Original Article JQUMS, Vol.21, No.3, 2017, pp. 31-38
Evaluation of prevalence of headache in Multiple Sclerosis patients before & after the disease
H. Mozhdehipanah1, NS. Taghavi2, Z. Yazdi3
1
Department of Neurology, Qazvin University of Medical Sciences, Qazvin, Iran
2
Qazvin University of Medical Sciences, Qazvin, Iran
3
Department of Occupational Medicine, Qazvin University of Medical Science, Qazvin, Iran
Corresponding Address: Naeime Sadat Taghavi, Qazvin University of Medical Sciences, Shohada Health Center, Qazvin, Iran
Tel: +98-912-5816534, Email: [email protected] Received: 28 Aug 2016; Accepted: 18 Mar 2017
Abstract
Background: Multiple Sclerosis disease is a chronic disease of nervous system which causes
different symptoms. Although headache is not a major symptom of this disease, but a lot of patients suffer from it. To specify the prevalence of headache and its’ types has an important role in diagnose, treatment and improvement the quality of patients’ life.
Objective: Our goal of this study was to determine the prevalence of headache in multiple sclerosis
patients, before and after the diagnosis of this disease.
Methods: This cross-sectional descriptive epidemiologic study was performed on 150 multiple
sclerosis patients referred to the neurology clinic of Qazvin in 2015. Data were recorded by history taking & physical examination the existence of headache before the MS diagnosis and at the time of study was evaluated by the patients’ data.
Findings: Among participants, prevalence of headache before the MS diagnosis was 40%, which
increased to 64% after that (P<0.001). The most common type of headache, before and after the affection was tension headache, which formed 58.3% and 70.8% of all headaches, respectively. The average rate of headache in the group with headache, before and after the diagnosis of MS was 5.8 and 5.76 days in month, which calculated 2.32 and 3.68 days in month in all patients, respectively.
Conclusion: Prevalence of headache increases in multiple sclerosis patients. Patients suffer from
headache almost 13% of their life days.
Keywords: Multiple Sclerosis, Headache, Tension headache, Migraine
Citation: MozhdehipanahH, Taghavi NS, Yazdi Z. Evaluation of prevalence of headache in Multiple Sclerosis patients before & after the disease. J Qazvin Univ Med Sci. 2017; 21 (3): 31-38.
CORE Metadata, citation and similar papers at core.ac.uk
32 ﻣ ﻦﯾوﺰﻗ ﯽﮑﺷﺰﭘ مﻮﻠﻋ هﺎﮕﺸﻧاد ﯽﻤﻠﻋ ﻪﻠﺠ هرﺎﻤﺷ ،ﻢﮑﯾ و ﺖﺴﯿﺑ لﺎﺳ ، 3 ﯽﭘ رد ﯽﭘ) 92 رﻮﯾﺮﻬﺷ و دادﺮﻣ ،( 1396 ﯽﺸﻫوﮋﭘ ﻪﻟﺎﻘﻣ /
يرﺎﻤﯿﺑ ﻪﺑ ﻼﺘﺑا زا ﺪﻌﺑ و ﻞﺒﻗ ﺲﯾزوﺮﻠﮑﺳا ﻞﭙﯿﺘﻟﺎﻣ نارﺎﻤﯿﺑ رد دردﺮﺳ عﻮﯿﺷ ﯽﺑﺎﯾزرا
هﺎﻨﭘ ﯽﻫدﮋﻣ ﻦﯿﺴﺣ ﺮﺘﮐد 1 ، ﻪﻤﯿﻌﻧ يﻮﻘﺗ تادﺎﺴﻟا 2 يدﺰﯾ هﺮﻫز ﺮﺘﮐد ، 3 1 بﺎﺼﻋا و ﺰﻐﻣ هوﺮﮔ ﻦﯾوﺰﻗ ﯽﮑﺷﺰﭘ مﻮﻠﻋ هﺎﮕﺸﻧاد ناﺮﯾا ،ﻦﯾوﺰﻗ ، 2 هﺎﮕﺸﻧاد ناﺮﯾا ،ﻦﯾوﺰﻗ ،ﻦﯾوﺰﻗ ﯽﮑﺷﺰﭘ مﻮﻠﻋ 3 رﺎﮐ ﺐﻃ هوﺮﮔ ﻦﯾوﺰﻗ ﯽﮑﺷﺰﭘ مﻮﻠﻋ هﺎﮕﺸﻧاد ناﺮﯾا ،ﻦﯾوﺰﻗ ، :لوﺆﺴﻣ هﺪﻨﺴﯾﻮﻧ سردآ ،ﻦﯾوﺰﻗ ،ﻦﯾوﺰﻗ ﯽﮑﺷﺰﭘ مﻮﻠﻋ هﺎﮕﺸﻧاد ﻔﻠﺗ ،اﺪﻬﺷ ﺖﻣﻼﺳ ﻊﻣﺎﺟ تﺎﻣﺪﺧ ﺰﮐﺮﻣ ﻦ 09125816534 ﻓﺎﯾرد ﺦﯾرﺎﺗ :ﺖ 7 /6 / 95 :شﺮﯾﺬﭘ ﺦﯾرﺎﺗ ؛ 28 / 12 / 95 هﺪﯿﮑﭼ :ﻪﻨﯿﻣز ﺳا ﯽﺒﺼﻋ ﻢﺘﺴﯿﺳ ﻦﻣﺰﻣ يرﺎﻤﯿﺑ ﮏﯾ ،ﺲﯾزوﺮﻠﮑﺳا ﻞﭙﯿﺘﻟﺎﻣ يرﺎﻤﯿﺑ ﻢﯾﻼﻋ ﻪﮐ ﺖ ﯽﻣ دﺎﺠﯾا ار ﯽﻔﻠﺘﺨﻣ ﻋ دردﺮﺳ ﺪﻨﭼﺮﻫ .ﺪﻨﮐ ﻦـﯾا ﯽﻠـﺻا ﺖﻣﻼ ﻪﺑ يرﺎﻤﯿﺑ ﯽﻤﻧ رﺎﻤﺷ زا يدﺎﯾز ﺪﺻرد ﯽﻟو ﺪﯾآ ﯽﻣ ﺞﻧر نآ زا نﺎﯾﻼﺘﺒﻣ ﺺﺨﺸﻣ .ﺪﻧﺮﺑ ﺖـﯿﻔﯿﮐ دﻮﺒﻬﺑ و نﺎﻣرد ،ﺺﯿﺨﺸﺗ رد نآ عاﻮﻧا و دردﺮﺳ عﻮﯿﺷ ندﺮﮐ .دراد ﯽﻤﻬﻣ ﺶﻘﻧ نﺎﯾﻼﺘﺒﻣ ﯽﮔﺪﻧز :فﺪﻫ عﻮﯿﺷ ﻦﯿﯿﻌﺗ فﺪﻫ ﺎﺑ ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ ﻦﯾا زوﺮﻠﮑﺳا ﻞﭙﯿﺘﻟﺎﻣ ﻪﺑ ﻼﺘﺒﻣ نارﺎﻤﯿﺑ رد دردﺮﺳ ﺺﯿﺨﺸﺗ زا ﺪﻌﺑ و ﻞﺒﻗ .ﺪﺷ مﺎﺠﻧا يرﺎﻤﯿﺑ شور و داﻮﻣ :ﺎﻫ ﯽﻔﯿﺻﻮﺗ ﮏﯾژﻮﻟﻮﯿﻣﺪﯿﭘا ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ ﻦﯾا - رد ﯽﻌﻄﻘﻣ 150 ﻪـﻌﺟاﺮﻣ زوﺮﻠﮑﺳا ﻞﭙﯿﺘﻟﺎﻣ ﻪﺑ ﻼﺘﺒﻣ رﺎﻤﯿﺑ ﻪـﺑ هﺪـﻨﻨﮐ هﺎـﮕﻧﺎﻣرد بﺎـﺼﻋا و ﺰـﻐﻣ ﺎﻨﯿﺳ ﯽﻠﻋﻮﺑ نﺎﺘﺳرﺎﻤﯿﺑ ي لﺎﺳ رد ﻦﯾوﺰﻗ 1394 .ﺪﺷ مﺎﺠﻧا هداد ﺎﻫ ﻊﻤﺟ نارﺎﻤﯿﺑ ﯽﻨﯿﻟﺎﺑ تﺎﻨﯾﺎﻌﻣ و لﺎﺣ حﺮﺷ زا هدﺎﻔﺘﺳا ﺎﺑ زا ﻞﺒﻗ دردﺮﺳ دﻮﺟو .ﺪﺷ يروآ .ﺪﯾدﺮﮔ ﯽﺑﺎﯾزرا ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ نﺎﻣز رد و يرﺎﻤﯿﺑ ﺺﯿﺨﺸﺗ ﻪﺘﻓﺎﯾ :ﺎﻫ رد ﺖﮐﺮﺷ نﺎﯿﻣ ﺺﯿﺨﺸﺗ زا ﻞﺒﻗ دردﺮﺳ عﻮﯿﺷ ،نﺎﮔﺪﻨﻨﮐ MS % ، 40 زا ﺲﭘ ﻪﮐ % ﻪﺑ نآ 64 دﻮﺑ ﻪﺘﻓﺎﯾ ﺶﯾاﺰﻓا ) 001 /0 < P (. ﻊﯾﺎﺷ ـﻧ ﻦﯾﺮـﺗ عﻮ ﺪﻌﺑ و ﻞﺒﻗ دردﺮﺳ ﻪﺑ ﻪﮐ دﻮﺑ ﯽﺸﻨﺗ دردﺮﺳ ،ﻼﺘﺑا زا ﺐﯿﺗﺮﺗ % 3/ 58 و % 8/ 70 ﯽﻣ ﻞﯿﮑﺸﺗ ار ﺎﻫدردﺮﺳ عاﻮﻧا ﻞﮐ زا ﯿﻣ .داد يﺎـﻫزور ﻂﺳﻮﺘﻣ ناﺰ ﻼﺘـﺑا ﻪـﺑ دردﺮﺳ ﻪﺑ نﺎﯾﻼﺘﺒﻣ زا ﯽﻫوﺮﮔ رد MS ﮐ ﺪﻧدﻮﺑ هدﺮﮐ ﻪﺑﺮﺠﺗ ﺰﯿﻧ ار دردﺮﺳ ﻪ ﺺﯿﺨﺸﺗ زا ﺪﻌﺑ و ﻞﺒﻗ ، MS ﻪﺑ ﺐﯿﺗﺮﺗ 8 /5 و 76 /5 هﺎﻣ رد زور دﻮﺑ ، ﻢﻗر ﻦﯾا ﺎﺑ ﻪﺑ ﻢﯿﺴﻘﺗ نارﺎﻤﯿﺑ ﻞﮐ ﻪﺑ ﺐﯿﺗﺮﺗ 32 /2 و 68 /3 .ﺪﺷ ﻪﺒﺳﺎﺤﻣ هﺎﻣ رد زور ﻪﺠﯿﺘﻧ :يﺮﯿﮔ ﻪﺑ نﺎﯾﻼﺘﺒﻣ رد دردﺮﺳ عﻮﯿﺷ MS ﺶﯾاﺰﻓا ، و ﻼﺘﺒﻣ نﺎﯾ ﻪﺑ دوﺪﺣ ﻦﯿﮕﻧﺎﯿﻣ رﻮﻃ % 13 ﯽﻣ ﺞﻧر دردﺮﺳ زا ار دﻮﺧ ﯽﮔﺪﻧز يﺎﻫزور .ﺪﻧﺮﺑ هژاوﺪﯿﻠﮐ :ﺎﻫ ﺸﻨﺗ دردﺮﺳ ،دردﺮﺳ ،ﺲﯾزوﺮﻠﮑﺳا ﻞﭙﯿﺘﻟﺎﻣ نﺮﮕﯿﻣ ،ﯽ :ﻪﻣﺪﻘﻣ ﻞﭙﯿﺘﻟﺎﻣ يرﺎﻤﯿﺑ ﺲﯾزوﺮﻠﮑﺳا ) MS ( يرﺎﻤﯿﺑ ﮏﯾ ﺐﺼﻋ ﯽﺘﺧﺎﻨﺷ ناﻮﺗﺎﻧ و هﺪﻧوﺮﺸﯿﭘ ،ﻦﻣﺰﻣ هﺪﻨﻨﮐ ﺶﯿـﺑ ﻪـﮐ ﺖـﺳا رد ار زوﺮﺑ ناﺰﯿﻣ ﻦﯾﺮﺗ ﻦﯿﻐﻟﺎﺑ نﺎﯿﻣ ناﻮﺟ ﻪﺑ) ﻢﻧﺎـﺧ هﮋﯾو (ﺎـﻫ .دراد ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ هداد نﺎﺸﻧ ﮏﯾژﻮﻟﻮﯿﻣﺪﯿﭘا يﺎﻫ عﻮﯿـﺷ ﻪـﮐ ﺪـﻧا زا ﻦﺘﻓﺮﮔ ﻪﻠﺻﺎﻓ ﺎﺑ يرﺎﻤﯿﺑ ﻦﯾا ﯽﻣ ﺶﯾاﺰﻓا اﻮﺘﺳا ﻂﺧ .ﺪـﺑﺎﯾ هدﺮﺘﺴﮔ فﻼﺘﺧا عﻮﯿـﺷ رد يا MS ﯽﯾﺎـﯿﻓاﺮﻐﺟ ﻖﻃﺎـﻨﻣ رد ﻪـﻧﺎﯿﻣروﺎﺧ يﺎﻫرﻮـﺸﮐ ،رﺎﻈﺘﻧا سﺎﺳاﺮﺑ .دراد دﻮﺟو ﻒﻠﺘﺨﻣ ﺎﺑ ﻖﻃﺎﻨﻣ ءﺰﺟ ﺮﻄﺧ ﯽﻣ راﺮﻗ ﻦﯿﯾﺎﭘ ﻦﯾﺪﻨﭼ نﻮﻨﮐﺎﺗ ﺎﻣا ﺪﻧﺮﯿﮔ ﻦﯾﺮﺗﻻﺎﺑ ،ناﺮﯾا زا ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ ﺮﻄﺧ شراﺰـﮔ ﻪـﯿﺣﺎﻧ ﻦـﯾا رد ار هدﺮﮐ ﺪﻧا . )3 -1( MS ﻢﺘﺴﯿﺳ ﺮـﯿﮔرد ار يﺰـﮐﺮﻣ ﯽﺒـﺼﻋ ﻪـﻨﯿﻠﯿﻣد ﺎـﺑ و نورﻮﻧ ندﺮﮐ ﯽﺒﺼﻋ يﺎﻫﺮﯿﺴﻣ رد ﺖﯾاﺪﻫ لﻼﺘﺧا ﺚﻋﺎﺑ ﺎﻫ ﯽﻣ ﻢﯾﻼﻋ زوﺮﺑ و ﻦـﯾا .دﻮـﺷ ﻪـﺑ يرﺎـﻤﯿﺑ ﻢـﯾﻼﻋ ﻪﻄـﺳاو ﻪــﮐ ﯽــﻔﻠﺘﺨﻣ ﯽــﻣ دﺎــﺠﯾا ﺪــﻨﮐ ، و تﻼﮑــﺸﻣ زوﺮــﺑ ﺐﺒــﺳ ﯽﻧاﻮﺗﺎﻧ ﯽـﻣ نﺎـﯾﻼﺘﺒﻣ ياﺮﺑ يدﺎﯾز يﺎﻫ ﻊﯾﺎـﺷ .دﻮـﺷ ﻦﯾﺮـﺗ ﯽـﻣ هﺪـﯾد نارﺎـﻤﯿﺑ ﻦـﯾا رد ﻪﮐ ﯽﻤﯾﻼﻋ دﻮـﺷ ؛ تﻻﻼﺘـﺧا ماﺪﻧا ﯽﺘﮐﺮﺣ ﯽﯾﺎـﻨﯿﺑ تﻼﮑـﺸﻣ و ﻪﺠﯿﮔﺮﺳ ،لدﺎﻌﺗ مﺪﻋ ،ﺎﻫ .ﺖـﺳا ﯽـﻨﯿﺑود ﺪﻨﻧﺎﻣ ﺖـﯾﺎﻬﻧ رد ﯽﻧاﻮﺗﺎـﻧ زا ﯽﺗﺎـﺟرد زوﺮـﺑ زا ﺪـﻌﺑ نارﺎـﻤﯿﺑ زا ﯽـﻤﯿﻧ دوﺪﺣ .ﺖﺳا ﻞﻤﺘﺤﻣ 10 زا لﺎـﺳ ﻼﺘﺒﻣ ﯽﻧاﻮﺗﺎﻧ زا ﯽﻄﺳﻮﺘﻣ ﺎﺗ ﻒﯿﻔﺧ تﺎﺟرد ﻪﺑ ﻢﯾﻼﻋ عوﺮﺷو ﻞﺒﻗ ﺲﯾزوﺮﻠﮑﺳا ﻞﭙﯿﺘﻟﺎﻣ نارﺎﻤﯿﺑ رد دردﺮﺳ عﻮﯿﺷ ﯽﺑﺎﯾزرا هﺎﻨﭘ ﯽﻫدﮋﻣ ﻦﯿﺴﺣ ﺮﺘﮐد /... و نارﺎﮑﻤﻫ 33 ﯽﻣ .ﺪﻧﻮﺷ )3 -1( ﻪﺑ درد ﯽﺘﺣ) رﺮﮑﻣ ترﻮﺻ ﻤﯿﺑ رد (ﻪﯿﻟوا ﻞﺣاﺮﻣ رد ـ نارﺎ MS ﯽــﻣ قﺎــﻔﺗا رد نارﺎــﻤﯿﺑ ﻦــﯾا رد درد عﻮﯿــﺷ .ﺪــﺘﻓا ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ ﯽﺳرﺮﺑ يرﺎﯿﺴﺑ يﺎﻫ ﻦﯿﺑ و 30 ﺎﺗ 90 دروآﺮـﺑ ﺪﺻرد ﯽــﻣ نارﺎــﻤﯿﺑ ﻦــﯾا رد درد .ﺖــﺳا هﺪــﺷ زا ﺪــﻧاﻮﺗ 2 ﺄــﺸﻨﻣ ،ﮏﯿﻧژورﻮﻧ يﺎﻫدرد .ﺪﺷﺎﺑ ودﺮﻫ زا ﯽﺒﯿﮐﺮﺗ ﺎﯾ ﮏﯿﻧژورﻮﻧﺮﯿﻏ ﺣ يﺎــﻫدرد :زا ﺪــﻨﺗرﺎﺒﻋ ﮏــﯿﻧژورﻮﻧ ﻪــﻠﻤ يﮋﻟارﻮــﻧ) يا ﭘ و كﺎــﻧدرد ﮏــﯿﻧﻮﺗ ﻢــﺳﺎﭙﺳا ،لﺎــﻨﯿﻣﮋﯾﺮﺗ ،(ﺖــﯿﻣﺮﻟ هﺪــﯾﺪ ﺲﯾد) راﺪﯾﺎﭘ يﺎﻫدرد عاﻮـﻧا و (ﻪـﻨﺗ و ماﺪﻧا ﯽﺷزﻮﺳ يﺰﺘﺳا نﺮﮕﯿﻣ ﺪﻨﻧﺎﻣ ﺎﻫدرد ﺮﮕﯾد ) و ﺎـﺑ نوﺪـﺑ و (اروا يﺎﻫدردﺮـﺳ ﯽﺸﻨﺗ ﻪﺑ ﻪﮐ ﺮﻈﻧ ﯽﻣ رد ﺪﺳر نارﺎﻤﯿﺑ MS ﻊﯾﺎﺷ ﺖﯿﻌﻤﺟ زا ﺮﺗ ًﺎـــﻣﻮﻤﻋ ﮏـــﯿﻧژورﻮﻧﺮﯿﻏ يﺎـــﻫدرد .ﺪﻨﺘـــﺴﻫ يدﺎـــﻋ زا يرﺎﺠﻨﻫﺎﻧ يﺎﻫ ﯽﺘﻠﮑﺳا ﻢﺘﺴﯿﺳ - ﯽﻧﻼﻀﻋ ﺎﯾ و مﺮـﻧ ﺖـﻓﺎﺑ ﯽﻣ ﺄﺸﻨﻣ ﯽـﺑ ،ﺞـﻠﻓ ﺎﺑ و ﺪﻧﺮﯿﮔ ﯽﺘﯿـﺴﯿﺘﺳﺎﭙﺳا ﺎـﯾ و ﯽـﺘﮐﺮﺣ .ﺪﻧراد طﺎﺒﺗرا )4 ( ﻦﯾا دﻮﺟو ﺎﺑ يرﺎـﻤﯿﺑ ﻦﯾا ﻪﺼﺨﺸﻣ ﻢﯾﻼﻋ زا دردﺮﺳ ﻪﮐ ﺞــﻧر نآ زا نﺎــﯾﻼﺘﺒﻣ زا يدﺎــﯾز ﺪــﺻرد ﯽــﻟو ﺖــﺴﯿﻧ ﯽﻣ .ﺪﻧﺮﺑ ) 14 -4( اﻮـﻣ ﺮﺜﮐا رد ﺪﻨﭼ ﺮﻫ رد ﻪـﮐ ﯽﯾﺎﻫدردﺮـﺳ ،در ﯽـﻣ دﺎﺠﯾا ﺲﯾزوﺮﻠﮑﺳا ﻞﭙﯿﺘﻟﺎﻣ ﻪﺑ نﺎﯾﻼﺘﺒﻣ ﺮـﻈﻧ زا ،دﻮـﺷ ﻪﺑ ﻢﯿﺧ شﻮﺧ ﯽﺘﯿﻫﺎﻣ ﯽﻣ رﺎﻤﺷ ﺪﻧور ؛ ﻪﺑ ﻪﺟﻮﺗ ﺎﺑ ﯽﻟو تﺪـﺷ و ﺮﺗاﻮﺗ ﯽﻧاﻮﺗﺎﻧ و تﻼﮑﺸﻣ ﺐﺒﺳ ،تﻼﻤﺣ زوﺮﺑ يدﺎﯾز يﺎﻫ نآ ياﺮﺑ ﯽﻣ ﺎﻫ يرﻮﻃ ﻪﺑ ،دﻮﺷ ﯽﻣ ﻪﮐ ﺎـﻫزور ﯽﺧﺮﺑ رد ﺪﻧاﻮﺗ و هﺮﻣزور ﯽﮔﺪﻧز رد لﻼﺘﺧا ﺐﺟﻮﻣ ﻞـﺤﻣ رد رﻮـﻀﺣ مﺪﻋ رﺎﮐ ﺎﯾ ﻞﯿﺼﺤﺗ دﻮﺷ و ﻦﯾا عﻮﺿﻮﻣ دﻮﺧ ﺮﺑ تﺪﺷ ﯽﻧاﻮﺗﺎﻧ ﯽﯾﺎﻫ نآ ياﺮﺑ يرﺎﻤﯿﺑ ﻪﮐ ﯽﻣ دﺎﺠﯾا ﺎﻫ ،ﺪﻨﮐ ﯽﻣ .ﺪﯾاﺰﻓا ﻊﯾﺎﺷ ﯾﺮﺗ ﻼﺘـﺒﻣ نارﺎﻤﯿﺑ رد ﻪﮐ ﯽﯾﺎﻫدردﺮﺳ ﻦ ﻪـﺑ MS ﯽﻣ هﺪﯾد ،دﻮﺷ يﺎﻫدردﺮﺳ نﺮـﮕﯿﻣ و ﯽـﺸﻨﺗ ﺖـﺳا . )4 و 17 -9( ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ ﯽﺧﺮﺑ رد ﺪﻨﭼﺮﻫ ﯿﻣ يﺎﻫدردﺮﺳ ،ﺎﻫ نارﺎﻤﯿﺑ رد ﯽﻧﺮﮕ ﻪﺑ ﻼﺘﺒﻣ MS ﻊﯾﺎﺷ ﺖﺳا هﺪﺷ ﺮﮐذ ﺮﺗ ) 13،9،6 و 14 ( رد ﯽﻟو ﺮـﺜﮐا ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ ﺶﯿﺑ ﯽﺸﻨﺗ يﺎﻫدردﺮﺳ عﻮﯿﺷ ﺎﻫ عاﻮـﻧا ﺮﯾﺎـﺳ زا ﺮـﺗ .ﺖﺳا هﺪﺷ شراﺰﮔ ) 15،12،10،7 و 17 ( ﻣ ﻪﮐ ﯽﮔدﺮﺴﻓا ﺘ ﺷ ﺐﻗﺎﻌ ـ ﻤﯿﺑ عوﺮ ـ يرﺎ دﺎﺠﯾا ﯽـﻣ دﻮـﺷ زا ﻪﻠﻤﺟ ﯾاﺰﻓا ﻞﯾﻻد ـ ـﻫدردﺮﺳ ﺶ ـ ـﺸﻨﺗ يﺎ ـ ﯽـﻣ ﯽ .ﺪـﺷﺎﺑ ﯽﮔدﺮﺴﻓا ، ﻪﺑ ﻼﺘﺑا زا عﻼﻃا زا ﺲﭘ و يرﺎﻤﯿﺑ عوﺮﺷ رد ﻢﻫ ﻢﻫ و يرﺎﻤﯿﺑ رد ﺑ يرﺎﻤﯿﺑ ﺮﯿﺳ ﻪ ﻞﯿﻟد ﻧ ﯽﻧاﻮﺗﺎ يﺎﻫ زا ﻪﻠﺻﺎﺣ نآ كﻼـﭘ دﻮﺧ ﻢﯿﻘﺘﺴﻣ تاﺮﺛا ﯽﺘﺣ و ﺪـﺻرد رد ﺎـﻫ ﻞـﺑﺎﻗ ﯽﻣ هﺪﯾد نارﺎﻤﯿﺑ زا ﯽﻬﺟﻮﺗ .دﻮﺷ ) 20 -18 ( دﻟ ،نارﺎـﻤﯿﺑ دردﺮـﺳ ﺶﯾاﺰﻓا ﺮﮕﯾد ﻞﯿ ـﺟ ﻪـﺿرﺎﻋ ﺎ ﯽﺒﻧ ﮐ رد ﻪﮐ ﺖﺳا ﯽﯾﺎﻫوراد ﻨﺘ ﯽـﻣ هدﺎﻔﺘـﺳا يرﺎـﻤﯿﺑ لﺮ .دﻮـﺷ نوﺮﻓﺮﺘﻨﯾا ﺞﯾار هزوﺮﻣا ﻪﮐ ﺎﻫ درﻮﻣ يﺎﻫوراد ﻦﯾﺮﺗ رد هدﺎﻔﺘﺳا ﻣﺎ ﺑ ﺲﯾزوﺮﻠﮑﺳا ﻞﭙﯿﺘﻟ ﻪ ﯽﻣ رﺎﻤﺷ آ ،ﺪـﻨﯾ يﺎـﻫزور ﻖـﯾرﺰﺗ رد ﺑﺨ ﺶ ﯽﻬﺟﻮﺗ ﻞﺑﺎﻗ فﺮﺼﻣ زا ﯽﻤﯾﻼﻋ زوﺮﺑ ﺐﺒﺳ ،نﺎﮔﺪﻨﻨﮐ نﻮﭽﻤﻫ ؛ ﯽـﻣ دردﺮـﺳ و زﺮـﻟ ،ﺐﺗ ،ﯽﻧﻼﻀﻋ درد ﺪﻧﻮـﺷ . زا آن ﻪﮐ ﺎﺟ نارﺎﻤﯿﺑ زا يرﺎﯿﺴﺑ رد رﺎـﺑ ﻦﯾﺪـﻨﭼ ﺎـﺗ ﺖﺳا مزﻻ ﺪـﻨﻨﮐ هدﺎﻔﺘﺳا ﺎﻫوراد ﻦﯾا زا ﻪﺘﻔﻫ ، ﯽـﻣ اﺬـﻟ ﺶﯾاﺰـﻓا ناﻮـﺗ دردﺮﺳ نارﺎﻤﯿﺑ رد ار ﺎـﻫوراد ﻦـﯾا فﺮـﺼﻣ ﺎـﺑ يدوﺪـﺣ ﺎﺗ .ﺖﺴﻧاد ﻂﺒﺗﺮﻣ ) 21،11 و 22 ( ﺶﯿﺑ عﻮﯿﺷ صﻮﺼﺧ رد ﻪﮐ ﯽﺗﺎﯿﺿﺮﻓ زا ﺮﮕﯾد ﯽﮑﯾ ﺮـﺗ ﻪﺑ نﺎﯾﻼﺘﺒﻣ رد دردﺮﺳ MS ﺮﯿﺛﺄﺗ هﺪﺷ ﺮﮐذ ﻞﻣاﻮﻋ ﯽﮑﯿﺘﻧژ ﯽﻄﯿﺤﻣ و ﯽﻣ لﻼﺘﺧا ﻦﯾا دﺎﺠﯾا رد .ﺪﺷﺎﺑ )9 ( ﻦﯾا ﻪﺑ ﻪﺟﻮﺗ ﺎﺑ ﻪـﻠﻤﺟ زا نارﺎـﻤﯿﺑ دﺪـﻌﺘﻣ تﻼﮑﺸﻣ ﻪﮐ ؛ ﯽﯾﺎﻨﯿﺑ تﻻﻼﺘﺧا ،ﻪﺠﯿﮔﺮﺳ ،لدﺎﻌﺗ مﺪﻋ ،ﯽﺘﮐﺮﺣ تﻻﻼﺘﺧا و ﯽﻣ ... ﺖﯿﻟﺎﻌﻓ ﺖﯾدوﺪﺤﻣ ﺐﺟﻮﻣ ﺪﻨﻧاﻮﺗ ﺰـﯿﻧ و نﺎـﻧآ يﺎـﻫ نﺪـﺷ ﻪﻓﺎـﺿا ،ﺪـﻧدﺮﮔ ﻞﯿـﺼﺤﺗ ﺎـﯾ رﺎـﮐ ﻂﯿـﺤﻣ زا ﺖﺒﯿﻏ دردﺮﺳ نﻮﭽﻤﻫ يﺮﮕﯾد تﻼﮑﺸﻣ ﯽﻣ ﯽﻋﺎﻤﺘﺟا رﺎﺑ ﺮﺑ ﺪﻧاﻮﺗ ﺪﯾاﺰﻔﯿﺑ يرﺎﻤﯿﺑ ﻦﯾا يدﺎﺼﺘﻗا و . ) 4و 17 -9( ﺮﻈﻧ رد ﺎﺑ ﻪـﻌﻟﺎﻄﻣ ﻦـﯾا رد ،قﻮـﻓ دراﻮـﻣ ﻦﺘـﺷاد عﻮﯿـﺷ ﻞﭙﯿﺘﻟﺎﻣ ﻪﺑ ﻼﺘﺒﻣ نارﺎﻤﯿﺑ رد دردﺮﺳ ﺪـﻌﺑ و ﻞـﺒﻗ ار زوﺮﻠﮑﺳا رد دردﺮـﺳ زوﺮـﺑ زا ﻞـﺻﺎﺣ ﯽﻧاﻮﺗﺎﻧ و ﯽﺳرﺮﺑ ،ﺺﯿﺨﺸﺗ زا ﻣزور يﺎﻫرﺎﮐ مﺎﺠﻧا ﺪﺷ ﯽﺑﺎﯾزرا نارﺎﻤﯿﺑ هﺮ . شور و داﻮﻣ ﺎﻫ : ﯽﻔﯿـﺻﻮﺗ ﮏﯾژﻮﻟﻮﯿﻣﺪﯿﭘا ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ ﻦﯾا رد شور ﻪـﺑ ﻪـﮐ نارﺎــﻤﯿﺑ يور ﺮــﺑ ﯽــﻌﻄﻘﻣ ﻼﺘــﺒﻣ زوﺮﻠﮑــﺳا ﻞــﭙﯿﺘﻟﺎﻣ ﻪــﺑ ﻪﻌﺟاﺮﻣ ﻪﺑ هﺪﻨﻨﮐ هﺎﮕﻧﺎﻣرد ﯽﻠﻋﻮـﺑ نﺎﺘﺳرﺎﻤﯿﺑ بﺎﺼﻋا و ﺰﻐﻣ ﺎﻨﯿﺳ ي لﺎﺳ رد ﻦﯾوﺰﻗ 1394 ﺪﺷ مﺎﺠﻧا ، 150 ﻼﺘـﺒﻣ رﺎـﻤﯿﺑ ﻣ دراو ﯽﻨﯿﻟﺎـﺑ ﯽـﻌﻄﻗ زوﺮﻠﮑـﺳا ﻞـﭙﯿﺘﻟﺎﻣ ﻪﺑ .ﺪﻧﺪـﺷ ﻪـﻌﻟﺎﻄ ﻞﻣﺎـﺷ ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ ﻪﺑ دورو يﺎﻫرﺎﯿﻌﻣ ؛ ﯽـﻌﻄﻗ ﺺﯿﺨـﺸﺗ MS
34 ﻦﯾوﺰﻗ ﯽﮑﺷﺰﭘ مﻮﻠﻋ هﺎﮕﺸﻧاد ﯽﻤﻠﻋ ﻪﻠﺠﻣ هرﺎﻤﺷ ،ﻢﮑﯾ و ﺖﺴﯿﺑ لﺎﺳ ، 3 ﯽﭘ رد ﯽﭘ) 92 رﻮﯾﺮﻬﺷ و دادﺮﻣ ،( 1396 ﯽﺸﻫوﮋﭘ ﻪﻟﺎﻘﻣ / ﮏﻣ يﺎﻫرﺎﯿﻌﻣ سﺎﺳاﺮﺑ ﺪﻟﺎﻧود 2010 )2 ( و ﻞـﯾﺎﻤﺗ و ﺖﯾﺎـﺿر ﺖﮐﺮﺷ رﺎﯿﻌﻣ و نﺎﮔﺪﻨﻨﮐ زا جوﺮﺧ ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ مﺪـﻋ ﺎـﯾ ﺖﯾﺎـﺿر ﯾﺎﻤﺗ نارﺎﻤﯿﺑ ﻞ ﺦـﺳﺎﭘ و ﻪـﻌﻟﺎﻄﻣ رد ﺖﮐﺮﺷ ياﺮﺑ ﻪـﺑ ﯽﯾﻮـﮔ زا ﺲﭘ .دﻮﺑ تﻻاﺆﺳ ﻦﺘﻓﺮﮔ ﻪـﻨﯾﺎﻌﻣ ،نارﺎـﻤﯿﺑ زا لﺎﺣ حﺮﺷ ﺑ ﺖﯾﺰﯾو و ﯽﻨﯿﻟﺎ بﺎـﺼﻋا و ﺰـﻐﻣ ﺺﺼﺨﺘﻣ ﻪـﺑ .ﺪـﻣآ ﻞـﻤﻋ ﯽﺗﻻاﺆﺳ ﻖﯾﺮﻃ زا نارﺎﻤﯿﺑ تﺎﻋﻼﻃا ﻪـﮐ ﻪـﻌﻟﺎﻄﻣ رد هﺪـﻨﻨﮐ ﯽﮔﮋﯾو و دﻮﺟو درﻮﻣ ﺺﯿﺨـﺸﺗ زا ﻞـﺒﻗ دردﺮﺳ يﺎﻫ MS و ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ نﺎﻣز رد ﺰﯿﻧ ﻊﻤﺟ و هﺪﯿﺳﺮﭘ ﻢﯿﺴﻘﺗ .ﺪﺷ يروآ يﺪـﻨﺑ ﻪﻘﺒﻃ يﺎﻫرﺎﯿﻌﻣ سﺎﺳاﺮﺑ دردﺮﺳ ﻦﯿـﺑ ﻦـﻤﺠﻧا يﺪﻨﺑ ﯽـﻠﻠﻤﻟا دردﺮﺳ (IHS-2005) ) 23 ( ﺖـﺳد زا يﺎـﻫزور داﺪﻌﺗ و مﺎﺠﻧا ﻪـﺑ ﻪﮐ ﯽﯾﺎﻫزور داﺪﻌﺗ سﺎﺳاﺮﺑ ،دردﺮﺳ زا ﯽﺷﺎﻧ ﻪﺘﻓر ﻞـﯿﻟد يﺎـﻫرﺎﮐ ﺎـﯾ و هﺪﺸﻧ ﺮﺿﺎﺣ ﻞﯿﺼﺤﺗ ﺎﯾ رﺎﮐ ﻞﺤﻣ رد دردﺮﺳ .ﺪﯾدﺮﮔ ﻪﺒﺳﺎﺤﻣ هداﺪﻧ مﺎﺠﻧا ار دﻮﺧ ﻪﻧازور و ﻪــﻨﯾﺎﻌﻣ ،لﺎــﺣ حﺮــﺷ سﺎــﺳاﺮﺑ ﻪــﯾﻮﻧﺎﺛ يﺎﻫدردﺮــﺳ يﺰﻐﻣ يرادﺮﺑﺮﯾﻮﺼﺗ ﺪﺷ در ﺲﭙﺳ ، ﻞﯿﻠﺤﺗ هداد يرﺎﻣآ ﻪﺑ ﺎﻫ مﺮﻧ ﻪﻠﯿﺳو يرﺎـﻣآ راﺰﻓا 16 SPSS شور ﺎـﺑ ﯽﻔﯿـﺻﻮﺗ يﺎـﻫ يﺎﮐ ﻓﺮﮔ ترﻮﺻ ﺮﺋﻮﮑﺳا ) ﺖ 001 /0 P< .( ﻪﺘﻓﺎﯾ ﺎﻫ زا 150 ،ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ درﻮﻣ رﺎﻤﯿﺑ 122 ) ﺮﻔﻧ 3/ 81 نز (ﺪﺻرد و 28 ) ﺮــﻔﻧ 7/ 18 .ﺪــﻧدﻮﺑ دﺮــﻣ (ﺪــﺻرد ﻦﯿﮕﻧﺎــﯿﻣ ﯽﻨــﺳ ﺖﮐﺮــﺷ نﺎﮔﺪــﻨﻨﮐ 39 /8 ± 99 / 32 ) لﺎــﺳ 16 ﺎــﺗ 58 .دﻮــﺑ ( ﺳﻮﺘﻣ ﻪﺑ ﻼﺘﺑا نﺎﻣز رد نارﺎﻤﯿﺑ ﻦﺳ ﻂ MS ، 77 /7 ± 43 / 27 ﻪـﻌﻟﺎﻄﻣ نﺎـﻣز ﺎﺗ ﻼﺘﺑا تﺪﻣ ﻦﯿﮕﻧﺎﯿﻣ و لﺎﺳ 31 /4 ± 59 /5 .دﻮﺑ لﺎﺳ ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ درﻮﻣ نارﺎﻤﯿﺑ زا 60 ) ﺮﻔﻧ 40 ﻞـﺒﻗ (ﺪﺻرد ﻪﺑ ﻼﺘﺑا زا MS ﻊﯾﺎﺷ هوﺮﮔ ﻦﯾا رد .ﺪﻧدﻮﺑ دردﺮﺳ رﺎﭼد ﻦﯾﺮﺗ ) ﯽـﺸﻨﺗ دردﺮﺳ ،ﺎﻫدردﺮﺳ 35 لدﺎـﻌﻣ ﺮـﻔﻧ 3/ 58 و (ﺪـﺻرد ) نﺮﮕﯿﻣ 18 لدﺎﻌﻣ ﺮﻔﻧ 30 ﺪـﺻرد دﻮﺑ ( ﺪـﻧ . 7/ 11 زا ﺪـﺻرد .ﺪـﻧدﻮﺑ ﻼﺘـﺒﻣ ﺎﻫدردﺮـﺳ عاﻮـﻧا ﺮﯾﺎـﺳ زا ﯽـﮑﯾ ﻪﺑ ﺰﯿﻧ داﺮﻓا هرﺎﻤﺷ رادﻮﻤﻧ) 1 .( يﺎﻫزور ﻂﺳﻮﺘﻣ ﻼﺘﺑا ﻪﺑ ،قﻮـﻓ نارﺎﻤﯿﺑ رد دردﺮﺳ 8/ 5 ـﻤﯿﺑ ﻞـﮐ ﻪـﺑ ﺎـﻫزور ﻦـﯾا ﻢﯿـﺴﻘﺗ ﺎـﺑ .دﻮﺑ هﺎﻣ رد زور نارﺎ ﺑا يﺎﻫزور ﻦﯿﮕﻧﺎﯿﻣ دردﺮﺳ ﻪﺑ ﻼﺘ 32 /2 رد زور ﻪﺑ هﺎﻣ ﺖـﺳد .ﺪﻣآ ﻪﺑ ﻼﺘﺑا زا ﺲﭘ دردﺮﺳ عﻮﯿﺷ MS ﻪـﻌﻟﺎﻄﻣ نﺎـﻣز رد و 96 ) ﺮﻔﻧ 64 ﻪـﺑ ﻼﺘـﺑا زا ﻞـﺒﻗ ﻪـﮐ ﯽﻧارﺎﻤﯿﺑ زا .دﻮﺑ (ﺪﺻرد MS ﻪﺑ ﯽﮕﻤﻫ ﺪﻧدﻮﺑ دردﺮﺳ رﺎﭼد ﻼﺘـﺑا زا ﺪﻌﺑ ،ﺮﻔﻧ ﮏﯾ ﺰﺟ ﯽﻣ ﺞﻧر دردﺮﺳ زا نﺎﮐﺎﻤﮐ ﺰﯿﻧ زا ﯽﺧﺮﺑ دردﺮﺳ يﻮﮕﻟا .ﺪﻧدﺮﺑ ﻪﺑ ﻼﺘﺑا زا ﺲﭘ ،نارﺎﻤﯿﺑ MS ﻐﺗ يرﻮﻃ ﻪﺑ دﻮﺑ هدﺮﮐ ﺮﯿﯿ ﻪـﮐ ﯽﻧارﺎﻤﯿﺑ ًﻼﺒﻗ ﻪﮐ رﺎﭼد ﻼﺘﺑا زا ﺪﻌﺑ ﺪﻧدﻮﺑ ﯽﺸﻨﺗ دردﺮﺳ رﺎﭼد دردﺮـﺳ تﺎـﻌﻓد ﺰـﯿﻧ و ﺲﮑﻋﺮـﺑ ﺎﯾ و هﺪﺷ ﯽﻧﺮﮕﯿﻣ دردﺮﺳ نآ زا ﯽﺧﺮﺑ ﻪﻧازور ﺮﯿﯿﻐﺗ ﺎﻫ ﻪـﺑ ﻼﺘﺑا زا ﺲﭘ .دﻮﺑ هدﺮﮐ MS ﻊﯾﺎﺷ ﺰﯿﻧ ) ﯽـﺸﻨﺗ دردﺮـﺳ ،ﺎﻫدردﺮـﺳ ﻦﯾﺮﺗ 68 لدﺎـﻌﻣ ﺮـﻔﻧ 8/ 70 نﺮﮕﯿﻣ و (ﺪﺻرد ) 22 ﻔﻧ لدﺎﻌﻣ ﺮ 9/ 22 .ﺪﻧدﻮﺑ (ﺪﺻرد دوﺪﺣ ﻢﻫ ﺎﻫدردﺮﺳ عاﻮﻧا ﺮﯾﺎﺳ 3/ 6 ﻞﯿﮑﺸﺗ ار دراﻮﻣ ﺪﺻرد ﯽﻣ رادﻮﻤﻧ) ﺪﻧداد هرﺎﻤﺷ 1 .( نارﺎـﻤﯿﺑ دردﺮﺳ تﺎﻌﻓد ﻂﺳﻮﺘﻣ ﻪﺑ ﻼﺘﺑا زا ﺲﭘ MS ، 76 /5 هﺎﻣ رد زور .دﻮﺑ ﺎﺑ ﻦـﯾا ﻢﯿـﺴﻘﺗ ﻤﯿﺑ ﻞﮐ ﻪﺑ ﺎﻫزور ـﺑا يﺎـﻫزور ﻦﯿﮕﻧﺎﯿﻣ نارﺎ ﻼﺘ دردﺮـﺳ ﻪـﺑ 68 /3 ﺑ هﺎﻣ رد زور ﻪ ﺖﺳد .ﺪﻣآ ﻪﺑ ﺐﯿﺗﺮﺗ ﻦﯾا ﻪﮐ ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ درﻮﻣ نارﺎﻤﯿﺑ رد دردﺮﺳ عﻮﯿﺷ ﻪﺑ ﻼﺘﺑا زا ﻞﺒﻗ MS ، 40 ،دﻮﺑ ﺪﺻرد ﻼﺘﺑا زا ﺲﭘ هدﺎﻔﺘﺳا ﺎﺑ ﺮﺋﻮﮑــﺳا يﺎــﮐ نﻮــﻣزآ زا ﻪــﺑ 64 ﺖــﻓﺎﯾ ﺶﯾاﺰــﻓا ﺪــﺻرد ) 001 /0 P< هرﺎﻤﺷ لوﺪﺟ) ( 1( . ﻪﺑ ﻼﺘﺑا يﺎﻫزور ﻂﺳﻮﺘﻣ ﻪـﺑ ﻼﺘـﺒﻣ نارﺎﻤﯿﺑ رد دردﺮﺳ دردﺮﺳ ﯿﺨﺸﺗ زا ﻞﺒﻗ ﺺ MS ، 8 /5 ر ﺲﭘ ﻪﮐ دﻮﺑ هﺎﻣ رد زو ﺺﯿﺨﺸﺗ زا ﻪﺑ 76 /5 ﻪـﺑ ﻪـﺟﻮﺗ ﺎـﺑ ﺎـﻣا .ﺪﯿـﺳر هﺎﻣ رد زور ﻪﺑ ﻪﮐ ﯽﯾﺎﻫزور ﻂﺳﻮﺘﻣ ،دردﺮﺳ عﻮﯿﺷ ﺶﯾاﺰﻓا ،دردﺮﺳ ﻞﯿﻟد هﺪـﯾدﺮﮔ دﻮـﺧ هﺮـﻣزور يﺎﻫرﺎﮐ رد ﻞﮑﺸﻣ رﺎﭼد ﻼﺘﺒﻣ دﺮﻓ زا ،دﻮــﺑ 32 /2 ﻪــﺑ هﺎــﻣ رد زور زا ﺮــﻔﻧ ﮏــﯾ ﺮــﻫ يازا ﺖﮐﺮﺷ ﻪﺑ نﺎﮔﺪﻨﻨﮐ 68 /3 د زور ﺮـﺑ .دﻮﺑ ﻪﺘﻓﺎﯾ ﺶﯾاﺰﻓا هﺎﻣ ر ﻪﺑ سﺎﺳا ﻦﯾا دوﺪﺣ ﻂﺳﻮﺘﻣ رﻮﻃ 13 ﺮـﻫ يﺎـﻫزور زا ﺪﺻرد ﻪﺑ ﻼﺘﺒﻣ رﺎﻤﯿﺑ ار هﺎﻣ MS .ﺖﺳا هدﻮﺑ دردﺮﺳ ﺮﯿﮔرد
زوﺮﻠﮑﺳا ﻞﭙﯿﺘﻟﺎﻣ نارﺎﻤﯿﺑ رد دردﺮﺳ عﻮﯿﺷ ﯽﺑﺎﯾزرا و ﻞﺒﻗ ﺲﯾ هﺎﻨﭘ ﯽﻫدﮋﻣ ﻦﯿﺴﺣ ﺮﺘﮐد /... و نارﺎﮑﻤﻫ 35 رادﻮﻤﻧ 1 - زوﺮﻠﮑﺳا ﻞﭙﯿﺘﻟﺎﻣ ﻪﺑ ﻼﺘﺑا زا ﺪﻌﺑ و ﻞﺒﻗ دردﺮﺳ عاﻮﻧا ﯽﻧاواﺮﻓ لوﺪﺟ 1 و دردﺮﺳ ﯽﻧاواﺮﻓ توﺎﻔﺗ ﻪﺑ ﻼﺘﺑا زا ﺪﻌﺑ و ﻞﺒﻗ ،ﯽﺸﻨﺗ يﺎﻫدردﺮﺳ MS ﯽﻧاواﺮﻓ ﻼﺘﺑا زا ﻞﺒﻗ ﻼﺘﺑا زا ﺪﻌﺑ ﯽﻧاواﺮﻓ فﻼﺘﺧا ﯽﻨﻌﻣ ﺢﻄﺳ يراد (ﺮﺋﻮﮑﺳا يﺎﮐ نﻮﻣزآ) ﺪﺻرد داﺪﻌﺗ ﺪﺻرد داﺪﻌﺗ دردﺮﺳ 60 40 96 64 36 ﺮﻔﻧ 001 /0 < ﯽﺸﻨﺗ دردﺮﺳ 35 3/ 58 68 8/ 70 33 ﺮﻔﻧ 001 /0 < ﻪﺠﯿﺘﻧ و ﺚﺤﺑ يﺮﯿﮔ : سﺎﺳاﺮﺑ ردﺮﺳ عﻮﯿﺷ ﺮﺿﺎﺣ ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ ﻪﺑ د ﻪﺑ ﻼﺘﺑا لﺎﺒﻧد MS ﯽﻣ ﺶﯾاﺰﻓا .ﺪﺑﺎﯾ ﻌﻟﺎﻄﻣ ﻪ يﺎﻫ صﻮﺼﺧ رد ﻪﮐ ﯽﻬﺑﺎﺸﻣ ﻪـﺑ نﺎــﯾﻼﺘﺒﻣ رد دردﺮــﺳ عﻮﯿـﺷ MS ﻪــﺘﻓﺮﮔ ترﻮــﺻ ﺎــﺗ ، ﺞﯾﺎﺘﻧ يدوﺪﺣ ﺗوﺎﻔﺘﻣ هداد نﺎﺸﻧ ار ﯽ ﺪﻧا ) 14 -4( ﺮـﺜﮐا رد ﯽـﻟو ﻣ دردﺮـﺳ عﻮﯿـﺷ ﺶﯾاﺰـﻓا زا ﯽﮐﺎﺣ دراﻮ ا ﺲـﭘ ﻪـﺑ ﻼﺘـﺑا ز ﭙﯿﺘﻟﺎﻣ هدﻮﺑ زوﺮﻠﮑﺳا ﻞ لﺎﺜﻣ ياﺮﺑ .ﺪﻧا سﺎـﺗﺎﻣﻻﺎﮐ ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ رد نارﺎﮑﻤﻫ و ، )6 ( ﻪـﺑ ﻼﺘﺑا زا ﺪﻌﺑ و ﻞﺒﻗ دردﺮﺳ عﻮﯿﺷ MS ﻪـﺑ ﺐﯿﺗﺮﺗ 25 و 52 ﺪﺻرد نﺎﯿﺑ ﻪﮐ دﻮﺑ عﻮﯿـﺷ زرﺎﺑ ﺶﯾاﺰﻓا ﺮﮔ ﻪﺑ ﻼﺘﺑا زا ﺲﭘ دردﺮﺳ MS دﻮﺑ . ﺸﻣ ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ رد ﻦﯿﻨﭽﻤﻫ ﻪﺑﺎ ﻂـﺳﻮﺗ نﺎﻬﻔـﺻا رد يﺮﮕﯾد نارﺎـﮑﻤﻫ و يﺮﺘـﺷا عﻮﯿـﺷ ، ﻗ دردﺮﺳ ﻼﺘﺑا زا ﺪﻌﺑ و ﻞﺒ ﻪﺑ MS ، 36 و 67 ﻪﺑ ﺪﺻرد ﺖﺳد .ﺪﻣآ ) 10 ( ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ رد نارﺎﮑﻤﻫ و ﯽﻧﺎﯿﺘﺷآ ﯽﯾﺎﺿر ، ناﺰﯿﻣ دردﺮـﺳ ﻪﺑ نﺎﯾﻼﺘﺒﻣ رد MS ، 8/ 53 ﺪﻫﺎـﺷ هوﺮﮔ رد و ﺪﺻرد 4/ 27 .دﻮﺑ ﺪﺻرد ) 24 ( رد ار دردﺮـﺳ ﺪـﺻرد نارﺎﮑﻤﻫ و ﺎﻘﺗ ﻪـﻠﺣﺮﻣ يرﺎﻤﯿﺑ دﻮﻋ MS 6/ 45 ،ﺪﺻرد رد ﻪﻠﺣﺮﻣ يرﺎـﻤﯿﺑ يدﻮﺒﻬﺑ 6/ 38 ﺪــﺻرد ﺪﻫﺎــﺷ هوﺮــﮔ رد و 7 / 27 ﺪــﺻرد شراﺰــﮔ .ﺪﻧدﺮﮐ ) 14 ( نارﺎـﮑﻤﻫ و رﻮﭙﮐﺎـﭘ هدﺮﺘـﺴﮔ ﺰﯿﻟﺎـﻧآﺎﺘﻣ رد رد يا ﻪﺑ نﺎﯾﻼﺘﺒﻣ رد نﺮﮕﯿﻣ عﻮﯿﺷ ،ﺲﯿﻠﮕﻧا MS ود زا ﺶﯿـﺑ ار .ﺪﻧدﺮﮐ مﻼﻋا ﺪﻫﺎﺷ هوﺮﮔ ﺮﺑاﺮﺑ ) 13 ( ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ يﺎﻫ ،ﯽﻤﺷﺎﻫ لآ ﺎـﺸﻧارﺎﮑﻤﻫ و كرﻮﻣ و ﺮﺘﺴﯿﮐ ﻪـﺑ ار دردﺮـﺳ عﻮﯿـﺷ ﺰـﯿﻧ ن ﺐﯿﺗﺮﺗ 48 ، 64 و 4/ 55 ﺪﺻرد .ﺪﻧدﺮﮐ شراﺰﮔ )9 ،7 و 11 ( ﺮﺑ ﺮـﺿﺎﺣ ﻪـﻌﻟﺎﻄﻣ سﺎﺳا ﺶﯿـﺑ رد دردﺮـﺳ عﻮـﻧ ﻦﯾﺮـﺗ ﻪﺑ ﻼﺘﺒﻣ نارﺎﻤﯿﺑ MS ﯽﺸﻨﺗ عﻮﻧ دردﺮﺳ ، ﺑ ،دﻮﺑ ﻪ يرﻮﻃ ﻪﮐ ﻼﺘﺑا زا ﻞﺒﻗ 3/ 58 ﺪﺻرد عاﻮـﻧا ﻼﺘـﺑا زا ﺲـﭘ و ﺎﻫدردﺮـﺳ 8/ 70 ﺪﺻرد ﯽﺸﻨﺗ عﻮﻧ زا ﺎﻫدردﺮﺳ ﻞﮐ رد ﺪـﻨﭼﺮﻫ .ﺪـﻧدﻮﺑ ﻌﻟﺎﻄﻣ ﯽﺧﺮﺑ ﻪ ﺎﻫ ﻫدردﺮﺳ ، ﻪـﺑ ﻼﺘـﺒﻣ نارﺎﻤﯿﺑ رد ﯽﻧﺮﮕﯿﻣ يﺎ MS ﻊﯾﺎﺷ ﺮﺗ ﺖﺳا هﺪﺷ ﺮﮐذ ، )6 ،9 ، 13 و 14 ( رد ﯽﻟو ﻌﻟﺎﻄﻣ ﺮﺜﮐا ﻪ ﺎﻫ ﺶﯿﺑ ﯽﺸﻨﺗ يﺎﻫدردﺮﺳ عﻮﯿﺷ هﺪﺷ شراﺰﮔ عاﻮﻧا ﺮﯾﺎﺳ زا ﺮﺗ .ﺖﺳا ) 15،12،10،7 و 17 ( نارﺎﮑﻤﻫ و كرﻮﻣ ﻞـﺑﺎﻗﺮﯿﻏ دردﺮـﺳ ﺰﯿﻧ ﻪﻘﺒﻃ ﻪﺑ نﺎﯾﻼﺘﺒﻣ ﻊﯾﺎﺷ دردﺮﺳ ار يﺪﻨﺑ MS ﺪﻨﺘﺴﻧاد ) 11 ( رد ﯽﻟﺎﺣ ا رد ﻪﮐ ﻪﺑ ﻼﺘﺑا زا ﻞﺒﻗ ﯽﺑﺎﯾزر MS ، 3/ 23 ﺪﺻرد ﻞـﮐ
36 ﻦﯾوﺰﻗ ﯽﮑﺷﺰﭘ مﻮﻠﻋ هﺎﮕﺸﻧاد ﯽﻤﻠﻋ ﻪﻠﺠﻣ هرﺎﻤﺷ ،ﻢﮑﯾ و ﺖﺴﯿﺑ لﺎﺳ ، 3 ﯽﭘ رد ﯽﭘ) 92 رﻮﯾﺮﻬﺷ و دادﺮﻣ ،( 1396 ﯽﺸﻫوﮋﭘ ﻪﻟﺎﻘﻣ / رد و ﻼﺘـﺑا زا ﺲـﭘ ،ﺪـﻧدﻮﺑ ﯽـﺸﻨﺗ دردﺮﺳ ﻪﺑ ﻼﺘﺒﻣ نارﺎﻤﯿﺑ ،ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ نﺎﻣز 3 / 45 ﺪﺻرد ﺞـﻧر ﯽـﺸﻨﺗ دردﺮـﺳ زا نارﺎﻤﯿﺑ ﯽﻣ ﺲﭘ ﯽﺸﻨﺗ يﺎﻫدردﺮﺳ زرﺎﺑ ﺶﯾاﺰﻓا زا ﺖﯾﺎﮑﺣ ﻪﮐ ﺪﻧدﺮﺑ ﻪﺑ ﻼﺘﺑا زا MS ﺖﺷاد .) 001 /0 P< (. ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ رد ،يﺮﺘﺷا نارﺎﮑﻤﻫ و ﯽﻤﺷﺎﻫ لآ ﺶﯾاﺰﻓا ﺰﯿﻧ يﺎﻫدردﺮﺳ ﯽﺸﻨﺗ زرﺎـﺑ .دﻮـﺑ )7 و 10 ( ﻪـﭼﺮﮔا دردﺮـﺳ ـﺑ ﻪ رﻮـﻃ زا لﻮﻤﻌﻣ ﻣ ﻪﺼﺨﺸﻣ ﻢﯾﻼﻋ ﺎ ـﺑ ﺲﯾزوﺮﻠﮑـﺳا ﻞﭙﯿﺘﻟ ﻪ رﺎﻤـﺷ ﯽﻤﻧ آ ﯽﻟو ﺪﯾ دﺎﺠﯾا ﭘ ﻼ ﺰـﻐﻣ ﻪﻗﺎـﺳ زا ﯽـﺻﺎﺧ ﯽﺣاﻮﻧ رد ك ﯽﻣ دردﺮﺳ زوﺮﺑ ﻪﺑ ﺮﺠﻨﻣ ﺪﻧاﻮﺗ ) يﺎﻫدردﺮﺳ ﻪﻠﻤﺟ زا يﮋﻟارﻮﻧ مﺮﻓ ﺐـﺼﻋ ﺮﯿـﺴﻣ رد يﺮـﺗ لﺎـﻨﯿﻣژ ( .ددﺮـﮔ ) 14 ( ﻞـﯾﻻد زا ﻢﻬﻣ ﺳ ﺶﯾاﺰﻓا ياﺮﺑ ﻪﮐ يﺮﺗ ـ ﺟو دردﺮ ـ دراد دﻮ ﯽﻣ ﻪﺑ ناﻮﺗ دراﻮﻣ ﺮﯾز دﺮﮐ هرﺎﺷا : عﻼﻃا زا ﺲﭘ ﯽﮔدﺮﺴﻓا ﻤﻫ و يرﺎﻤﯿﺑ ﻪﺑ ﻼﺘﺑا رد ﻦﯿﻨﭽ ﺑ يرﺎﻤﯿﺑ ﺮﯿﺳ ﻪ ﻞﯿﻟد ﻧ ﯽﻧاﻮﺗﺎ ﻠﺻﺎﺣ يﺎﻫ ﻪ زا نآ تاﺮﺛا ﯽﺘﺣ و كﻼﭘ دﻮﺧ ﻢﯿﻘﺘﺴﻣ ﺻرد رد ﺎﻫ نارﺎـﻤﯿﺑ زا ﯽﻬﺟﻮـﺗ ﻞـﺑﺎﻗ ﺪ ﯾد ﯽﻣ هﺪ دﻮﺷ ﻠﻤﺟ زا و ﯽـﺸﻨﺗ يﺎﻫدردﺮﺳ ﺶﯾاﺰﻓا ﻞﯾﻻد ﻪ ﯽﻣ .ﺪﺷﺎﺑ ) 20 -18 ( دﻟ نارﺎﻤﯿﺑ دردﺮﺳ ﺶﯾاﺰﻓا ﺮﮕﯾد ﻞﯿ ﻪـﺿرﺎﻋ ، ﺟﺎ ﯽﺒﻧ ﺮﺘﻨﯾا نوﺮﻓ ﺎﻫ ﺖﺳ ﺞﯾار هزوﺮﻣا ﻪﮐ درﻮﻣ يﺎﻫوراد ﻦﯾﺮﺗ رد هدﺎﻔﺘــﺳا لﺮــﺘﻨﮐ ﻣﺎ ــﺑ ﺲﯾزوﺮﻠﮑــﺳا ﻞــﭙﯿﺘﻟ ﻪ رﺎﻤــﺷ ﯽﻣ آ ﺪﻨﯾ . ) 21،11 و 22 ( ـﮐ ﻦﯿﻧﻮﺗوﺮـﺳ ﺢﻄﺳ رد ﺶﯾاﺰﻓا تﻼـﻤﺣ عوﺮـﺷ رد ﻪ ﻣﺎ ﯿﺘﻟ ﯽــﻣ هﺪــﯾد ﺲﯾزوﺮﻠﮑــﺳا ﻞــﭙ ﻪﯿــﺿﺮﻓ ،دﻮــﺷ رد ﯽﯾﺎــﻫ طﺎﺒﺗرا صﻮﺼﺧ آ ﺎﺑ ن يﺎﻫدردﺮﺳ ﺶﯾاﺰﻓا ﻧﺮﮕﯿﻣ ﯽ نﺎـﯿﺑ ار زا .ﺖﺳا هدﺮﮐ آ ﯽﯾﺎﺠﻧ ﻢـﻫ و نﺮﮕﯿﻣ رد ﻢﻫ ﻪﮐ رد ﻪـﻠﺣﺮﻣ ﻣ تﻼﻤﺣ ﺎﺘﻟ ﺲﯾزوﺮﻠﮑﺳا ﻞﭙﯿ هﺪﯾد ﺶﯾاﺰﻓا ﻦﯾا ، ﯽـﻣ ،دﻮـﺷ ﺮﺗاﻮﺗ ﺶﯾاﺰﻓا ﻪﮐ هﺪﺷ ناﻮﻨﻋ نارﺎﻤﯿﺑ رد نﺮﮕﯿﻣ ﯽـﻣ ﻮﺗ ﺪـﻧا .ﺪﺷﺎﺑ ﻂﺒﺗﺮﻣ عﻮﺿﻮﻣ ﻦﯾا ﻪﺑ ) 14 ( ﯽﯾﺎﺠﻧآ زا ﺖﺒﻗاﺮﻣ ﻪﮐ ﺎﻫ ﯽﻧﺎﻣرد تﺎﻣاﺪﻗا و ﻪﻧاﺮﯿﮕﺸﯿﭘ ي ﯽﻣ اﺬـﻟ ،ﺪﻨـﺷﺎﺑ ﺪـﯿﻔﻣ نارﺎﻤﯿﺑ يﺎﻫدردﺮﺳ لﺮﺘﻨﮐ رد ﺪﻨﻧاﻮﺗ ﺖـﯿﻔﯿﮐ دﻮﺒﻬﺑ و ﯽﻧاﻮﺗﺎﻧ ﺶﻫﺎﮐ رد ﻪﻨﯿﻣز ﻦﯾا رد تﻼﺧاﺪﻣ يدﺎـﺼﺘﻗا و ﯽﻋﺎﻤﺘﺟا ﺐﻗاﻮﻋ ﺶﻫﺎﮐ ﺰﯿﻧ و نارﺎﻤﯿﺑ ﯽﮔﺪﻧز ﺖــﺳا ﺮﺛﺆــﻣ يرﺎــﻤﯿﺑ . يرﺎــﻤﯿﺑ عﻮــﻧ ﻪــﻌﻟﺎﻄﻣ ﻦــﯾا رد ﺖﮐﺮﺷ ـﻗ ﯽـﺳرﺮﺑ درﻮـﻣ دردﺮﺳ ﺎﺑ نآ طﺎﺒﺗرا و نﺎﮔﺪﻨﻨﮐ راﺮ ﯽﻣ ﯽﻘﻠﺗ ﺖﯾدوﺪﺤﻣ ﮏﯾ ﻪﮐ ﺖﻓﺮﮕﻧ رد ﺖـﺳا مزﻻ و دﻮـﺷ ﻌﻟﺎﻄﻣ ﻪ يﺎﻫ .ددﺮﮔ فﺮﻃﺮﺑ ﺖﯾدوﺪﺤﻣ ﻦﯾا يﺪﻌﺑ سﺎﭙﺳ يراﺰﮔ : نﺎﯾﺎﭘ زا ﯽﺸﺨﺑ ﻞﺻﺎﺣ ﻪﻟﺎﻘﻣ ﻦﯾا ياﺮـﺘﮐد ﻊـﻄﻘﻣ ﻪﻣﺎﻧ ﻪﻓﺮﺣ ـﺸﻧاد رد ﯽﮑﺷﺰﭘ يا ﻪـﺑ ﻦﯾوﺰـﻗ ﯽﮑـﺷﺰﭘ مﻮـﻠﻋ هﺎﮕ هرﺎﻤـــــﺷ 1101 قﻼـــــﺧا ﻪـــــﺘﯿﻤﮐ ﺪـــــُﮐ ﺎـــــﺑ IR.QUMS.REC.1394.403 ﺖــﺳا . ﻦﯾﺪــﺑ ﻪﻠﯿــﺳو زا ،ﺎﻤﻨﻫار مﺮﺘﺤﻣ ﺪﯿﺗﺎﺳا ﺖﯾﺎﻤﺣ ﻪﻧﺎﻤﯿﻤـﺻ يرﺎﮑﻤﻫ و روﺎﺸﻣ نﺎﻨﮐرﺎﮐ ﺮﮑﺸﺗ ﺎﻨﯿﺳ ﯽﻠﻋﻮﺑ نﺎﺘﺳرﺎﻤﯿﺑ ﯽﻧادرﺪﻗ و ﯽﻣ .دﻮﺷ ﻊﺟاﺮﻣ
1. Riley CS, Tullman MJ. Multiple sclerosis. 12th ed. Philadelphia: Wolters Kluwer/ Lippincott Williams & Wilkins; 2010. 903-18.
2. Shakib A, Heidari Sh. Clinical neurology. In: Greenberg DA, Aminoff MJ, Simon RP. 9th ed. Tehran: Andisherafi; 1395. 285-91 3. Etemadifar M, Sajjadi S, Nasr Z, Firoozeei
TS, Abtahi SH, Akbari M, et al.
Epidemiology of multiple sclerosis in Iran: a systematic review. Eur Neurol 2013; 70(5-6): 356-63. doi: 10.1159/ 000355140.
4. Thompson AJ, Toosy AT, Cicarelli O. Pharmacological management of symptoms in multiple sclerosis: current approaches and future directions. Lancet Neurol 2010; 9(12):
1182–99. doi: 10.1016/S1474-4422(10)
70249-0.
5. Doi H, Matsushita T, Isobe N, Ishizu T, Ohyagi Y, Kira J. Frequency of chronic headaches in Japanese patients with multiple sclerosis: with special reference to opticospinal and common forms of multiple sclerosis. Headache 2009; 49(10): 1513-20. doi: 10.1111/ j.1526-4610.2009.01427.x. 6. Kalamatas T, Protopapas N, Vasiliadis E, Karanasiou P, Karageorgiou K. Headache as a symptom of Multiple Sclerosis. J Headache
و ﻞﺒﻗ ﺲﯾزوﺮﻠﮑﺳا ﻞﭙﯿﺘﻟﺎﻣ نارﺎﻤﯿﺑ رد دردﺮﺳ عﻮﯿﺷ ﯽﺑﺎﯾزرا هﺎﻨﭘ ﯽﻫدﮋﻣ ﻦﯿﺴﺣ ﺮﺘﮐد /... و نارﺎﮑﻤﻫ 37
case-control study. Iran J Neurol 2016; 15(1): 1-8.
15. La Mantia L, Prone V. Headache in multiple sclerosis and autoimmune disorders. Neurol Sci 2015; 36 (Suppl 1): 75-8. doi: 10. 1007/s10072-015-2146-9.
16. Lin GY, Wang CW, Chiang TT, Peng GS, Yang FC. Multiple sclerosis presenting initially with a worsening of migraine symptoms. J Headache Pain 2013; 14: 70. doi: 10.1186/1129-2377-14-70.
17. Mijajlovic MD, Aleksic VM, Covickovic Šternic NM. Cluster headache as a first manifestation of multiple sclerosis: case report and literature review. Neuropsychiatr Dis Treat 2014; 10: 2269-74. doi: 10.2147/ NDT.S73491.
18. Abbasi F, Moosavi AM, Mozhdehipanah H. Impact of disability and depression on quality of life in individuals with multiple sclerosis. J Qazvin Univ Med Sci 2012; 16(1): 22-8. [In Persian]
19. Ghajarzadeh M, Sahraian MA, Fateh R, Daneshmand A. Fatigue, depression and sleep disturbances in Iranian patients with multiple sclerosis. Acta Med Iran 2012; 50(4): 244-9. 20. Askari F, Ghajarzadeh M, Mohammadifar M, Azimi A, Sahraian MA, Owji M. Anxiety in patients with multiple sclerosis: association with disability, depression, disease type and sex. Acta Med Iran 2014; 52(12): 889-92. 21. Mariotti P, Nociti V, Cianfoni A, Stefanini C, De Rose P, Martinelli D, et al. Migraine-like headache and status migrainosus as attacks of multiple sclerosis in a child. Pediatrics 2010; 126(2): e459-64. doi: 10.1542/peds.2009-2098.
22. Villani V, Prosperini L, De Giglio L, Pozzilli C, Salvetti M, Sette G. The impact of interferon beta and natalizumab on comorbid migraine in multiple sclerosis. Headache Pain 2013, 14(Suppl 1): 171. doi: 51T10.1186/
1129-2377-14-S1-P17151T.
7. Alehashemi A, Nourian A, Maleki M, Meshkat M. Frequency of primary headache in patients with multiple sclerosis in Mashhad. Shafaye Khatam. 2015; 3(2): 55-60. [In Persian]
8. Marrie AR, Yu BN, Leung S, Elliott L, Caetano P, Warren S, et al. The utility of administrative data forsurveillance of comorbidity in multiple sclerosis: A validation study. Neuroepidemiology 2013; 40(2): 85-92. doi: 10.1 159/000343188. 9. Kister I, Caminero AB, Monteith TS, Soliman A, Bacon TE, Bacon JH, et al. Migraine is comorbid with multiple sclerosis and associated with a more symptomatic MS course. J Headache Pain 2010; 11(5): 417-25. doi: 10.1007/s10194-010-0237-9.
10. Ashtari F, Chitsaz A, Shishegar M. Prevalence of headache in multiple sclerosis patients. J Mashhad Univ Med Sci 2009; 4: 244-8. [In Persian]
11. Mohrke J, Kropp P, Zettl UK. Headaches in multiple sclerosis patients might imply an inflammatorial process. PLoS One 2013;
8(8): e69570. doi:
10.1371/journal.pone.0069570.
12. Voiticovschi-Iosob C, Moldovanu I. Clinical and imaging approach to headache in patients with multiple sclerosis. J Headache Pain 2013, 14(Suppl 1): P106. doi: 51T10.1186/
1129-2377-14-S1-P10651T.
13. Pakpoor J, Handel AE, Giovannoni G, Dobson R, Ramagopalan SV. Meta-analysis of the relationship between multiple sclerosis and migraine. PLoS One 2012; 7: e45295. 14. Togha M, Abbasi Khoshsirat N, Moghadasi AN, Mousavinia F, Mozafari M, Neishaboury M, et al. Headache in relapse and remission phases of multiple sclerosis: a
38 ﻦﯾوﺰﻗ ﯽﮑﺷﺰﭘ مﻮﻠﻋ هﺎﮕﺸﻧاد ﯽﻤﻠﻋ ﻪﻠﺠﻣ هرﺎﻤﺷ ،ﻢﮑﯾ و ﺖﺴﯿﺑ لﺎﺳ ، 3 ﯽﭘ رد ﯽﭘ) 92 رﻮﯾﺮﻬﺷ و دادﺮﻣ ،( 1396 ﯽﺸﻫوﮋﭘ ﻪﻟﺎﻘﻣ /
24. Ashtiani AR, Faraji F, Moghadasi M, Piraste Sh, Talaei Zanjani A. The association of primary headaches with multiple sclerosis. J Arak Univ Med Sci. 2008; 11(1): 1-6. [In Persian]
2012; 52(7): 1130-5. doi: 10.1111/j.1526-4610.2012.02146.x.
23. Randolf WE, Ninan TM. Handbook of headache. 2nd ed. Philadelphia, USA: Lippincott Williams & Wilkins; 2005. 12-14
