Ο Ρίτσαρντ Γ ο υ έ μ π σ τ ε ρ
σπούδασε Αγγλική Λογοτε
χνία στο πανεπιστήμιο East
Anglia. Είναι συγγραφέας
του βιβλίου W hy F reu d
Was W rong: Sin, Science
and Psychoanalysis
(1995)
και αρκετών δοκιμίων σχε
τικά με τον Δαρβίνο και τη
δυτική επιστήμη. Ζει στην
Οξφόρδη.
Φ POINT
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Ιφιγένεια Σταροπούλου
ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ
Είμαι ιδιαίτερα ευγνώμων στον καθηγητή Φρανκ Τσιό- φι και στον Άλεν Έστερσον για τα σχόλια τους όσον αφορά στο προσχέδιο του συγκεκριμένου βιβλίου.
πό όλους τους στοχαστές οι οποίοι, κατά τη διάρ κεια των διακοσίων τελευταίω ν ετών έχουν δ ια μορφώσει την αντίληψη μας για την ανθρώπινη φύση, δεν χωρά αμφιβολία ότι ο Σίγκμουντ Φ ρόιντ είναι ένας από τους πλέον σημαντικούς. Πράγματι, αν επιχειρού σαμε να διασχίσουμε ένα μουσείο όπου εκτίθενται α γάλματα και προτομές γνωστών στοχαστών σε κλίμακα αντίστοιχη με την καθιερωμένη πολιτισμική σημασία τους και με τη γενική αποδοχή τους, το μνημείο του Φ ρόιντ θα δέσποζε ψηλότερα από κάθε άλλο. Σε ολό κληρη την ιστορία της Δυτικής σκέψης, ίσως μόνο ο Πλάτων και ο Μαρξ ξεχωρίζουν πλέον όλων των λο ι πών. Και μέσα σε αυτό το φανταστικό μουσείο των α γαλμάτων και των προτομών πολλοί από τους ήρωες της «επαγγελματικής» φ ιλοσοφίας, από τον Σπινόζα και τον Καντ μέχρι τον Χιουμ, θα αντιπροσωπεύονταν
10
ΡίΤΣΑΡΝΤ ΓΟΥΕΜΠΣΤΕΡ από αγάλματα τόσο μικρά που στην ουσία θα ήταν αό ρατα. Τι είναι αυτό που δίνει στον Φ ρόιντ αυτήν την κο ρυφαία διάκριση, μια διάκριση την οποία φαίνεται να διατηρεί ακόμη κι όταν έρχεται αντιμέτωπος με τους πιο άγριους και άρτια εξοπλισμένους κριτικούς του; Ένας τρόπος για να απαντηθεί η ερώτηση αυτή θα ή ταν να εξετα σ τεί το εύρος και το είδος της μεταμόρ φωσης την οποία επέφερε στην επιστήμη της ψυχολο γίας. Πριν την επέλαση του Δαρβίνου, η ψυχολογία - ό πως και οι λοιπές φυσικές επιστήμες γενικότερ α - ήταν βαθιά ριζωμένη στη θρησκεία. Όπως ακριβώς φυσικοί σαν τον Νιούτον, ο οποίος υπήρξε αφοσιωμένος χρι στιανός, μελέτησαν εξονυχιστικά τη Φύση σε μία προ σπάθεια να ξεκλειδώσουν τα μυστικά του θεϊκού δημι ουργού της, έτσι και όσοι μελέτησαν την ανθρώπινη φύση καθοδηγήθηκαν από παρόμοιες θρησκευτικές ε πιταγές. Είναι αλήθεια ότι η ψυχολογία δεν υπήρξε κα τά βάσιν τίποτε περισσότερο από ένα παρακλάδι της χριστιανικής θεολογίας* ο όρος ψυχολογία δημιουργή- θηκε τον 15ο αιώνα από θεολόγους που ασχολήθηκαν σοβαρά με τη μελέτη της ψυχής. Όπως και πολλές άλ λες μορφές της σύγχρονης πνευματικής κατάρτισης, η κοσμική επιστήμη της ψυχολογίας, η οποία προέκυψε σταδιακά κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, διατήρησε πολλές θεμελιώδεις αντιλήψεις και συνήθειες του νου, οι οπ οίες ανήκαν σε μια εποχή πίστης. Από τη μία πλευρά, είχε τις ρίζες της στη σκέψη του Πλάτωνα καιαπό την άλλη στις διδασκαλίες του Ιησού και του απο στόλου Παύλου. Αυτό που είχαν κοινό οι πλατωνικές και οι χριστιανικές παραδόσεις ήταν η αντίληψη ότι τα ανθρώπινα όντα είναι φτιαγμένα από δύο ξεχω ριστές οντότητες: από ένα ζωικό σώμα το οποίο δημιούργησε ο Θ εό ς και από έναν νου, πνεύμα ή ψυχή, το οποίο δόθηκε από τον Θ εό αποκλειστικά στον Άνθρωπο. Η ψυχολογία συνήθως ασ χολείτο όχι μόνο με τη μελέτη του ακάθαρτου ζωικού σώματος αλλά και με τη λογική ψυχή του. Η νοησιαρχία της ψυχολογίας και το ιδ ια ίτερ ο ενδια φ έρ ο ν της όσον αφορά στα νοητικά φαινόμενα -όπως η μνήμη, η ευφυΐα και η αντίληψ η- αποτελούν μια κληρονομιά αυτής της ψυχοκεντρικής οπτικής. Έτσι λοιπόν, γύρω στα τέλη του 19ου αιώνα ο Φ ρόιντ αμφισβήτησε την παραδοσιακή θέση, δημιουρ γώντας την ψυχανάλυση. Η επιστήμη αυτή που μέχρι πρότινος ασχολείτο με ένα επιλεγμένο, σχετικά αγνό κομμάτι της ανθρώπινης ύπαρξης, ξαφνικά έμοιαζε να ασχολείται με ολόκληρη την ύπαρξη του ανθρώπου. Τα βαθύτερα αισθήματα των συνηθισμένων ανδρών και γυναικών, και πάνω απ' όλα το σεξουαλικό ένσ τι κτο, το οποίο ο Πλάτων είχε κατηγορηματικά αποκλεί σει από τη φιλοσοφία ως μια μορφή πνευματικής μό λυνσης και το οποίο οι μετέπειτα φιλόσοφοι είχαν την τάση να αποφεύγουν, τώρα πια τοπ οθετείτο ακριβώς στο κέντρο της νέας επιστήμης της ψυχανάλυσης. Το 1917, ο βιολόγος Γουίλιαμ Μ όρτον Χ ο υήλερ του Χάρβαρντ, έχοντας γράψει υποτιμητικά για τις α καδημαϊκές ψυχολογίες οι οποίες «αγνοούν ή απλά α
12
ΡίΤΣΑΡΝΤ Γ ΟΥΕΜΠΣΤΕΡ φήνουν να εννοηθεί η ύπαρξη τέτοιων εκπληκτικών και θεμελιωδών βιολογικών φαινομένων όπως η πείνα, το σεξ και ο φόβος», στη συνέχεια καλοδέχτηκε το έργο των ψυχαναλυτών οι οπ οίοι «είχαν το κουράγιο να σκάψουν στο υποσυνείδητο που αποτελει το θερμο κήπιο κάθε εγωκεντρισμού, απληστίας, λαγνείας, ερι- στικότητας, νωθρότητας και ζήλιας που ο καθένας μας κουβαλάει πάνω του ως κληρονομιά από τον κόσμο των ζώων».1 Η τεράσ τια έλξη οποιοσδήποτε μορφής ψυχολο γίας η οποία ισχυρίζεται ότι αντιμετωπίζει άφοβα ένα από τα πιο εντυπωσιακά θέματα -η ζωική κληρονομιά μας και πάνω απ' όλα η φύση της σεξουαλικής επιθυ μίας του ανθρώπου και η ποικιλία της σεξουαλικής συ μπεριφοράς τ ο υ - δεν πρέπει να υποτιμώνται. Κατά έ να μέρος πιθανόν εξ αιτίας αυτής της έλξης, πολλοί δεν δίστασαν να αποκαλέσουν τον Φ ρόιντ αληθινό ε- παναστάτη-διανοούμενο - έναν Δαρβίνο του πνεύμα τος. Προκειμένου να εξακριβωθεί αν ο Φ ρόιντ αξίζει αυτόν τον τίτλο ή αν τα επιτεύγματα του δικαιολογούν την κορυφαία διάκριση που συνεχίζει να απολαμβάνει στον πολιτισμό μας, είναι απαραίτητο να εξιστορήσου με το πώς δημιουργήθηκε η ψυχανάλυση και το γιατί τελικά ο Φ ρόιντ κατέληξε στο να τοποθετήσει το σεξ στο επίκεντρο της επιστήμης την οποία δημιούργησε.ΚΑΙ Η ΕΦΕΥΡΕΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗΣ
Ο
Σίγκμουντ Φ ρόιντ γεννήθηκε το 1856 στη μικρή αυστροουγγρική πόλη του Φράιμπεργκ. Κατά έ ναν πολύ ασυνήθιστο τρόπο γεννήθηκε μέσα σε μια μπόλια -έν α είδος μεμβράνης- και η μητέρα του το ε- ξέλαβε ως καλό οιωνό που προοιωνιζόταν το μελλοντι κό μεγαλείο του. Τον ονόμασε «mein goldener Sigi» (ο χρυσός μου Ζίγκι) και στη διάρκεια των παιδικών και των εφηβικών του χρόνων στη Βιέννη, περιβαλλό- ταν από τις στοργικές κολακείες των γονέων του κα θώς και από τις πιεστικές προσδοκίες τους απέναντι του, οι οποίες είχαν να κάνουν με το αναμενόμενο λα μπρό μέλλον του. Ο Φ ρόιντ ξεκίνησε τη σ ταδιοδρο μία του ως γιατρός, πράγμα το οποίο τον οδήγησε στη μελέτη του εντελώς νέου πεδίου της νευρολογίας κι έ14 ΡίΤΣΑΡΝΤ ΓΟΥΕΜΠΣΤΕΡ τσι οι προσδοκίες των γονιών φαίνεται ότι γίνονταν ο λοένα και πιο πιεστκές. Παρά το γεγονός ότι ήταν το υ λάχιστον φαινομενικά επιτυχημένος, φαίνεται πως είχε αρχίσει να μετανιώνει που του είχε δοθεί εκείνο το ε ί δος κοσμικής λυτρωτικής αποκάλυψης το οποίο ένιω θε ενδόμυχα υποχρεωμένος να αναζητά. Η παλαιότερη ανεπιτυχής εμπλοκή του Φ ρόιντ με τη δόξα, έλαβε χώρα το 1885 όταν, καθώς πειραματί στηκε παίρνοντας κοκαΐνη, προσπάθησε να αποκτήσει φήμη δημοσιεύοντας μια εργασία σχετικά με το ναρ κωτικό αυτό ως θαυματουργή θεραπεία. Παρ' όλα αυ τά όμως, κατά τη διάρκεια της συγγραφής της εργα σίας αυτής, δεν κατάφερε να εντοπίσει τις πιο σημα ντικές ιδιότητες του ναρκωτικού ως τοπικό αναισθητι κό, ενώ συγχρόνως παρέλειψε να προειδοποιήσει σχε τικά με τον εθισμό που δημιουργεί η κοκαΐνη. Ο Φ ρόι ντ δεν απογοητεύτηκε από το ατυχές αυτό επεισόδιο στην προσπάθειά του να διακριθεί ως γιατρός. Σχεδόν αμέσως, παράτησε τη Βιέννη για να πάει στο Παρίσι ό που, από τον Ο κτώ βριο του 1885 μέχρι και τον Φ ε β ρουάρ ιο του I 886, μ ελέτησ ε πλάι σ τον π ερίφ ημο νευρολόγο Σαρκό. Ο Σαρκό είχε ειδικευτεί στη θεραπεία ασθενών οι οποίοι έπασχαν από ποικιλία ανεξήγητων σωματικών συμπτωμάτων στα οποία συμπεριλαμβανόταν η παρά λυση, μυϊκές συστολές (μυς οι οποίοι συσπώνται και δεν μπορούν να χαλαρώσουν) και κρίσεις επιληψίας. Κάποιοι απ' αυτούς τους ασθενείς σποραδικά και από συνήθεια υιοθέτησαν μια παράδοξη στάση (που ονο
μαζόταν arc-de-cerde δηλαδή «τόξο κύκλου» ) κατά την οποία ξάπλωναν κάτω και κύρτωναν το σώμα τους προς τα πίσω μέχρι να στηρίζονται αποκλειστικά στο κεφάλι και στις φτέρνες τους. Ο Σαρκό κατέληξε τελι κά στο συμπέρασμα ότι πολλοί από τους ασθενείς του υπέφεραν από μια μορφή υστερίας η οποία προκλήθη- κε από τη συναισθηματική απάντηση τους σε κάποιο τραυματικό γεγονός του παρελθόντος - όπως για πα ράδειγμα, το πέσιμο από μια σκαλωσιά ή ένα σιδηρο δρομικό δυστύχημα. Κατά την άποψη του, υπέφεραν, όχι από τα σωματικά αποτελέσματα του δυστυχήμα τος, αλλά από την ιδέα που είχαν διαμορφώσει σ χετι κά με αυτό. Ο Φ ρό ιντ είχ ε εντυπω σιαστεί ιδιαιτέρω ς από το έργο του Σαρκό για την τραυματική υστερία και του δ ημ ιουρ γή θη κε η αντίληψη ότι μία από τις βασικές μορφές νεύρωσης προκύπτει όταν μια τραυματική ε μπειρία οδηγεί σε μια διαδικασία ασυνείδητης διαμόρ φωσης συμπτωμάτων. Τώρα λοιπόν, άρχιζε να ανα πτύσσει την ιδέα αυτή και το έκανε κατά ένα μέρος α- ναφερόμενος στο έργο ενός συναδέλφου του ιατρού, του Γιόσεφ Μπρόιερ. Ο Φ ρόιντ ενδιαφερόταν ιδιαίτε ρα για την πιο παράξενη από όλους τους ασθενείς τού συναδέλφου του, για την περίφημη «Άννα Ο» την ο ποία ο Μπρόιερ είχε αρχίσει να κουράρει το 1880. Η Άννα Ο., ήταν μια γυναίκα είκοσι ενός ετών η ο ποία είχ ε αρρωστήσει ενώ επ εριπ οιείτο το ν πατέρα της ο οποίος τελικά πέθανε από φυματιώδες απόστη μα. Η ασθένειά της ξεκίνησε με έντονο βήχα. Στη συ
16 ΡίΤΣΑΡΝΤ ΓΟΥΕΜΠΣΤΕΡ νέχεια, ανέπτυξε μια ολόκληρη σειρά από άλλα σωμα τικά συμπτώματα, μεταξύ των οποίων και παράλυση των άκρων της δεξιάς πλευράς του σώματος της, μυϊ κούς σπασμούς και διαταραχές της όρασης, της ακοής και της γλώσσας. Ά ρχισ ε επίσης να παρουσιάζει δια λείψεις όσον αφορά στη συνείδηση της και επίσης να έχει παραισθήσεις. Ο Μπρόιερ διέγνωσε την ασθένεια της Άννας Ο., ως μια περίπτωση υστερίας και σταδιακά ανέπτυξε ένα είδος θεραπείας η οποία πίστευε πως ήταν απ οτελε σματική όσον αφορά στην ανακούφιση των συμπτωμά των της. Κατέληξε στο συμπέρασμα πως όταν μπορού σε να την πείσει να του διηγηθεί κατά τη διάρκεια της ημέρας το περιεχόμενο των ημερήσιων παραισθήσεων της, εκείνη ηρεμούσε και ησύχαζε. Ο Μπρόιερ το αντι μετώπισε ως έναν τρόπο «διευθέτησης» των «δημιουρ γημάτων του κακού εαυτού» της Άννας Ο., και το αντι λαμβανόταν ως μια διαδικασία συναισθηματικής κάθαρ σης. Η ίδια η ασθενής το περιέγραφε σαν «καθάρισμα καμινάδας» και ως μια «θεραπεία μέσω συνομιλίας». Ο Μ πρόιερ σ υνέχισ ε να επ εκτείνει τη θεραπεία του. Σε κάποιο σημείο της ασθένειάς της, για μια πε ρ ίοδο εβδομάδων, η Άννα Ο. αρνήθηκε να πιει νερό και έσβηνε τη δίψα της με φρούτα και πεπόνια. Ένα βράδυ, σε κατάσταση ηθελημένης ύπνωσης, περιέγρα- ψε μια περίπτωση κατά την οποία ένιωσε αηδία όταν είδε να πίνει ένας σκύλος από ένα ποτήρι. Λίγο αργό τερα, ζήτησε να πιει κάτι και στη συνέχεια ξύπνησε α πό την ύπνωση της με ένα ποτήρι στα χείλη της.
Στη δημοσιευμένη αφήγηση της περίπτωσης αυτής την οποία ο Μπρόιερ έγραψε δώδεκα χρόνια αργότε ρα, αντιμετώπισε την ιστορία που η Άννα Ο. είχε διη- γηθεί καθώς βρισκόταν σε υπνωτική καταλήψια ως μια αληθινή εξιστόρηση ενός γεγονότος το οποίο της είχε προκαλέσει αποστροφή προς το να πίνει. Είπε πως εί χε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ο τρόπος για να θε ραπευτεί ένα συγκεκριμένο σύμπτωμα «υστερίας» ή ταν η αναβίωση της ανάμνησης το υ γεγονό το ς που κατ' αρχήν είχε οδηγήσει σε αυτό, και η πρόκληση συ ναισθηματικής κάθαρσης η οποία επιτυγχάνεται μέσα από την ώθηση του ασθενούς να εκφράσει οποιοδή- ποτε συναίσθημα μπορεί να σχετίζεται με αυτό. Ως εκ τούτου, η ξαφνική εξαφάνιση ενός από τα πολλά συμπτώματα της Άννας Ο., αποτέλεσε τη βάση γΓ αυτό που στη συνέχεια ο Μπρόιερ περιέγραψε ως «τεχνική θεραπευτική διαδικασία». Σύμφωνα τόσ ο με τον Φρόιντ, όσο και με τον Μπρόιερ, η μέθοδος αυτή είχε εφ αρμοστεί συστηματικά σε καθένα από τα συ μπτώματα της Άννας και είχε ως αποτέλεσμα να θερα πευτεί η κοπέλα εντελώς από την υστερία της. Η περίπτωση της Άννας Ο., έπαιξε βασικό ρόλο στην εξέλιξη της σκέψης του Φρόιντ. Συχνά, περιγρα- φόταν ως η πρώτη ασθενής που υποβλήθηκε σε ψυχα νάλυση, άποψη την οποία ο ίδιος ο Φ ρόιντ, όταν κά ποτε έδινε διάλεξη στο πανεπιστήμιο Κλαρκ των ΗΠΑ, επιβεβαίωσε: Αν η δημιουργία της ψυχανάλυσης αποτελεί
τι-!8 ΡίΤΣΑΡΝΤ Γ ΟΥΕΜΠΣΤΕΡ μή, η τιμή αυτή δεν ανήκε* σ’ εμένα. Δ εν έχω μερτικό στις απαρχές της. Ή μουν φοιτητής και μελετούσ α για τις τε λ ικ ές εξ ε τά σ ε ις μου το ν καιρό που ένας άλλος γιατρός από την Βιέννη, ο δόκτωρ Γιόζεφ Μπρόιερ εφ ήρμοσε για πρώτη φορά ( ί 8 8 0 -1882) τη διαδικασία αυτή σε ένα κορίτσι το οποίο υπέφερε από υστερία.2 Ο Φ ρόιντ όμως, υποβάθμιζε τον ρόλο του. Η ψυ χανάλυση δεν θα αποκτούσε ποτέ υπόσταση αν δεν είχε μεταμορφ ώ σει τη «θεραπεία μέσω συνομιλίας» παντρεύοντας τη με τις απόψεις του Σαρκό όσον αφο ρά στην τραυματική υστερία, και με τη δική του εξεζη τημένη τεχνική για την ανακατασκευή των καταπιεσμέ νων αναμνήσεων μέσα από την ερμηνεία και τον ελεύ θερο συσχετισμό. Ο ι ασθενείς τους οποίους ο Φ ρόιντ προσπάθησε να ψυχαναλύσει σε αυτό το πρώιμο στάδιο της σ τα δ ιο δ ρο μ ίας του, έμοιαζαν σ χεδόν όλοι με την Άννα Ο., τουλάχιστον από μία άποψη: προσέρχονταν στον Φ ρόιντ όχι γιατί βίωναν συναισθηματική κόπωση αλλά γιατί υπέφεραν από σωματικά συμπτώματα. Για παρά δειγμα, ο πρώτος ασθενής του Φ ρόιντ, η κυρία Έμι φον Ν., υπέφερε από δυσκολία στην ομιλία την οποία ο Φ ρ ό ιν τ περιέγραψ ε ως «σπ αστικές διακοπ ές που κατέληγαν σε τραύλισ μα». Μ α σ τιζό τα ν επίσης από «συχνές κινήσ εις τύπου τ ικ (μ υ ϊκό ς σπασμός) το υ προσώπου και των μυών του λαιμού της» και συνήθιζε να βγάζει επαναληπτικά επιφωνήματα και συνεχείς ή
χους πλαταγίσματος. Μία άλλη ασθενής, η Ελίζαμπεθ φον P., πήγε στον Φ ρόιντ επειδή υπέφερε για περισ σότερο από δύο χρόνια από πόνους στα πόδια της. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις λοιπόν, ο Φ ρόιντ ερ μήνευσε την αρρώστια των ασθενών του ως υστερία και προσπάθησε να αποκαλύψει το τραυματικό επεισόδιο το οποίο πιθανόν να αποτέλεσε το έναυσμα για τα συ μπτώματα που είχαν. Προκειμένου να βοηθήσει τη δια δικασία της ψυχανάλυσης, ανέπτυξε αυτό που ο ίδιος ο νόμασε «τεχνική πίεσης». Η τεχνική αυτή, είχε να κάνει με την εφαρμογή πίεσης πάνω στα μέτωπα των ασθε νών με τη βοήθεια των χεριών του και με την καθοδήγη ση του ώστε να αναφέρουν όσο πιο πιστά γινόταν «οτι δήποτε εμφανιζόταν μπροστά στο εσωτερικό μάτι τους ή περνούσε από τη μνήμη τους τη στιγμή της πίεσης». Ο Φρόιντ ανέπτυξε σύντομα τόση εμπιστοσύνη στην α- ποτελεσματικότητα της συγκεκριμένης μεθόδου όσον αφορά στην ανάκληση εικόνων, ιδεών ή ασυνείδητων «αναμνήσεων» που κατέληξε να τη θεωρεί αλάνθαστη, υποστηρίζοντας πως αν δεν παράγονταν εικόνες ή ανα μνήσεις από την πρώτη κιόλας εφαρμογή της πίεσης, τό τε η επαναλαμβανόμενη πίεση σίγουρα θα ήταν απο τελεσματική. Ό τα ν λοιπόν, στην πορεία της θεραπείας της Ελίζαμπεθ φον Ρ. για την αναπηρία της στα πόδια υ~ ποπτεύθηκε ότι του απέκρυπτε σκέψεις, αποφάσισε να ενισχύσει τη φυσική πίεση με πνευματική πίεση: Δ εν δέχομαι πλέον τη δήλωση της πως τίποτε δεν της ήρθε στο μυαλό, αφού είμαι σίγουρος
20 ΡΠΓΣΑΡΝΤ ΓΟΥΕΜΠΣΤΕΡ ότι κάτι πρέπει να της ήλθε. Είπα ότι μπορεί να μην είχε δώσει την πρέπουσα σημασία και τό τε λοιπόν θα ήθελα πολύ να επαναλάβω την πίεση μου. Ή ίσως να σκέφ τηκε πως η ιδέα που της ήρθε να μην ήταν η σωστή. Της είπα πως κάτι τέτο ιο δεν ήταν δική της δουλειά* είχε την υπο χρέωση να παραμείνει απολύτως αντικειμενική και να μου πει ό,τι της είχε έρθει στο μυαλό, εί τε ήταν κατάλληλο είτε όχι. Τελικά, δήλωσα πως ήξερα πολύ καλά ότι σίγουρα είχε σ κεφ τεί κάτι και ότι μου το έκρυβε* δεν θα ελευθερωνόταν όμως ποτέ από τους πόνους της όσο θα συνέ χιζε να κρύβει το παραμικρό. Επιμένοντας λοι πόν κατ' αυτόν τον τρόπο, κατάφερα από εκεί νη τη στιγμή κι έπειτα η πίεση μου στο μέτωπο της να μη στερείται ποτέ αποτελέσματος.3 Κατά την περίοδο αυτή, ο Φ ρόιντ πίστευε ότι στα τελικά στάδια της θεραπείας, θα ήταν βοηθητικό «αν μπορούσαμε να μαντέψουμε τους τρόπους με τους ο ποίους τα πράγματα συνδέονται μεταξύ τους και να πληροφορήσουμε τον ασθενή πριν να την αποκαλύ- ψουμε».4 Ό τα ν όμως, παρουσίασε στην Ελίζαμπεθ φον Ρ. τα συμπεράσματα του, δηλαδή πως η ασθένειά της επ ιτα χύνθ η κε από το γεγονό ς ό τι ερ ω τεύ θ η κε το ν κουνιάδο της, εκείνη πρόβαλε αντιρρήσεις, λέγοντας πως κάτι τέτο ιο δεν ίσχυε. Ο Φ ρόιντ επέμεινε στην ε ξήγηση του, και τελικά δήλωσε ότι η ασθενής του είχε θεραπευτεί.
Ο
Φ ρ ό ιν τ και ο Μ πρόιερ στην αρχή φάνηκαν να συμφωνούν όσον αφορά στην αντίληψη τους πε ρί υστερίας, και για τη θεραπευτική προσέγγιση που συνιστούσανν ως προς αυτήν. Το 1895, διατύπωσαν τη θεωρία τους λεπτομερώς σε ένα βιβλίο που είχαν συγ γράψει από κοινού, με τίτλο Μ ελέτες για την Υστερία. Στην εισαγωγή, ανάμεσα σε συχνές αναφορές τους στην επιρροή που δέχθηκαν από τον Σαρκό, άφησαν να εννοηθεί ότι η κρυμμένη ανάμνηση ενός σωματικού τραύματος «δρα ως ξένο σώμα, το οποίο πολύ καιρό μετά την είσοδο του μπορεί να συνεχίσει να θεωρείται ως συντελεστής που παραμένει ακόμη ενεργός». Για να υποστηρίξουν την άποψη αυτή, παρέθεσαν μια θε ραπευτική διαδικασία την οποία ο Μπρόιερ είχε επι νοήσει:22 ΡίΤΣΑΡΝΤ ΓΟΥΕΜΠΣΤΕΡ Έτσι λοιπόν ανακαλύψαμε προς μεγάλη έκπλη ξή μας στην αρχή, ότι κάθε ανεξάρτητο υσ τε ρικό σύμπτωμα εξαφανίζεται άμεσα και μόνιμα όταν καταφ έρνουμε επιτυχώς να φ έρουμε σ το φως την ανάμνηση του γεγονότος το οποίο το έχει προκαλέσει, και όταν καταφέρνουμε να α φυπνίσουμε την επιρροή που το συνοδεύει και βεβαίως όταν ο ασθενής έχει περιγράφει το γε γονός αυτό μ ε κάθε δυνατή λεπ τομέρεια και έ χ ει περιγράφει μ ε λόγια τη συγκεκριμένη επιρ ροή [και στο πρωτότυπο σημειώνεται με πλάγια γράμματα].5 «Οι υστερικοί», συνέχισαν, «υποφέρουν κυρίως α πό τις ίδιες τους τις αναμνήσεις». Σε αυτήν την περί φημη φραστική διατύπωση, μπορεί να πρόσθεσαν ότι τα σωματικά συμπτώματα τέτοιω ν ασθενών διαμορφώ νονται από καταπιεσμένες αναπολήσεις οι οποίες δεν είναι σε θέση, χωρίς τη βοήθεια του θεραπευτή, να ε- πανέλθουν ως αναμνήσεις. Μ πορεί η ψυχανάλυση να ξεκίνησ ε ως ένα κοινό εγχείρημα από τον Μπρόιερ και τον Φρόιντ, ο Φ ρόιντ όμως την ανέπτυξε σταδιακά προς μία κατεύθυνση η οποία τελικώς τον έφ ερε σε ρήξη με τον Μπρόιερ. Ο λόγος της ρήξης αυτής ήταν το σεξ. Συγκεκριμένα, ή ταν η κεντρικότητα που ο Φ ρόιντ απέδιδε στη σεξου αλικότητα, στις ιατρικές θεωρίες που ανέπτυσσε πλέον μόνος του σχετικά με την υστερία και την προέλευσή της.
Μία από τις πηγές ενδιαφ έροντος για τον Φ ρόιντ όσον αφορά στο σ εξ ως α ιτιολογικό παράγοντα για την αρρώστια αυτή θα μπορούσε κάλλιστα να είναι ο ί διος ο Σαρκό, ο δάσκαλος που ο Φ ρόιντ σεβόταν πε ρισσότερο από οποιονδήποτε άλλον. Ενδεχομένως να θυμόταν μια βραδινή δεξίωση το 1866 κατά τη διάρ κεια της οποία κρυφάκουσε τον Σαρκό που δια τεινό ταν πως μια συγκεκριμένη νεαρή γυναίκα απέδιδε τα ιατρικά προβλήματα της στην ανεπαρκή σεξουαλική α πόδοση του συζύγου της: Ξαφνικά, ο Σαρκό είπε πολύ ζωηρά: «Mais dans des cas pa re Us c'est toujours la chose ginitale, toujours, toujours, toujours» [Π εριπτώ σεις ό μως σαν κι αυτή έχουν να κάνουν πάντα με τη γ εν ετή σ ια ορμή - πάντα, πάντα, π άντα]: και σταύρωσε τα χέρια του πάνω στο στομάχι του σαν να συνέχαιρε τον εαυτό του καθώς ανέβαι νε και κατέβαινε πάνω στις μύτες των ποδιών του αρκετές φορές κατά τον δικό του πολύ χα ρακτηριστικό τρόπο». Από το 1888 ο Φ ρόιντ ήδη υποστήριζε ότι «συνθή κες που σ χ ετίζο ντα ν λειτου ρ γικά με τη σ εξουα λική ζωή έπαιζαν μεγάλο ρόλο στην αιτιολογία της υ σ τε ρίας».6 Στην πραγματικότητα, τόσ ο ο Μπρόιερ όσο και ο Φ ρόιντ κατευθύνονταν σταδιακά στο να πιστέψουν ως πιθανή αιτία της υστερίας τις σεξουαλικές εμπειρίες,
24 ΡίΤΣΑΡΝΤ ΓΟΥΕΜΠΣΤΕΡ Εκεί που ο Φ ρόιντ διαφοροποιείτο από τον Μπρόιερ ήταν στην εμμονή του να αντιμετωπίζει τους σεξουαλι κούς παράγοντες ως τη μοναδική πηγή της υστερίας. Κάνοντας το αυτό, επηρεάστηκε από το ν θαυμασμό του όσον αφορά στη μικροβιολογική θεωρία της ασθέ νειας που είχαν παρουσιάσει οι Παστέρ και Κοχ. Αυτό που η νεωτεριστική αυτή ιστορία υπονοούσε ήταν πως οι καθαυτό ασθένειες είχαν μία και μοναδική αιτία και πως ένας από τους βασικούς σκοπούς της ιατρικής έ ρευνας ήταν να ανακαλύψουν τον μικροοργανισμό ή ό ποιον άλλον παράγοντα ευθυνόταν γΓ αυτές. Αν η υ σ τερία απ οτελούσε αυθεντική νόσο, όπως ο Φ ρόιντ πίστευε πως ήταν, ακολουθώντας τις απόψεις του Σαρ κό, θα έπρεπε τό τε να προκαλείται από έναν και μονα δ ικό παθογόνο οργανισμό. Σύμφωνα με την άποψη του Φ ρόιντ, ο συγκεκριμένος παθογόνος οργανισμός είναι σεξουαλικής υφής. Παρ' ότι υπήρχαν ιατρικοί λόγοι για την απόφαση του Φ ρόιντ η οποία τοποθετούσε το σεξ στο κέντρο της ψυχανάλυσης, προφανώς υπήρχαν από την άλλη και ψυχολογικά αίτια. Ο Φ ρόιντ παρατήρησε κάποτε ότι «η ανθρωπότη τα φ ιλοξενούσε πάντοτε την προσμονή του ανοίγμα τος κάθε μυστικού με ένα και μοναδικό κλειδί».7 Ο ί διος φαίνεται να έχει καθοδηγηθεί κατά ένα μεγάλο μέρος από μια τέτο ια ανάγκη και πως η επιμονή του στη μία και μοναδική εξήγηση της υστερίας μέσω του σεξ ήταν αυτή που τον οδήγησε τελικά στη ρήξη με το ν Μ π ρόιερ. «Ο Φ ρ ό ιν τ» , έγρα ψ ε ο Μ π ρ όιερ το
1907, «είναι ένας άνθρωπος που έχει παραδοθεί σε α πόλυτες και α π οκλεισ τικές φ ρ α σ τικές διατυπώ σεις: πρόκειται για μία φυσική ανάγκη η οποία, κατά τη γνώ μη μου, οδηγεί σε μια εκτεταμένη γενίκευση».
Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟ ΠΛΑΝΗΣΗΣ
Η
πιο σημαντική από τις σεξουαλικές θεωρίες του Φ ρόιντ την εποχή εκείνη, εστιαζόταν στην πιθα νότητα πως οι αναμνήσεις αναφορικά με σεξουαλική κακοποίηση στα πρώτα παιδικά χρόνια μπορούσαν να καταπιεστούν, και από την καταπίεση αυτή πιθανόν να προέκυπταν ακόμη και σωματικά συμπτώματα. «Σκέ- ψου απλά», έγραφ ε στον φ ίλο του, το ν Βερολινέζο γιατρό Βίλχελμ Φλις, τον Οκτώβριο του 1895, «ανάμε σα σε άλλα πράγματα υποψιάζομαι την ακόλουθη κα τηγορηματική προϋπόθεση για την υστερία: ότι δηλα δή μια πρώτη σεξουαλική εμπειρία (πριν την εφηβεία), συνοδευόμενη από αποστροφή και φόβο μπορεί να έ λαβε χώρα...» Μία βδομάδα αργότερα, ο Φ ρόιντ έγρα ψε ξανά στον Φλις. Η ιδέα την οποία είχε αρχικά πα ρουσιάσει ως εικασία και η οποία έγινε έκτοτε γνωστήκαι ως «η θεωρία της αποπλάνησης», μέχρι εκείνη τη στιγμή αποτελούσε «μυστικό» το οποίο ο Φ ρόιντ είχε εμπιστευθεί στον φίλο του όντας σε κατάσταση προ φανούς πνευματικής διέγερσης: Αποκάλυψα άραγε το μεγάλο κλινικό μυστικό σε σένα είτε προφορικά, είτε γραπτά; Η υσ τε ρία α π οτελεί συνέπεια ενός π ροσεξουαλικού σ εξο υα λικού κλονισμού... «Π ρ οσ εξουα λικός» είναι με άλλα λόγια ο προεφηβικός, πριν την α πελευθέρωση των σεξουαλικών ουσιώ ν τα σ χε τικά γεγονότα γίνονταν απ οτελεσματικά μόνο σαν αναμνήσεις.8 Μολονότι συχνά συμπεραίνουν πως ο Φ ρόιντ κατέ ληξε στο συμπέρασμα αυτό βασιζόμενος στις αναμνή σεις των ασθενών του, στην περίπτωση αυτή δεν συνέ βη κάτι τέτο ιο . Καθώς π ροερχόταν από το πρότυπο της ασυνείδητης μορφοποίησης συμπτωμάτων που εί χε υιοθετήσει από τον Σαρκό, η θεωρία αυτή υποστή ρ ιζε πως ένα σ εξο υ α λ ικ ό τραύμα που βιώθηκε στη διάρκεια της παιδικής ηλικίας μπορεί να έχει κάποιο παθογόνο αποτέλεσμα μόνο αν το υποτιθέμενο θύμα δεν είχε καμία συνειδητή ανάμνηση απ' αυτό. Ως εκ τούτου, ο σκοπός των θεραπευτικών συνε δριών του Φ ρόιντ στο συγκεκριμένο στάδιο της επαγ γελματικής πορείας του είχε να κάνει με το να μην α- φ ουγκράζεται τις αυθόρμητες αναμνήσεις των ασθε νών του που αφορούσαν σε σεξουαλική παρενόχληση.
Φ P O IN T 29 Όπως και στην περίπτωση της Άννας Ο., είχε να κάνει με την ανακατασκευή σκηνών και στη συνέχεια με το να ενθαρρύνει τους ασθενείς να αφήσουν να ξεσπά σουν τα συναισθήματα φόβου ή αηδίας τα οποία δεν είχαν εκφράσει μέχρι τότε. Όπως έγραψε στην εργα σία του «Η Αιτιολογία της Υστερίας»: Πριν να έρθουν για να κάνουν ψυχανάλυση, οι ασθενείς δεν γνωρίζουν τίπ οτε σχετικά με τις σκηνές αυτές. Κατά κανόνα αγανακτούν όταν τους προειδοποιούμε ότι πρόκειται να προκύ- ψουν ανάλογες σκηνές. Μόνο η ισχυρή παρόρ- μηση για τη θεραπεία μπορεί να τους πείσει να ξεκινήσουν μια αναπαραγωγή τους... ακόμη κι ό ταν τις έχουν ανεχτεί για άλλη μια φορά κατά τρόπο τό σ ο π ειστικό, προσπαθούν ακόμη να διατηρήσουν την αντίληψή τους σχετικά με αυ τές, δίνοντας έμφαση στο γεγονός ότι, σε αντί θεση με ό,τι συμβαίνει στη περίπτωση άλλων ξεχασμένων υλικών, δεν έχουν την αίσθηση της ανάμνησης των σκηνών αυτών.9 Σε αυτή τη φάση της σ ταδιοδρομίας του, δηλαδή στα κρίσιμα χρόνια του 18 96-1897 (όταν χρησιμοποι ούσε ακόμη την «τεχνική της πίεσης»), είναι προφανές ότι ο Φ ρ ό ιντ γνώριζε ακριβώς το είδο ς των σκηνών που περίμενε να αποκαλυφθούν και ότι η διαδικασία της θεραπείας θα μπορούσε να λήξει μόνον όταν προ- έκυπτε μια ανάλογη σκηνή: «Αν η
πρωτοανακαλυφθεί-σα σκηνή είναι ικανοποιητική, λέμε στον ασθενή πως αυτή η εμπειρία δεν εξηγεί τίποτε, αλλά πίσω απ' αυ τήν, πρέπει να βρίσκεται κρυμμένη κάποια πιο σημα ντική, παλαιότερη εμπειρία... Αρα, η συνέχιση της ψυ χανάλυσης οδηγεί ανά πάσα στιγμή στην αναπαραγωγή των νέων σκηνών του χαρακτήρα που αναμένουμε».10 Ο ίδιος ο Φ ρόιντ έπαιξε προφανώς ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση των σκηνών αυτών. Ένα παράδειγμα με το οποίο το έκανε αυτό, προκύπτει από την περί πτωση της νεαρής γυναίκας που προσέρχεται σ' εκ εί νον αφού υποφέρει τόσο από ελαττωματική ομιλία ό σο κι από ένα έκζεμα το οποίο έχει καταλήξει να δημι ουργήσει πληγές στις άκρες του στόματος της. Το ε ρωτηματολόγιο του Φ ρόιντ για τη γυναίκα αυτή και η ερμηνεία του όσον αφορά στις απαντήσεις της, τον ο δήγησε στο συμπέρασμα ότι η παρακώλυση του λόγου τής εμφανίστηκε αρχικά όταν «προσπαθούσε να ξεφύ- γει με γεμάτο στόμα από μια δασκάλα». Π αρατηρώ ντας πως ο πατέρας της είχε ανάλογο εκρηκτικό λόγο «λες και μιλούσε με γεμάτο στόμα» και αναφερόμενος σε μία παρόμοια περίπτωση η οποία συμπεριλάμβανε πεολειξία, ο Φ ρόιντ ανακοίνωσε στην ασθενή του το συμπέρασμα ότι τό σ ο το πληγωμένο στόμα της όσο και το ελάττωμα που είχε στη ομιλία αποτελούσαν υ στερικά συμπτώματα που είχαν προκληθεί από το γε γονός ότι ο πατέρας της την ανάγκαζε να πιπιλίζει το πέος του όταν ήταν ακόμη παιδί. Η γυναίκα αρχικά α ποδέχθηκε τη συγκεκριμένη ερμηνεία, αλλά όταν μίλη σε με τον πατέρα της πείστηκε για την αθωότητα του.
Φ POINT 31 Ο Φ ρόιντ ωστόσο δεν άλλαξε γνώμη σχετικά με το ό τι η συγκεκριμένη ψυχανάλυση ήταν σωστή και ερμή νευσε την εξωτερική αντίσταση της ασθενούς σαν ση μάδι εσωτερικής αποδοχής: «Την απείλησα ότι θα την απέπεμπα και κατά τη διάρκεια της διαδικασίας π εί στηκα για το ότι είχε αποκτήσει αρκετά μεγάλη σιγου ριά [σχετικά με την ενοχή του πατέρα της] την οποία δίσταζε να παραδεχτεί»." Ο Φ ρό ιντ πίστευε ότι κάποιες περιπτώσεις είχαν τις ρίζες τους στην παιδική ηλικία. «Η πρώιμη περίο δος πριν την ηλικία του ενάμιση έτους αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία», έγραψε στον Φλις, τον Ιανουά ριο του 1897. «Ως εκ τούτου, ήμουν σε θέση να ανα- καλύψω τα ίχνη μιας υστερίας η οποία αναπτύχθηκε... για πρώτη φορά όταν ήταν ένδεκα μηνών και [μπόρε σα] να ακούσω ξανά τα λόγια τα οποία αντήλλαξαν δύο ενήλικες στην περίοδο αυτή! Είναι σαν να ακούω φωνόγραφο».12 Μ ολονότι οι σ υνάδελφ οί του ήταν επ ιφυλακτικοί και παρά το γεγονός ότι ο διακεκριμένος σεξολόγος Κραφτ-Έμπινγκ χαρακτήρισε τη θεωρία της αποπλάνη σης ως ένα «επιστημονικό παραμύθι», ο Φ ρόιντ επέ- μεινε πως είχε να κάνει με ηχητικές αποδείξεις: Οι πλέον επίπονες και λεπτομερείς έρευνες και μόνον αυτές με έκαναν να κλίνω -πράγμα το ο ποίο συνέβη πολύ α ρ γά - προς την άποψη την οποία υποστηρίζω σήμερα. Και αν υποβάλεις σε αυστηρότατη εξέταση τον ισχυρισμό μου ότι η
αιτιολογία της υστερίας βρίσκεται μέσα στη σε ξουαλική ζωή, θα ανακαλύψεις ότι στηρίζεται α πό το γεγονός ότι σε περίπου δεκαοκτώ περι πτώσεις υστερίας, κατάφερα να ανακαλύψω τη σύνδεση αυτή σε κάθε ένα σύμπτωμα ξεχω ρι στά και, εκεί που οι συνθήκες το επέτρεπαν, να το επιβεβαιώσω μέσα από την επιτυχία της θε ραπείας».13 Κατ' ιδίαν όμως, ά ρ χισ ε να αμφιβάλλει. Τον Σ ε πτέμβριο του 1897 εμπιστεύθηκε στον φίλο του τον Φλις ότι δεν πίστευε πλέον στη θεωρία της αποπλάνη σης. Τώρα πια παραδεχόταν ότι στην πραγματικότητα δεν είχε καταφέρει να φέρει εις πέρας ούτε μία περί πτωση, ότι κάποιοι από τους ασθενείς του είχαν «τρα πεί σε φυγή» και ότι οι επιμέρους επιτυχίες του όπου κάποια σ υγκεκριμένα συμπτώματα είχαν εξα λ ειφ θ εί κατά τη διάρκεια της θεραπείας, μπορούσαν να εξηγη θούν και με άλλους τρόπους. Η θεωρία της αποπλάνησης του Φ ρόιντ δεν ανήκε απλά σε μια περαστική φάση της πνευματικής ανάπτυ ξής του αφού πέρασε δύο χρόνια κάτω από την επή ρεια της, ανασκευάζοντας επεισόδια από τις ζωές των ασθενών του τα οποία ερμήνευε έτσι ώστε να την επι βεβαιώνουν και επιζητώντας να επικρατήσει των συνα δέλφων του ιατρών. Είχε αναλώσει όλη την ενέργεια το υ για το ν πολύ απλό λόγο ότι προφανώς π ίστευε πως του είχε επιτέλους δοθεί η θεωρητική αποκάλυψη την οποία αναζητούσε. Στο έργο του με τον τίτλο «Η
Φ POINT 33 Αιτιολογία της Υστερίας», προσέφερε μια δημόσια ε κτίμηση σχετικά με τη σημασία της καινούργιας θεω ρίας του, ισχυριζόμενος ότι στην πραγματικότητα είχε ανακαλύψει «τις πηγές του Ν είλο υ » σ το π εδίο της νευροπαθολογίας. Κατ' ιδίαν, το εξέλαβε ως την τελική εκπλήρωση των ονείρων του για δόξα την οποία απο λάμβανε αδιαλείπτως κατά τη διάρκεια των προηγού μενων δέκα ετών: «Η προσμονή της αιώνιας δόξας ή ταν τόσο όμορφη», έγραψε στον Φλις, «όσο κι αυτή του σίγουρου πλούτου, της απόλυτης ανεξαρτησίας, των ταξιδιών και της ανύψωσης των παιδιών πάνω από τις έντονες ανησυχίες που μου έκλεψ αν τα νεανικά μου χρόνια».14 Δ εδ ο μ ένο υ του βάθους της αφοσίωσης του στη θεωρία της αποπλάνησης, πιθανόν να μην αποτελεί έκ πληξη το ότι θα περνούσαν οκτώ χρόνια πριν να είναι πλέον σε θέση να παραδεχτεί δημοσίως ότι ορισμένα μέρη της θεωρίας του έχρηζαν αναθεώρησης. Πολύ αργότερα, γύρω στο 1914, μπόρεσε να αναγνωρίσει και να παραδεχθεί ότι η θεωρία του ήταν όντως λανθα σμένη. Πρακτικά όμως, ήταν προφανές ότι δεν ήταν δια τε θειμένος να απαλλαγεί οριστικά από την αυθεντική σ ε ξουαλική θεωρία, ακόμη και στην προσωπική του ζωή, μέχρι που άρχισε να κατασκευάζει μια νέα θεωρία η ο ποία θα αντικαθιστούσε την προηγούμενη. Ένας από τους λόγους για τους οποίους η θεωρία που είχε α- πορρίψει παραμένει τόσο σημαντική για την κατανόη ση της σκέψης του Φρόιντ, είναι γιατί η καινούργια σ ε
ξουαλική θεωρία του θα χυνόταν μέσα στο ίδιο καλού- πι στο οποίο είχε διαμορφώσει την παλιά. Μολονότι ο Φ ρό ιντ εγκατέλειψ ε την ιδέα της αποπλάνησης κατά τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας ως τη μοναδική αιτία της νεύρωσης, παρέμεινε σταθερός στην αντίληψη του για το ότι η ασθένεια της νεύρωσης είχε τις ρίζες της στα πρώτα παιδικά χρόνια, στο ότι η σεξουαλικότητα αποτελούσε τον «παθογενή παράγοντα» και στο ότι η τεχνική του για την ανασκευή καταπιεσμένων αναμνή σεων ήταν κατά κύριο λόγο σωστή.
ΠΑΙΔΙΚΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΟΤΗΤΑ
Σ
το σημείο αυτό της σταδιοδρομίας του, ο Φ ρόιντ είχε ουσιαστικά κόψει τους δεσμούς με τον αληθι νό «εφευρέτη» της ψυχανάλυσης, τον Γιόζεφ Μπρόιερ. Ο καινούργιος μέντορας του, τον οποίον εμπιστευόταν ολοένα π ερισσ ότερο όσον αφορά στη θεωρητική έ μπνευσή του ήταν πλέον ο Βίλχελμ Φλις. Ο Φλις ήταν ωτορινολαρυγγολόγος και ασκούσε το επάγγελμα του στο Βερολίνο. To 1887 είχε ταξιδέψ ει στη Βιέννη για να κάνει μεταπτυχιακές σπουδές και, κατόπιν προτρο πής του Μ πρόιερ, παρακολούθησε α ρ κετές από τις διαλέξεις για τη νευρολογία του Φ ρόιντ. Οι δύο για τρ ο ί είχαν πολλά κοινά μεταξύ τους. Ή ταν και οι δύο εβραίοι, είχαν σπουδάσει με καθηγητή τον Σαρκό και είχαν αφοσιωθεί στη δημιουργία θεωριών μεγάλης κλί μακας. Ο Φλις ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για τη σχέση πουπίστευε ότι υπήρχε ανάμεσα στη μύτη και στο αιδοίο. Η μονογραφία του πάνω στο θέμα αυτό, Ο ι Σχέσεις α νάμεσα στην Μύτη και στα Γυναικεία Σεξουαλικά Ό ρ γανα από Βιολογικής Απόψεως δημοσιεύθηκε το 1897. Σε αυτήν, διατυπώνει μια θεωρία περιοδικότητας, βά- σει των δύο περιόδων των 28 και των 23 ημερών, την οποία αποκόμισε από τον εμμηνορροϊκό κύκλο, οι ο ποίες περιέχουν μέσα τους το κλειδί με το οποίο όλα τα μυστήρια της βιολογίας θα μπορούσαν να λυθούν. Το κλειδί αυτό μπορεί να αποκτηθεί μέσα από διάφο ρους αριθμητικούς υπολογισμούς χρησιμοποιώντας ό χι μόνο τους αριθμούς 23 και 28 από μόνους τους αλ λά και το άθροισμα (51) και τη διαφορά τους (5). Τ ελι κά, κατέληξε να αποδώσει ανάλογη σημασία και στην τετραγωνική ρίζα και στην τρίτη δύναμη των αριθμών αυτών, στο γινόμενο τους και στις λοιπές αριθμητικές μετατροπές τους. Όπως υποστήριζε μέσα από ανάλο γους υπολογισμούς, η οργανική ζωή θα μπορούσε να σ υ σ χ ε τισ τε ί με τις κινήσ εις των αστεριώ ν εξ αιτίας «της υπέροχης ακρίβειας με την οποία η περίοδος των 23 και των 28 ημερών διατηρείται, επιτρέποντας στον καθένα να υποθέσει την ύπαρξη μιας βαθιάς σχέσης μεταξύ των αστρονομικών συνθηκών και της δημιουρ γίας των οργανισμών».15 Ο Φ ρόιντ εντυπωσιάστηκε έντονα από την άποψη του φίλου του, περιγράφοντας την ως μια «θεμελιώδη βιολογική ανακάλυψη». Π ρ ο έτρ εψ ε επανειλημμένως τον Φλις να μεγεθύνει το πεδίο των θεωριών του και έγραψε κάποτε πως είχε εναποθέσει τις ελπίδες πάνω
Φ ΡΟΪΝΤ 37 του, λύνοντας ένα συγκεκριμένο πρόβλημα «σαν να ή ταν Μεσσίας». Σε μία από τις πιο σημαντικές επιστο λές που έγραψε ποτέ, περίμενε με μυστικιστική έκστα ση μια συνάντηση με τον Φλις κατά την οποία θα του μετέδιδε μια καινούργια άποψη σχετικά με το δόγμα του: «Στο Άουσζέε ξέρω ότι υπάρχει ένα υπέροχο δά σος γεμάτο φτέρες και μανιτάρια, όπου θα μου αποκα- λύψει τα μυστικά του κόσμου των κατώτερων ζώων και του κόσμου των παιδιών».16 Ό τα ν ο Φ ρόιντ μιλούσε για αυτά τα «μυστικά», α- ναφ ερόταν στην εφαρμογή της σύγχρονης βιολογίας του Δαρβίνου πάνω στην παιδική ψυχολογία του Φλις, ή αλλιώς στη θεωρία της παιδικής σ εξου α λικό τη τα ς του Φλις. Η θεωρία αυτή, βασίζεται στην ιδέα ότι το ανθρώπινο έμβρυο μέσα στη μήτρα περνώντας από διάφορα στάδια ανάπτυξης -από μονοκύτταρος οργα νισμός, στο στάδιο του ψαριού και του θηλαστικού μέ χρι να γίνει μια πλήρως σχηματισμένη ανθρώπινη ύ παρξη- αναπαριστά εκ νέου την ιστορία της εξέλιξης. Όπως το έθεσε ο Ερνστ Χέκελ, ένας από τους πλέον εξέχοντες Γερμανούς μαθητές του Δαρβίνου, «η εμ βρυϊκή ανάπτυξη αποτελεί μία επιτομή» -μ ία συμπυ κνωμένη συντετμημένη ανακεφ αλαίω ση- του ισ το ρ ι κού τής ανάπτυξης των ειδών». Ο Χ έκελ όμως, το πή γε ακόμη παραπέρα από αυτήν την κοινότυπη παρατή ρηση. Π ίστευε ότι όλοι οι οργανισμοί είχαν ψυχή και ότι η ψυχή, ή αλλιώς η συνείδηση, εξαρτιόταν όσον α φορά στην ανάπτυξη της από εξωτερικά ερεθίσματα. Για τον λόγο αυτόν, πίστευε ότι ενώ το σώμα
ανακεφα-λαίωνε ολόκληρη την ιστορία της εξέλιξης μέσα στη μήτρα, η ψυχή παρέμενε σε «κατάσταση εμβρυϊκού λήθαργου, σε μια κατάσταση ανάπαυσης την οποία ο Π ρέιερ πολύ σωστά συνέκρινε με τη χειμερία νάρκη των ζώων».17 Η συνέπεια αυτού ήταν ότι το νεογέννητο μωρό διέθετε ψυχή η οποία είχε αναπτυχθεί μόνο κα τά ένα μέρος μέσα σε ένα σώμα το οποίο είχε αναπτυ χθεί πλήρως. Το νεαρό παιδί στη συνέχεια θα συνόψι ζε στο επίπεδο της συναίσθησης ή της πνευματικής ζωής τα ίδια στάδια της ζωικής εξελικτικής ανάπτυξης στην οποία είχ ε ήδη υποβληθεί σωματικά μέσα στη μήτρα. Αν η ιδέα αυτή ήταν αληθινή, θα είχε ξεκάθα ρες συνέπειες όσον αφορά στην ανάπτυξη της ανθρώ πινης σ εξουα λικότητας. Σύμφωνα λοιπόν με τη σύγ χρονη θεωρία της εξέλιξης όπως την ανέπτυξε δ ιεξο δικά ένας άλλος Γερμανός στοχαστής ο Βίλχελμ Μπέλ- σχε, η γραμμή της εξελικτικής ανάπτυξης ήταν τέτοια ώστε οι απλοί οργανισμοί να χρησιμοποιούν το στόμα σαν όργανο αναπαραγωγής και ως εκ τούτου η σ εξου αλική αναπαραγωγή αποτελούσε πρωταρχικά «ένα ε ί δος υψηλής σ ίτισ ης». Σε πιο πολύπλοκους ο ρ γα νι σμούς, μια τέτο ια στοματική αναπαραγωγή εκτοπ ιζό ταν από την εντερική συνουσία η οποία ισχύει στην περίπτωση των ερπετών και των πτηνών και η οποία π εριγράφ εται από το ν Μ πέλσχε σαν «πρωκτός που πιέζεται πάνω σε πρωκτό». Αυτό το είδος ζευγαρώμα τος αντικαταστάθηκε με τη σειρά του στους κροκόδει λους με το πέος και τον κόλπο. Αν αυτή η γραμμή ε ξε λικτικής ανάπτυξης επαναλαμβανόταν και στους αν
Φ POINT 39 θρώπους, τό τε κάθε παιδί -σ τα πρώτα χρόνια της ζω ής τ ο υ - θα περνούσε από τα ίδια στάδια σύμφωνα με τη βιολογικά προκαθορισμένη σειρά διαδοχής. Κάθε στάδιο «διεστραμμένης», ζωικής σεξουαλικότητας θα ενέδιδε τελικά σε μία αυτόματη οργονική καταστολή. Το παιδί σταδιακά θα αναπτυσσόταν από το να έχει τη σεξουαλική συνείδηση ενός απλού ζώου σε αυτήν του ερπετού. Τ ότε λοιπόν, τα στοματικά και πρωκτικά στά δια σεξουαλικότητας θα έμεναν πίσω καθώς το παιδί θα αποκτούσε σταδιακά πλήρη ανθρώπινη σεξουαλική συνείδηση. Όπως είναι φυσικό, ο Φ ρόιντ δεν εξέφρασε τη θε ωρία του σχετικά με την παιδική σ εξουαλικότητα με αυτούς ακριβώς τους όρους. Τελικά όμως, αυτή ήταν η άποψη που υιοθέτησε. Στις Τρεις Πραγματείες του για τη Θ εωρία της Σ εξουα λικότητα ς που δημοσιεύθηκαν το I 905 και στα κ είμ ενα το υ που ακολούθησ α ν, ο Φ ρόιντ υποστήριζε ότι το σεξουαλικό ένστικτο ήταν ήδη παρόν στα νεογέννητα και ότι διερχόταν τρία βα σικά στάδια - το στοματικό, το πρωκτικό και το φαλλι- κό. Η σεξουαλική ηδονή βιωνόταν αρχικά σε σχέση με το στόμα: Αν ένα μωρό μπορούσε να μιλήσει, θα καταδεί κνυε αναμφίβολα την πράξη του θηλασμού του στήθους της μητέρα του ως το πιο σημαντικό πράγμα στη ζωή του. Δεν κάνει και μεγάλο λά θος όσον αφορά σ' αυτό, από τη στιγμή που μέσα σε αυτή τη μοναδική πράξη ικανοποιεί
πα-ράλληλα τις δύο μεγάλες ζωτικές ανάγκες του... Ο θηλασμός του στήθους της μητέρας αποτελεί το σημείο έναρξης ολόκληρης της σεξουαλικής ζωής, το ασ ύγκριτο πρότυπο κάθε μετέπ ειτα σεξουαλικής ικανοποίησης στην οποία ανατρέ χει πολύ συχνά η φαντασία σε καιρούς ανάγκης. Ο θηλασμός αυτός έχει να κάνει με την καθιέ ρωση του στήθους της μητέρας σαν το πρώτο αντικείμενο του σεξουαλικού ενστίκτου.18 Στο επόμενο στάδιο ανάπτυξης, δηλαδή το πρωκτι κό στάδιο, ο Φ ρόιντ εισηγείται ότι ο ηδονιστικός ερ ε θισμός του βλεννογόνου υμένα του σ τόματος παρα χωρεί το προβάδισμα στο ίδιο είδος ερεθισμού με αυ τό του πρωκτού: Καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι τα μωρά α πολαμβάνουν αισθήματα ηδονής κατά τη διαδι κασία της εκκένωσης ούρων και περιττωμάτων και ότι σύντομα θα κατορθώσουν να διευθετή σουν τις πράξεις αυτές με τέτοιον τρόπο ώστε να τους δίνουν τη μεγαλύτερη πιθανή απόδοση ηδονής μέσα από τις αντίστοιχες διεγέρσεις των ερωτογενών ζωνών της βλενώδους μεμβράνης. Σύμφωνα με τον Φρόιντ, στο σημείο αυτό το παιδί έρχεται για πρώτη φορά αντιμέτωπο με την εξωτερική εχθρότητα κατά τη διάρκεια της αναζήτησης της ηδο νής:
