TAOCULUK
John R. Mabry
(Copyright 1989 by John R. Mabry)
Çeviren: Güneş Davenport
T aoculuk nedir? İşte soruların en kolayı gibi görünse de, Taoculuk paradoksunun tipik bir örneği olarak, yanıtlanması hemen hemen imkansız olan bir soru. Bunun nedeni de yanıtların çok ve çeşitli olması. Öncelikle Taoculuğun ne olmadığından başlayalım: - Yeni değildir. Taoculuk insanlığın bildiği en eski geleneklerden biridir. Taoculuğun özüne ilişkin, tarihi İ.Ö. 5000 yılına dayanan belgelere rastlanmıştır.[1]
- “Sabit” veya “katı” bir gelenek değildir.
Taoculuğun çeşitli versiyonları mevcuttur; örneğin, günümüzde uygulandığı biçimiyle popüler Taoculuk, gelişmiş Şamanist bir din olmasına karşın, bir diğer büyük doğu
geleneği olan Tantrik Budizm gibi, doğrudan Taoculuğun temel prensiplerinden
kurumsallaşmıştır. Bir de büyük ölçüde Budizm’in Chian
(Japonca’da, Zen) ekolüne
dönüşmüş olan (Huston Smith’in isimlemesiyle) Ezoterik Taoculuk vardır. Ancak Ezoterik Taoculuk artık kaybolmuştur.[2] Geriye sadece ilkel Taoculuk’la eşanlamlı olan Felsefi Taoculuk kalıyor, ki orijinal Taoculuğa en yaklaşan gelenek budur. Çin toplumunu asırlar boyu yönlendiren bir ideal olan Felsefi Taoculuk, bu yazının da odağını oluşturacaktır.
- Ataerkil değildir. Çin toplumun
ataerkil olmasına karşın, gariptir ki, ilkel Taoculuk’ta durum
farklıdır. Birazdan göreceğimiz gibi Taoculuk oldukça dişil değerleri olan bir gelenektir.
- Metafizik
değildir. Beden/ruh
ikiliği Taoculuk’ta yer almaz. Taoculuk, fiziksel olarak gözlemlenemeyen hiçbir şey üzerinde yorumda bulunmaz.
Beden/zihin/ruh üçlüsünü, hiçbir savunmaya veya açıklamaya gerek görmeden, ayrılamaz bir bütün olarak değerlendirir.
- Vahyedilmiş bir din değildir.
Taoculuk acı verecek derecede aşikar olan gerçeğe uyanık
olmaktır. Hiçbir şey gizli değildir --düşünceli, duyarlı bir kişinin kendi başına keşfedemeyeceği hiçbir şey yoktur.
Taoculuğun yeryüzü-kökenli bir din olma niteliğini test etmek için, Starhawk'ın “Yeryüzü-Kökenli Geleneklere dair Ortak
Kavramlar” sıralamasına bir göz atalım:
- Dünyada, doğada ve yeryüzünde form bulan ruhun kutsallığı.
-“Herşey bağlantılıdır” anlayışı. -Ölüm, doğum, gelişme ve yenilenme döngülerine saygı. -Topluma, genel dengeye ve sağlığa önem verme.
-Ölümden sonraya uzanan toplum kavramı, atalara ve doğmamış nesillere saygı.
-Günah veya ceza kavramı yerine, dürüstlük, kişisel ve toplumsal sorumluluk anlayışı. - Ritüellere, seremoniye, vizyona ve (vahiy edilmiş metinler veya dogma yerine) doğrudan deneyime
odaklanma.
-Kutsal çember, tıp çarkı ve dört kutsal yön.
-Kapsayıcıdır, zorlayıcı değil. -Her gelenek engellemelerle karşılaşmış ve çeşitli baskılara direnmek zorunda kalmıştır. Kolay takip edilebilir ve mantıklı bir düşünce akışı sunduğu için burada aynı sırayı takip edeceğiz.
Dünyada, doğada ve
yeryüzünde form bulan
ruhun kutsallığı
The Tao Te Ching şöyle der:
dünyayı geliştirmek mi istiyorsun? mümkün değil, inanmıyorum. dünya kutsaldır
daha iyi olamaz.
fazla kurcalarsan, zarar verirsin ona bir nesne gibi davranırsan, kaybedersin. [3]
Taocu üstat dünyayı müthiş gizemli, kutsallıkla dopdolu ve varolan herşeyin kutsal olduğu bir yer olarak görür.
Yüce Tao her yerde devinir. herşey ondan doğar,
ama ondan varolmaz. O sonsuz dünyaları besler, ama onları sahiplenmez . [4]
En eski Taocu mitolojide, gökyüzü tüm yaradılmışların babası,
yeryüzü ise annesi olarak ifade edilir.[5] Diğer mitlerde tanrıça ve tanrıların farklı versiyonları ve kozmozun doğuşu tasvir edilir.
Ayrıca Vedik mitolojiyi anımsatan bir şekilde yeryüzünün bir
yumurtadan çıkışını betimleyen hikayeler de mevcuttur.[6] Yeryüzü doğrudan bir tanrıça olarak değil de, Tao’nun temsilcisi olarak tanımlanabilen tanrıçanın bir parçası olarak düşünülür. Tao çoğu Batılı için kavranılması zor, çok yabancı bir kavramdır. Tao Te Ching’in ilk beyitinin bizi uyardığı üzere, Tao kelimelerle anlatılamaz, ancak sezgilerle idrak edilebilir.[7] Tao, Batılı
tanrıların çoğu gibi kişisel bir tanrı değil, ancak ilahi uyumdan daha azını ve muhteşem kaostan daha fazlasını vaat etmeyen (ki ikisi de aynı kapıya çıkar) yargısız bir güçtür.
Alan Watts’a göre
“…ilk olarak netleşmesi gereken şudur ki, Tao, yönetici, hükümdar, lider, mimar veya evrenin
değildir. Bir askeri ve siyasal süper başkan veya doğadışı bir yaratıcı imajının Tao’da yeri yoktur.”[8]
Lao Tzu (Tao Te Ching’in efsanevi yazarı), "Tao herşeyi besler ama onları yönetmez” sözleriyle aynı fikri dile getirir.[9]
Bu gücün erotik niteliği, başta Lao Tzu’nun dizeleri olmak üzere çok sayıda yazıda ifade edilmiştir. Watts’a göre Lao Tzu’nun çizdiği Tao imajı paternal değil,
maternaldır, (babasal değil anasal). Söz konusu olan, kadınlara atfedilen karakterde pasif bir güçtür.[10]
“Tao, Yüce Anne olarak anılır: Bomboş ama tükenmeyen ve sonsuz dünyaları doğuran.”[11] Başka bir tercümede şöyle geçer: “O gizemli dişi olarak bilinir. Bu gizemli dişinin kapısı, gökyüzü ve yeryüzünün köküdür.”[12] Tao’yu içtenlikle kucaklayan bir üstat, yaşamında bu dişil enerjiyi tezahür ettirmesi yönünde Lao Tzu tarafından “erili tanı, ama dişili seç.” sözleriyle teşvik edilir.[13] Tao ile bağlantısı hakkında hiç de alçakgönüllü olmayan Lao Tzu, bu yakınlığı şu sözlerle dile getirir: “Ben sıradan insandan farklıyım. Ben Yüce Anne’nin göğüslerinden besleniyorum.”[14]
Herşey bağlantılıdır
Taoculuğun merkezinde
bağlantılılık kavramı yatar. Hiçbir şey bir vakum içinde yer almaz ve ne kadar küçük olursa olsun bir nesne etkilendiğinde, buna bağlı olarak tüm evren fayda veya zarar görür. Bunun nedeni,
Tao’nun herşeyin sadece kaynağı değil, aynı zamanda mekanı olmasıdır.
Tao varlıkları doğurur, besler, yaşatır,
şefkat gösterir, rahatlatır, korur. onları kendilerine döndürür. yaratmak, sahiplenmeden davranmak, beklentisizce
Doğu felsefelerinin çoğunda ortak bir tema olarak “birlik” doktrini mevcuttur. Hindu inancına göre, farklılıkların dünyası sadece bir maya, bir illüzyondur.[16]
Gerçekte, şimdi ve sonra, burası ve orası, sen ve ben, haz ve acı arasında bir ayrım söz konusu değildir. Herşey ‘bir’dir. Chuang Tzu’ya göre, “Evren bizimle beraber varolmuştur; bizimle herşey ‘bir’dir.”[17] Bu görüş, düşünen insana inanılmaz çağrışımları olan bir perspektif sunar. Örneğin, eğer sen ve ben ‘bir’ isek, nasıl düşman olabiliriz? Huai Nan Tzu Chu Shih şöyle der: “Gökyüzü, yeryüzü ve evren tek bir insanın bedenidir.”[18] Buna göre evren, bir parçasındaki rahatsızlığın bütünün
sağlığını etkilediği tek bir organizma gibidir.
Bundan daha fazla bir bağlantılılık
düşünülebilir mi? Peki, Tao herşeyi kapsadığına ve
herşey ‘bir’ olduğuna
göre, bir Taocu ben/ego ile nasıl başa çıkar? Lao Tzu bunu şöyle yanıtlar:
dünyayı kendin gibi gör olanın doğasına güven. dünyayı kendin gibi sev, böylece herşeyi gözetmiş olursun.[19]
Bu bağlantılılık olgusu fiziksel ve geçici olanın ötesine uzanır; aynı zamanda varoluşu tanımlar. Şu klişe koan, bu kavrama harika bir örnek oluşturur: “Eğer ormanda bir ağaç devrilirse, ama etrafta duyacak kimse yoksa, ses
çıkarmış olur mu?” Dünya, karşılıklı etkileşim
platformudur. Watt’ın dediği gibi; “hiçbir
organizmanın olmadığı bir ortam mevcut
değildir. Herşey, her olgu, ancak bir diğeriyle bağlantılı olarak gerçeklik kazanır. Güneşin aydınlığı, gören
gözlerle vardır. Bunun gibi, evren de bilinçte varolur.”[20] Bu
noktadan bakışla, varoluş alemindeki göreceli
önemsizliğimizi ve inanılmaz önemimizi bir an önce idrak etmemiz gerekir, çünkü evren bizim bilincimizde yansımakta ve kendini orada hayranlıkla
izlemektedir. Nikos Kazantzakis yazdığı şekliyle, “yeryüzü sizin beyinlerinizde ayağa kalkar ve tüm bedenini ilk defa olarak görür.”[21] Bu bağlantılılık hali, sadece kozmik dengenin
korunması için değil, varoluşun sürekliliği adına da gereklidir. Yaratılış ağı öyle
mükemmel örülmüştür ki, insan egosunun ‘biz
daha iyi yapabiliriz’ kurgusuna karşın, yaratılan herşey kendiliğinden bir uyum içine girer. Üzerinde ısrar ettiğimiz ve
yeryüzünün ancak kabataslak
uyabildiği ‘keyfi, yapay ve soyut düzen nosyonu’ ancak yıkıcı olabilir. Üstelik bu ‘düzen’ anlayışımız sadece nesnelerle sınırlı değildir. ‘Zaman’ da çarpıttıklarımız arasındadır: “Sebep-sonuç nosyonu, başta tanımlayabilmek adına birbirinden ayırdığımız bir olayın evreleri arasında, sonunda yeniden bağlantı kurabilmek çabasıyla başvurduğumuz aksak bir yöntemdir. Kendimize ters düşerek, bu evreleri sonuçta tekrar sebep-sonuç zamkıyla birbirine bağlanan farklı olgular olarak düşünürüz. Gerçekte tek olay, evrenin kendisidir... Kendi hallerine bırakılırlarsa, herşey
birbiriyle uyumlanacaktır... dışsal bir zorlama olmadan.“[22] Evreni parselleme çabamız beyhudedir. Lao Tzu’nun yazdığı gibi,
insan Tao’nun işine karışırsa, gökyüzü kirlenir,
yeryüzü çoraklaşır, denge dağılır,
yaratıkların soyu tükenir.[23] Taocu’ya göre çözüm, herşeyi oluruna bırakmaktır. Kişi olguları zorlamaya çalıştıkça sıkıntıya düşer; oysa herşey olduğu gibi mükemmeldir, insanlar bile! “Gökyüzü ve insan, güçlerini bir ahenk içinde ortaya koyarlarsa, tüm değişimlerin başlangıçları belirlenmiş olur.”[24]
Ölüm, doğum,
gelişme ve
yenilenme
döngülerine
saygı
Ölüm olgusunu, Batı toplumlarında algılandığı biçimiyle yaşamın sonu olarak değil de, yaşamın çeşitli evrelerinden biri olarak değerlendirmek, yeryüzü-kökenli ve yerel ruhsal geleneklerin ortak anlayışıdır. Bu konuda Taoculuk da farklı değildir. Taocu için değişim ve oluşumların sonsuz döngüsü içinde, Yin’in bir ucu Yang, Yang’ın bir ucu Yin’dir. Biz Batılılarherşeyden çok ölümden korkarız, çünkü bizim için ölüm bir sondur. Oysa Taoculuk ve diğer yerel geleneklere göre, “Ölüm varoluşun bir veçhesidir, tıpkı yaşam gibi. Ölmek, bir varoluş formunu bir diğeriyle takas etmektir sadece.”[25] Tıpkı Yang’ınYin’e ve Yın’in Yang’a
dönüşümü gibi… Chuang Tzu’nun yazdığı gibi, “Yaşam ve ölüm ‘bir’dir.”[26]
Din bilgini N.J. Girardot’un eski Taoculukta kaosun niteliği üzerine çeşitli düşünceleri vardır. Ölüme dair şunları yazar:
“Çocukluk veya ölüm koşullarına dönüş, kaos koşullarına kozmik bir dönüş yapmakla benzeşir… İnsan yaşamı dört büyük değişim veya transformasyon evresinden geçer: çocukluk, gençlik, yaşlılık ve
ölüm. Fakat bu planda, çocukluk ve ölüm sembolik olarak
eşdeğerdir. Tao’nun kozmik yaşam perspektifiyle bakıldığında, ölüm çocukluk koşullarına dönüştür, ki uyumun en üst seviyesinde, kişinin enerjileri yoğunlaşmış, istekleri yeniden bütünlenmiştir.” Ölüm, başlangıç noktasına geri dönüştür… Bir kişi öldüğünde, onun “dinlenmeye çekildiği ve tekrar en üst noktaya yükseldiği” söylenir.[27] Bu noktada, yeryüzü-kökenli dinlerde sıkça rastlanan başka bir kavramla karşılaşıyoruz:
reenkarnasyon. Ancak popülaritesi yükselişte olan
Budizm’den farklı olarak, Taoculuk reenkarnasyonu bir trajedi olarak değil, Tao’un, veya olanın
doğasının, bir diğer sembolü olarak görür. Bir kaçış aranmaz, çünkü Tao’nun yolu, sürekli bir yaşam ve (Tao ile uyum içinde
yaşandığında) süregen bir
mutluluk vaat eder. Tıpkı Budizm gibi Taoculuk da kişiliğin varoluş süreci konusunda net değildir, ama Raymond Van Over’in söyledikleri bir fikir verecektir: “Ölüm ve doğum sadece bir transformasyon olarak
görülmelidir. Sonsuz yaratılış alemi tek bir türdür, herşey arasında bir akrabalık vardır. ‘Büyük Saflık’ ile özde birliğini kuran kişi, formsuzluğun
krallığında yol alır. O ki, özdekini kirletmez, cesaretini kötüye kullanmaz… Ruh, tüm evrenin
yaşayan bir parçasıdır ve
herşeyin net
olarak bilindiği bir alanda bulunur.”[28] Böyle bir perspektifle, kişi evrendeki gerçek konumunun farkına varır: Küçük bir parça, ama aynı zamanda bütünle ‘bir’. Taocu, Batılı biri gibi insanı yaratılışın merkezine
yerleştirmek yerine, insanın
yaratılışın bir parçası olarak yerini araştırır. Lao Tzu şöyle der: “Eğer güçlü kadın ve erkekler kendilerini Tao’da merkezleyebilirlerse, tüm dünya doğal ritmi içinde,
kendiliğinden değişip dönüşecektir.[29]
Topluma, genel dengeye
ve sağlığa önem verme
Felsefik Taoculuk, sağlıklı bir yaşamın yolu olarak Tao ile uyumlanmayı gösterir. Eğer bu
yapılırsa, zihin ve bedende sağlıklı bireylerin oluşturduğu toplum da hem yerel hem de kozmik açıdan sağlıklı olacaktır. Burada ‘eğer’ anahtar kelimedir, çünkü felsefik Taoculuğa göre mevcut durum bundan farklıdır. Efsaneye göre, Tao Te Ching’in yazıldığı dönemde Lao Tzu, insanlardan sıkılmış, insan ırkına olan inancını yitirmiş bir halde bir yak (bir cins yaban öküzü) üzerinde dağ bayır
dolanmaktaydı. Öyleyse,
bildiğimiz biçimiyle Taoculukta bir çeşit ‘düşüş’ yaşanması da söz konusu. Ancak bu düşüş,
Hıristiyanlıktaki suçluluk
duygusuyla yüklü günah-ölüm kaderciliğini taşımaz. Taoculuğa göre bir zamanlar evren
mükemmel bir uyum içindeydi, ancak daha sonra insanoğlu evreni ‘kurcalamaya’ başladı ve şimdi biz, yeni nesil, Tao’ya şefkat ve saygı duyarak sağlıklı yaşamlar sürmek sorumluluğuyla karşı
karşıyayız; aksi taktirde ölene dek peşpeşe hüsran dolu olaylar
deneyimler dururuz. “Orijinal günah veya hata fikri, insan doğasının kalıcı ve evrensel bir çürüme içinde olduğu yönünde bir gösterge değildir.”[30] Gerçekte kişisel bazda ‘ebedi sonuçlar’ yoktur, sadece kişi ve etkileşimde bulunduğu toplum için can sıkıcı, mutsuz bir varoluş söz konusu olabilir. Lao Tzu’nun söylediği gibi,
Yüce Tao geri çekildiğinde
insanlık ve erdem doktrini doğdu. bilgi ve bilgelik ortaya çıktığında, aynı yerde ikiyüzlülük belirdi. altı ailenin ilişkisi uyumsuz olduğunda,
evlatların ahlakı1 savunulacak
1 *Bu ifade belki de, tüm felsefesi son
derece karmaşık bir ahlak ve etiket kodlamasından ibaret olan Lao Tzu’nun
çocuklar çok sevilecektir. ve bir ülke karmaşaya düştüğünde
sadık bakanlar pohpohlanacaktır. [31]
Lao Tzu, Taoca yaşayan bir toplum vizyonunu da dile getirir:
küçük bir ülke olsun ve az sayıda insan.
on misli, yüz misli fazla araç gereç olsun,
ama hiçbiri kullanılmasın. insanlar yaşamlarına değer versinler,
göçmesinler uzak ellere. gemiler ve arabalar olsa da, kimse onlara binmesin. olsa da oklar ve silahlar, kimse onları sergilemesin.
insanlar yeniden urgan örsünler, kullansınlar, yazı yazmak yerine. yemekten zevk alsınlar,
süslesinler giyimlerini. evlerinde huzur
alışkanlıklarda sevinç bulsunlar.
horozların ötüşü,
köpeklerin havlaması duyulacak kadar
yakın da olsa toplumlar, orada yaşayanlar komşu toplumu
bir kere bile ziyaret etmeden yaşlanıp, ölsünler.
yerleşimde, yeryüzüne yakın yaşa, düşüncede, sadeyi koru çatışmada adil ve cömert ol yönetirken, kontrol etmeye çalışma. işinde, zevk aldığını yap. evinde, orada olduğunu hisset.[33] Yukarıdaki satırlarda olduğu gibi Tao Te Ching’in büyük bir kısmı, sadece kişisel bazda huzurlu bir yaşam için değil, aynı zamanda ülkede huzuru sağlıyacak bir yönetime ilişkin yönergelerle imparatoru muhatap almaktadır.
Taocu için herşey evrenin bir mikrokozmozudur: Bireysel,
ülkesel veya lokal yaşam, kollektif dengenin ve sağlığın mükemmel bir örneği olarak, Tao’yu
yansıtmalıdır. .
Ölümden sonraya uzanan
toplum kavramı, atalara ve
doğmamış nesillere saygı
Taoculuk “şimdi ve burada” vurgulu bir dindir. Ölüm sonrası kişiliğin sürekliliği konusunda büyük filozoflar fazlaca düşünce üretmemişlerdir. Belki de, ölüm sonrası deneyime ilişkin endişenin egonun ölümüyle yok olduğu bir ruhsal konuma ulaştıkları için, bu konu onlara önemli gelmemiştir. Ancak süregelen dinsel pratikleri ölçü alacak olursak, sıradan insan
için bu konunun çok önemli olduğundan emin olabiliriz. Taocu veya Budist olsun, günümüzde Çinliler “Tao-Budist, folk-mit ve büyü karışımı bir animizm uygularlar.”[34] Bu inanç sisteminin merkezinde, Çinlilerin ölüleriyle olan bağlantısı yatar. Hatta, Çinliler kadar ölüleriyle ilgili başka bir toplum yoktur diyebiliriz.[35] Geoffrey
Parrinder’e göre, Çin’de bilhassa yaşlı nesil atalarıyla çok alakalıdır:
“Çeşitli konularda ölülerin rehberliği talep edilir, kadın ve erkeklerde üreme gücünü, sürülerde ve ürünlerde verimliliği arttırmak amacıyla onların
güçlerine başvurulurdu.”[36] Ancak yaşayanlarla ölüler arasındaki bağlantının bu kadardan ibaret olduğu
sanılmamalı. Yıllarca Çin ve Hong Kong’da görev yapmış bir gazeteci olan Frena Bloomfield şöyle yazar:
“… ailelerin ölüleriyle ilgilenmeleri kısmen saygıdan, ama daha da çok korkudan kaynaklanır. Çinlilerin hayatı tarih boyunca ölülerin gücüne karşı süregen bir mücadele içermiştir ve çoğu Çinli için bu hala böyledir. Yaşayanlar, ölüler tarafından adeta
kuşatıldıklarını düşünürler- düşünün, ölülerini hoşnut edemeyenler için yaşamı
dayanılmaz kılabilen --ve kılan--, hareketli, tedirgin, sorunlu, büyük bir hayaletler ordusu…”[37]
Eğer bu, batılılaşmış Çinlinin normal davranış biçimiyse --ki öyle--, ilkel Taoculuğun şekillendiği dönemde de benzer geleneklerin mevcut olduğunu düşünmek yanlış olmayacak. Yemek yaparken, hatta sevişirken ölmüş kayınvalidenizin
nefesinin üzerinizde olduğunu hissetmek pek de hoş bir şey olmamalı --hatta psikolojik
sorunlar yaratabilecek bir durum! Yine de, ideal olmasa da, ölüler yaşayan torunlarının hayatında yer alır ve yaşayanların
dünyasında son derece aktiftirler.
Günah veya ceza nosyonu
yerine, dürüstlük, kişisel
ve toplumsal sorumluluk
anlayışı
Yeryüzündeki yaşamın bütün olduğu çağlarda, kimse değerli kişilere fazlaca dikkat etmezdi… Onlar ‘görev’lerini yerine
getirdiklerinin farkında olmadan doğru ve dürüsttüler. Birbirlerini sevdiler, ama bunun ‘komşunu sev’ etiği olduğunu düşünmediler. Kimseyi aldatmadılar, ama
böylece ‘güvenilecek adam’ olduklarını bilmediler. Sözlerinin eriydiler, ama böylece ‘inançlı adam’ oldukları akıllarına bile gelmedi. Özgürce, alarak ve vererek, beraber yaşadılar ve ‘cömert’ olduklarını hissetmediler.
Bu yüzden onların
eylemleri kurgu ürünü değildi. Onlar hiç bir tarih
yaratmadılar.[38]
Chuang Tzu’nun eski Çin toplumunu tanımlayışı biraz
ütopik görünebilir, ancak bu ortak kabul gören tarihsel bir görüştür. Büyük Çin mistikleri, tekrar ve tekrar, herşeyin (insanlar dahil) Tao’yu takip ettiği eski günlere değinirler. Bizim şanssızlığımız olmalı ki, insanlar bu dansı
unuttular. İşte bu yüzden, Lao Tzu ve diğerleri bizleri tekrar aynı kulvara döndürmeye uğraştılar. Tuhaf olan şu ki, söyledikleri öyle çok da şaşırtıcı, sarsıcı şeyler
değildi. Aslında hepsi, sağduyunun alanı içinde, çoğunlukla farkında olmadan değip geçtiğimiz bilgilerdi. Lao Tzu’ya göre en yüce erdem şudur: “Doğurmak ve beslemek, sahip olmak ama sahiplenmemek, eylemlerde beklentisiz olmak ve yönetmeye çalışmamak.”[39] Taoculuğa göre, toplumlarda ‘kontrol’ olgusuna çok önem
verilir, ama bu bir hatadır. Aslında çoğumuz için işleri karıştıran
kontrol etme çabasından başka bir şey değildir.
Eski bir Zen koanında şu soru sorulur: “Köpek Buda niteliği taşır
mı?” Yanıt, şüphesiz, ‘evet’tir. D.T.Suzuki, ‘Zen and
Parapsychology’de şöyle yazar: “Bir köpeği izleyelim ve yemeğini nasıl iştahla yediğine bakalım. Acıktığında, yiyecek kokusu alırsa, hemen oraya gider ve anında yemeği silip süpürür. Yemeği bittiğinde de oradan uzaklaşır. Bir “teşekkür ederim” söz konusu değildir. Doğal hakkını
kullanmıştır, ne eksik ne de fazla ve bundan öte bir kaygısı yoktur, ne kendisi ne de çevresinde tüm dünya hakkında. O mükemmeldir. Günah fikri, ister entellektüel, ahlaksal veya ruhsal bazda olsun, varlığı üzerinde gereksiz bir leke gibidir. O doğrudan Tanrı’dan gelir. “Ben tek başıma yeryüzündeki en onurlu varlığım.” diyebilir. Ama gerçekte, böylesine ‘ego-merkezli’ bir ifadeye gereksinim duymaz. Onun için havlamak ve cennet bahçesinden yeni çıkmış olan bu masum yaratığa zarar vermeye meyilli, günah-kaygılı insanlardan kaçıp uzaklaşmak yeterlidir.” [40]
İşte böyle olamamak, evreni
dengeden uzaklaştırır ve Taoculuk için günah kavramına en yaklaşan hal budur. Eğer insanlar böyle davransalardı, yani içlerinden geldiğince doğal olarak, kurallara göre davrananların kıyasla çok daha sosyal ve medeni
olurlardı.[41] Lieh Tzu’ya göre buradaki mantık, burnun koklamak istediğini koklamasına, gözün görmek istediğini görmesine, ağzın söylemek istediğini söylemesine, bedenin ihtiyaç duyduğu konfora sahip olmasına ve zihnin dilediğince düşünmesine izin vermektir. Örneğin, eğer kulak müzik dinlemek istiyorsa, onu bundan yoksun bırakmak, işitme duygusunu sınırlamak demektir…
Lieh Tzu, daha sonra, bedensel anatominin herhangi bir
bölgesinin gereksinimleri engellendiğinde nasıl sorunlar yaşanabileceğini anlatır.
Konferans, onun şu cümleleriyle son bulur: “Diktatörler ve zalimler bizi böylesine engeller. Onları
başımızdan defedelim ve mutlu bir şekilde ölümü bekleyelim.”[42] Şimdi, bu çoğumuza anarşi gibi gelebilir. Oysa burada anlatılan, günümüzde rastlanan, örneğin neo-nazi gruplarına atfedilen türden, bir anarşi değil, ama anarşinin tarih boyunca
hedeflediği bir sistemdir: kişisel yaşamlarımız üzerinde söz sahibi olan, genellikle engelleyici, can sıkıcı ve çürümüş ögeler taşıyan bir yönetimin olmadığı huzurlu bir toplum. Lao Tzu şöyle der: “Siz ne kadar
kısıtlayıcıysanız, insanlar o ölçüde erdemsiz olacaktır. Bu nedenle üstat der ki: Kanunları bırakın, insanlar dürüst olacaktır.” [43] Gerçekte de, tarih şunu
göstermiştir ki, yasakların
çoğalması suçu teşvik eder, hem de hayal edilebilmesi bile zor en korkunç suçları.
Tao’nun ışığında görüldüğü şekliyle iyi-kötü kavramlarının Batılı zihinlerce anlaşılması
hemen hemen imkansızdır, çünkü temelde Taocu için iyi-kötü olgusu bir problem teşkil etmez. Iyi ve kötü bir ve aynıdır. Lao Tzu, “Tao taraf tutmaz.” der ve devam eder, “O hem iyiyi, hem de kötüyü
yaratandır. Üstat da taraf tutmaz, o azizleri de, günahkarları da kucaklar.”[44] Taoculukta
insanlığın karanlık yanının da yeri vardır, ki bu dünya dinleri
arasında pek rastlanmayan bir durumdur. Günümüzde bile, eğer çok ‘iyi’ veya çok sorumlu bir tavır sergiliyorsanız, Çinliler sizin
‘rahatsız’ olduğunuzu
düşüneceklerdir. Hatalar, kargaşa, hatta belli ölçüde şiddet Çinliler arasında genellikle pek
yadırganmaz. Bu yüzden, kızınız veya oğlunuz ‘fazla iyi’
davranmıyorsa, endişelenecek bir şey yok demektir! Bir anne ne yapsın?
kutsallık ve bilgelikten vazgeç, insanlar yüz kat daha mutlu olacaktır.
ahlak ve adaletten vazgeç, insanlar doğru davranacaktır. para ve kar kaygısından vazgeç, hırsızlar kalmayacaktır. [45]
Taoculuk hoşgörünün zirvesinde bir dindir ve bu niteliği, Tao’yu derinden anlamakla alakalıdır: zayıf güçlüyü fetheder, kaba kuvvetle karşılaştığında yoldan çekil, olana ve gidene izin ver… Tao kesinlikle kin tutmaz veya sizden uzaklaşmaz. İnsanlığın Tao’yu takip etmesini istemenin ardında yatan neden, evrenin dengesini korumak değildir. Evren umursamaz bile… Ve bize
rağmen, denge korunacaktır. Tao evrenin merkezidir, iyi insanın hazinesi, kötü insanın sığınağıdır. Ve bir hata
yaptığınızda, affedilirsiniz. Bu yüzden herkes Tao’yu sever.[46]
Ritüellere, seremoniye,
vizyona ve (vahiy edilmiş
metinler veya dogma
yerine) doğrudan
deneyime odaklanma
Burada zor bir soru ile karşı karşıyayız, çünkü “o mu, öbürü mü?” türünden bir soru söz konusu, oysa Taoculuk daha ziyade ‘ne o, ne de öbürü’
türünden yanıtlarla ilgilidir. Evet, yazılı metinler vardır, ama bunlar ‘vahiy edilmiş’ metinler değildir ve gözlemlenebilen dünya ile ilgili olmaktan öte, ne sezgisel, ne de hatasız olma savları yoktur.
Taoculukta hiyerarşik bir yapılanma yoktur (ancak çok sonraları popüler Taoculukta bir rahipler sınıfı ortaya çıkmıştır) ve inanç bazında formüller ve
kanunlar söz konusu değildir. Alan Watts şöyle yazar: “Önemli olan doğru doktrine inanmak değil, doğru deneyimler için gerekli olan yetiyi kazanmaktır.”[47] Geoffrey Parrinder’ın düşüncesine göre Taoculuk, yazılı metinlerden daha çok, Şamanik translarda alınan vizyonlara
dayanır.[48]
Bunun bir açıklaması, Felsefik Taoculuğun insanın lineer mantık stilinin çok ötesinde olmasıdır, ki bu özelliği, tanınmayacak ölçüde çarpıtılmadan bir inanç
formülasyonunun veya yasa sisteminin uygulanmasını
imkansız kılar. Sonuçta, Taoculuk insanı evrenin merkezine koyan bir din değildir. O bize uymaz, bizim de ona uymamız gerekmez, her ne kadar uyduğumuz taktirde bizim için yaşam daha
kolaylaşacak olsa da…
N.J. Girardot, bu soruna geleneğin yeni bir tanımını yaparak yaklaşır: “Tarihsel bir gelenek fikri, zaman ve mekandan bağımsız, sabit bir entellektüel içeriği olacak
anlamına gelmez. Bir kaç
gelişmeye açık, temel dinsel inanç dizisinden oluşan çekirdek bir küme referans olacak şekilde, sürekli değişen yorumlar ve formlar söz konusudur.”[49] Bu tanım,
Taoculuğa çok güzel uyar. Gerçekte de, Tao’nun bir dinin öğesi olabileceği (o dinin kuralları ne kadar esnek olursa olsun), Taoculuğun büyük mistiği Lao Tzu’nun aklının ucundan bile geçmezdi. Bunun bir nedeni, bir dinin daima kişiden belli şeyler yapmasını talep etmesidir. Oysa Taoculuk şöyle der:
huşu duygularını yitirdiklerinde, insanlar dine dönerler.
artık kendilerine güvenmediklerinde,
bir otoriteye yönelirler.
bu yüzden Üstat öne çıkmaz, ki, insanların aklı karışmasın. öğretmeye çabalamadan öğretir ki insanların öğrenecek bir şeyi olmasın.[50]
Lao Tzu’nun izdeşi Chuang Tzu, cemaatlerin seremoni ve
dogmalarda ısrar etmeleri konusunda şöyle bir yorum yapar:
“Seremonilerle ve müzikle gereğinden fazla ilgilenerek, hayırseverlik ve kişinin
komşusuna olan görevleri üzerine vaazlar vererek zihinleri tatmin etmeye uğraşanlar, bu şekilde nesnelerin gerçek doğasını tahrip ederler.”[51]
Bu, anlaşılması zor bir yoldur. Çoğu insana göre, kurumsal ve hatta toplumsal detaylardan sıyrılmış, dogmadan ve hatta basit düzeyde bile bir düzen anlayışından arınmış bir din olamaz. Oysa Tao’ya göre düzen, ancak kaosla eşanlamlı olarak tanımlanabilir. Kaos da bir düzendir, Tao’nun düzeni.
Kutsal çember, tıp çarkı ve
dört kutsal yön
İşte Taoculuk için başka bir muğlak nokta daha. Taoculuk tamamen yeryüzü-kökenlidir, ancak diğer yeryüzü-kökenli dinlerden farklı olarak, yönler veya mevsimler gibi apaçık referans noktaları saptamayı ihmal eder. Taoculuğun buna en yaklaştığı ifade Tao Te Ching’in aşağıdaki mısralarındadır:
Tao BİR’i yaratır BİR, İKİ’yi doğurur, İKİ, ÜÇ’e
ÜÇ de sonsuz şeylere yaşam verir. [52]
Bilmece gibi bu satırlar bize fazla bir ipucu vermese de, yine de bazı anlamlar çıkarmak mümkün.
Birinci satırdaki BİR, Stephan Hawking gibi bilim adamlarının ’tekillik’ olarak adlandıracağı, bölünmemiş, tanımlar-ötesi primal Tao’dur. Bu tekillik kendini İKİye ayırır. Bu mitoz bölünmenin sonucu, Yang ve Yin denilen iki eşit ve zıt yarım oluşur. Şimdi, adeta bir tür el-çabukluğunun sonucu olarak İKİ anında
‘üçüncü’yü yaratır: BÜTÜN. Artık, Yang, Yin ve Tao (Yang ve Yin’in bütünlüğü) mevcuttur. Batılılar için bunu açıklamanın bir yolu olarak evliliği düşünelim. Bir evlilik iki değil, üç elemandan oluşur. Erkek, kadın ve ikisi arasındaki ilişki. Bu görülmeyen üçüncü eleman, erkek ve kadının enerjilerinin büyük bir kısmını aktardıkları BİRdir, çünkü birlikteliklerini sağlayan, bu üçüncü elemandır. Aynı kavram, Kutsal Ruh’un görünmeyen
‘üçüncü’ olduğu Trinitre olgusunda da karşımıza çıkar. Şimdi, Yang ve Yin ne yaparsa yapsın, ne olursa olsun, Tao iş başındadır ve herşeyi dengeler. Tekillikten zuhur eden İKİ, muhteşem bir kaos evrenine dahil olur ve aynı zamanda o evreni oluşturur. Böylece son satırda ifade edilen sonsuz şeyler doğar.
Popüler Taoculuk döneminde Taocu yorumcular, ‘üçüncü’nün ‘insan’ olduğu fikrini savundular, ancak insanı evrenin merkezine koyan bu düşünce yazara göre pek geçerli olamaz. Girardot da şu sözleriyle aynı fikri
desteklemektedir: “ÜÇ nosyonuna insan karakteri atfetmek büyük bir olasılıkla yanlıştır.” [53]
Eski bir mistik olan Huai Nan Tzu’nun, evrenin denetimini kazanmak üzere insanın Tao ile mücadele edişini anlatan bir mite dayandırdığı adeta apokaliptik bir ifade vardır: “Yin ile Yang
arasındaki bağlantıda bir kopma oldu ve dört mevsim düzeni bozuldu. Gök gürültüsü yıkım getirdi.”[54] ÜÇ, bir bakıma tıp çarkına veya kutsal çembere tekabül eder. Varolan herşeyi Tao’nun bir tezahürü olarak gören kişi bu döngünün farkındadır ve devinim Yang, Yin veya aralarındaki bağlantıyla uyumludur.
Kapsayıcıdır, zorlayıcı
değil
Budizm ve Taoculuk arasındaki ideolojik farklılıkların en büyüğü, misyonlara ve dine yeni
katılanlara karşı takındıkları tavırda yatar. Budizm’in
gezegendeki en büyük üç dinden biri olmasının nedenlerinden biri, tarih boyu süren agresif dini
yayma çabalarıdır. Taocu bunu bir
çeşit zorlama olarak görür ve buna yeltenmez bile. Taocu’ya göre Tao, tek başına gücünü ve varlığını duyarlı bir insana
hissettirmeye yetkindir. İnsanları dine çekmek adına vaaz vermek fikri, Taoculuğun en temel
öğretilerine aykırı düşer.Tao Te Ching şöyle der:
Üstat eylemdedir, bir şey yapmadan,
öğretir, çabalamadan. olanın gelişine izin verir, kaybolanın ise gidişine. sahiptir ama sahiplenmez,
çalışır, ama beklentisizce. işi tamamlandığında, unutur, bu yüzden zamansızdır edimleri.[55] Parrinder’a göre “Çinliler için Konfüçyusculuk ve Taoculuk, ulusal kültürün mükemmel-ötesi tezahürleridir ve dine katılım, üyelik ve bireysel sadakat çağrılarında bulunan birer dinsel inanç sistemi olarak
değerlendirilmemelidir.”[56]2
Ne Lao Tzu, ne de Chuang Tzu ‘yeni koyunlar’ peşinden
koşmaktan söz eder. Tam aksine, ‘koyunlar’ın YOLu aradığından ve giderken akıllarının geldiklerinden
2 *Burada Parrinder’in Konfüçyusculuğun zorlayıcı olmadığı yönündeki yorumuna katılmadığımı söylemeliyim; bilhassa ilk dönemlerde, Konfüçyus taraftarları herkesi bu yasal sisteme uymaya çağırır ve aksi taktirde zor kullanılacağı
daha az karışık olduğundan bahsederler. Taoculuğun ilk döneminde, YOL’a yeni kişilerin katılıp katılmaması fazlaca
önemsenmemiştir, çünkü kişilerin peşinden koştuğu taktirde
Taoculuğun Taoculuk olarak kalması mümkün olamazdı -- ki daha sonraları Taoculuğun Ch’an veya Zen gibi okullara
metamorfozu söz konusudur.
Her gelenek
engellemelerle karşılaşmış
ve direnmiştir
Başından beri Taoculuk, hem felsefik, hem de şamanik formlarıyla, çalışan kesimin taraftarlığını ve desteğini kazanmış ve popüler bir halk-dini olmuştur. Hatta tarihte, Taocuprensiplerden ve evren anlayışından esin alan bir
ayaklanmadan söz edilir.[57] Bu hareket ‘Sarı Türbanlıların Ayaklanması’ olarak
anılır, çünkü isyana katılanların, yönetimde olan ‘mavi cennet’ yerine, takriben İ.Ö.184 yılından önce yeni ‘sarı cennet’in
kurulacağı yönünde bir vizyonu vardı. Bu nedenle sarı türban taktılar ve Taocu bir sistem kurmak amacıyla yönetenlere karşı ayaklandılar. Bu olay bize Taoculuğun popüleritesi ve yaygınlığı konusunda bir fikir verebilir. Ancak, Taoculuğun özünü oluşturan felsefik kavramların, hiyerarşik bir kurumsallaşma ve büyü
yöntemleriyle yer değiştirmesine
yol açtığı için, bu popülarite bir bakıma Taoculuğun en büyük düşmanı olmuştur.
Taoculuk yerel bir gelenek
midir?
Bu projeye ilişkin araştırmanın en çarpıcı yanı, en yalın haliyle felsefi Taoculuğun, Lao Tzu veya başka biri tarafından kurulmuş bir din olmadığını keşfetmek olmuştur. Lao Tzu sıkca, herşeyin, insanlar dahil, Tao’nun düzeninde olduğu ‘kadim zamanlar’dan bahseder. Yukarıda da değindiğimiz bu
dönem, hemen hemen tüm Çin
literatüründe yer alan ve yası tutulan Çin’in mitik ‘Altın Çağ’ıdır. Öyleyse, Lao Tzu, Taoculuğun kurucusu olarak değil, trajik bir biçimde unutulmuş olan çok eski bir geleneği yeniden canlandıran bir üstat olarak
değerlendirilmelidir. Günümüzde, modern “wicca” hareketi, her ne kadar binlerce yıl dilden dile
metamorfoza uğramış olsa da, bir bakıma Avrupa’nın yerel
geleneğinin bir devamı olarak düşünülebilir. Benzer şekilde, Taoculuk da Çin’in yerel
geleneğinin metamorfoza uğramış şeklidir. Bu sayfalarda yer alan analizler sonucu Taoculuğun bu niteliğinin netleşmiş olması ve Taoculuğun, kendi özgünlüğü çerçevesinde yaygın bir yerel gelenek olarak gerçek yerini bulması yazarın dileğidir.
Notlar:
1. Frena Bloomfield, The Book of Chinese Beliefs (New York: Ballentine, 1983), p. 124-125. 2. Huston Smith, The Religion of Man (New York: Harper and Row, 1958), p. 203.
3. Stephen Mitchell, trans. Tao Te Ching, A New English Version (New York: Harper and Row, 1988), p. 29.
4. Mitchell, p. 34.
5. N.J. Girardot, Myth and Meaning in Early Taoism
(Berkeley: University of California Press, 1983), p. 57.
6. Wendy Doniger O'Flaherty, trans. The Rig Veda (New York: Viking Penguin Inc., 1981), p. 27. 7. Mitchell, p. 1.
8. Alan Watts, Tao The Watercourse Way, p. 40. 9. Watts, p. 40.
10. Watts, p. 41. 11. Mitchell, p.6.
12. D.C. Lau, Lao Tzu-Tao Te Ching (New York: Viking Penguin Inc., 1963), p. 28. 13. Watts, p. 41. 14. Mitchell, p. 20. 15. Mitchell, p. 15. 16. Smith, p. 82. 17. Watts, p. 55. 18. Girardot, p. 155. 19. Mitchell, p. 13. 20. Watts, pps. 43, 53. 21. Nikos Kasantzakis, The Saviours of God: Spiritual Exercises (New York: Simon and Shuster, 1960), p. 81.
22. Watts, p. 44. 23. Mitchell, p. 39.
24. Raymond Van Over, ed. Chinese Mystics (New York: Harper and Row, 1973), p. 84. 25. Geoffrey Parrinder, ed. World Religions (New York: Facts On File, 1971), p. 333. 26. Parrinder, p. 333. 27. Parrinder, p. 333. 28. Van Over, p. 109. 29. Mitchell, p. 37. 30. Girardot, p. 69. 31. Girardot, p. 70. 32. Girardot, p. 68. 33. Mitchell, p. 8. 34. Bloomfield, p. 30. 35. Bloomfield, 55. 36. Parrinder, p. 306. 37. Bloomfield, p. 55-56.
38. Thomas Merton, trans. The Way of Chuang Tzu (New York: New Directions, 1965), p. 76. 39. Mitchell, p. 10.
40. Raymond M. Smullyan, The Tao is Silent (New York: Harper and Row, 1977), p. 121. 41. Watts, p. 122. 42. Watts, p. 116-117. 43. Mitchell, p. 57. 44. Mitchell, p. 5. 45. Mitchell, p. 19. 46. Mitchell, p. 62. 47. Watts, p. 119. 48. Parrinder, p. 328. 49. Girardot, p. 277. 50. Mitchell, p. 72. 51. Watts, p. 110. 52. Mitchell, p. 42. 53. Girardot, p. 58. 54. Girardot, p. 154. 55. Mitchell, p. 2. 56. Parrinder, p. 305. 57. Parrinder, p. 338.
