêreld: Perspektiewe op bestuursetiek

G o o d w o o d K aap: N a sio n a le B oek- d ru k k ery . 288 bladsye. Prys onbekend.

Resensent: Prof M J du P Beukes

RELEVANSIE VAN DIE TEMA

T e g n o lo g i e s e o n tw ik k e lin g is ’n o n io sm a a k lik e d e e l v an die tw eede h e ifte van die tw in tig ste e e u . D ie geweldige groei op die gebied van die nyw erheid e n a n d e r sek to re h et tot gevolg d a t die g ro o tste g ed eelte van S u id -A frik a se inw oners h u lle in ’n w e rk g e w e r-w e rk n e m e r situ a sie be- vind.

D ie w erknem er-w erkgew er situa sie is ’n dinam iese, ’n lew ende, ’n wil g e h a n te e rd e situasie. D it is ’n situa sie w at van beide partye ’n bepaalde k e n n is , g e s in d h e id e n v a a rd ig h e id v ra. In h ie r d ie d in a m ie s e situ a sie s p e e l d ie b e s tu u rd e r ’n d o m in a n te rol.

D ie b estu u rd er, as dom inante fi- guur, se optred e behoort altyd as verantw oordelik getipeer te word.

V erantw oordelike wyse van funksionering is vir die kerk funksionering volgens die kriteria w at die Bybei uit- spei.

In die lig van bogenoem de is Per sp ektiew e op bestuursetiek ’n publikasie w at b ep aald e opgew ondenheid in d ie g e le d e re van die kerk to t g e volg het.

H ierd ie publikasie b e h o o rt deel te word van elke gem eente se boeke- ry en dit b e h o o rt deu r die am ptelike kerkblaaie en d eu r d ie g em eentes se afkondigings o n d e r d ie a a n d a g van d ie lid m a te w at b e s tu u rd e rs is, ge- bring te word.

D ie ontw ikkeling op die gebied van bedryfsetiek h e t hierdie publika sie n o o d s a a k lik g e m a a k . B ed ry fs e tie k h e t to t ’n e rk e n d e v ak g eb ie d ontw ikkel. By verskeie universiteite hier te lande w ord bedryfsetiek reeds op een o f a n d e r wyse by sek ere kur- su sse in g e b o u en se lfs s e lfsta n d ig aan g eb ied . H ie rd ie p u b lik asie is ’n w e lk o m e s t u d ie b r o n v ir p la a s lik e s tu d e n te w at h o o fs a a k lik o p in te r- nasionale vaktydskrifte en publikasies aangew ese is te n opsigte van hierdie tem a.

O n tk e rste n in g en sekularisering van die w e rk m ilie u is ’n a lg e m e n e verskynsel. E tie se n o rm e w ord ge- h e e l e n al o o rb o o r d g eg o o i. Selfs C hristenw erknem ers en -w erkgew ers sta a n v o o rtd u re n d v o o r die versoe- king om te k o n fo rm eer m et die por- tuurgroep.

Individuele b e stu u rd e rs , m oreel g e k o n fro n teer m et h ierd ie dilem m a, r a p p o r te e r d a t h u lle d ik w e ls v e r- stren g el ra a k in p rak ty k e w at skrei- end bots m et hulle persoonlike w aar- d e s e n o o rtu ig in g s , m a a r d a t d ie im plikasie om d it te e n te gaan, een- v oudig te in g ry p en d is. H ie r w ord die prys van die w aarheid (b e stu u rs e tie k ) te d u u r, m e t d ie gevolg d a t d ie le u e n s e ë v ie r en o n tk e rs te n in g

(6)

g ro e i. O p e le m e n tê r e v la k g a a n hierdie saak om die m eedoen aan die vuil grap en g o d slasterlik e gesprek, die afw esigheid v an see n v ra by die m iddagete, m eedoen aan die applous vir besigheid w at o n eerlik bek o m is e n d ie b y w o n in g v a n d ie k u r s u s / sem in aar op Sondag, terwyl die persoonlike oortuiging anders is.

G ew erp in die situasie soos hier- b o b e s k r y f, b ie d P e rsp e k tie w e op b estu u rsetiek ’n h a n d ig e e n n odige riglyn vir die b e stu u rd e r en selfs vir die werker.

AANPAK

E lke skryw er h e t op ’n akkadem ies- w e te n sk a p lik e wyse ’n b y d rae gele- wer.

D ie w yduiteenlopendheid van die a r tik e ls e n d ie b a ie sk ry w ers w at m eegew erk het, d ra eg ter d aarto e by d a t die p u b lik asie nie as ’n een h eid v e rto o n nie en d a t herh alin g s voor- om. D ie ein d red ak teu r het, nieteen- staan d e h ierd ie feit, die inkleding so gedoen d at hierdie leem tes nie werk- lik baie steurend is nie.

E tiek, in die besonder Christelike etiek, is die d om ein van teoloë. D ie bedryfsw êreld aa n die a n d er k an t is w e e r die d o m ein van d ie opgeleide b estu u rd er en tegnoloog. D ie beson- d e r e a a n p a k v a n h ie r d ie w erk h e t d a a rto e gelei d a t die teo lo o g by die fabriek uitgekom h e t en die b estu u r d er by die Bybel. H ierdie besondere d e u rk ru is in g h e t d a a r to e g e le i d a t h ie rd ie p u b lik a sie nie n e t te o rie of n e t praxis is nie, m a a r te o rie w at ’n

goed g e fu n d e e rd e praxis to t gevolg het.

DOEL

D ie o p s t e ll e r s h e t g e p o o g om ’n a n d e r b eeld te n opsigte van b estu u r na vore te bring.

‘B estu u r’ is to t nou toe om skryf in te rm e van u itse t en m eto d e. D it is omskryf as die verkryging van resul- ta te /b e re ik in g van doelw itte (uitset- te ), m et as n ag ed ag te: ‘d e u r m en se’ en beskryf as organisasie, beplanning, leiding, b e h e e r ensovoorts, w at niks m eer is as die m a n ie r van doen nie. H ierdie klem op die m etodologie, die m eganiese, is die reste van die prag- m atism e; die regte m eto d e w aarborg die uitkom s. D aar is egter geen plek vir die norm atiew e nie.

D ie skryw ers h e t a a n g eto o n d at bestuur eers verantwoordeHke b eheer is as b ep a a ld e vorm e in die b estu u r ingebou is.

D ie skrywers slaag ook daarin om besondere substansie te gee aan hulle definisie van bestuursetiek.

Bedryfs- en b e stu u rse tie k het te d o en m e t d ie g e n o rm e e rd e g ed rag van m ense in die bedryfsomgewing en d ie b e s tu d e rin g e n sis te m a tis e rin g van daardie norm e en gedrag.

D ie skrywers slaag ook daarin om v ir d ie b e s t u u r d e r d u id e lik e b re e riglyne te gee h o e om as C h risten - bestuurder op te tree.

D IE B Y BEL

(7)

n ie , m a a r in die b e s o n d e r van die Christeiike norm soos dit in die Bybel na vore kom . D it bring noodw endig die vraag na die plek en die bantering van die Bybel, in h ierd ie publikasie na vore.

T w ee a fs o n d e rlik e h o o fs tu k k e w ord aan die Bybel in d®e besonder gewy. V an Jaarsveld siaag daarin om in h o o fs tu k 3 van P erspektiew e op bestuursetiek, te o lo g ie s a a n te to o n d a t die k erk en d ie sak ew êreid nie g e fra g m e n te e r m o et w ord nie. D ie W oord van G od het nie net Sondag in d ie kerk seg g en sk ap nie, m a a r ook M aan d ag by d ie w erk. D ie W oord van G od wil die gelowige deurlopend onder sy gesag plaas.

D ie geloof, die aan v aard in g van Jesus C hristus as persoonlike verlos- ser, die to ep assin g van die eise van G o d se W o o rd in die d aag lik se le- wenspraktyk, is ’n deurlopende proses wat bekering genoem word. D it is die daaglikse terugkeer to t die V ader, op g ro n d van C h ris tu s se v ersoenings- werk, gedryf en onderskraag deur die H eilige G ees.

N a die daarstelling van algem ene teo lo g iese beginsels te n opsigte van die bestuursetiek, trek V an Jaarsveld h ierd ie beginsels d e u r na die grond- vlak. H ie r h e t m iskien oorspanning v an d ie Bybel plaasgevind. O p ver- s k ille n d e p le k k e in d ie p u b lik a sie w o rd g e sê d a t d ie B ybel n ie as ’n re s e p te b o e k g eb ru ik m oet w ord w at op elke saak ’n antw oord het nie. Op bladsy 39 w ord e g te r die ind ru k ge- la a t d a t die skryw er o o rd eel d a t die

Bybel tog as ’n antw oordboek op elke v o o r k o m e n d e v ra a g g e b r u ik k a n word.

In hoofstuk 26 bied V an d er W alt ’n S krifstudie m et die oog op d a a g likse benutting. D ie hoofstuk bestaan u it b re ë beginsels van S k rifd aterin g en tek sv erw y sin g s te n o p sig te van relevante tem as vir die bestuurder.

D ie v e e rtie n beginsels w at V an d e r W a lt n e e rlê , is van b e s o n d e re w a a rd e . D ié m e t b e tr e k k in g to t v o o rtg aan d e o p en b arin g en die ver- klaring van die Skrif deur die Skrif, is e g te r nie b e g in s e ls w at a lg e m e e n buite G erefo rm eerd e kringe aanvaar word nie.

D it is te verstaan dat elkeen van die relevante tem as nie voluit han teer kan w ord nie en d a a r gevolglik vol- staan is m et die gee van en k ele teksverse. D ie gevaar is dat langs hierdie weg w eer n e t en k e le teksverse h a n te e r w o rd e n n ie d ie h e le B ybelse boodskap nie.

B eh alw e die tw ee a fs o n d e rlik e hoofstukke w at gewy is aan die Bybel, is feitlik die hele publikasie deurvleg m et teologie.

F eitlik elk e skryw er h e t gepoog om re le v a n te B y b else in h o u d e n a vo re te brin g . D ie R e fo rm a to rie s e beginsel d a t elke gelowige die Bybel kan g eb ru ik , h e t h ie r geseëvier. In b a ie g ev alle h e t ’n m ens o n d e r die in d ru k gek o m d a t die skryw ers d ie W o o rd g o ed g e h o o r e n g o ed g a a n to e p a s h et. H ie r e n d a a r h e t e g te r die g ev aar van fu n d a m e n ta lism e en hum anism e op die horison verskyn.

(8)

DIEINHOUD

In 21 h o o fs tu k k e w o rd fe itlik elk e aspek ra k en d e b estu u r en etiek aan- geraak.

D ie skrywers slaag d aarin om vir die teoloog relevante gegewens te gee ten opsigte van die bestuurder se elke dag en om die bestuurder te lei na die W oord w at elke dag sy pad behoort te bepaal.

D ie 21 hoofstukke kan onder die gem eenskaplike begrip V erhoudings’ g eg ro ep eer word. D ie b estu u rd er se hele lewe is ’n lewe van verhouding. Hy is in verhouding m et homself. Sy eie lewe se selfbestuur, sy selfinstand- h oud in g is n o o d saak lik m et die oog op uitoefening van sy bestuursfunksie. C o etzee lew er in h ierd ie verb an d ’n besondere bydrae in hoofstuk 12.

D ie b e s tu u rd e r is in verhouding m e t a n d e r m ense - sy m ade bestuur- d e rs e n sy w erknem ers. K ennis van h ierd ie m ense is absoluut n oodsaak lik. In h ie r d ie v e rb a n d is V an d er W a lt se e ie b y d ra e in h o o fstu k 11, w aar g eh an d el w ord o o r die A frika- kultuur, van besondere belang.

D ie b e stu u rd e r se lew e is ineen- gevleg m et sy ondernem ing. D ie vrae w aarm ee hy w orstel is legio. D ie be- slu ite w at hy m e e t n e e m h e t feitlik d e u rg a a n s e tie s e im p lik a sie s. O p feitlik elke te rre in wil h ierd ie publikasie vir hom ’n hulpdiens in hierdie verband lewer.

Bo alles sta a n die b e stu u rd e r in verhouding m et G od. Sy verhouding m et G o d is b e p ale n d vir al sy an d er v erh o u d in g s. D ie b e s tu u rd e r is

ge-ro ep e om o n d er alle om standighede in die e e rs te p lek te vra: W at is die wil van G od?

A L G E M E N E O PM E R K IN G D ie I n s tit u u t v ir R e f o r m a to r ie s e Studie, in die b e so n d e r d r B van d er W alt, v erd ien die d an k van die kerk e n van e lk e b e s tu u r d e r v ir h ie rd ie publikasie en vir die konferensie, die e e rs te S u id -A frik aan se k o n feren sie o o r bedryfsetiek, w at op h ierd ie p u blikasie gevolg het.

V e rsa m e lw e rk 1989 - K o m m e n ta a r op ‘K erk en sam elewing’

Potchefstroom : Instituut vir R eform a to r ie s e S tu d ie . 115 B ladsye. Frys R7.50

R esensent; P ro f J A Heyns

In hierdie bundel neem tien skrywers die publikasie van die N G K erk, Kerk en sam elewing (1986), v anuit verskillende perspektiew e in oënskou.

(9)

Skrif-g eb ru ik ’, S S M aim ela oor ‘D ie konteks w aarvoor Kerk en samelewing ’n o plo ssin g b ie d ’, W A B oesak lew er k o m m en taar op ‘Kerk en samelewing v a n u it d ie N G K e rk fa m ilie ’, en P Roussouw skrywe oor die ‘Status, ont- vangs e n resu ltate van Kerk en sam e lewing’.

Soos a lle b u n d e ls v e rto o n o ok h ie r d ie e e n ’n v e rs k e id e n h e id van m etodes, gehalte en effek. D it wil sê nie a lle d e e ln e m e rs p ak hulle tem a op dieselfde m anier aan nie, nie alle d e e ln e m e rs b e re ik d ie s e lfd e d iep te van analise en beoordeling nie, en nie a lle d e e ln e m e rs h e t d ieselfd e effek m et hulle bydraes nie.

E k is n ie van p lan om elk e by- d r a e a f s o n d e r lik te b e s p r e e k n ie, m aar om aandag te gee aan bepaalde a s p e k te w at vryw el by alle b ydraes g ev in d k an w o rd . In h u lle b e o o r d e lin g v an d ie p u b lik a s ie K erk en sam elew ing wys feitlik alm al op die teenstelling w at hulle m een te vind is tu ssen te o rie en praktyk, tussen ab- s tra k s ie e n k o n k re e th e id . T erw yl d aar w aardering uitgespreek word vir d ie e e r s g e n o e m d e d e e l, w o rd d ie tw e e d e s te rk g e k ritis e e r. D ie volgen d e teen stellin g w at gem aak word is d a t d a a r ’n s t a t i e s e ( k o n s e r - v e re n d e ) en ’n dinam iese elem ent in K erk en s a m e le w in g g e v in d w o rd . Eersgenoem de is dan die feit dat daar e in tlik n ie v e e l v e rd e r as die o u e r d o k u m en t, Ras, volk en nasie, gevor- d er is nie. Terwyl laasgenoem de dan m o o n tlik g e sie n w ord as ’n poging (vir som m ige skrywers is dit m aar ’n

klein poging, a n d e r w eer vind dit ’n g ro ter en selfs m erkw aardige poging) om van die verlede weg te bew eeg na ’n nuwe m anier van d enke o o r sam e- le w in g s v e rh o u d in g e e n v e r a l o o r apartheid, ’n D erde belangrike te e n ste llin g is n a tu u rlik dié tu ssen w it- m ense en sw artm ense. D aar word op gewys d a t d ie d o k u m e n t g esk ry f is d e u r w itm ense vir w itm en se e n ju is d a a r o m e e n s y d ig is in sy so s ia a l- m a a tsk a p lik e a n a lise van d ie Suid- A frikaanse situasie. D a a rd e u r w ord d ie le e f - e n d e n k w ê r e ld v a n d ie sw artm ens volledig uitgeskakel en is d a a ro m o ok in sy m o o n tlik e oplos- sings nie te aanvaar nie. E k het ook ’n vierde teenstelling gevind, naam lik dié tussen teologie en nie-teologiese w etenskappe. Somm ige skrywers wys d aarop dat hierdie dokum ent uitgaan van die v ero n d erstellin g d a t d ie te o logie, re s p e k tie w e lik die k erk , alle o plossings m o et gee, terw yl d a a r te w einig van a n d e r w e te n sk a p p e ver- w ag w ord en gevolglik te w einig ge wys word op die taak van ander sam e- lew ingsverbande. Nog ’n teenstelling - w at w aarskynlik v e rb a n d h ou m et d ié tu s s e n w it e n s w a rt, m a a r tog duidelike verskille toon - is dié tussen onderdruktes en onderdrukkers. Bin- ne hierdie kategorie is Kerk en sam e lewing d an g eskryf d e u r o n d e rd ru k k ers w at d ie p o sisie van d ie o n d e r d ru k tes nie ra a k s ie n nie e n d a a ro m vir hulle ook geen boo d sk ap te n opsigte van die toekom s h e t nie.

T e e n h ie r d ie a g te r g ro n d is d it volkom e te verstaan d a t d aar

(10)

e e n lo p e n d e b eo o rd elin g ten opsigte van d ie d o k u m en t voorkom . V an af enkele w oorde van w aardering tot by ’n volledige venverping in dié sin dat gesê w ord dat Kerk en sam elewing ’n ho pelose m islukking is w at g een oplossing hied nie. Selfs m eer politief is die venverping: Kerk en samelewing is die d raer van ’n verontnistende boodskap d á á rin d a t w it b elan g e h ie r as o n o n d e rh a n d e lb a a r voorgestel word. D a a r w o rd o p gew ys d a t h ie r ’n h is to rie s o n sin n ig e tokening gebied w o rd v a n ’n k o l o n i a le r o o f - e n m o o rd p ra k ty k en d a t ons h ie r niks an d ers h e t nie as ’n gem odifiseerde, s t r o o m b e l y n d e , g e k a m o u f le e r d e w eergaw e van ou apartheidsw aardes. T o e die d o k u m en t a a n stu d e n te ge- g e e is v ir e v a lu e rin g , h e t e e n v an hulle gesê die d o k u m en t m aak hom n aar. A an die einde van sy opstel sê die skrywer dat hy kan verstaan waarom die student dit gesê het.

T erw yl d a a r in d e rd a a d w a a rd e rin g u itg e s p re e k k a n w ord v ir b a ie w at in h ie rd ie b u n d e l gesê is, is dit tog v erstom m end d a t d aar so w einig histo riese b esef by die skrywers aan- g etref word. N atuurlik verskil dit ook v an p e rs o o n to t p e rso o n . W aaro m n ie v e e l m e e r g e m a a k is v a n d ie h isto rie se on tw ik k elin g w at d a a r in die N G K erk w aargeneem kan word v a n a f R a s en volk n ie, is eenvoudig nie te begryp n ie. D ie m a a tsta f vir die juiste beoordeling van so ’n doku m e n t is m e t a n d e r w o o rd e nie w at gesê k on gew ees het o f w at gesê be- h o o rt te g ew ees h e t n ie , m a a r w at

nou gesê is teen o o r wat vroeër gesê is. D ié f a s e t o n tb r e e k f e itlik by a lle skrywers. V ervolgens o n tb re e k ook ’n beoordeling vanuit die intensie van die dokum ent. In opvolging van die v ro eëre R as en volk was ook Kerk en sa m elew in g ’n p o g in g v an d ie N G K erk cm ’n artikulasie te bied van sy eie siening van sake en ’n sistem ati- serin g te b ied van g e fra g m e n te e rd e uitsprake w at in die loop van tyd oor hierdie sake gedoen is. D ie kerk wou m e t h o m se lf a s ’t w are in die rein e kom. D ie nuw e Kerk en samelewing, a an v aar in 1990, is ew eneens ’n ver- d e re p o g in g to t s e lfp o s is io n e rin g . N ou k an d ie v o lg e n d e fa se in tre e : saam m et die Jongkerke m oet ’n stuk o o r h ierd ie a a n g eleen th ed e opgestel w ord, w ant intussen h e t d a a r o ok in hulle g eled e re ’n v oortgaande besin- ning plaasgevind.

(11)

B otes, H J 1987 - D ie b rie f aan die Efesiërs; Studiegids

P r e to r ia : K ita i. 58 b la d sy e . Prys R7.40

R esensent: P ro f J H R oberts

H ie rd ie studiegids b eslaan 15 lioof- stukke, w aarvan die eerste w enke co r d ie g e b ru ik d a a rv a n b e v a t, en die tw e e d e e n k e le o p m e rk in g s o o r die b rief aan die Efesiers, terwyl die brief self in die res perikoopsgewys aan die orde kom.

D ie inhoud w ord vir Bybelstudie telkens onder drie rubrieke behandel: W at s ta a n d a a r? W at b e te k e n dit? H oe antw oord ons? O pdragte o f vrae m o e t d a n in o o p ru im te s in g ev u l word. Soms word noodsaaklik geagte inligting o n d e r die ru b rie k e verskaf. D ie v e rs k ille n d e d e le w ord telk en s opgevolg m et w at genoem w ord ‘ant- w oorde en kom m entaar’.

H ierdie boekie kan, sowel w at sy in h o u d as o p s e t b e tr e f , v an h a rte a a n b e v e e l w o rd . D it is v ir p e r- soonlike gebruik sowel as vir groepe u iters geskik en sal sonder twyfel van g root w aarde wees. Mag dit baie ge- bruikers vind.

V an R ooy, J A 1989 - H erlew in g en refonnasie

P o tc h e fs tro o m : P U v ir C H O , IR S S tudiestuk nr 263. 29 bladsye. Prys onbekend.

R esensent: D r J J Steenkam p

In hierdie publikasie lew er V an Rooy ’n pleidooi vir herlewing in die G erefo rm e e rd e K erke. H y m een h e rle wing is ’n voorw aarde vir reform asie. Hy p ro b eer om herlew ing af te grens te e n die beskuldiging d a t dit altyd ’n bloot em osionele opwelling is. D aarteen o o r poog hy om dit d aar te stel as die w erk van God.

H y v o e r v o o rb e e ld e u it die O u T e s ta m e n t a a n e n g e b ru ik e n k e le figure uit die kerkgeskiedenis om aan te d u i d a t h e rle w in g s te r k in d ie C alvinism e gevestig is. V ervolgens beskuldig hy die A frikaanse Calvinis- tie s e k e rk e v a n ’n o p p e rv la k k ig e sondebesef, ’n vanselfsprekendheids- godsdiens, gebrek aan heilsekerheid, fo rm a lism e e n tra d isio n a lism e , g e brek aan Bybelse tug en dat die kerke g een evangeliserende liggam e is nie. H iero p beskryf hy a n d e r aspekte van h erle w in g soos hy d it v e rs ta a n , byvoorbeeld die voordele daarvan, G od se ro l e n d ie gelow ige se m oontlik- hede om herlewing te laat plaasvind.

B eh alw e e n k e le s e tfo u te e n ’n onverantw oorde aanhaling is die stuk redaksioneel goed versorg. Inhoude- lik slaag V an R ooy e g te r nie d aarin om te oortuig nie. Sy voorb eeld e uit

(12)

die O u T estam en t en die kerkgeskiedenis gebruik hy soos oorspringklippe in ’n rivier - ’n onw etenskaplike me- to d e . D ie a lg e m e n e besk u ld ig in g s te e n die kerke b eru s op sy eie w aar- nem ing. O m dit geldig te kon maak, sou hy elke Sondag self in al die Afri- kaanse g em eentes m oes w ees en iets m e e r m oes a a n b ie d as stellings w at g eensins van gew one bew eringe on- d e rsk e i kan w ord nie. V erd er slaag hy n ie d a a rin om h erlew in g as iets a n d ers a a n te b ied as ju is die A rm i- n iaans-m etodistiese gevoelsgodsdiens w aarteen hy dit p ro b eer afskerm nie. D it g e b e u r v erm o ed elik vanw eë on- begrip en geringskatting van die ver- bond. W an n eer hy afskeiding tip eer as reform asie in die betekenis van die se stie n d e -e e u se hervorm ing w ord ’n ernstige prinsipiële denkfout sigbaar. D ie h e rv o rm e rs h e t ju is nie b ed o el om ’n a n d e r o f nuw e k e rk te vorm nie, m aar die bestaande één kerk van C h r is t u s t e s u iw e r v a n R o o m s e d w a a l l e e r e n te h e r v o r m n a d ie o o rsp ro n k lik e to estan d van vóór die d e f o r m a s ie v a n d ie M id d e le e u e . H ie rd ie d en k fo u t p laas v raag tek en s a g te r V an R ooy se v erstaan van die te r m re fo rm a tio e n sy k e rk b e g rip . U itein d elik sal hy tog ook m eer eks- p lis ie t c o r sy p n e u m a to lo g ie m o et wees.

Barkhuizen, J H (red) 1989 - Hymni Christiani (HTS Suppl 1.)

P r e to ria : T y d s k rifa fd e lin g van die N ederduitsch H ervorm de K erk. 198 bladsye. PrysR30.00

Resensent: Dr J C Thom

D ie o n d e rh a w ig e p u b lik a s ie is die e e rs te in d ie nuw e H T S Supplem en-tu m R e e k s , w a t te n d o e l h e t ‘om m onografieë en an d er versam elw erke in v e rb a n d m et d ie te o lo g ie e n w at van hoogstaande w etenskaplike kwa- lite it is, te p u b lise e r’. D ie red ak sie van H T S is tereg van oordeel d a t daar ’n g ro o t b e h o efte in Suid-A frika bestaan vir g e le e n th e d e om teologiese publikasies van ’n lan g er om vang op b e k o s tig b a re wyse te p u b lise e r. ’n M ens h e t g ro o t w a a rd e rin g v ir die o n d e rn e m in g sg e e s w at d e u r die r e daksie aan die dag gelê w ord m et die instelling van h ie rd ie reek s en hulle w ord van h arte voorspoed toegew ens daarm ee.

(13)

N uw e-T estam entiese him nes; vroeg- C h ris te lik e h im n es; him nes in klas- sie k e m e tra e n h im n e s in ritm ie se m e tra . By d ie b esp rek in g van elke h im n e w o rd d ie G rie k s e tek s m et A frik a a n s e v e rta lin g g eg ee, gevolg deu r ’n kom m entaar en geselekteerde b ib l io g r a f ie . In d ie k o m m e n ta a r w ord te lk e n s a a n d a g g eg ee a a n die agtergrond, struktuur en interpretasie van die him ne.

In d ie g e h e e l g e n o m e b e a n t- w oord die bundei aan sy doel om die le s e r b e k e n d te ste l m e t die vroeg- C h ristelik e him ne. D ie vertalings is deurgaans keurig en lew er ’n besliste b y d ra e to t d ie sk a t van A frik aan se v e rta lin g s v an a n tie k e te k s te . D ie b e sp rek in g s is d u id elik en heel toe- g a n k lik v ir selfs g e v o rd e r d e v o o r- g raadse studente. H oew el ek dus nie huiw ér om h ierd ie publikasie a a n te beveel nie, bevat dit nogtans ’n aantal leem tes w aarop ek kortliks wil wys.

D aar is ’n ooglopende diskrepan- sie tu s se n d ie om vang e n g ed eta ille e r d h e id v a n d ie b e s p r e k in g v an N uw e-T estam entiese him nes aan die e e n k an t, en d ie la te re h im n es a a n die an d er kant - bykans die helfte van die bundei word aan die N uw e-Testa m entiese him nes afgestaan, terwyl dit in te rm e van reels m a a r ongeveer ’n sesde van die to ta a l verteenw oordig. G e s ie n d ie re la tie w e v ersk il in die om vang van die sek o n d êre literatu u r w at o n d ersk eid elik aan h ierd ie tw ee g ro e p e gew y is, is h ie r d ie d is k re - p an sie w elisw aar verstaan b aar, m aar dit laat nogtans die vraag ontstaan of

d aar genoeg duidelikheid was o o r die aard en funksie van die bundei. Is dit bed o el as ’n versam eling van individuele en re la tie f selfstandige w etenskaplike studies o o r die vroeg-Chris- te lik e h im n e , o f as ’n in le id in g vir g e v o r d e r d e s tu d e n t e e n d ie n ie - sp e sia lis le s e r? E e rsg e n o e m d e indruk w ord gew ek d e u r som m ige van die bydraes o o r N uw e-T estam entiese him nes (kyk veral B otha se studie oor die him ne in K olossense). D a a re n - teen is die behandeling van som m ige van d ie la te re h im n es m e e r o p p e r- vlakkig e n p le k -p le k ie tw a t skraps. D aar is byvoorbeeld sekerlik m eer te sê o o r die s tru k tu u r e n in h o u d v an d ie G oeie Vrydag A lfa b e t-h im n e \ ’n m ens mis ook ’n b esp rek in g van die g o d sd ie n sh is to rie se a g te rg ro n d van m o tiew e so o s b y v o o rb e e ld d ié van C h ristu s as g e n e e s h e e r e n as lig in Ignatius se him nes (kyk hiervoor W R Schoedel, Ignatius o f A n tio ch [P hila delphia; Fortress, 1985] 59-62, 87-94).

’n M ens w o n d e r ook o f ’n p a a r van die g n o stiese him nes nie ook in die b u n d ei o p g en eem kon w ord nie, v e ra l in d ie lig v an d ie b e la n g rik e in v lo ed w at h ie r d ie h im n e s op die o n tw ik k e lin g v a n d ie C h r is te l ik e him ne gehad het (bl 5).

D it is v erd er vreem d dat die pre- siese o o rsp ro n g e n u itg aw e van die G riekse tekste van die him nes w at nie in die Nuwe T estam en t voorkom nie, nie verm eld word nie. ’n A anduiding soos ‘K lem ens van A lexandrië Paeda-gogos [sic]

Iir

(bl 12) of VitaAuxentii (bl 150) is h e e lte m a l te vaag, terwyl

(14)

die o o rsprong van die L am pe-him ne (bl 102) en die Goeie Vrydag Alfabet-him ne (bl 191) glad nie verm eld word nie - die leser hoop m aar dat hy hierdie inligting in die selcondêre literatuur w aarna verwys word, sal vind.

D ie tipografiese en redaksionele versorging is c o r die algem een goed. E k wys slegs op ’n p a a r op v allen d e pro b lem e: T ydens die w oordverw er- king h e t ’n p a a r onnodige koppelte- kens ingesluip; vergelyk byvoorbeeld ‘anapes-tiese’, ‘som -m ige’ en Vermin- d e r’ (al drie op bl 6). V erw arrend is die gebruik van v en - om kort en lang lettergrepe aan te dui in stede van die gebuiklike ” en - (kyk bl 162 en 196). D ie v o lg e n d e tik fo u te kan o o k to t verw arring aan leid in g gee: ‘hirm olo- gion’ (bl 11); ‘D e la P o tte rie ’ (bl 39) en ‘D e la P o ttier’ (bl 42); ‘concencus’ (bl 64); ‘T tn o i’ in die plek van ‘Tim oi’ (bl 67); ‘benevolentia’ in die plek van ‘benevolentiae’ (bl 70); ‘T R U E ’ in die plek van ‘T R E U ’ (bl 118).

T en spyte van bostaande kritiese o p m e rk in g s is H y m n i C hristiani ’n v erd ien ste lik e bydrae oor ’n tot dus- ver swak verkende terrein, en dit behoort m et vrug gebruik te word in die o n d e rrig v an d ie v ro e g -C h riste lik e letterkunde.

Heyns, J A 1989 - T eologiese E tiek: Sosiale E tiek

P reto ria: N G K erkboekhandel. 433 bladsye. Prys R40.00

R esen sen t: P ro f H G van d e r W esthuizen

IN L E ro iN G

U it die vrugbare pen van H eyns verskyn die o n d erh aw ig e pu b lik asie as die d erd e en laaste in sy trilogie oor die T eo lo g iese E tiek. D ie inhouds- opgaw es van d ie e e rs te tw ee b an d e w ord in h ierd ie d e rd e e e n gerieflik- heidshalw e h e rh a a l. H ie rd ie d e rd e band is tew ens ’n direkte voortsetting v a n b a n d 2 /1 w a t m e t h o o fs tu k 8 geëin d ig h et. D ie huidige d eel 2 /2 begin by hoofstuk 9.

A lle p aragraw e is g en o m m er en die publikasie is handboekm atig.

In d ie o n d e rh a w ig e b a n d w ord drie sam elew ingsverbande bespreek: volksverband (hfst 9), staatsv erb an d (hfst 10), en kerkverband (hfst 11).

W A A R D E R IN G

D ie beskrywing van volk ten opsigte van al sy m oontlike fasette is omvang- ryk en h a n d ig v ir s tu d e n te en elke leser.

(15)

van afso n d erlik e ontw ikkeling w ord deu r die H ervorm de Kerk aanvaar as die enigste C hristelike, realistiese en regverdige oplossing vir Suid-A frika se problem e’.

D ie h e id e re defin isies van elke saak w at b e sp re e k w ord, is ’n groot a an w in s. S ta n d p u n te so o s d a t die staat nie neutraai kan w ees nie (bv bl 113) is ook te w aardeer.

D ie kort en heider beskrywings in s ta a ts v e r b a n d v an L ib e ra lis m e (bl 124), N asio n aal-so sialism e (bl 124), F ascism e (bl 125) en K om m unism e (bl 125), is waardevol.

D a a r kan se k e rlik saam g este m w ord w anneer bew eer w ord dat dit ’n ‘te k e n van geestelik e volw assenheid en h o e b esk aw in g sm o n d ig h eid (is), w anneer die verskeidenheid politieke insigte in ’n a a n ta l p o litie k e p artye d iffe re n s ie e r’ (bl 145). D ie feit dat die een staat na die ander in A frika in d ie n a k o lo n ia listie se tyd to t ’n een- p arty -staat verval kan sek er as voorbeeld dien van w at Heyns bedoel.

D ie o n tle d in g v an die besw are te e n diensplig (bl 179w ) is besonder indringend.

O ok die beskrywing van Anargis- me (bl 218-222) is baie interessant.

D ie v o lg en d e a a n h a lin g w at vir h o m s e lf sp re e k , ra a k ’n b e la n g rik e saak in ons dag aan: ‘D ie w erklikheid van die H eilige G ees in die lewe van elke lid van die nuwe volk van G od, is d ie e rn s tig s te te o lo g ie s e a rg u m e n t te e n elk e m o o n tlik e v o o rstellin g en praktyk van die anoniem e Christen of d ie a n o n ie m e k e r k ’ (b l 291). D ie

in k a rn a sie te o lo g ie v e rw a a rlo o s n et soos die R o o m s-K a to lie k e te o lo g ie (en a.s deel daarvan) die Pneum atolo- gie - behalw e om d it te v erh u m an i- seer.

D ie b esp rek in g van die v erhou- d in g k e rk e n w ê re ld (b l 314vv) is in d rin g e n d en le e rs a a m . D u id e lik w ord aa n g e to o n d a t die kerk o n d e r a n d e re o n e tie s h a n d e l in d ien hy as in s titu u t hom m e d e d in g e n d op die lew ensterrein van sy lidm ate begewe: ‘A fgesien d aarv an d a t dit nie sy taak is nie, is hy ook nie daarvoor toegerus nie. Hy het nie die kennis nie en ook nie die in s tru m e n te om d it te doen nie. D aarby kom nog dat, indien die kerk d it sou p ro b e e r d o en , hy d aar- m e e d ie ta a k o o rn e e m v an a n d e r sam elewingsverbande o f ander indivi- due. E n dan kan hy selfs begin m ee- ding m et sy eie lidm ate, byvoorbeeld w a n n e e r d ie k erk sou b eg in m e t ’n boekhandel o f m et boerdery of m et ’n sakeondernem ing...’ (bl 326).

D ie b e k n o p te sak ely s (b l 417- 420) is b aie handig, m aar kon gerus uitgebrei gewees het. D ie literatuur- lys (b l 421 to t 4 33) g e tu ig v an die skryw er se o m v a tte n d e b e n a d e rin g van sy taak . D ie lite ra tu u rly s is nie volledig volgens die b ekende en aan- v aarde H arvard-sisteem nie, m aar dit is wel voldoende.

O ns kerke in Suid-Afrika is werk- lik verryk m et hierdie pragtige boeke. N G K erkboekhandel het dit soos die a n d er bande stewig in h ard eb an d ge- bind. D ie druk is groterig en goed.

(16)

O N D E R W E R P E V A N A K T U E L E BELA N G

D ie v erbande in ’n volksiewe, soos sy groei, b o d em b eso ed elin g , sy on d er- wys, sy id e n tite it, a p a r th e id e n so m eer w ord c o r die algem een b reed - voerig besp reek . V eral die gedeelte c o r d ie ekologie is u ite rs belangrik, m aar te kort. A an die een kant is die teologiese onderbou van die etiek oor die ekologie te skraal. A an die ander k a n t is d ie o p v o e d k u n d ig e kom po- n e n t to t h ie rd ie e tie s e g e d ra g ver- suim . D ie in d iv id u e le lew e en die m assa m orsige lewe m oes m eer aandag gekry het.

V an treffende belang is die skry- w er se bevinding van twee nasionalis- m es in ons land - ’n wit en ’n sw art nasionalism e, ‘binne een geopolitiese stelsel teen o o r m ekaar...’ (bl 67). D it w eerlê die gedagte dat in die Kerkwet v an d ie N e d e rd u its c h H e rv o rm d e K erk se artikel III d aar ’n vermenging van die begrippe ras en volk is. D aar kan m et voorbehoud m et die volgen- d e s a a m g e s te m w o rd : ‘A s h ie r d ie m o tie f dus nie op rassistiese, m eer- d e rw a a rd ig e o f e k sk lu s ie w e b a sis deurgevoer word nie, m aar op die b a sis van gesonde, n atu u rlik e en spon- ta n e v o lk sliefd e, is die handhaw ing v an ’n se lfsta n d ig e v o lk s b e sta a n ’n legitiem e e n eties verantw oorde m o tie f van sosiale kultuurontw ikkeling’ (bl 67).

D ie re d e n a s ie en arg u m en tv o e- ring ro n d o m d ie te m a pasifism e en die b e o o rd e lin g van sta n d p u n te oor oorlog (bl 186-192) is baie aktueel en

indringend (vergelyk veral ook bl 222 tot 239).

D ie b e sp re k in g van die K airos- d o k u m e n t (bl 241, 369) is gepas en die arg u m en t ro n d o m a rtik e l 36 van d ie N e d e rla n d s e G e lo o fs b e ly d e n is te e n o o r D e g e n a a r is te verw elkom . H eyns sê h ier: ‘D it alles (N O B 36; H K S 37, 39, 40; R om 13) staan lyn- reg te e n o o r die sien in g v an D e g e naar, dat die teologiese fundering van die s ta a t vervang w ord m et die idee dat die staat ’n skepping van die mens is ter wille van orde en regverdigheid’ (bl 245).

O p die o o m b lik is die p o p u lê re arg u m en t d a t d a a r te veel m ense in Suid-Afrika gehang word. H eyns verwys na Beeld, 1 A p ril 1988, v ir sta- tis tie k h ie ro o r e n sê d an op g ro n d d aarv an : ‘D it is - op religieus-etiese g ro n d e - te betw yfel o f d o o d stra f so wyd toegepas m oet word as w at dit in Suid-A frika g e b eu r...’ (bl 249). D ie indruk bestaan dat H eyns nie ’n gron- dige studie oor elke geval gem aak het nie.

(17)

Die volgende p aar aanhalings uit d ie ‘F re e d o m C h a rte r’ kan in teres- s a n t w ees: ‘A ll p e o p le s h a ll h av e eq u al right to use th eir own langua ges, an d to d e v e lo p th e ir own folk c u ltu re an d c u sto m s; A ll n a tio n a l g ro u p s s h a ll b e p r o t e c te d by law a g a in s t in s u lts to t h e i r r a c e a n d natio n al p rid e.’ ‘R estrictions of land ow nership on a racial basis shall be e n d e d , a n d a ll th e la n d re d iv id e d am ongst those who w ork it, to banish fam ine and land hunger.’

By b e id e a an h alin g s is d a a r on- d u id e lik h e d e h o e d ié s a k e in d ie praktyk v ero n d erstel word. D ie eerste a a n h alin g is sky n b aar in botsing m et w at N elson M andela onlangs ge- sê h e t, v o lg e n s S A T V , d a t hy d ie staatsp resid en t gaan vra om die saak v a n d ie b e sk e rm in g van g ro e p e en groepsregte nie eers op die onderhan- delingstafel te plaas nie.

W at die tw eede aanhaling betref, is d it h o e g en aam d n ie d u id elik hoe d ie h e rv e rd e lin g van p lase byvoorbeeld sal plaasvind nie; o f die grond- slag daarvan straks nasionalisering sal wees nie.

O p bladsy 353 tot 380 is ’n w aar- devolle oorsig en bespreking van die d rie v e rn a a m ste sam elew in g steo lo - g ieë o fte wel sosialistiese teologieë: T eologie van die revolusie, T eologie van bevryding en Swart teologie.

O M S T R E D E

D ie huidige gees van een h eid in ons land kry sterk steun by Heyns. Soms lyk dit na kasuistiek, som s na ’n bot

sing tussen, om H eyns se w oorde te gebruik, die S keppingsw oord en die V oorsienigheidswoord: ‘G od is vir die e e n h e id v a n d ie m e n s h e id v e ra n t- w o o rd e lik , m a a r só reglynig e n s6 eenduidig mag nie gesê w ord dat G od vir die ontstaan van ’n volk en vir die volkereverskeidenheid verantw oordelik is nie’ (bl 9).

D ie v o o rg e g e w e o u t o r i t e i t e n finaliteit w aarm ee die skrywer sekere stellings op naiew e wyse k o n stateer, is dikw els ir rite re n d in ’n a n d ersin s in te r e s s a n te , m o o i e n g ro o t w erk. H ey n s sê: ‘V e rm e n g in g v an v o lk e w ord nie d eu r die Skrif verbied of as sonde v e ro o rd eel n ie’ (bl 11). Is dit nie juis die etikus w at die eenvoudige riglyne van die Bybel in die m eervou- digheid, veral van ons eie sam elewing in S uid -A frik a, m o et d e u rtre k n ie? Indien ’n volk (korporatief in sy ower- h e id ) b e s lu it d a t v e rm e n g in g m e t a n d e r rasse to t sy eie o n d erg an g sal lei, is ’n verbod op verm enging ewen- eens ook nie deu r die Skrif verbied of as sonde veroordeel nie.

D ie kritiese vraag “waarom ...w ord die begrip (C h ristelik -n asio n aal) net op d ie onderw ys en n ie oo k op die w etenskap toegepas nie’ (bl 27), klink lo g ies, m a a r d ie sk ry w er g e e g e e n aandag aan die feit d a t nasionalism e by w etenskap soos ook C hristelik by w e te n sk a p n ie d ie k w alitatiew e in- h o u d e lik e b e p a a l soos in d ie geval van opvoeding nie. D ie dinge van die gees en die kultuur van ’n volk is nie altyd logiese dinge soos dié van byvoorbeeld die wiskunde nie.

(18)

N ie alle k u ndiges stem m et die volgende po litiek e stelling saam nie: ‘Polities-staatkundig het apartheid op die harde rotse van ekonom iese reali- teite gestrand’ (bl 49).

’n M ens verw ag n a die pragtige beskrywing van ’n volk w at ’n siel en ’n gees en ’n liggaam het, dat die tyds- g eesuitdrukking van ‘verbreding van d ie d e m o k r a s ie ’ (b l 49) e e r d e r in p erspektief gestel sou word as ’n con-tradictrio in terminis in plaas van klak- keloos na te praat.

D is ’n vraag o f die kerk ’n funda- m entele funksie spesifiek ten opsigte van ’n nuw e S u id -A frik a h e t in die d a a rs te l van ’n ‘u n iv ersele w aard e- sisteem , g eb o u op C h riste lik -e tie se n o rm e’ (bl 75). D ie geidentifiseerde g e s in d h e id s v e r a n d e rin g v a n A N C , P A C , S A K P e n so m e e r, is stra k s m in d er h a a lb a a r as w at ap arth eid is. S k ry w er sê: ‘S o n d e r w e tte te r be- s k e r m in g v a n d ie g r o n d r e g te v an in d iv id u e e n g ro e p e sal ’n p lu ra le s a m e le w in g u it e r a a r d n ie o rd e lik b e h e e r k a n w o rd n ie ’ (bl 74). D ie A N C en SA K P is b e k e n d d a t hulle ju is g ro e p re g te v e rw e rp en ’n ope, k a ra k te rlo s e e n k le u rb lin d e s a m e lewing voorstaan.

D ie vergelyking van die A frik a n e r m e t Israel is h is to rie s v oor die hand liggend. D it word duidelik aan- getoon. Skielik e g ter begin die skry w er op bladsy 108 byvoorbeeld p raat van id e n tifiserin g van die A frikaner m et Israel. Dis darem nou regtig tyd d a t die o n d ersk eid tussen parallelli- seer en identifiseer getrek m oet word.

D ie h ele kw essie v an die b eeld van G od {imago dei) w ord ook steeds h u m anisties gedui. S o n d er bevredi- gende v erklaring w ord som s g ep raat van geskep na die beeld van G od (bv bl 192 - w at re g is), d ie h e rs te ld e b eeld van G o d in C hristus (bl 138 - w at reg is) en die m ens is b eeld van G o d (bl 73, 132, 149, 151 - w at om- strede is).

O penbaring 13 w ord konsekw ent trad isio n eel u itg elê a so f dit as anti- tese van R o m ein e 13 na ’n vervalle s t a a t verw ys (bv b l 117, 142, 333, 334). V erg ely k e g te r r e s e n s e n t se N ou en ewig hieroor.

H eyns is b e s o n d e r K u yperiaans in ’n eenvoudige aanvaarding van die o n d e rsk e id in g a lg e m e n e g e n a d e en besondere genade (bv bl 113, 136).

D ie skrywer gaan in verband m et die beskrywing van staatsvorm ing aan die een k an t histories e n wysgerig te werk. A an die ander kant soek hy die em brionale tekens van staatsvorm ing binne-B ybels by K ain w at hom en sy m ense in ’n stad vestig te r beskerm ing teen vyande (bl 120w).

Baie dinge w at H eyns skryf, is so vanselfsprekend. D it w ord so rustig, om vattend, uit verskillende oogpunte, selfs op verskillende m aniere beskryf, d at die geskrif som s neig om vervelig te w o rd . O p b lad sy 152 b e s e f d ie skryw er self iets hiervan w an n eer hy in ’n s ta d iu m h o m s e lf a a n m a a n : ‘M aar laat ons voortgaan.’

(19)

om d a a rte e n o o r perspektiew e te gee op byvoorbeeld die Islam itiese staats- beskouing (wat tog vir ons aktueel is o f kan w ord). O ok die Israeli staats- beskouing d a t die Jo o d w at ’n C hris ten in Israel w ord, sy b u rg erreg ver- ioor, ontbreek w anneer op bladsy 137 in die algem een gestel word: ‘En as ’n n ie-C h risten b u rg er van ’n sta a t kan w ord, m ag ’n n ie -C h riste n ook aan die politieke aktiw iteite deelneem en gevolglik as ’n staatsfunksionaris ver- kies word.’

D ie C h r is te l ik e p a r ty , s k o o l, organisasie en so m eer, w aarteenoor H eyns p ositief staan (bv bl 146, 149), is v a n u it d ie C h r is te lik - n a s io n a le lew ensbeskouing nie so n d er m eer te aanvaar nie.

In die hele voortreflike redenasie rondom die doodstraf, p aragraaf 10.2, bladsy 157 en v e rd e r, sp eel die belangrike g ro n d reël van die Bybel vir die d o o d s tra f op m oord, soos d it in G e n e sis 9:6 sta a n , ein tlik nie ’n rol nie. D it is definitief ’n gebrek indien ’n e tik u s ro n d o m d ie sa a k van die d o o d straf nie die volgende w oorde in volledige konteks bring nie: ‘W ie die b lo ed van ’n m ens vergiet, d e u r die m ens sal sy bloed vergiet word...’ (vgl ook bl 230).

V a n d a g w o rd te g e m a k lik na H a n d e lin g e 4:19 verw ys om onge- h o o rsaam a a n d ie ow erheid te wees (bv bl 165). Dis te m aklik om som- m er vir elke saak vir jou ’n standpunt te form uleer wat volgens jou m et G od se wil o o re e n k o m e n d a n s ta a n jy daarby asof dit G od se wil is, teenoor

d ie o w e rh e id . D a a r m o e t w e e r op gelet word dat dit in H andelinge 4:20 h an d el o o r die g etu ien is in verb an d m et Jesus se dood en opstanding, die verkondiging in sy N aam . D it m oet deurgaan ook al sou die ow erheid juis dit verbied.

O p bladsy 197 is ’n baie eensydi- ge politieke beskouing van ons situasie in S u id -A frik a . W e e n s ru im te gaan ons nie nou volledig d a a ro p in nie. ’n M ens kry die ind ru k ook op bladsy 209 d a t o p sta n d en revolusie a lty d ’n in h e e m s e o o rs a a k h e t en nooit van b u ite om ideologiese oog- m e rk e g e in s tig e e r en g e p ro p a g e e r word nie!

Die hele redenasie rondom m ate- riele nood (bl 213) m aak nêrens voor- s i e n in g v ir d ie p e r s p e k t i e f d a t arm oede w eens ’n lew enshouding ver- oorsaak kan word nie, en d at Swartes in die R SA danksy die B lankes veel ryker is as die res van A frika se inwo- ners.

D ie skryw er g aan volledig in op w at hy as die antw oord van die C hris te lik e e tie k te e n o o r d ie p o litie k e revolusie sien: ‘O ns is van m ening dat herv o rm in g , o f re fo rm a sie , die a n t w o o rd is e n d a a r o m g e e o n s n ou d a a ra a n a a n d a g ’ (bl 214). ’n M ens kan e g ter nie w egkom van die vraag of hervorm ing as politieke begrip wat ook Jood, C hristen, heiden, Moslem, H indoe en alm al insluit, ’n Christelik- eties gegewene is?

Soms kry ’n m ens die vlugtige gedagte dat die skrywer geweldig belese is m a a r tog op selek tiew e wyse. O f

(20)

a lta n s is hy in sy verw ysings som s selektief, byvoorbeeld op bladsy 246, a a n te k e n in g 42 w at na gesicrifte oor die begrip ‘diens van barm hartigheid’ verwys; vergelyk ook bladsy 402 oor Cone.

D ie skryw er se kw alifikasie van kerk slegs as ‘C hristene (w at) geinsti- tusionaliseerd saam b estaan en saam funksioneer’ (bl 292), is om strede en selfs in m oontlike teenspraak m et wat van d ie w ê re ld k e r k op b la d sy 320 gesê word.

V ir se v e r v o lk sk e rk te r sp ra k e kora (bv bl 327-332, 337, 396 e a) is d it o n g e lo o flik h o e ’n v erw y d erd e volkskerkbeskouing aangeval en ver- w e rp w o rd , m a a r h o e d ie N e d e r- duitsch H erv o rm d e K erk van A frika se v o lk sk e rk b e sk o u in g ko u d g e la a t w ord. D ie v olgende is byvoorbeeld e e n v o u d ig tog n ie ongekw alifiseerd w a a r v a n la a s g e n o e r a d e K e rk se v o lk s k e rk b e s k o u in g n ie : ‘D a a ro m m ag die kerk nooit, soos in die geval m e t ’n v o lk sk erk , sy e ie ro ep in g en k a r a k te r in g e d ra n g la a t kom d eu r hom aan te pas by die w ense en eise van die volk, en d eu r die strew e van die volkslew e sy strew e te m aak nie’ (bl 330).

In d ie a a n te k e n in g e op bladsy 40 4 s o u ’n m e n s m is k ie n o o k ’n verwysing na en ’n bespreking van die Israelvisiem ense te n opsigte van W it Teologie wou gehad het.

TREFFENDE FORMULERINGS

’n V o lk b rin g sy k u ltu u r to t sta n d , m aar d an sekerlik ook om gekeerd: ’n

kultuur bring ’n volk to t stand en hou hom in stand (bl 15).

D ie w onder van d ie m o e d e rta a l is dus nie net in sy m erkw aardige ontstaan en innerlike krag tot oorlewing g eleë nie, m aar d á á rin d a t die m o e d e rta a l ook die ‘v a d e rta a l’ kan word (bl 17).

D ie naaste om wie dit gaan (bv in ekologiese verband) is baie beslis ook die nageslag (bl 34).

D iskrim inasie is die ongelyke behandeling van gelyke sake (bl 45).

D ie ontevredenheid van die revo- lu s io n ê r is e g te r nie gerig te e n die v e r k e e r d e in d ie w e r k lik h e id nie m a a r te e n d ie w e rk lik h e id s e lf (bl

210).

S o n d e is n ie ’n lo t n ie , m a a r skuld. D a a ro m is ook oorlo g nie ’n lot nie, m aar skuld (bl 229).

D a a ro m v eg d ie k e rk m e t d ie swaard van die W oord en nie m et die sw aard van s ta a l n ie; m e t d ie dina- m ie t van d ie G e e s e n n ie m e t d ie dinam iet van bom m e nie (bl 288).

H e la a s is veel van d ie m o d ern e ekum eniese belangstelling geinteres- seerd in die vraag na die aantal kerke w at bely, e erd er as in die vraag na die aantal kerke w at die waarheid bely (bl 303).

D ie kerk ken g een terrein b ep er- king nie, m aar wel taakbeperking (bl 326).

(21)

(D ie K airos-dokum ent h et) deu r sy sek u laristies-p o litiek e benad erin g van d ie p ro b le m a tie k ...n ie d eel van die opiossing nie, m aar deel van die probleem geword (bl 376).

V E R O U D E R D E A F K O R T IN G S , S P E L F O U T E , D R U K F O U T E EN S O M E E R

So ’n g ro o t w erk w at te m idde van v e le a n d e r v erp lig tin g s e n m isk ien a a n d ie h a n d van ’n k u rrik u lu m vir stu d e n te o pgestel w ord, v erto o n on- g e lu k k ig s e k e r e g e d a te e r d e sim p- tom e.

D ie afkortings volgens die nuwe A frik aan se B ybelvertaling o n tb re e k soms: O penb i p v O p - bladsy 19.

V erd ere foute: A siers i p v A riërs (b l 36; k r i te r i a m i p v k r ite r iu m (b l 4 7 ); o n -B y b e ls i p v o n b y b e ls ( b l 6 1 ) ; Sy i p v sy ( b l 1 1 2 ); v e rg e w in g s g e sin d h e id i p v v erg e- w en sg esin d h eid (bl 161); regerings- form i p v regeringsvorm (bl 225); de i p V die (bl 289); m ensheids liggaam i p V m ensheidsliggaam (bl 289); hei- lige G e e s i p v H eilig e G ees (2x bl 290); groeiproese i p v groeiproses (bl 296); en erslu id e n d i p v eenderslui- d e n d (b l 306); d a a rm i p v d a a ro m (b l 3 3 5 ); h o u i p v ho m (b l 34 0 ); m agsusurasie i p v m agsusurpasie (bl 418).

Skryw er sê ‘G am w ord n e t in sy o u d ste seu n g e stra f, so d a t d ie s tra f n e t d ie K a n a a n ie te g eg e ld h e t’ (bl 7 8 ). U itle g g e rs m a a k e g te r som s d a a rv a n ’n p u n t d a t N o ag sy se u n G am wat ’n vierde seun het, K anaan,

om r e d e s v a n a fg u n s in sy v ie r d e s e u n , w a t N o a g s e lf n ie h e t n ie , vervloek!

O p bladsy 97, aantekening 123 is ’n aanhaling w aarskynlik te n opsigte van die w oord ‘B antoetuiste’ foutief.

Sinne soos b y v o o rb eeld die volgende is nie baie insigtelik nie: ‘D it is te n d iep ste en gevolglik gem ik te e n d ie b e s ta a n e n die o rd e lik e funksie van die staat s e lf (bl 182).

D ie sk ry w er is som s ’n b ie tjie w oordvertonerig, byvoorbeeld: preg- n anter (bl 286), signikatiew e (bl 287), in h a b ita sie (bl 289), ek k lesiale fak- tisiteit (bl 312) en so m eer. N ou ja, dit is ’n vakhandboek.

D ie hele gedeelte o n d er die titel Kerk en ongelowiges op bladsy 307 tot 314, p u n te 1 to t 17 h e t s o n d e r verwysing h ie rn a o ok verskyn in N G T T 3 3 /4 (1989), 441-447 o n d e r d ie titel Die sendinggerigtlieid van die kerk.

Som s w ord o n d e rs k e id in g s n ie fyn genoeg gehandhaaf nie. O p b lad sy 326 word tereg gesê d at die kerk ’n kerklike taak sonder terreinbeperking h e t. H ie rv o lg e n s so u ’n m en s kon p ra a t van die k erk se veran tw o o rd e- likheid op die p o litiek e terrein . D ie skryw er p ra a t e g ter som m er kortw eg o n g e n u a n se e rd v an byvoorbeeld die ‘p o litie k e v e ra n tw o o rd e lik h e id van die kerk’ (bl 339, 341).

SLO T

Skrywer, fak u lteit, K erk en uitgew er w ord gelukgew ens m e t ’n nuttige en o n m is b a re w erk . D ie p ry s is b a ie billik.

(22)

Kritzinger, J N J 1990 - A theological perspective on White liberation

S tellen b o sch : U n iv e rsite it van S tel lenbosch. 19 bladsye. Prys R21.00

Resensent: Prof HG van der West-huizen

B C L a te g a n sk ry f die v o o rw o o rd tw ee d e rd e s in E ngels, en tw eede in v o lg o rd e e e n d e r d e in A friicaans. P rof L ategan is hoof van die Sentrum v ir K o n te k s tu e le H e rm e n e u tie k te Stellenbosch.

A a n g e s ie n d ie in h o u d v an d ie publikasie spesifiek m et die gem een- skapsproses op pad na die toekom s te d o e n e h e t, sou g ev ra kon w ord: N a w a tte r so o rt toekom s is ons in Suid- A frika op pad m et ’n ‘teo lo g ie’ soos hierdie?

W an n eer op die volgende aanha- lin g s g e le t w o rd , is h ie r d ie v ra a g b e la n g rik : ‘T ro u e n s , b evryding be- te k e n ju is d a t o n s p a d g e e u it ons k unsm atige, opg ep o m p te k u ltu re en ‘identiteite’, sodat ons as wit A frikane d eel k an w ord van ’n nuw e gem eenskaplike nasionale kultuur’ (bl 10). ‘D it g aan vir my n ie om die behoud v an ( ‘su iw e r’) A frik a a n s o f van die ‘A frik a n e rv o lk ’ n ie , m a a r om d e u r m id d el van A frik aan s die koloniale d e n k siste e m v an a p a rth e id te help afbreek’ (bl 10).

‘D is v ir my d u id e lik d a t Je s u s gaan kers opsteek h et by arm es en by dié w at u it die se n tra van invloed en mag uitgestoot w as’ (bl 12). ‘K

ersop-steek by’ b e te k e n om lig te soek by. In h ie r d ie b e te k e n is g e b ru ik K rit zinger inderdaad die idioom, w ant hy sê verder: ‘As ons hom (klein letter!) wil nav o lg , sal o n s d ie s e lfd e m o et d o e n d e u r by sw a rtm e n se ...te g aan uitvind w at verkeerd is...’ (bl 12).

W it b e v ry d in g b e te k e n v ir d ie skrywer ’n bek erin g weg van die vol g e n d e a fg o d e: k o lo n ia le ra s sis m e , Suid-A frika as w itm ansland en m am mon.

T en opsigte van die eerste afgod, h a a l K r itz in g e r M an g a n y i a a n : ‘I w o n d er w h e th e r in this cen tu ry the white m an will ever spiritually feel he belongs to A frica as long as we are not in pow er’ (bl 14).

O nder die opskrif van die tw eede afgod word kritiek o nder an d ere teen die volkslied. D ie Stem, en die aanhef van die 1983-Grondwet uitgespreek.

O p grond van argeologiese bevin- dings wil die skryw er d a t A frika ge- sien m oet word as ‘ons alm al se Moe- der, op wie se skoot d a a r ook plek is vir w itm ense w at die ned erig h eid en m oed het om hul toekom s toe te ver- tro u aa n die sw art m e e rd e rh e id ’ (bl 15). ‘D it eis van ons om saam m et sw art C hristene ’n nuwe teologie van grondbesit te ontwikkel...’ (bl 16).

D ie derde afgod is m am m on, die geldgod. H ier mag plek-plek m et die skrywer ingestem w ord d a t die geld- m ag se h e e rs k a p p y in S u id -A frik a geelim ineer b ehoort te word.

(23)

helfte is in Engels. A1 die gegewens op die b in n eb lad van die voorblad is in E ngels. A! die gegew ens op die titelb lad , behalw e die titel w at twee- talig is, is in Engels. D ie ‘Forew ord’ b e t ’n stu k k ie A frik a a n s. N o g tan s kan die skrywer op bladsy 17 die vol- g en d e sta n d p u n t verdedig: ‘E en van die opsigtelikste koloniale kenm erke van ons kultuur is d at na m eer as drie eeue in hierdie land, só min witm ense ’n A frik a ta a l kan p r a a t.’ Is E ngels te e n o o r A frik a a n s d a n nie ju is die taal van die im perialis, die kolonialis nie? T e re g sê die skrywer; ‘A an die a n d er kant is dit ook nodig om te be- klem toon d a t A frikaans ’n A frikataal is. D it is o n d e r a n d e re d e u r sw art w erkers in wit kom buise geskep, en is dus nie inherent ’n rassistiese taal nie’ (bl 18).

D ie skrywer, d r J N J K ritzinger van die D epartem ent Missiologie van die U n iv ersiteit van Suid-A frika, sal m e t h ie r d ie te o lo g ie w a a rm e e die B lankes sogenaam d bevry m oet word om A frika op te bou, nie in die anna- le van k lassiek e teo lo g ie opgeneem w o rd n ie , m a a r w el in d ie a k tu e le bladsye van die politiek van die dag - soos die v e rk o rte w eergaw e van die p ublikasie op bladsy 20 van die Son- d agblad. Rapport, van 17 Ju n ie 1990 getuig.

D it bring ons teru g na die doel- ein d es van p ro f L ateg an se Sentrum soos op d ie b in n e k a n t van die v oor b lad van h ie rd ie p u b lik a sie u ite e n - g esit: ‘to c o n trib u te to th e d e v elo p m en t o f an inclusive dem o cratic cul

ture, th e en h an cem en t o f the hum an d ig n i ty o f a ll c i t i z e n s a n d t h e erad icatio n o f any form o f racism in S o u th A f r ic a .’ P r o f L a te g a n w as b e tr o k k e by d ie R G N -v e rs la g o o r tussen-groep-verhoudinge w at in 1985 verskyn bet. V olgens hierdie verslag bew eer sewe en sew entig p ersent van die to ta le bevolking in ons land dat hulle C hristene is. O m d at die grootste en k ele gem een sk ap lik e fak to r in die land die v e rb o n d e n h e id aan die Christelike geloof is, het p ro f Lategan hom in sy eie w oorde sinsdien beywer vir ‘die ontw ikkeling van ’n g em een skaplike w aardestelsel op C hristelike g ro n d sla g v ir ’n to e k o m stig e S uid- A f r ik a ...’ (D ie k e r k b o d e , 15 J u n ie 1990, bl 9).

Is d a a r ’n verskil tussen teologie en politiek?

W eiler, A G 1989 - W U lebrords Mis- sie: C h ris te n d o m e n c u ltu u r in d e zevende en achtste eeuw

H ilv e r s u m : G o o i e n S tic h t. 266 bladsye. Prys onbekend.

R esensent: D r D J C van Wyk

O p 7 N ovem ber, in die ja a r 739 n C, ste rf biskop C lem ens W illebrords en w ord by in ’n klo o ster in E chternach begraw e. Hy sterf as grysaard op een en tagtigjarige leeftyd nadat hy tydens ’n m oeitevolle lew e die ta a k om die volk van die F riese to t die evangelic

(24)

van Jesus C hristus te b ekeer, m enslik gesproke, volvoer het.

O m d ie s te rfd a tu m van h ie rd ie m erkw aardige m an tw aalfhonderd en vyftig j a a r g e le d e te h e rd e n k , h e t verskeie publikasies gedu ren d e 1989 in N ed erlan d verskyn. D aaro n d er is die w erk van W eiler, w aarvan d aar in D esem b er 1989 reeds ’n tw eede druk verskyn het, die m ees om vattende.

D ie kerstening van W es-Eeuropa en die ingrypende invloed w at dit op die v erd ere verloop van die kerk- en w ê re ld g e sk ie d e n is sou u ito efen , bly steed s ’n in te re ssa n te stuk geskiede- nis. In dié g esk ied en is, w at terself- dertyd die tydperk van die groot sen- dingfigure uitm aak, is W illebrord een van die m erkwaardigste persone. D ie w e rk van W e ile r to o n d it d u id e lik aan.

W at die w aarde en betekenis van die w erk verder verhoog, is dat dit nie net die geisoleerde verhaal van W ille b ro rd in die lan d van die F riese beskryf n ie. Soos die su b tite l aan d u i, g ro e i d ie w erk to t ’n stu k k erk - en sendinggeskiedenis w at C hristendom e n k u ltu u r in die sew ende e n agtste eeu om vat. D aarin kom sosiale, kul- tu r e le , p o litie k e e n se lfs m ilitê r e f a k t o r e a a n d ie o r d e , e e rs in die w êreld van die A ngelsaksers, d aarn a in d ie g eb ie d van F ra n k e en F riese w a a r W illeb ro rd se prediking plaasvind.

D ie o u te u r ste l h o m e k sp lisie t te n d o e l om d ie M issie v an W ille b ro rd in ’n b reë konteks te plaas. So kan ’n goeie beeld van W illebrord se

w erk o n d er die F riese gevorm word. D ie kerstening van ’n volk is im m ers ’n p ro se s van d ie p g a a n d e k u ltu re le omvorming.

M a a r o o k v an w ee d ie s k a a rs te a a n re g s tre e k s e g e g e w e n s o o r d ie lewe en w erk van W illebrord, kies die o u te u r vir ’n k o n te k s tu e le b e n a d e - ring. S o d o e n d e le w e r sy stu d ie en kennis van die A ngelsaksiese w êreld, die m eto d es w at d a a r in die k erste- ningswerk h a n te e r is, asook die kerklike o rg a n isa sie w at d a a r to t stan d g e k o m h e t, a n a lo e k e n n is om die w êreld van W illebrord te verstaan.

D aaro m wy die o u te u r sy eerste d rie h o o fs tu k k e a a n ’n besk ry w in g van die g o d sb eeld van d ie K e lte en d ie G e rm a n e aso o k a a n die k e rs te ning van d ie A n g elsak sers. D it h e t b eg in op g ro n d v an tw ee R o o m se missies en lers-Skotse prediking. D ié kennis is noodsaaklik om die konteks van W illebrord se lewe en w erk gedu re n d e sy e e rs te d e rtig lew en sjare te verstaan.

O ok die p o litiek e, kerklike, juri- diese en ekonom iese konteks van die F ra n k e kom a a n d ie o rd e , w an t dit was deurslaggew end in die m oontlik- h e d e w a t a a n d ie se n d in g v a n d ie A ngelsakser W illebrord gebied is. As vo lk h e t d ie F ra n k e te e n o n g ev eer 500 n C, m et die doop van hulle ko- ning Clovis, na die C hristendom oor- gegaan.