Logistika

Full text

(1)INŽENJERSKA KOMORA CRNE GORE. PROF. DR MIODRAG BULATOVI. LOGISTIKA. Podgorica, 2013..

(2) LOGISTIKA Autor: Prof. dr Miodrag Bulatovi, akademik IACG i IAS redovni profesor Mašinskog fakulteta u Podgorici Izdava: Inženjerska komora Crne Gore Za Izdavaa:. Prof. dr Branislav Glavatovi, predsjednik Inženjerske komore Crne Gore Recenzent: Prof. dr Milan Vukevi, redovni profesor Mašinskog fakulteta u Podgorici Prof. dr Sreten Savievi, redovni profesor Mašinskog fakulteta u Podgorici. Lektor: Olja Deleti, profesor književnosti Štampa: Artgrafika - Podgorica Tiraž: 300 primjeraka Odlukom Ureivakog odbora Inženjerske komore Crne Gore u Podgorici odobreno je izdavanje ove knjige. CIP –

(3)

(4) ,

(5) e ISBN 978-9940-9244-6-1 COBISS.CG-ID 22643472.

(6) LOGISTIKA. Sadržaj. SADRŽAJ PREDGOVOR FOREWORD IZVODI IZ RECENZIJA 1. UVOD U LOGISTIKU............................................................................. 1.1.Osnovni pojmovi i definicije............................................................... 1.2 Zadaci i elementi logistike.................................................................. 1.3 Naune discipline i metode u logistici............................................... 1.4 Trend u oblasti logistike...................................................................... 1.5 Logistika i ogranienja......................................................................... 1 1 7 9 11 12. 2. LOGISTIKA U INDUSTRIJSKOM INŽENJERINGU........................... 2.1 Logistika - elementi i podsistemi ...................................................... 2.2 Logistika i transformacioni proces preduzea................................... 2.3 Lokacija objekata ............................................................................... 13 13 15 17. 3. LOGISTIKA U VELIKIM SISTEMIMA................................................. 3.1 Logistiki sistemi u saobraaju........................................................... 3.2 Logistika velikih organizacija............................................................. 3.3 Vojna logistika……………………………………………………… 3.4 Logistika banaka i slinih ustanova.................................................... 3.5 Logistiki provajder………………………………………………… 3.6 Logistiki kontroling........................................................................... 3.7 Logistiko partnerstvo......................................................................... 3.8 Logistiki centri i mreže...................................................................... 20 20 22 23 25 25 26 26 27. 4. SISTEMI DISTRIBUCIJE ROBA............................................................ 4.1 Definicije i znaaj distribucije roba i usluga....................................... 4.2 Kanali distribucije i njihova uloga...................................................... 4.3Lanci snabdijevanja……………………………………….................. 4.4 Logistika nabavke............................................................................... 4.5 Logistika prodaje i distribucije............................................................ 29 29 30 33 40 41. 5. UPRAVLJANJE ZALIHAMA................................................................. 5.1 Zalihe - pojam, uloga i znaaj............................................................. 5.2 Upravljanje zalihama…………………………………….................. 5.3 Optimizacija zaliha…………………………………………………. 5.4 Klasifikacija i proraun zaliha ……………………………………... 5.5 Ljudski resursi..................................................................................... 43 43 45 48 60 65. I.

(7) LOGISTIKA. Sadržaj. 6. TEHNOLOGIJA SKLADIŠTENJA......................................................... 6.1 Skladištenja......................................................................................... 6.2 Lokacija skladišta materijala............................................................... 6.3 Razmještaj materijala u skladištu........................................................ 6.4. Prostori za skladištenje....................................................................... 6.5 Iskorišenje skladišnog prostora......................................................... 6.6 Distributivna skladišta i skladišta na otvorenom prostoru.................. 6.7 Manipulacija materijalom.................................................................... 67 67 70 72 74 75 76 76. 7. KRETANJE MATERIJALA ................................................................... 7.1 Kretanje materijala.............................................................................. 7.2 Osnovni principi rješavanja kretanja materijala.................................. 7.3 Princip jedininog tereta..................................................................... 7.4 Kapacitet ureaja za kontinualni transport....................................... 7.5 Kapacitet ureaja prekidnog transporta…………………………….. 7.6 Elementi za povezivanje, spajanje i razdvajanje…………………… 7.7 Modeli za analizu kretanja materijala.................................................. 78 78 80 80 83 85 85 88. 8. RUKOVANJE I PAKOVANJE .............................................................. 8.1 Rukovanje materijalom ...................................................................... 8.2 Pakovanje materijala............................................................................ 91 91 95. 9. SERVISIRANJE KORISNIKA I PROIZVODA...................................... 9.1 Definicija i struktura servisiranja........................................................ 9.2 Komponente servisiranja ……………………………….................... 9.3 Servis korisnika - potrošaa ................................................................ 113 113 113 114. 10.UNUTRAŠNJI TRANSPORT................................................................. 10.1 Transport kao logistika snabdijevanja i distribucije......................... 10.2 Karakteristike unutrašnjeg transporta............................................... 10.3 Sredstva za neprekidni (kontinualni) trasport................................... 10.4 Sredstva za prekidni (ciklini) trasport............................................. 10.5 Automatski voena transportna sredstva za unutrašnji transport..... 10.6 Pomona transportna sredstva............................................................ 117 117 118 119 128 139 141. 11.SPOLJAŠNJI TRANSPORT................................................................... 11.1 Tehnologije spoljašnjeg transporta................................................... 11.2 Karakteristike drumskog transporta.................................................. 11.3 Karakteristike željeznikog transporta.............................................. 11.4 Karakteristike pomorskog transporta................................................ 11.5 Karakteristike rijenog transporta..................................................... 11.6 Karakteristike vazdušnog transporta................................................. 11.7 Cijevni saobraaj............................................................................. 11.8 Kooperacija u transportu................................................................... 11.9 Komparativni rejting osnovnih vidova transporta............................ 11.10 Transportni lanci.............................................................................. 143 143 145 146 147 148 149 150 151 152 154. II.

(8) LOGISTIKA. Sadržaj. 12.INTEGRALNI TRANSPORT................................................................. 12.1 Savremeni transportni sistemi........................................................... 12.2 Kontejnerski sistem .......................................................................... 12.3 Integralni transportni sistem u drumskom saobraaju...................... 12.4 Integralni transportni sistemi u željeznikom saobraaju................. 12.5 Integralni transportni sistemi u pomorskom saobraaju................... 12.6 Integralni transport u rjenom brodarstvu......................................... 12.7 Integralni transport u vazdušnom saobraaju.................................... 12.8 Luki kontejnerski terminali.............................................................. 156 156 157 164 166 170 172 173 175. 13.OPERACIONA ISTRAŽIVANJA U LOGISTICI…………………….. 13.1 Redovi ekanja................................................................................... 177 177. 14.ODRŽAVANJE I LOGISTIKA............................................................... 14.1 Održavanje u logistici....................................................................... 14.2 Održavanje kao logistika tehnikih sistema………………………... 188 188 190. 15.INFORMACIONI SISTEM U LOGISTICI............................................ 15.1 Logistiki podsistemi........................................................................ 15.2 Lnformcije u logistikom lancu…………………………………… 15.3 Logistiki informacioni sistemi…………………………………… 15.4 Vještaka inteligencija ……………………………………………. 15.5 Upravljanje resursima preduzea…………………........................... 202 202 203 212 215 217. 16. LOGISTIKI TROŠKOVI..................................................................... 220 16.1 Analiza logistikih troškova……….................................................. 220 16.2 Struktura logistikih troškova .......................................................... 224 16.3 Upravljanje logistikim troškovima........................................ 228 17.MARKETING U LOGISTICI................................................................. 17.1 Pojam i definicija marketinga........................................................... 17.2 Marketing - od proizvodnog ka tržišnom....................................... 17.3 Marketing kao proces........................................................................ 17.4 Promocija novih proizvoda................................................................ 231 231 232 234 235. 18.BENMARKING…………………………………………………….... 18.1 Pojam, definicije i sadržaj…………………………………………. 18.2 Vrste benmarkinga……………………………………………….. 18.3 Model benmarking procesa ............................................................ 18.4 Prednosti i nedostaci benmarkinga………………………………... 236 236 237 240 241. 19.KVALITET USLUGE I POSLOVNA IZVRSNOST............................. 19.1 Definicije i atributi kvaliteta usluge.................................................. 19.2 Poslovna izvrsnost organizacije......................................................... 243 243 249. 20.POVRATNA LOGISTKA ...................................................................... 20.1 Pojam i definicija.............................................................................. 20.2 Karakteristike povratne logistike....................................................... 254 254 255 III.

(9) LOGISTIKA. Sadržaj. 20.3 Logistika povratnih tokova i lanci snabdijevanja…………………. 20.4 Upravljanja otpadom i logistike povratnih tokova............................ 20.5 Povraaja u povratnoj logistici……….............................................. 20.6 Povratno-logistiki procesi ………………………........................... 256 257 260 260. 21.KADAR I OBUKA ZA LOGISTIKU..................................................... 21.1 Kadar ................................................................................................ 21.2 Obrazovanje i obuka kao elementi logistike..................................... 21.3 Modeli za poboljšanje ljudskih performansi……………………….. 262 262 263 266. 22.ORGANIZACIJA I MENADZMENT U LOGISTICI............................ 22.1 Organizacija ...................................................................................... 22.2 Menadžment……………………………………………………….. 22.3 Odnos organizacije i menadžmenta……………………………….... 268 268 277 282. 23.LOGISTIKA U PRAKSI.......................................................................... 283. B I O G R A F I J A AUTORA...................................................................... 309. L I T E R A T U R A...................................................................................... 311. IV.

(10) LOGISTIKA. Predgovor. PREDGOVOR Logistika je medijum za optimizaciju poslovanja preduzea u inženjerskim, komercijalnim, finansijskim i drugim strukama u praksi i projektovanju. Ova knjiga predstavlja retrospektivu logistikih podsistema sa elementima prorauna za pojedine logistike aktivnosti kao što su nabavka, zalihe, transportne manipulacije, prioriteti distribucije i sl. Knjiga ima višestruki informativni karakter iz šire oblasti logistike, tako da je mogu koristiti zaposleni iz raznih logistikih oblasti u svim vrstama privrednih i drugih djelatnosti. Knjiga sadrži odreeni nivo preporuka i informacija korisnih za procese projektovanja kako logistikih sistema, tako i tehnoloških projekata sa logistikim sadržajem. Knjiga ima udžbeniki karakter i namijenjena je studentima koji u nastavnom programu svojih studija imaju predmete sa temama iz logistike. Knjiga se sastoji od dvadeset dva poglavlja, koja su, svako za sebe, posveena odreenoj logistikoj oblasti. Poglavlje 1 – Uvod u logistiku, posveeno je pojmu i definicijama logistike po vrstama, oblastima i usmjerenjima. Akcent je na poslovnoj logistici koja se odnosi na tok roba u svim oblicima i promjenama na relaciji dobavlja kupac - potroša gotovih proizvoda (usluga). Poglavlje 2 – Logistika u industrijskim sistemima, obuhvata mjesto i ulogu logistike u preduzeima. Logistika u industrijskim sistemima podrazumijeva prouavanje protoka materijala poinjui od izvora sirovina pa završavajui sa isporukom gotovih proizvoda krajnjim korisnicima. Poglavlje 3 – Logistika u velikim sistemima, obrauje logistiku velikih sistema kao što su: saobraaj, naftovodi i gasovodi, energetski sistemi, komunalni sistemi, vojska, policija, zdravstvene organizacije, informativni sistemi (novine, TV i dr.), banke i druge institucije. U poglavlju 4 - Sistemi distribucije robe, ukazano je na cilj da se roba stavi na raspolaganje potrošaima u uslovima i na nain koji najbolje odgovara njihovim zahtjevima. Opisana je uloga i znaaj kanala i lanaca distribucije. U Poglavlju 5 – Upravljanje zalihama, obrauje se jedna od najvažnijih logistikih aktivnosti sa aspekta obezbjeenja uslova za osnovne djelatnosti preduzea proizvodnje – usluga. Upravljanje zalihama podrazumijeva: da se obezbijedi kontinuitet procesa proizvodnje uz najniže troškove, optimizaciju. V.

(11) LOGISTIKA. Predgovor. angažovanih obrtnih sredstava uz istovremeno obezbjeenje kontinuiranog snabdijevanja proizvodnje neophodnim materijalom. Poglavlje 6 – Tehnologija skladišta, posveeno je izuzetno znaajnom dijelu poslovne logistike, imajui u vidu zadatak da se funkcija skladišta ostvari uz minimalne troškove, što se odnosi na troškove dopreme materijala, troškove nedovoljnih ili prekomjernih zaliha, troškovi skladištenja (troškovi za zaštitu materijala, rukovanje, administraciju, prostor, opremu, grijanje, ošteenja i dr.). Poglavlje 7 – Kretanje materijala. Kretanje materijala ima poseban znaaj u procesu ostvarivanja optimalnih ušteda u novcu, vremenu, radnoj snazi, prostoru i utrošku energije od istovara sirovine (polufabrikata) do otpreme gotovog proizvoda. U poglavlju su obraeni osnovni principi kretanja materijala. U Poglavlju 8 - Rukovanje, pakovanje i skladištenje, ukazuje se da dobro ureen sistem rukovanja, pakovanja i skladištenja smanjuje troškove, racionalizuje rad, poveava sigurnost, poveava produktivnost, smanjuje ošteenja i otpad, poveava iskorišenje transportnih i skladišnih kapaciteta i poboljšava usluge. Poglavlje 9 – Servisiranje. Servisiranje korisnika i proizvoda kao logistika, osnova je za konkurentske prednosti preduzea na tržišstu i kome se mora posvetiti izuzetna pažnja. Poglavlja 10, 11 i 12 posveena su nainu i oblicima transporta kao osnovnoj logistici u procesu snabdijevanja i distribucije robe. Sredstva za unutrašnji transport imaju zadatak da olakšavaju i ubrzavaju meuoperacijski transport u procesu utovara, pretovara i istovara robe. Spoljašnji transport ima kombinovani karakter što predstavlja posledicu standardizacije paletnog sistema i kontejnerizacije, kao i uvoenje automatizacije. Nove tehnologije transporta u ukupnom transportnom lancu uticale su na razvoj integrisanog saobraajnog sistema,u jedinstveni integralni transport. U poglavlju 13 – Operaciona istraživanja u logistici, u primjerenom obimu obraeni su redovi ekanja i transportni problem. Teorija redova ekanja izuava kvalitativna svojstva organizacije masovnih pojava ili procesa. Zadatak transportnog problema je da organizuje i optimizira cijene prevoza robe izborom optimalnih varijanti transporta. U Poglavlju 14 – Održavanje tehnikih sistema, na skraen nain obraena je jedna od osnovnih logistika tehnikih sistema, koja omoguava radnu sposobnost i potrebnu efektivnost sredstava u procesu snabdijevanja i distribucije roba. Poglavlje 15 – posveeno je informacionim sistemima u logistici, ija uloga je upravljanje robnim tokovima primjenom informacionih tehnologija sa ciljem da se omogui blagovremeno i neometano odvijanje fizikih procesa i realizacija logistikog lanca uz optimalne troškove. VI.

(12) LOGISTIKA. Predgovor. Poglavlje 16 – Opisani su Logistiki troškovi, koji predstavljaju troškove rukovanja, transporta, skladištenja kao i s tim povezani administrativni troškovi od narudžbine sirovine do isporuke proizvoda krajnjem korisniku. U poglavlju 17 obraen je marketing u logistici kao kreativna funkcija u procesu reprodukcije koja stvara pretpostavke za realizaciju i proširenje proizvodnje usklaene sa tržišnim zahtjevima i mogunošu prodaje. Poglavljem 18 – obrauje se benmarking, kao proces neprekidnog mjerenja i poreenja poslovnih procesa jedne kompanije sa kompanijom izabranim liderom, u cilju poboljšanja svih njenih performansi. Dinamine promjene tržišnih uslova i brze razmjene informacija zahtijevaju organizacione modele okrenute ka korisniku i treba da rezultiraju kvalitetom usluga i poslovnom izvrsnosti, što je obraeno poglavljem 19. Poglavljem 20 objašnjava se znaaj i uloga povratne logistike koja se odnosi na sve logistike aktivnosti vezane za sakupljanje, rastavljanje i obradu korišenih proizvoda, dijelova proizvoda i/ili materijala u cilju osiguravanja održive (ekološki prihvatljive) obnove. Kadrar je prvi resurs svakog preduzea kome se posveuje izuzetna pažnja, kroz odgovarajue programe obuke, kursevi, seminari, krae i duže školovanje i dr., što je obraeno u poglavlju 21. Poglavlje 22 – Organizacija i menadžment u logistici, obuhvata logistiki podsistem, koji predstavlja fundament upravljanja logistikom u preduzeu. Organizacija preduzea, pored usklaivanja inilaca proizvodnje, obuhvata i sve logistike funkcije. Biografski podaci autora pokazuju njegovu referentnosti u oblasti koju obrauje knjigom. Literaturni izvori su korišeni kao miks u cjelokupnom tekstu knjige tako da nisu posebno citirani, a prema naslovima mogu se koristiti za detaljnije prouavanje materije i proširenje znanja italaca. Zahvaljujem se Inženjerskoj komori Crne Gore, iji Ureivaki odbor je prepoznao kompleksni inženjerski znaaj knjige i prihvatio ulogu izdavaa. Zahvaljujem se recenzentima knjige prof. dr Milanu Vukeviu i prof. dr Sretenu Savieviu, koji su svojim zapažanjima ukazali na vrijednost knjige kao udžbenika i literature za opštu upotrebu u raznim oblastima privreivanja. Posebnu zahvalnost dugujem svojoj porodici i prijateljima iz života i profesije, koji su mi i ovog puta, kao i u mojim ranijim ostvarenjima, dugi niz godina bili i ostali neiscrpna podrška i inspiracija u ostvarivanju brojnih aktivnosti u naunom radu. Autor. VII.

(13)

(14) LOGISTIKA. Foreword. FOREWORD Logistics is a fundamental challenge to the optimization of engineering, commercial, financial and other business enterprises in applied activities and design. This book is a retrospective of logistics systems with the elements of the calculation for individual logistics activities such as procurement, inventory, transport operations, priorities, distribution, etc. The book has multiple informative in the wide field of logistics, so that the employee can use a variety of logistics areas in all types of business and other activities. The book contains some level of recommendations and information useful for conceptual design processes of logistics systems and technology projects with background content. The book has a textbook character and it is appropriate for students who have subjects with topics of logistics. The book consists twenty-two chapters, which are, separately, dedicated to a specific area of logistics. Chapter 1 - Introduction to Logistics is dedicated to the concepts and definitions of logistics by categories, areas and intentions. Focus is on business logistics related to the flow of goods in all shapes and changes on following relation: supplier - customer - the consumer of finished goods (services). Chapter 2 - The Logistics of industrial systems, including the place and role of logistics in industrial systems. This implies the study of the flow of material starting from the source of raw materials and ending with the delivery of finished products to final users. Chapter 3 - Logistics of large systems, handles the logistics of large systems such as transportation, oil and gas pipelines, power systems, utility systems, military, police, health organizations, information systems (newspaper, TV), banks etc. Chapter 4 - Systems of distribution of goods - goal is to make the goods at the disposal of consumers in terms and in a way that best suits their requirements. It is described the role and importance of channels and distribution chains. Chapter 5 - Management of inventory handles one of the most important aspects of logistics activities to ensure the conditions for primary production activities of the company - the service. Inventory management involves: to ensure the continuity of the production process at the lowest cost, IX.

(15) LOGISTIKA. Foreword. the optimization of working capital engaged while providing a continuous supply of the production material. Chapter 6 - Storage Technology is devoted to the very important part of business logistics. The task is to achieve the warehouse function at minimum cost, which is related to the transport costs of materials, costs of insufficient or excess inventory, storage costs (costs of protection materials handling, administration, facilities, equipment, heating, damage, etc). Chapter 7 - The movement of materials. Movement of materials is of particular importance in the process of achieving optimal savings in money, time, work, and space and energy consumption in whole process, from the unloading raw materials (semi-finished) to the shipment of finished products. The chapter gives the main principles of the movement of materials. Chapter 8 - Handling, packing and storage, indicating that a well regulated systems of handling, packaging and storage decrease costs, streamline work, increase security, increase productivity, reduce defects and waste, increased use of transport and warehouse capacity and improve service. Chapter 9 - Service. Service users and product logistics as the basis for competitive advantage in market and which must be given special attention. Chapters 10, 11 and 12 are consecrate to the methods and means of transportation as the main logistics systems in the supply and distribution of raw materials and finished products. Funds for internal transport are tasked to facilitate and speed up the transport process during loading, reloading and unloading of materials. External transport has a combined character as a consequence of standardization and containerized pallet system, and the introduction of automation. New transport technologies in the overall transport chain resulted in the development of an integrated transport system in a single integrated transport. Chapter 13 - Operational Research in logistics, the queues and transport problems are proceeds in appropriate way. Queuing theory studies the qualitative properties of the frequent phenomena or processes. The task of the transport is to organize and optimize the cost of transport of goods by selecting the optimum alternative transportation. Chapter 14 - Maintenance of technical systems, in a short way deal with on of the main technical logistics system, which allows working abilities and effectiveness of resources required in the supply and distribution of goods. Chapter 15 - dedicated to information systems in logistics, whose role is to manage trade flows of information technologies in order to enable the timely and smooth progress of the physical processes and the implementation of the logistics chain with optimized costs. X.

(16) LOGISTIKA. Foreword. Chapter 16 - the logistics cost, representing the costs of handling, transportation, storage and the associated administrative costs in process from ordering raw materials to the product delivery to the end user. Chapter 17 handles logistics marketing as a creative function in the reproduction process that creates the conditions for the implementation and expansion of production in accordance with market demand and sales ability. Chapter 18 - the benchmarking process, a continuous process of measuring and comparing the business processes of a company with the company elected leader, in order to improve all of its performance. Dynamic changes in market conditions and the rapid exchange of information required organizational models oriented to user and should result in service quality and business excellence, which is discussed in Chapter 19. Chapter 20 explains the role and importance of reverse logistics related to all logistics activities connected with collection, separation and processing of used products, product parts and / or materials in order to ensure a sustainable (environmentally friendly) reconstruction. Human resources are in first place in any company that pays attention to them through appropriate training programs, workshops, seminars, short and long training etc, which is discussed in Chapter 21. Chapter 22 - Organisation and management of logistics, including logistics subsystem, which is fundamental to logistics Management Company. Company organization, in addition to harmonizing factors of production, including all logistics functions. The author's biographical data show his competence in which the book deals. Literature sources were used as the mix of the entire text of the book so that they are not specifically cited, and the titles can be used for further study of the matter and the expansion of knowledge of readers. I thank the Chamber of Engineers of Montenegro, whose Editorial board recognize the importance of complex engineering books and accepted the role of the publisher. I thank the reviewers of the book, prof.dr Milan Vukcevic and prof.dr Sreten Savicevic, whose observations indicated the value of the book as a textbook and reference materials for general use in a variety of areas of business. I owe special gratitude to my family and friends who have always been the endless support and inspiration in achieving a numerous of activities in the field of science. Author. XI.

(17)

(18) LOGISTIKA. Izvodi iz recenzija. IZVODI IZ RECENZIJA Prof. dr Milan Vukevi, redovni profesor Mašinskog fakulteta u Podgorici Knjiga LOGISTIKA autora prof. dr Miodraga Bulatovia, redovnog profesora Mašinskog fakulteta u Podgorici, daje skup znanja koja utemeljuju shvatanje logistike kao oblasti koja zaokružuje tokove nastajanja novih vrijednosti u tokovima materijala i to od ideje za nov proizvod ili uslugu, preko razvoja, projektovanja, procesa nabavke, distribucije – transporta, skladištenja, pa do korisnika, servisa tokom upotrebe i na kraju reciklaže. Autor knjige LOGISTIKA predaje na Mašinskom fakultetu grupu predmeta, (Projektovanje proizvodnih sistema, Održavanje, Logistiku i Organizaciju i menadžment u saobraaju) u kojima se logistika s obzirom na svoju sadržinu javlja kao „vezivno tkivo”... .... Sadržaj knjige sa aspekta preporuka i informacija pogodan je za procese projektovanja kako logistikih sistema, tako i tehnoloških projekata proizvodnih i drugih sistema sa logistikim sadržajem ... pogodna je za korišenje od strane zaposlenih u logistikim oblastima u svim vrstama privrednih i drugih djelatnosti ... pogodna je za studente koji u nastavnom programu svojih studija imaju predmete sa temama iz logistike ... Prof. dr Sreten Savievi, redovni profesor Mašinskog fakulteta u Podgorici ... Autor knjige LOGISTIKA, prof. dr Miodrag Bulatovi, itaoca vodi korak po korak kroz sve aktivnosti u jednom loginom redosljedu, istražujui koncepte i principe na kojima se zasnivaju logistike aktivnosti. Za one koji nemaju iskustva u logistici, prvo su objašnjeni svi elementi od vitalne važnosti za poslovanje i rad sistema...Dati su posebno temeljno procesi transportovanja i izvršena je analiza njihovog kljunog mjesta u složenim logistikim aktivnostima ... ... Ovako sistematizovan materijal iz oblasti logistikih aktivnosti prvi put se pojavljuje u Crnoj Gori ... Knjigu karakteriše pogodnost za korišenje u procesima rada i projektovanja proizvodnih, transportnih i drugih sistema, kao i udžbeniki karakter .... XIII.

(19)

(20) LOGISTIKA. 1. Uvod u logistiku. 1. UVOD U LOGISTIKU 1.1. OSNOVNI POJMOVI I DEFINICIJE Pojam "logistika" u literaturi se upotrebljava u razliitim znaenjima i ima širok opus primjene. Po jednima, rije logistika je francuskog porijekla (loger - nastaviti), po drugima nastala je od rijei logistikos-mislilac tj. ovjek koji ispravno procjenjuje i brzo odluuje, dok u vojnoj terminologiji logistika znai nain prevoza, snabdijevanja i smještaja armije. Neki autori tvrde da je rije ''logistika'' iranskog porijekla (loger – nastanak), (loger-povremeni smještaj). U savremenom smislu termin ''logistika'' upotrebljava se od II svjetskog rata u SAD, ali u zvanina vojna pravila ulazi tek od 1949. godine. Danas je zvanini termin NATO i postepeno ga usvajaju i ostale zemlje u svijetu, sa znaenjem „materijalna i administrativna podrška oružanih snaga“. Logistika je interdisciplinarna oblast sistema nauka koja obuhvata organizaciona rješenja, infrastrukturu, resurse, procese i ekonomsku podršku, radi realizacije zadatih ciljeva, kroz cjelokupni životni ciklus proizvoda. Logistika je povezana sa obavljanjem niza fiziko-distributivnih aktivnosti kao što su transportovanje, skladištenje, držanje odredjenih zaliha, manipulisanje rezervama, pakovanje i slinim aktvnostima koje su u funkciji fizikog transfera od proizvodjaa do potrošaa. Znaenje logistika može se interpretirati kao uspješnost dostavljanja materijala i proizvoda i održavanje stabilnosti i kontinuiteta tog dostavljanja. U ekonomiji, termin logistika pokriva sve one aktivnosti koje su usmjerene na savladavanje prostorne i vremenske nepodudarnosti izmedju proizvodnje i potrošnje. Logistika je sve ono što prati osnovnu djelatnost na koju se odnosi i bez koje se osnovna djelatnost ne može izvoditi ili se izvodi sa velikim poteškoama. 1.1.1 Poslovna logistika U ekonomskim disciplinama šezdesetih godina XX vijeka, logistika dobija puni znaaj, postaje predmet naunih istraživanja i dobija atribut "poslovna". Poslovna logistika prouava veoma relevantno podruje ekonomije koje se odnosi na tok roba u svim oblicima i promjenama na relaciji dobavlja materijala i dijelova - kupac - potroša gotovih proizvoda. Da bi se istakla suština pojma logistike, vrijedi napomenuti da se u ekonomskoj teoriji ve 60 - tih godina prošlog vijeka uoavaju tri pristupa procesu integralne distribucije robe: 1.

(21) LOGISTIKA. 1. Uvod u logistiku. 1- koncept fizike distribucije, 2- koncept rukovanja materijalom i 3- poslovna logistika. Koncept fizike distribucije stavlja akcenat na distribuciju gotovih proizvoda i obuhvata: transport, skladIštenje, ponekad rukovanje materijalom, pakovanje, kontrolu zaliha, izbor lokacije fabrike, narudžbu kupca, tržišno predvianje i razne usluge potrošaima. Koncept rukovanja materijalom obuhvata sve aktivnosti kontrole zaliha i proizvodnje, nabavke, transporta, primanja i rukovanja materijalima. Koncept poslovne logistike predstavlja najširi pristup integraciji sistema zato što ukljuuje i povezuje sve aktivnosti toka robe u procesu reprodukcije od dobavljaa materijala (sirovina) do korisnika gotovog proizvoda: 1- lokaciju preduzea i skladišta, 2- nabavku, 3- pakovanje, 4- kontrolu proizvodnje, 5- rukovanje materijalima, 6- skladištenje, 7- kontrolu zaliha, 8- transport, 9- narudžbe kupca, 10-distribucijske komunikacije (kanale), 11- osiguranje rezervih dijelova i servisiranje, 12- kretanje zaposlenih, 13- povrat roba, 14- viškove i manjkove, 15- distribucijske programe potrošaa i 16- distribucijske programe prodavalaca. Podloga za razumijevanje poslovne logistike je teorija sistema ija je osnovna zamisao da glavni problem nije u optimizaciji posebnih podruja poslovanja, ve u optimizaciji poslovnog sistema kao cjeline. 1.1.2 Podjela logistike po oblasti primjene Sa aspekta oblasti primjene logistika se može prepoznati kao: 1. Megalogistika 2. Globalna logistika 3. Makro - mikro - metalogistika 4. Interlogistika i intralogistika 5. Servisna logistika 6. Informatika logistika 7. Manadžment logistika 8. Logistika održivog razvoja 2.

(22) LOGISTIKA. 1. Uvod u logistiku. Megalogistika je strateški konzistentan i koordiniran skup primjerenih logistikih aktivnosti i najvei skup logistikih znanja, zakonitosti, zakona i teorija koji se odnose na logistike fenomene velikih prostornih i vremenskih dimenzija. Zadatak megalogistike se ogleda u optimizaciji logistikih aktivnosti i tokova unutar megalogistikih sistema. Megalogistika se odnosi na svjetske logistike fenomene, na logistike fenomene odreenog kontinenta (npr. Evrope), velike ekonomske integracije (npr. EU) i neke velike i razvijene države (npr. SAD-a). Koncept globalne logistike se može shvatiti kao proces fokusiranja logistikih aktivnosti, resursa i potencijala na mogunosti koje nudi globalno tržište. Zadatak globalne logistike je omoguiti preduzeima kombinovanje domaih i meunarodnih logistikih aktivnosti na nain da se efikasno i efektivno odvijaju logistike usluge unutar globalnog logistikog sistema. Metalogistika se nalazi izmeu makrologistike i mikrologistike, a oznaava interorganizacijske sistema koji prevazilaze pravne i organizacijske granice pojedinih uesnika. Stavlja akcenat na partnerstvo izmeu preduzea i na podjelu odgovornosti sa ciljem da se u logistiki proces ukljue sve relevantne firme i da krajnji potroša dobije pravi proizvod, u pravo vrijeme, uz najniže troškove, u oekivanom stanju i u traženoj koliini. Interlogistika se afirmiše zbog svuda postojeih procesa internacionalizacije poslovanja, intenziviranja konkurencije, razvitka transportne infrastrukture, razvitka telekomunikacijskih veza, razvitka strateških saveza i sveukupne globalizacije poslovanja. Intralogistika se zasniva na razvijanju logistikih procesa i logistikih fenomena važnih za efikasno i efektivno obavljanje inter i intra zadataka poslovnih funckija. Servisna logistika ima posebno znaenje za poslovanje poduzea iz raunarske industrije i industrije kancelarijske opreme, ali i preduzea koja se bave pružanjem usluga, proizvodnih preduzea koja moraju osigurati rezervne dijelove i sl. Servisna logistika oznaava skup koordiniranih, intergrisanih i kontrolisanih logistikih aktivnosti koje osiguravaju pružanje obeanog kvaliteta krajnjim korisnicima. Informatika logistika je skup logistikih aktivnosti koje osiguravaju sistemsko i efikasno prikupljanje primarnih i sekundarnih podataka, pospješuju njihovu obradu, primjenu i razmjenu s drugim aktivnim uesnicima u logistikom lancu, postiui preduzea da se efikasno koriste brojnim potencijalima savremene raunarske i telekomunikacijske tehnologije. Menadžment logistika je skup logistikih aktivnosti koje osiguravaju razvitak efikasnog sistema menadžmenta preduzea na osnovu koordinacije i kontrole raznorodnih menadžment aktivnosti, poveavajui efikasnost odluka na svim nivoima. 3.

(23) LOGISTIKA. 1. Uvod u logistiku. Logistika održivog razvoja je skup logistikih aktivnosti koje osiguravaju istovremeno sinergijsko ostvarivanje privrednih i ekoloških ciljeva u skladu sa sve strožim ekološkim zakonima i sa zakonima za zaštitu potrošaa. 1.1.3 Logistika usmjerenja Sa aspekta usmjerenja logistika se prepoznaje kao: x Industrijska logistika, x Inženjerska logistika, x Integralna logistika i x Logistiki menadžment. Pojam industrijska logistika (sl.1.1) predstavlja, po nekim autorima, "funkcionalni most preko koga se ostvaruje fiziko kretanje (i koordinacija) roba", što u izvjesnom smislu odgovara kombinaciji koncepta fizike distribucije i koncepta rukovanja materijalom. DISTRIBUCIJA. -koncepcija distributivne mreze, -politika prodaje, -statisticki podaci,. PLAN I LANSIRANJE SKLADISTENJE - planiranje proizvodnje, -lansiranje proizvodnje, -ekonomicnost serija proizvodnje, NABAVKA -politicke nabavke, -ekonomicne serije za nabavku, -rokovi, -prijem,. Logistika u industriji. -nomenklatura, -koncepcija skladistenja, -rokovi snadbjevanja, -manipulacija u skladistu, -ciklus popuna PRIJEM NARUDžBE. FIZICKE OPERACIJE -spoljasnji transport, -istovar-pretovar-utovar, -unutrasnji transport, -manipulacija, -odrzavanje tehnike i servisne sluzbe, -investiciono odrzavanje objekata. -pojam zahtjeva, -priprema kolicina, -kontrola, -isporuka. Sl.1.1 Industrijska logistika Industrijska logistika je potrebna inženjeru za industrijski menadžment, odnosno donošenje odluka iz oblasti: organizacija snabdijevanja materijalom, distribucija materijala u okviru proizvodnih pogona, automatizacija rada u skladištu i distribucija proizvoda do korisnika. Inženjerska logistika obuhvata vještinu i nauku upravljanja, inženjerske usluge i tehnike aktivnosti koje se odnose na tehnike zahtjeve, projektovanje i razvoj, snabdijevanje i obezbjeenje resursa za održavanje tehnikih materijalnih sredstava, sa ciljem da se pruži efikasna podrška planovima i operacijama.. 4.

(24) LOGISTIKA. 1. Uvod u logistiku. Integralna logistika predstavlja skup svih vrsta podrške neophodne da se obezbijedi efektivna i ekonomina potpora svih aspekata sistema i njegovih operacija tj. harmonija i koherentnost izmeu svih logistikih elemenata sistema. Logistiki menadžment je usmjeren na razvoj i primjenu metodologije za obezbjeenje efektivnog, efikasnog i troškovno prihvatljivog postizanja logistikih ciljeva. U daljem tekstu, za sve SVE aktivnosti iz poslovne logistike, industrijske logistike i inženjerske logistike, koristie se jedinstven izraz LOGISTIKA. Logistika kao sistem (logistiki sistem) predstavlja skup elemenata tehnike, tehnološke, organizacione, ekonomske i pravne prirode s ciljem optimizacije tokova materijala, roba, informacija, energije i ljudi na odreenom zemljopisnom podruju radi ostvarenja najveih ekonomskih efekata. Logistika kao pojam upotrebljava se u dva znaenja x U jednom znaenju to je nauna disciplina. x U drugom znaenju to je specifina poslovna funkcija u okviru tehnikih, organizacionih, društvenih i drugih sistema. Kao nauka, logistika predstavlja ekonomsku disciplinu koja prouava tokove i transformacije ekonomskih sadržaja u okviru poslovnih i drugih sistema i time daje nauna rješenja (modele, metode i tehnike) za. prevazilaženje prostorne i vremenske dinamike procesa reprodukcije. Kao poslovna funkcija, logistika predstavlja skup aktivnosti u organizaciji koje podržavaju izvršavanje njegovog osnovnog zadatka (proizvodnja ili pružanje usluga) i omoguavaju nesmetano odvijanje procesa reprodukcije. Nove strategije i trendovi u logistici su usmjereni ka stvaranju optimalnog odnosa logistikih usluga i logistikih troškova uz ostvarivanje odreenih ciljeva kao što su: x poveanje nivoa kvaliteta logistike usluge – krai rokovi isporuke, vea frekventnost, vea pouzdanost, vei stepen približivanja kupcu u pogledu njegovih zahtjeva, x smanjenje logistikih troškova, prvenstveno zaliha u logistikim lancima, x koncentracija lanaca snabdijevanja, x optimizacija uesca korisnika i davaoca u kreiranju kompletne usluge, x razvoj i primjena tehnologija u skladu sa zahtjevima ekologije i bezbjednosti. Posljedica postojanja ovih ciljeva je stvaranje i razvoj novih koncepcija i strategija u oblasti logistike: integracija, koncentracija, koordinacija i specijalizacija. 5.

(25) LOGISTIKA. 1. Uvod u logistiku. 1.1.4 Logistika kao uslužni sistem Proizvodni i uslužni – logistiki sistemi kao procesi se razlikuju (tab. 1.1), meutim njihov autput je zajedniki – proizvod. U proizvodnim sistemima proizvod je roba, dok je u uslužnim sistemima – logistici roba objekat usluge, a sama usluga tretira se kao proizvod, pri emu i proizvodi (roba) i usluga imaju odgovarajue karakteristike (tab.1.2). Tabela 1.1:Razlike izmeu proizvodnih i uslužnih sistema Karakteristike. Proizvodni sistemi. Uslužni sistemi. Kontakt sa korisnikom Dominacija mašina/instrumenata Transakcija. Kroz kanale Velika. Direktan Ograniena. Mala papirologija, velika suma novca Manji. Obimna papirologija, mala suma novca Vei. Opipljivo Priprema se detaljna specifikacija Indirektno Kvalitet proizvoda Standardi kvaliteta Dugoroni, strateški. Veoma neopipljivo Korisnici ne primjenjuju nikakvu formalnu specifikaciju Direktno, dinamino Ljudski faktor Žalbe korisnika, pad prodaje Kratkoroni, manje strateški orjentisan. Prostor za pravljenje grešaka Opipljivost Korisnici Ukljuenje korisnika Fokus Pokazatelji kvaliteta Pristup unapreenju kvaliteta. Tabela 1.2: Razlike izmeu proizvoda kao robe i usluga Roba Korisnik posjeduje predmet Cilj je proizvodnja jednobraznih proizvoda Proizvod se može skladištiti Korisnik je krajnji potroša, koji ne uestvuje u proizvodnom procesu Kontrola kvaliteta se sprovodi poreenjem izlaza sa specifikacijom Defektni proizvodi mogu biti povueni ili odbaeni. 6. Usluga Korisnik posjeduje sjeanje i iskustvo, koja ne mogu biti prodata ili predate drugome Cilj je jedinstvena usluga Usluge se ne mogu skladištiti Korisnik je ko-proizvoa i partner u kreiranju usluge Korisnik sprovodi kontrolu kvaliteta poreenjem oekivanja i opažanja Loša ili neispravna usluga ne može biti povuena.

(26) LOGISTIKA. 1. Uvod u logistiku. 1.2 ZADACI I ELEMENTI LOGISTIKE Zadatak logistike jeste da prati, prouava, analizira i ispituje sve pojave na tržištu traženih proizvoda, u tehnološkom procesu proizvodnje, u kvalitetu usluga, u transportu, u skladištenju, u pakovanju i rukovanju proizvodima, u snabdijevanju proizvodnje i dr, što utie na visinu troškova. Logistika preduzea objedinjuje procese logistikih operacija, logistikih koordinacija izmeu tržišta dobavljaa i snabdjevaa i tržišta potrošaa i korisnika (sl.1.2) TRŽIŠTE POTROŠAA I KORISNIKA L O G I S T I K E O P E R A C I J E. Upravljanje fizikom distribucijom. Obrada naloga. PREDVIANJE. OPERATIVNO PLANIRANJE Transfer unutrašnjih zaliha. Upravljanje materijalom. Neproizvodno. Nabavka proizvoda. Proizvodno. Marketing i planiranje. Nabavka materijala. Planiranje proizvodnje. L O G I S T I K A K O R D I N A C I J A. TRŽIŠTE DOBAVLJAA I SNABDJEVAA. Sl.1.2 Logistika preduzea Logistiki sistem proizvodnje sastoji se iz niza elemenata meusobno i logiki povezanih, koji na odreeni nain utiu na troškove transporta, uskladištenje i rukovanje proizvodima. Osnovni elementi logistike proizvodnje su: x transport, x skladištenje, x zalihe, x distribucija, x manipulacija, x faktor ovjek, x informacioni sistem, x integracija. Model logistikog sistema proizvodnje prikazan je na sl.1.3. 7.

(27) LOGISTIKA. 1. Uvod u logistiku SPOLJAŠNJI TRANSPORT. Doprema materijala: SIROVINE, POLUPROIZVODI. TRŽIŠTE. Nabavka materijala za proizvodnju. UNUTRASNJI TRANSPORT Istovar preuzimanje materijala. Smještaj materijala u skladište. Otprema gotovih proizvoda. Uskladištenje gotovih proizvoda ZALIHE. Rukovanje, kontrola i pakov. proizvoda DISTRIBUCIJA. P R O I Z V O D NJ A (Priprema proizvodnje: obrada - prerada materijala, protok materijala kroz sve faze proizvodnje) Prethodna. Glavna. Finalna. Sl.1.3 Model logistikog sistema proizvodnje Prema datoj šemi, logistiki sistem poinje prijemom sirovina i poluproizvoda. Preuzeti materijal smješta se u skladište proizvoaa i dalje do mjesta proizvodnje. Prolazei kroz sve faze proizvodnje od materijala nastaju gotovi proizvodi, koji se kontrolišu, pakuju i smještaju u skladište. Gotovi proizvodi, prema potrebi i narudžbinama, otpremaju se odgovarajuim transportnim sredstvima na tržišta do potrošaa. Transport kao element logistike karakteristian je po tome što se dijeli na unutrašnji u spoljašnji. Unutrašnji transport služi za premještanje radnika, materijala, proizvoda i otpada u proizvodnim halama i skladištima preduzea, za manipulaciju izmeu proizvodnih pogona, za transport izmeu prizvodnih pogona i skladišta, za istovar sirovina i poluproizvoda, kao i za utovar gotovih proizvoda. Spoljašnji transport obuhvata: prevoz sirovina i poluproizvoda od dobavljaa, odnosno od mjesta izvora sirovina do proizvodnih pogona, transport izmeu fabrika i prevoz gotovih proizvoda do skladišta potrošaa, odnosno korisnika (tržišta), kao i prevoz radne snage.. 8.

(28) LOGISTIKA. 1. Uvod u logistiku. U skladištima se spremaju zalihe materijala, poluproizvoda i proizvoda i roba se uva od ošteenja i otuenja. Zalihama materijala, poluproizvoda i proizvoda osigurava se kontinuitet proizvodnje i prodaje. 1.3 NAUNE DISCIPLINE I METODE U LOGISTICI 1.3.1 Naune discipline u logistici Oslanjanjem na priznate i poznate naune discipline logistika je prerasla u posebnu naunu disciplinu. Pouzdanost je logistiko mjerilo kvaliteta nekog sistema, to jeste karakteristika sistema kojom se izrazava ponašanje komponenata sistema u ocekivanim uslovima rada. Pod pouzdanošu se podrazumijeva vjerovatnoa da e neki predmet svoju namjensku funkciju obavljati u datom intervalu i pod datim uslovima. Efektivnost sistema je mjerilo logistike osposobljenosti nekog sistema. On se definise kao vjerovatnoa da e sistem u zadatom vremenu i u datim uslovima uspješno obaviti postavljene zadatke. Integralna logistika nije nova nauna disciplina u odnosu na logistiku, ve na nov, pravovremeni nain pristupa rješavanju i savladavanju logistike problematike nekog sistema. Kao posebno logistiko mjerilo za izbor nekog projekta javlja se odnos cijene i dobit projekta. Sistem inženjering je logistiki pristup u iznalaženju optimalnog odnosa izmedju operativnih zahtjeva koje zadaje korisnik logistikog sistema i ekonomskih inilaca. Terotehnologija (nauni prilaz održavanju sistema) predstavlja multidisciplinarni logistiki pristup u pronalaženju optimalne cijene održavanja životnog ciklusa i eksploataciji opreme. Ona je definisana kao kombinacija menadžerstva, finansija, inžinjerstva i drugih zanimanja primijenjenih na materijalna dobra da bi se radilo po što ekonominijoj cijeni njenog životnog ciklusa. Ovdje su prisutni svi logistiki elementi, kao i u sluaju integralne logistike. Cilj operacionih istraživanja u oblasti logistike jeste da se pronadju zakonitosti koje vladaju u raznim logistikim procesima. U tom smislu, potrebno je identifikovati postojee sisteme i utvrdjivati kakvi su odnosi izmedju raznih objekata i parametara u tim sistemima. Optimizacija logistikih procesa je glavni cilj operacionih istraživanja. Ovdje posebno treba napomenuti primjenu simpleks metoda i transportni problem. Predmet teorije masovnog opsluživanja je ustanovljenje zavisnosti izmedju karaktera toka trebovanja, broja kanala, produktivnosti kanala pomou pravila koja važe za sistem masovnog opsluživanja i njegovu efektnost. 9.

(29) LOGISTIKA. 1. Uvod u logistiku. Kibernetika je nauka o zakonima upravljanja složenim sistemima. Pod upravljanjem se u kibernetici podrazumjeva djelovanje na složeni dinamiki sistem, koji se ostvaruje pomou nose informaciju pri širokom korišenju složenih logistikih mehanizama povratne veze.. dinamikim korekciono signala koji operacija i. Logistika koristi mogunosti koje pruža savremena raunarska tehnika i u stanju je da detaljno analizira složene procese u raznim sistemima. Ona može i da prognozira razvoj tih procesa i sistema, kao i njegovu cijenu, potrebe i mogunosti, da vrši optimizaciju raznih procesa i sistema sa finansijskog i nekog drugog stanovišta. 1.3.2 Naune metode u logistici Za odreivanje bitnih karakteristika pojedinih elemenata logistike primjenjuju se razne metode naunog istraživanja i analize proizvodnih tehnologija, troškova uskladištenja i troškova prevoza (unutrašnjeg i spoljašnjeg), a to su: x analitike metode, x statistike metode, x matematike metode, x empirijske metode i x primjena vještake inteligencije, u prvom redu ekspertnih sistema. Analitikim i statistikim metodama vrši se analiza tržišta, analiza kvaliteta usluga i analiza troškova. Matematikim metodama mogu se, recimo, utvrditi cijene prevoza, kao na primjer:. C. Ts t

(30) Tpr km

(31) Q. gdje je: C - cijena prevoza po toni (n.j./tona), Ts - stalni troškovi na sat (n.j/sat), n.j - novana jedinica, t - vrijeme potrebno za prevoz tereta (Q/sat), Tpr- prosjeni troškovi po kilometru (n.j./km) Q - težina isporuene robe (u tonama) Za proraun maksimalnog skraenja vremena koje materijal-roba provede u procesu manipulacije (prometu), tj. za dobijanje optimalnih rezultata koristi se transportna metoda iz operacionih istraživanja. Empirijske metode se koriste radi uvida u postignute rezaltate rada u proteklom periodu. Analizom troškova utvruje se visina troškova prevoza, troškova uskladištenja i pakovanja, troškova manipulacije u proizvodnim objektima i skladištima itd.. 10.

(32) LOGISTIKA. 1. Uvod u logistiku. 1.4 TRENDOVI U OBLASTI LOGISTIKE Razvoj logistike i intermodalnog transporta u svijetu karakterišu sljedei trendovi: uvodjenje i primjena novih logistikih strategija, formiranje i izgradnja logistikih centara i mreža, primjena intermodalnog transporta, razvoj logistikih tehnologija, edukacija logistikih strunjaka, osnivanje logistikih društava i udruženja. Logistika strategija i novi trendovi na tržištu privredno razvijenih zemalja direktno utiu na oblikovanje, projektovanje, dizajniranje sistema i tehnologija transporta, skladištenja, pretovara, naruivanja, pakovanja i dr. Privredni sistem podliježe promjenama u pravcu primjene novih strategija.pod sve jaim dejstvom zahtjeva tržišta u pogledu kvaliteta logistike usluge, kao i u pogledu logistikih troškova. Uzajamno djejstvo izmeu novih logistikih koncepcija i novih informacionih tehnologija podrazumijeva dva aspekta: x Nove logistike koncepcije zahtijevaju odgovarajui tok informacija, koji se može ostvariti primjenom odgovarajue informacione tehnologije, x Nove informacione tehnologije omoguavaju razvoj i primjenu postojeih i novih logistikih koncepcija. Neke od novih logistiki koncepcija su: x Just-In-Time (JIT) x Outsourcing i Insourcing x Continous Flow Replenishment (CFR) x Efficient Consumer Response (ECR) Just – in – time strategija: Strategija “tano na vrijeme” podrazumijeva integrisan pristup proizvodnim i logistikim procesima, s ciljem da se prava roba u pravoj koliini potrebnog kaliteta nadje na pravom mjestu u pravo vrijeme. JIT teži eliminaciji nepotrebnih zaliha sirovina, poluproizvoda i gotovih proizvoda, nepotrebnog zadržavanja materijala u tokovima nabavke, proizvodnje i distribucije, nepotrebnog dupliranja skladišnih i transportnih sistema itd. Optimizacijom i eliminacijom logistikog lanca po strategiji JIT ostvaruju se višestruki efekti - smanjenje zaliha ( 35% - 75% ); skracenje proizvodnog procesa ( 80% - 90% ); indirektno poveanje produktivnosti ( 20% - 60% ); poveanje kvaliteta proizvoda ( 50% - 55% ) itd. Outsourcing i Insourcing: Koncept podrazumijeva rašlanjivanje profilnih i neprofilnih sistema i pravaca, sa ciljem da se izmjeste neprofilni sistemi (est sluaj za logistike sisteme), transport i skladištenje. Nosioci logistikih usluga idu u pravcu formiranja kompletne logistike usluge i specijalizacije za odredjene klase logistikih zahtijeva.. 11.

(33) LOGISTIKA. 1. Uvod u logistiku. 1.5 LOGISTIKA I OGRANIENJA Logistiki sistem primijenjen na poslovanje konkretnog preduzea ima odreena operativna ogranienja koja se manifestuju kao unutrašnja ili spoljašnja. Osnovna unutrašnja ogranienja su: - postojei, ve izgraeni proizvodni pogoni i skladišta, koja nameu pitanja da li zadovoljavaju tražene performanse, na kojoj lokaciji raditi nove pogone u cilju poveanja kapaciteta i dr. - sposobnost preduzea da obezbijedi nivo usluga koji e zadovoljiti potrebe kupaca, kada se istiu problemi usklaivanja proizvoda u skladu sa iskazanom potrebom kupaca, vrijeme od porudžbine do isporuke finalnog proizvoda, izbor naina transportovanja proizvoda, nain pakovanjakonstrukcija ambalaže itd. - uslovi prodaje, koji direktno utiu na nivo zaliha, a time indirektno i na planiranje proizvodnje i transport. Sa logistikog aspekta najvažnija spoljašnja ogranienja su: strategija konkurencije, državni propisi i nain transportovanja. Unutrašnja ogranienja preduzee može u izvjesnom smislu držati pod kontrolom, tj. može neposredno upravljati njima, dok spoljašnja ogranienja ne može držati potpuno pod kontrolom, tj. ne može neposredno upravljati njima.. 12.

(34) LOGISTIKA. 2. Logistika u industrijskom inženjeringu. 2. LOGISTIKA U INDUSTRIJSKOM INŽENJERINGU 2.1 LOGISTIKA - ELEMENTI I PODSISTEMI U odnosu na preduzee kao sistem, sa mnogim karakteristikama datim u prethodnom poglavlju, logistika se može posmatrati kao sistem koji sadrži elemente unutar posmatranog preduzea, kao i uticajne elemente van preduzea Da bi se identifikovali elementi logistikog sistema treba krenuti od opšte definicije po kojoj se pod "logistikom podrazumijeva prouavanje protoka materijala, poinjui od izvora sirovina, završavajui sa isporukom gotovih proizvoda krajnjim korisnicima ". Osnovni elementi logistike u industrijskom inženjeringu (sl. 2.1) su: x izvori sirovina (Isi), koji su van sistema preduzea i pripadaju sistemu tržišta nabavke (Tn), x skladišta materijala (SMj), koja pripadaju sistemu preduzea (Pd), x prizvodni pogoni (PPk), što pripada sistemu preduzea (Pd), x skladišta gotovih proizvoda (SPl), koja pripadaju preduzeu (Pd), x kupci finalnih proizvoda (Kpm), koji su van sistema preduzea i pripadaju tržištu prodaje (Tp). Prema tome, logistiki sistem (LGs) u funkciji industrijskog inženjeringa može se izraziti u obliku odreene funkcionalne zavisnosti: LGs = f (Isi, SMj, PPk, SPl, Kpm) gdje su: Isi SMj PPk SPl Kpm. i-ti izvor sirovine (i-ti dobavlja materijala); i=1-n j-to skladište materijala; j=1-s k-ti proizvodni pogon; k=1-p i-to skladište finalnih proizvoda; l=1-q m-ti kupac finalnih proizvoda; m=1-t SM1. PP1. SM2. Pd. SP1 SP2. PP1 Tp. Is. Kpm SMj. PP1. SPl. SMs. PP1. SPq. Sl.2.1 Elementi logistike u industrijskom inženjeringu 13.

(35) LOGISTIKA. 2. Logistika u industrijskom inženjeringu. Iz prikazanih relacija vidi se da su dati elementi povezani sa više podsistema u okviru logistikog sistema. To su sljedei podsistemi: x podsistem transporta, koji ine odabrana vrsta transporta (željezniki, drumski, vazdušni, brodski) i pravci kretanja robe izmeu dva ili više osnovnih elemenata, kao i izmeu samih pogona ili skladišta, x postojee zalihe sirovina, gotovih proizvoda i poluproizvoda na svim punktovima logistikog sistema, x podsistem za rukovanje materijalom, koga ini oprema za utovar i istovar, ureaji za utovar i istovar, oprema za pakovanje i paletizaciju, rukovanje kontejnerima i dr. x podsistem za terminiranje, koji se odnosi na odreivanje rokova poetka i završetka poslova po proizvodnim pogonima, kao i sinhronizaciju kretanja materijala izmeu pojedinih elemenata sistema (nabavka sirovina, otprema gotovih proizvoda), x podsistem informacija, koji ini tok i obrada informacija u koordinaciji pobrojanih podsistema. Logistiki sistema (LS) u industrijskom inženjeringu sadrži tri integrisana podsistema sa pravilima za donošenje odluka kada, koliko i koje materijale treba naruiti, kao i kada, koliko, kojim kupcima i koje proizvode treba otpremiti: x odsistem preduzea (PPD) x podsistem pregleda (PPG) x podsistem naruivanja (PN) PPD. PP PNP. OTN. PI. LS. DT T=t. QN. SZ. IS. STS. PPG. PQN. DQ. PN. Sl.2.2 Logistiki sistem u industrijskom inženjeringu Podsistem preduzea (PPD) u kome se, na osnovu predvianja iz minulih perioda (PP) i posljednjeg izvještaja (PI), vrši proraun predvianja (PNP), što ini bazu za odreivanje take naruivanja (DTN). 14.

(36) LOGISTIKA. 2. Logistika u industrijskom inženjeringu. Podsistem pregleda (PPG) u kome se na osnovu utvrene take naruivanja iz prethodnog podsistema formira datotetka podataka za naruivanje (DTN) i izvršenog sravnjenja zaliha (SZ), donosi odluka o tome da li je pravo vrijeme (T=t) za naruivanje. Ako jeste, utvruje se koliina za naruivanje (QN), sainjava informacija za snabdijevanje (IS) i na taj nain izlazi iz sistema (LS) i ulazi u sistem tržišta snabdijavanja (STS). Podsistem naruivanja (PN) u kome se vrši proraun koliine naruivanja (PQN) na osnovu koga se sainjava datoteka naruene koliine (DQN), što predstavlja bazu za konano utvrivanje koliine koju treba naruiti. 2.2 LOGISTIKA I TRANSFORMACIONI PROCES PREDUZEA U teoriji proizvodnje izuavaju se zakonitosti funkcionisanja svih procesa koji utiu na transformaciju materijala u funkciji zadovoljenja odreenih društvenih potreba. Transformacionih procesa može biti više, ali je karakteristika svih da imaju skup ulaznih i izlaznih tokova. Pod ulaznim tokovima podrazumijevaju se oni elementi (sirovine, materijali, energija, informacije) koji ulaze u proizvodne procese, ijom transformacijom mogu da se dobiju gotovi proizvodi koji podmiruju neku od društvenih potreba. Izlazni tokovi su gotovi proizvodi, ali i pratei elementi - kako upotrebljivi, tako i otpadni. Prilikom projektovanja novog preduzea ili reorganizacije postojeeg, djelimino ili u cjelini koristi se kibernetski model procesa (sl.2.3). O U. I. Ptr. Sp. U - ulaz (input) I - izlaz (output) Ptr- proces transformacije Sp - povratna sprega O - okolina. Sl.2.3 Kibernetski model procesa Ulazni elementi u procesu transformacije su: x M - materijal, x S - sredstva za rad, x L - radna snaga, što se može izraziti proizvodnom funkcijom Q=f (M, S, L) gdje je Q - rezultat transformacionog procesa. S obzirom da poslovni sistem djeluje u okolini, ije su karakteristike robno-novane, to se ulazni elementi mogu izraziti u novanom obliku kada dobijaju karakteristiku troška i to: x troškovi materijala Tm=Wmd x M x troškovi sredstava za rad Ta =Wa x S 15.

(37) LOGISTIKA. 2. Logistika u industrijskom inženjeringu. x troškovi živog rada Tr =Wr x L gdje su Wmd, Wa, Wr - odgovarajue cijene utrošaka. Postojeom strukturom i mogunošu promjene stanja u vremenskom toku (t) u preduzeu se odvija proces transformacije (Ptr) u kome se realizuje cilj proizvodnog procesa - proizvodnja odreene koliine gotovih proizvoda (Qo). Usljed razliitih uticaja unutar sistema, kao i onih koji dolaze iz okruženja, preduzee ne ostvaruje maksimalno moguu koliinu proizvoda (Qmax) ve koliinu Qo. Na bazi prethodnog mogue je ustanoviti stepen iskorišenja transformacione sposobnosti sistema kao:. Kt. Qo Q max. Oigledno da je poboljšanje stepena iskorišenja prema datom obrascu mogue približavanjem koliine Qo koliini Qmax. To znai da transformacioni sistem mora permanantno da mijenja svoje stanje približavajui ga optimalnom. Promjena tog stanja ostvaruje se otklanjanjem poremeajnih dejstava u sistemu sljedeim aktivnostima: x sprjeavanjem da u proizvodni proces uu materijali sa greškama, x otklanjanjem otkaza sredstava za rad, x otklanjanjem organizacionih propusta, x otklanjanjem poremeajnih dejstava izazvanih uticajem okoline, gdje su naješe promjene u uslovima privreivanja, ekološka ogranienja, zakonska ogranienja, neuravnoteženost u procesu snabdijevanja, krizne situacije u okruženju i dr. p M. Ts. Q. P. pi S. T t. Sl.2.4 Transformacija u logistikom okruženju Radi kontinuiranog ostvarenja rezultata transformacionog procesa, preduzee mora da vrši kontinuirana ulaganja u taj proces. U procesu ulaganja preduzee mora da ima vrstu vezu sa okolinom. Veza sistem - okolina, realizuje se preko dva bazna odnosa (sl.2.4): a) preduzee - tržište snabdjevaa (Ts) i b) preduzee - tržište prodaje (P).. 16.

(38) LOGISTIKA. 2. Logistika u industrijskom inženjeringu. Prvi odnos (a) karakteriše mogunost okoline da udovolji potrebama ulaza (M) preduzea, a drugi (b) karakteriše mogunost okoline da apsorbuje gotove proizvode (Qo) i to sve u vremenskom toku t (sl.2.4). Mogunost okoline da obezbijedi preduzeu element inputa - M, iskazuje se preko tržišne ponude (S). S obzirom da preduzee posjeduje odreenu transformacionu sposobnost (Qmax), to je neophodno kontinuirano obezbeenje inputa -M da bi ono postiglo odreeni nivo te sposobnosti - Q (Qmin<Q<Qmax). To znai, da bi proces transformacije mogao da se odvija bez zastoja, mora biti ispunjen uslov:. StM Takoe, preduzee e postii u potpunosti svoj cilj, samo ako kao output obezbijedi onu koliinu svojih proizvoda (Qo) koja je potrebna okolini, tj.. Qo t P 2.3 LOKACIJA OBJEKATA Izbor lokacije industrijskih i komercijalnih objekata (fabrike, skladišta, mega marketa itd.) spada u domen fundamentalnih logistikih sa dugoronim karakterom. Mnogobrojni su faktori koji odreuju ekonominost i cjelishodnost izgradnje pomenutih objekata na datoj lokaciji i svi su uglavnom logistikog karaktera: x lokacija sirovinskih baza, x mogunost snabdijevanja potrebnim vrstama energije, x vrsta transporta i blizina saobraajnica, x udaljenost od potencijalnih kupaca, x vrsta transporta resursa i gotovih proizvoda, x položaj i vrsta ve izgraenih industrijskih objekata, x troškovi distribucije i troškovi proizvodnje, x mogunost odvoenja otpadnih voda, x povoljnost topografskih, geoloških, hidrometeoroloških i klimatskih uslova, x blizina naseljenih mjesta i njihove karakteristike (geografski položaj fabrike), x strateški uslovi izgradnje i opstanka fabrike, x mogunost obezbjeenja radne snage, x ne zanemarivati sporedne troškove (kapaciteti za ishranu, sanitetski uslovi, sanitarno higijenski uslovi, prostor za parkiranje, premije osiguranja itd.) Od svih nabrojanih faktora uticajnih za izbor lokacije industrijskih i komercijalnih objekata, polazi se od: x lokacija sirovinskih baza - dobavljai x udaljenost od potencijalnih kupaca. 17.

(39) LOGISTIKA. 2. Logistika u industrijskom inženjeringu. Suština analize je u sljedeem: širi region treba postaviti u koordinisani sistem, popisati sve potencijalne dobavljae i sve potencijalne kupce i unijeti u sistem njihove koordinate(sl.2.5), tj: Di(xi, yi), Kj(xj, yj) gdje su: xi, yi - koordinate i-tog dobavljaa u km, xj, yj - koordinate j-tog kupca u km y D2 Di K2 yL. L D1. Kj. 0. xL. x. Sl.2.5 Geometrijsko odreivanje koordinata objekta Istovremeno, potrebno je popisati koline sirovina koje se nabavljaju od definisanih dobavljaa (Gi) i koliine gotovih proizvoda (Gj) koje se plasiraju prema definisanim lokacijama kupaca u tonama (t). Zatim se sastavlja tabela budue dopreme materijala i otpreme gotovih proizvoda (tabela 1). Tabela 2.1: Proraun koordinata lokacije objekta u odnosu na dobavljae (D) i kupce (K) DOPR EMA D1 D2 . Dm 6 OTPR EMA K1 K2 . Kn 6. 18. Gi, i=1-m. xi. yi. Gi x i. Gi y i. G1 G2 . Gm 6 Gi Gj, j=1-n. x1 x2 . xm. y1 y2 . ym. xj. yj. G1 x1 G2 x2 . Gm xm 6 Gi xi Gj x j. G1 y1 G2 y2 . Gm ym 6 Gi yi Gj y j. G1 G2 . Gn 6Gj. x1 x2 . xn. y1 y2 . yn. G1 x1 G2 x2 . Gn xn 6 Gj xj. G1 y1 G2 y2 . Gn yn 6 Gj yj.

(40) LOGISTIKA. 2. Logistika u industrijskom inženjeringu. Na osnovu uraene tabele mogue je odrediti koordinate "idelane lokacije" objekta uz primjenu sljedeih formula:. xL. 6Gi xi 6G j x j 6Gi 6G j 6G i y i 6G j y j. yL. 6Gi 6G j. Ako se traži najpovoljnija lokacija s obzirom na obezbjeenje sirovina, onda koordinate lokacija treba raunati prema izrazima:. xd. 6Gi xi 6Gi. yd. 6Gi y i 6Gi. Najpovoljnija lokacija sa ciljnom funkcijom minimiziranja troškova distribucije (otpreme) gotovih proizvoda rauna se prema izrazima:. xo. 6G j x j 6G j. yo. 6G j y j 6G j. Pri proraunu idealne lokacije objekta, osim datog prorauna geografske lokacije, konana odluka se donosi uzimanjem u obzir i ostalih faktora bitnih za lokaciju fabrike. Pri odreivanju budue lokacije za novi objekat (ili dislokaciju postojeeg) znaajnija je analiza transportnih troškova od same udaljenosti u dužinskim jedinicama, samim tim što se cijena prevoza ne poveava u direktnoj srazmjeri sa udaljenošu. Ovo se rješava primjenom transportnog problema koji slijedi u drugim poglavljima. Treba uzeti u obzir da su razvijeni reoni vrlo privlani za lokaciju kapaciteta za proizvodnju, što dovodi do velike gustine naseljenosti. Na primjer, veliki gradovi svijeta i vrlo su se brzo proširivali zahvaljujui lociranju preduzea koja se bave proizvodnjom, a posebno preduzea ija je djelatnost vezana za društveno-korisne usluge. Proširenje gradova zatim ima povratno djejstvo na lociranje novih preduzea, što multiplicira uslove za razvoj i gradova i preduzea.. 19.

(41) LOGISTIKA. 3.Logistika u velikim sistemima. 3. LOGISTIKA U VELIKIM SISTEMIMA Puni znaaj logistiki sistemi dobijaju u velikim sistemima, ija osnovna funkcija ima ekonomsko-komercijalni karakter (ekonomsko– komercijalni logistiki sistemi), a odnosi se na razne djelatnosti tih sistema, kako je to prikazano na sl.3.1.. Zdravstvene i druge inst.. Novinske organizacije,radio i TV. Vojska, policija. Banke i sline ustanove. Komunalni sistemi. Energetski sistemi. Graevinske organizacije. Naftovodi, gasovodi. Saobraaj. EKONOMSKO-KOMERCIJALNA LOGISTIKA. Sl.3.1 Najvažniji korisnici ekonomsko-komercijalnih logistikih sistema 3.1 LOGISTIKI SISTEMI U SAOBRAAJU Poznato je da su transportno–uslužne organizacija zasnovane na komercijalnoj osnovi. Njihova osnovna misija je transport roba i putnika. Da bi ispunile svoju misiju, transportno-uslužne organizacije moraju da raspolažu: x posebno obuenim kadrom; x velikim brojem posebnih objekata; x mnogim postrojenjima za manipulaciju i transport; x putevima, prugama, aerodromima, lukama; x prirodnim resursima raznih vrsta energija; x automatizovanim transportnim ureajima; x ureajima i instalacijama veze; x automatizovanim informacionim sistemom za prikupljanje i obradu podataka; x signalno – sigurnosnim uredjajima itd.. 20.

(42) LOGISTIKA. 3.Logistika u velikim sistemima. Obuka Snadbjevanje Istrazivanje Veza LOGISTIKI SISTEM U SAOBRAAJU. Projektovanje. Izgradnja. Održavanje Informatika. Integralna log.podrska tehnickih sistema uredjaja Automatizovani upravljacki sistem. Sl.3.2. Logistika struktura u saobraaju Za obavljanje zadataka iz svoje osnovne misije, transportno-uslužne organizacije treba da logiki uskladjuju više drugih pomonih aktivnosti (sl.3.2): x fundamentalna i primjenjena istraživanja u oblasti transporta; x obrazovanje i školovanje kadra; x snadbijevanje izvorima raznih vrsta energije; x projektovanje i investicionu gradnju specijalnih objekata i postrojenja; x investiciono održavanje objekata; x integralnu logistiku rada svih tehnikih sistema i uredjaja; x izgradnja i projektovanje posebnih sistema veza; x projektovanje, razvoj i izgradnju automatizovanog signala sigurnosnog sistema i sistema automatizovanog upravljanja saobraajem (željeznice, avio prevoz); x projektovanje, izgradnju i usavršavanje automatizovanog informativnog sistema za prikupljanje i obradu podataka potrebnih za sistem saobraaja, snadbjevanje, održavanje, eksploataciju. Navedeni korisnici sistema logistike karakterišu se svojom osnovnom misijom transportnih usluga, prevoza ljudi i raznih roba. Svi pomenuti prevoznici rade na komercijalno–ekonomskim principima, a kao osnovna sredstva koriste razne prevozne uredjaje u razliitim prirodnim sredinama (vazduh, kopno, more). Medjutim, da bi uspješno obavljali svoju osnovnu djelatnost, ovi izvršioci transportnih usluga moraju da obavljaju i razne logistike zadatke: x obezbjedjenje potrebnog strunog kadra; x nabavka osnovnih tehnikih sredstava za svoju djelatnost, pratee opreme i TMS; 21.

(43) LOGISTIKA x x x x x x. 3.Logistika u velikim sistemima. obezbjedjenje pogonskog motora; izgradnja zranih i lunih pristaništa i potrebnih skladišta njihovog investicionog održavanja; obezbjedjenje prevoznih veza; kod zranih i brodskih prevoznika obezbjedjenje radarske i radio– navigacione službe; obezbjedjenje informacionog sistema; integralna logistika podrška svih vrsta tehnikih sistema i TMS, koji se koriste u osnovnoj i pomonoj djelatnosti.. U transportnom procesu razlikuje se multimodalni transport i intermodalni transport.. monomodalni. transport,. Monomodalni transport: Ako se transport obavlja samo jednim oblikom transporta ( drumom, željeznicom, plovnim putem, morem, vazduhom) takav se transport definiše kao monomodalni transport. Multimodalni transport: Ako se koristi više vidova transporta u kojima se roba pretovara prilikom prelaska s jednog vida transporta na drugi, takav transport se naziva multimodalni. Intermodalni transport: Obavlja se snadbjevanjem dva ili više vidova saobraaja uz primjenu jedne te iste tovarne jedinice, bez manipulisanja teretom (da se koliina utovarene transportne robe u transportnu jedinicu ne mjenja) – primjena kontejnera. 3.2 LOGISTIKA VELIKIH ORGANIZACIJA. Automatika i signalizacija Komunikacija. Gradnja objekata. Investiciona odrzavanja. Logistika velikih privrednih organizacija. Integralna logistika tehnickih sistema uredjaja. Kadrovi Informatika. Sl.3.3 Logistika struktura velikih preduzea Pod korisnikom opšte tehnike logistike smatraju se velike organizacije (sl.3.3), koje za izvršavanje svoje osnovne misije, koja je i sama logistike prirode, raspolažu i velikim tehnikim postrojenjima, instalacijama, a ne 22.

(44) LOGISTIKA. 3.Logistika u velikim sistemima. spadaju u industrijska preduzea (naftovodi, gasovodi, vodovodi, toplovodi, elektrodistribucija i sl.). Sva ta preduzea moraju da se bave odreenim prateim aktivnostima, logistikom, kao što su: x organizacija veza; x automatika i signalizacija; x informatika sa obradom podataka; x projektovanje i gradnja objekata; x održavanje postrojenja i objekata; x obuka i specijalizacija kadra; x specijalni tehniki sistemi i uredjaji i sl. 3.3 VOJNA LOGISTIKA Vojna logistika je pretea svih ostalih logistikih sistema. Ne ulazei u detalje vojnih logistikih sistema, koji su prikazani na sl.3.4., oigledna je zavisnost osnovnih vojnih procesa od procesa odgovarajueg obezbjeenja u vidu logistikih aktivnosti. Ova logistika funkcija u savremenoj vojsci ima specifine dimenzije i znaaj. Poznato je da se pred vojsku postavlja zadatak obezbjeenja žive sile i materijala na velikim rastojanjima, pod otežanim uslovima usljed borbenih djejstava. Današnje strategijske zamisli velikih vojski svijeta u tom pogledu pred logistiku postavljaju ogromne zadatke, kao što su: x planiranje, razvoj i proizvodnja transportnih sredstava velikih mogunosti; x upravljanje kretanjem transporta; x organizacija saobraaja i njegovo regulisanja u mirnodopskim i ratnim uslovima; x praenje robe u tranzitu (veza); x organizacija kontejnerskog transporta (integralni transport); x organizacija transporta posebno osjetljive tehnike (eksplozivna sredstva, zapaljiva hemiska sredstva, municija, rakete i nuklearna TMS), intendantski materijal i dr; Da bi se obavili kompleksni zadaci logistike u velikim vojskama, postoje posebne vojne organizacione cjeline i komande na raznim nivoima komandovanja koje se bave ovom problematikom. Da bi se omoguilo praenje robe u tranzitu, logistiari treba da znaju lokaciju svoje robe duž kanala dotura, kao i mogunosti i potrebe primalaca.. 23.

No results found