Teoria Dhe Praktika Parlamentare- Shenime

Full text

(1)
(2)

PARIMET E ORGANIZIMIT POLITIK TE SHTETIT DHE PUSHTETIT

Oganizimi territorial dhe ndarja vertikale e pushtetit shteteror mbi bazen e dy parimeve:

Centralizimi-shteti organizohet ne njesi administrative-territoriale,por jo konstituive.Organizimi i pushtetit behet mbi bazen e perqendrimit te vendim-marrjes ne organet qendrore.

Decentralizimi-shteti organizohet ne njesi te medha

politiko-territoriale (provinca apo krahina,republika autonome,kantone,lande etj.

Pushteti organizohet mbi bazen e shperqendrimit te vendim-marrjes nga organet qendrore ne organet e njesive konstuive-themeluese shteterore,te cilat ne shtete te ndryshme emertohen me emra te ndryshem.

Ndarja horizontale e pushtetit shteteror

Pushteti shteteror organizohet ne baze te dy parimeve kryesore:

Parimi i unitetit te pushtetit-perqendrimi i pushtetit vetem te nje organ i shtetit,zakonisht ne organin perfaqesues.Ishte karakteristike e sistemit politik socialist,pastaj e pushtetit pas revolucionit francez dhe e monarkive apsolute.

Parimi i ndarjes se pushteteve-ndarja e pushtetit ne mes te tri institucioneve kryesore:kuvendi-qeveria-gjykata,ne te cilat perqendrohet i gjithe pushteti politik i vendosjes themelore politike,zbatimit dhe gjykimit te kontesteve,qofshin ne mes te qytetareve apo ne mes tyre dhe shtetit.

1. I pari (Kuvendi)-pushteti legjislativ 2. I dyti-pushteti ekzekutiv

3. I treti-Pushteti gjyqesor

Ideologet e parimit te organizimit te pushtetit

Platoni-(libri:Republika)e perkrahte aristokracine,pra te qeverisjes se pakices

Aristoteli- (libri:Politika)konsderohet nismetari i ides se ndarjes se pushteteve,permes “qeverisjes se perzier”…disa ceshtje vendosen nga shumica,disa nga nje numer i vogel,kurse disa tjera nga vetem nje njeri.Pra perzierje e demokracise,oligarkise dhe monarkise

.Arsitoteli kishte drone se demokracia mund te shnderrohet ne ohlokraci(sundim i turmes),aristokracia ne oligarki (pakice te

(3)

pasurish,te familjeve ne ze,udheheqesve karizmatik shpirteror etj) dhe,monarkia ne tirani (sundim absolut i pa kufizuar i individit).

Tomas Hobs –anglez,’’homo homin lupus est..njeriu per njeriun eshte ujk.Libri ‘’Leviathan’’,1651 Sovraniteti nen kontrollin apsolut te mbretit

Xhon Lloku-filozof anglez,

 (LIBRI:Dy traktate per qeverine,1689)-ndarjen e pushtetit e konsideronte parandalim te tiranise.Pushteti,sipas tij ndahet ne:LEGJISLATIV,EKZEKUTIV DHE FEDERATIV

Monteskje –filozof francez (LIBRI:Ne frymen e ligjit,1748)-pushtetin e ndane ne:LEGJISLATIV,EKZEKUTIV DHE GJYQESORE

Zhan Zhak Ruso,’’Kontrata shoqerore’’,1762…baze per sovranitetin e popullit-republikanizmin klasik.Kunder demokracise perfaqesuese

Demokracia

Nga greqishtja demos –popull dhe cratia-pushtet pra qeverisje e popullit

greqisht, "sundim i popullit", formë shtetërore, në të cilën pushteti del nga

populli dhe (apo) ushtrohet direkt apo indirekt prej tij.

Demokracia është regjim apo sistem politik ku pushteti ushtrohet nga

populli drejtpërdrejt ose nëpërmjet organeve te zgjedhura ku shtetasit

gëzojnë liri dhe te drejta te barabarta .

Në Evropë, demokracia u zhvillua në fillim në qytet-shtetet greke si

demokraci direkte apo e drejtpërdrejtë. (...)

Demokracia moderne doli në fillim nga luftërat besimtare kalviniste të

shek. XVII, posaçërisht në Skoci, Angli dhenë Holandë, vende këto, në të cilat

komuna u bë mbajtëse e jetës fetare dhe politike, si dhe nga doktrina

iluministe, kryesisht nga pikëpamjet e tij mbi lirinë dhe barazinë e të gjithëve

dhe nga rëndësia normative e mendimit të arsyeshëm të çdonjërit mbi

shtetin dhe shoqërinë.

(4)

Edhe në shtet ekzistojnë dy mundësi vendosjeje, si në familjen tonë të vogël.

Edhe këtu, mundësia e parë është ajo kur një njeri vendos se çfarë do të

bëhet, njëri pra, ai që mban në dorë telekomandën. Këtë person po

e quajmë qeveritar, meqë ai qeveris shtetin, pra përcakton programin e tij.

Ky qeveritar ka shumë pushtet dhe udhëheq njerëzit e tjerë, popullin. Populli

në këtë rast nuk ka shumë influencë, ajo ka vetëm pak të drejta. Ajo nuk

mund ta marrë në dorë telekomandën, kështu që s'i mbetet

tjetër veçse ta lërë qeveritarin të vendosë për programin (dadalos)

Tiparet e shtetit demokratik-gjashte elemente themelore

Zhgjedhjet.

(5)

Në demokraci, i gjithë pushteti del nga populli. Ai zgjedh qeverinë për një

kohë të caktuar. Zgjedhjet janë shenjë tipike e demokracisë.

Parlamenti

Përfaqësuesit e zgjedhur të popullit mblidhen në parlament, nxjerrin ligje,

miratojnë buxhetin etj

Qeveria

Asnjë shtet nuk mund të funksionojë pa qeverinë e tij dhe administratën

përkatëse, e cila zbaton ligjet

Ndarja dhe baraspesha e pushteteve

Sistemi checks and balances kujdeset që të mos krijohet një përqendrim i

tepërt i pushtetit në shtetin demokratik, sepse pushteti josh keqpërdorimin.

Opozita qëndron përballë qeverisë, e kontrollon atë dhe përpiqet të bëhet

alternativëmë e mirë për zgjedhësit.

Shteti juridik

Në demokraci, i gjithë pushteti është i bazuar në ligje. Vetë

sovraniteti i popullit i gjen kufijtë e tij në të drejtat themelore.

Elementet e Demokracisë

Elementet kryesore te demokracisë janë:

-Sovraniteti popullor,

-qeverisja e se drejtës -shteti ligjor,

-ndarja dhe kufizimi i pushtetit,

-zgjedhjet e lira re drejtpërdrejta dhe pluraliste,

-sigurimi dhe garantimi i lirive dhe te drejtave të qytetarëve,

-pluralizmi politik dhe ekonomik ,

-përgjegjësia politike,

-procedura demokratike e ,marrjeve të vendimeve dhe

-kultura dhe toleranca politike

(6)

1-Demokracia e poliseve greke.

2-Demokracia liberale borgjeze

3-Demokracia socialiste e bazuar ne diktaturën e proletariatit

4-Demokracia bashkëkohore e bazuar në shtetin modern juridik

Sipas raporteve te demokracive me raportet shoqërore dallojmë:

1-DEMOKRACINË FIKTIVE-mospërputhja e plotë në mes te parimeve

demokratike të proklamuara me aktet juridike dhe p[politike te një

shtetit dhe praktikës së shkeljes flagrante të këtyre parimeve .

2-DEMOKRACIA FORMALE- ku me akte kushtetuese dhe ligjore

proklamohen parimet demokratike dhe barazia para ligjit kurse ne

jetën e përditshme këto parime nuk realizohen por cenohen dhe

shkelen nga organet dhe institucionet shtetërore.

3-DEMOKRACIA REALE- ku parimet demokratike të proklamuara me

akte juridike dhe politike zbatohen dhe materializohen nga organet dhe

institucionet shtetërore

DEMOKRACIA E DREJTPËRDREJTE

Bazohet në qeverisjen e drejtpërdrejtë të qytetarëve dhe popullit me

pushtetin shtetëror, pra kjo shprehet me parimin “ sovranitetit buron nga

populli dhe i takon atij” dhe format e kësaj demokracie janë: Referendumi,

plebishiti, iniciativa popullore,tubimet zgjedhore dhe forma të tjera

të deklarimit personal.

Referendumi nënkupton deklarimin e drejtpërdrejtë personal të

qytetarëve ( popullit) për ndonjë akt juridik të pushtetit apo për

ndonjë çështje tjetër për të cilën organi kompetent duhet të

marr vendim.

Vullneti përmes referendumit shpreh interesat e qytetarëve dhe

ka fuqinë e ligjit dhe obligim te gjithë ta zbatojnë vendimin.

Zakonisht çështja në referendum formulohet përmes pyetjeve

konkret në të cilat shtetasit përgjigjen me po ose jo.

(7)

Nëse shumica e trupit elektoral përgjigjet në mënyrë pozitive

atëherë referendumi konsiderohet se është i suksesshëm.

Referendumi sipas lëndës ( llojit të aktit) për të cilin vendoset

ndahet në:

-referendum legjislativ, (dy menyra:në miratimin e

drejtpërdrejtë të ligjeve dhe me dhënjën paraprake të

pëlqimit të popullit për nxjerrjen e ligjeve)

-referendum kushtetues,

-referendum politik-statusor dhe

-referendum lokal

Referendumi Legjislativ

Ёshtë deklarimi i drejtpërdrejtë i qytetarëve në procesin legjislativ dhe kjo

pjesëmarrje mund të shprehet në dy mënyra : në miratimin e drejtpërdrejtë

të ligjeve dhe me dhënjën paraprake të pëlqimit të popullit për nxjerrjen e

ligjeve.

Referendumi Kushtetues-

Ёshtë deklarimi i drejtpërdrejtë i qytetarëve për aktin themeltar juridik të

shtetit-kushtetutën. Ky deklarim ka fuqi konstituive dhe vendimmarrëse dhe

obligon parlamentin të shpall ose të refuzojë kushtetutën varësisht nga

deklarimi.

Referendumi Politik-Statusor,

Ё shtë forma më e shpeshtë dhe përfshin marrjen e vendimit që përcakton

statusin politik të shtetit dhe zbatohet kur formohet shteti i ri, shpallet

shkëputja nga shteti ekzistues, shpallja e pavarësisë, bashkimi me shtetin

tjetër, hyrja ose lidhja federale ose konfederate me shtet e tjera, ndërrimi i

regjimit politik, përcaktimi i formës qeverisëse etj.

Referendumi Lokal-

Zbatohet në rastet kur merret vendim në sferën e urbanizimit, investimeve,

infrastrukturën komunale, shpalljen e vetëkontributit të qytetarëve për

ndërtimin e objekteve vitale.

(8)

Referendumi bazë të karakterit dhe pasojave juridike të vendimit të

marra në referendum dallojmë:

Referendumi I Detyrueshëm-

Ku për miratimin e një akti juridik apo të ndonjë çështje tjetër politik në

kushtetutë ose në ligj , caktohet shprehimisht vendosja përmes referendumit

.Në këto raste vendimi i marrë ka karakter obligues që organet shtetërore të

marrin vendim në pajtim me rezultatin e referendumit.

Referendumi Fakultativ-

Paraqet formën e drejtpërdrejtë të deklarimit të qytetarëve që nuk i obligon

organet shtetërore në marrjen e vendimit , mirëpo ne rast se për shkak të

rëndësisë se ndonjë vendimi organet shtetërore vendosin që çështja të

nxirret në referendum atëherë vendimi i marrë përmes referendumit nga

qytetarët i obligon organet që ta zbatojnë. ( Sidomos në raste kur ka

mospajtime në opinion për marrjen ë një vendimi politik ose akti juridik)

Referendumi Konsultativ-

Zbatohet në raste kur organet para vendimit ose pas marrjes së tij

dëshirojnë të njoftohen me mendimin dhe vullnetin e trupit elektoral.

Shpallja e këtij deklarimi nuk ka detyrim ligjor për organet shtetërore dhe

rezultatet e tij kanë karakter këshillëdhënës dhe jodetyrues.

Plebishiti-

Eshtë formë e realizimit të demokracisë së drejtpërdrejtë kur vendoset për

çështje të rëndësishme si forma e regjimit politik, bashkimi ose ndarja me një

shtet tjetër, dhënia e besimit ndonjë lideri partiak etj.

Pra por dallim pre referendumit për deklarim nuk ka ndonjë akt juridik

konkret por çështje që janë të lidhura me strukturën e shtetit dhe mënyrën e

qeverisjes.

Dallim tjetër është se referendumi ka të bëjë me deklarim po ose jo ndaj një

akti juridik kurse plebishiti deklarim ndaj një individi.

(9)

Zbatimi i kombinuar referendum dhe plebishitit bëhet kur qytetarët krahas

deklarimit për ndonjë akt juridik deklarohen edhe me atë se i japin besimin

një individi për qeverisje.

Iniciativa Popullore-

Nënkupton autorizimin e trupit elektoral që të ndërmarrë iniciativë për

fillimin e procedurës për nxjerrjen e kushtetutës, ligjit ose të ndonjë akti

tjetër juridik për zgjedhjen ose shkarkimin edonjë funksionari nga funksionet

politike. Iniciativa më së shpeshti paraqitet si nismë që i drejtohet

parlamentit për miratimin e ndonjë ligji dhe përmes mbledhjes se caktuar të

nënshkrimeve për propozimin e kandidatëve për parlament, shef shteti etj .

Tubimet e Zgjedhësve

Janë tubime ku zgjedhësit diskutojnë dhe marrin vendime për punën e

përfaqësuesve të tyre në organet shtetërore dhe ushtrojnë kontrollin politik

ndaj tyre si dhe bëjnë kandidimin për deputet, caktojnë listat kandiduese etj

Anketat dhe Intervistat

Janë formë e deklarimit personal të qytetarëve përmes të cilave organet

shtetërore , institucionet e tjera politike shtetërore dhe jo-shtetërore bëjnë

hulumtimin e opinionit publik dhe te disponimit të tyre lidhur me ndonjë akt

juridik apo politik apo veprim tjetër të organeve shtetërore . vendimet e tilla

nuk kanë karakter obligues por ndihmojnë në marrjen e vendimeve . Anketa

sidomos ndihmojnë lidhur me popullaritetin e personaliteteve publike në

popull dhe sidomos aplikohen në prag të zgjidhjeve parlamentare , pastaj për

prestigjin e kandidatëve etj

(10)

Dy teori per demokracine

Teoria e homogjenitetit e ndikuar nga Ruso bazohet në vullnetin e

bashkuar (homogjen) të popullit dhe në mirëqenien e përgjithshme të

dhënë (teoria e "identitetit" e demokracisë). Ajo mohon legjitimitetin

e konflikteve të interesave. Në këtë botëkuptim, demokracia

nënkuptohet si identitet i qeverisësve dhe i të qeverisurve.

Parimi i përfaqësimit mohohet parimisht: sipas tij, vullneti i popullit nuk

mund të përfaqësohet (“demokrcia totalitare”,”diktatura e proletariatit

“,”tirani e shumices”,pra forma te degjenerimit te demokracise direkte

Teoria e konkurrencës niset nga ekzistenca dhe argumentimi i

(11)

shoqërinë pluraliste duhet të dalë nga procesi i hapur i diskutimeve

mes interesave të grupeve heterogjene, për të cilën nevojitet një

minimum bindjesh të përbashkëta.

Zgjidhje të drejta absolute nuk mund të ketë për shkak të shumëllojshmërisë

së mendimeve dhe konflikteve sociale

Parimi i shumicës konsiderohet si bazë për marrjen e vendimeve

Mbrojtja e theksuar e pakicave përbën pjesën konstitutive të këtij

botëkuptimi mbi demokracinë . “demokraci perfaqesuese”

(12)

Sistemet jodemokratike

Sistemi totalitar

Totalitarizmi përbën polin e kundërt të sistemeve demokratike.

Sistemet klasike totalitare - nazizmi dhe sistemi sovjetik i Stalinit -

karakterizohen nga tiparet që vijojnë:

Ekzistenca e një partie tё vetme, e cila legjitimitetin e saj nuk e

përcakton nga zgjedhjet dhe nuk e pranon vullnetin e popullit si barrierë të

pushtetit të saj.

Nga ana tjetёr, ajo kupton si detyrë të saj ndikimin ne vullnetit të

popullit duke u bazuar në pikëpamjet e saj vetjake

(13)

Thelb i ideologjisë naziste dhe asaj komuniste ishte sundimi i botës nga

"raca ariane", më saktë arritja e një shoqërie "pa klasa".

Pranimi i pikëpamjeve tё pushtetarёve, pёr qytetarёt në sistemet

totalitare ёshtё i detyrueshëm. Atyre nuk iu lejohet të qëndrojnë mënjanë

dhe të tërhiqen në sferën e tyre të lirë private. Ata janë të detyruar të

përkrahin në mënyrë aktive pikëpamjet sunduese.

Sistemi autokratik

Në këto sisteme, zgjedhjet janë të manipuluara. Në dallim nga sistemet

totalitare, për keto, jo botëkuptimet, por ruajtja e pushtetit luan rol

vendimtar.

Në kushte normale lejohet pluralizmi i kufizuar, me kusht që ai të mos sjellë

rrezik për sistemin. Mobilizimi i popullit në të mirë të një botëkuptimi të

caktuar, i cili zëvendëson rolin e besimit fetar nuk është tipike për këto

sisteme. Për më shumë, elita nё pushtet është në gjendje ta tolerojë sferën

private, e madje edhe pikëpamjet e kundërta politike të banorëve, me kusht

që të mos ushtrohet kritikë publike ndaj qeverisë.

Nje nga dallimet eshte fakti se qytetari në sistemet autoritare është i

detyruar vetëm te durojë, e jo domosdoshmerisht ta përkrahë qeverinë,sic

eshte rasti ne totalitarizem

Mund te kesh edhe bindje tua,mjafton qe ato te mos jene kunder qeverise

Disa mendime per demokracine

Demokraci do të thotë të kesh zgjedhje. Diktaturë do të thotë të vihesh para

zgjedhjes.Jeannine Luczak

Demokracia jeton nga mosmarrëveshjet, nga diskutimet për gjetjen e rrugës

së vërtetë. Për këtë arsye, pjesë përbërëse e saj është edhe respektimi

i mendimit të të tjerëve.Richard von Weizsacker

Unë kuptoj me termin demokraci ndarjen e barabartë të shanseve për të

dobëtin dhe të fortin.Mahatma Gandhi

Ai që synon ta çojë përpara demokracinë në vendin e tij, nuk duhet të presë

për te marrë lejen. Bulent Ecevit

(14)

Diktaturat janë rrugë me një drejtim. Në demokraci ekziston edhe drejtimi

i kundërt. Albert Moravia

Demokraci nuk do të thotë "unë jam po aq i mirë sa ti", por "ti je po aq i mirë

sa unë". Theodore Parker

Demokracia mund të rrezikohet nga qetësia dhe rendi, sikurse nga trazirat

dhe mungesa e rendit. Hildegard Hamm-Brücher

Parimi i unitetit te pushtetit

Eshtë formë ku pushteti është i koncentruar në një organ suprem të pushtetit

shtetëror i cili formon dhe mbikëqyr organet e tjera.

Historikisht njihen tri forma të rregullimit shtetëror të bazuara në unitetin e

pushtetit shtetëror: sistemi autokratik, sistemi i kuvendit dhe sistemi i

konventës.

Sistemet Autokratike/Totalitare –

Janë të bazuara në parimin e unitetit të pushtetit i cili realizohet në

favor të organeve ekzekutive. Ato dominojnë mbi organet

përfaqësuese dhe legjislative duke i mbajtur nën kontroll dhe duke

marr vendime më të rëndësishme politike . Shembull janë regjimet

fashiste dhe monarkite apsolute

Sistemi I Kuvendit-

Këtu kocentrimi i pushtetit është në kuvend si organ përfaqësues dhe

legjislativ. Ky organ përveç funksionit legjislativ ushtron edhe

funksionin e kontrollit ndaj organeve tjera të pushtetit. Zakonisht është

zbatuar në sistemet socialiste dhe bazohet në sistemin e delegimit i cili

mundëson përfaqësimin ne kuvend të tri bazave deleguese: të punës

së bashkuar, organizatave shoqërore-politike dhe bashkësive

shoqërore-politike.

P.sh ish Jugosllavia dhe kuvendi i ish KSA të Kosovës me tri dhoma.

Ndërsa në varantin sovjetik ky pushtet i takonte sovjetëve ku vend të

rëndësishme kishin Presidiumi suprem dhe Këshilli i ministrave.

(15)

Eshtë sistem në të cilin organi legjislativ pjesërisht dhe në mënyrë të

tërthortë e ushtron edhe pushtetin ekzekutiv. Për herë të parë është

aplikuar gjatë revolucionit francez në kohën e qeverisjes së jakobinëve.

Shembull është Zvicra ku kuvendi federativ zgjedhë këshillin federativ

prej 7 anëtareve në kompetencë të cilit është pushteti ekzekutiv.

Parlamenti mund të anulojë ose pranojë propozimet e këtij këshilli.

Parimi i ndarjes se pushtetit

Nënkupton formën e qeverisjes shtetërore që bazohet në ushtrimin e pavarur

të pushtetit legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqësor dhe ekziston në ato shtet ku

çdo njëra nga këto organe është kompetent për kryerjen e pavarur të punëve

të caktuara me kushtetutë dhe me ligj.

Janë tri sisteme të bazuara në parimin e ndarjës së pushtetit

shtetëror-sistemi parlamentar, shtetëror-sistemi presidencial dhe shtetëror-sistemi i përzier

Sistemi Parlamentar-është formë e ndarjes së pushtetit në të cilin rol

dominant ka parlamenti si organ legjislativ dhe përfaqësues.

Në sistemet parlamentare sipërfaqësisht duket se vend qendror ka

parlamenti kurse në fakt këtë rol e ka qeveria të cilën e formon shumica

parlamentare. Varësisht nga raporti në mes të parlamentit dhe qeverisë

dallojmë dy modele: sistemin parlamentar anglez dhe sistemin

parlamentar evropian.

Sistemi Presidencial- është formë e qeverisjes shtetërore e bazuar

në ndarjen e funksioneve në mes te parlamentit dhe shefit të shtetit.

Shefi i shtetit në këto sisteme paraqitet si bartës i pushtetit ekzekutiv

Sistemi I Përzier- ky sistem paraqet formën hibride të qeverisjes të

bazuar në kombinimin e parimeve të sistemeve parlamentare dhe

presidenciale. Në këto sisteme parlamenti edhe pse emëron shefin e

shtetit dhe formon qeverinë nuk ka të drejtë të kontrollojë punën e tyre

dhe ti shkarkojë ata

(16)

Ne kuptim e gjere fjala parlamentarizem nenkupton sistemin politik,ne te

cilin ne qender te

vendosjes politike eshte parlamenti si trup perfaqesues i shoqerise.

Ky term eshte sinonim i demokracise parlamentare apo perfaqesuese

Ne kuptim te ngushte,fjala parlamentarizem nenkupton sistemin e qeverisjes

parlamentare ne te cilin qeveria formohet,eshte pjese dhe kontrollohet prej

parlamentit

Fjala Parlament rrjedh prej fjales latine PARLARE qe d.m.th te flasesh

Ne kuptimin bashkekohore institucioni i parlamentit paraqitet dhe zhvillohet

ne shekullin XVII ,ne Angli-djepi i parlamentarizmit,pas revolucionit te

lavdishem

Para kesaj,ekzistonin forma tjera te ngjashme,por jo te njejta.Kryesisht ne

forme te kuvendit apo keshillit konsultativ, kryesisht te formuar nga vet

monarku apo perandori.

(Curia regis,ekleksia ne Greqine antike-te gjithe meshkujt e rritur,ne Rome

Comitia,perbehej nga perfaqeuses fisesh te shquara,te ushtrise etj,pastaj

Senati ne Rome,Magnum concilium ne Angli

Magna carta libertatum 1215-themelet e parlamentarizmit,vjen si rezultat

i perpjekjeve per kufizimin e pushtetit te mbretit (Gjoni pa atdhe)

S’ka tatim,pa perfaqesim-moto e feudalisteve

Villiami dhe Meri, (1688)pushtuan Angline dhe morren fronin me ndihmen

e pronareve te tokave,pra feudaleve dhe me ndihmen e klerikeve protestan

dhe detyruan Mbretin Xhejms te abdikoj dhe te largohet per ne France.Ky

revolucion vazhdon te quhet “I LAVDISHEM”,per shkak te pasojave te vogla

gjate nderrimit te monarkeve.

Wilian dhe Meri qeverisen bashkerisht dhe ne pajtim me Parlamentin.Ata

edhe fronin e morren me vendimin e parlamentit.Pra,per here te pare

Monarku shmanget nga e drejta hyjnore per sundim, ne te mire te se

drejtes popullore per qeverisje.

Peticioni i te drejtave (1628) ,me te cilin kufizohet nderhyrja e mbretit ne

disa te drejta te qytetareve.Ndalohen:

(17)

2. Arrestimet e paligjshme

3. Rekrutimet e detyrueshme

4. Shpallja e gjendjes se luftes etj

Akti i rendesishem,pas Magna Carta Libertatum (1215)dhe Petition of Rights

(1628) eshte The bill of rights/Ligji per te drejtat (1689)

Me kete akt,gjykohet sundimi i mehershem dhe percaktohet fuqia

legjislative e parlamentit.

Ligjet nuk mund te zbatohen dhe as te suspendohen pa pelqimin e

parlamentit;

Buxheti shteteror percaktohet nga parlamenti;

Liria e fjales ne parlament,

Zgjedjet e lira…etj

Karakteristikat kryesore të sistemeve parlamentare janë:

1. Përcaktimi i raporteve specifike midis pushtetit legjislativ dhe

ekzekutiv pushteti ekzekutiv në shumicën e vendeve parlamentare i

nënshtrohet kontrollit të parlamentit.

2. Në këto sisteme organet ekzekutive po marrin rol kryesor politik

përkatësisht të qendrës vendimtare të vendosjes politike. Kjo shprehet

me faktin se shumica e akteve të cilat i miraton parlamenti i përgatit

dhe propozon qeveria.

3. Qeveria formohet dhe funksionon sipas rregullave parlamentare.

Mandatin për formimin e qeverisë e ka partia shumicë në parlament,

në rast se asnjë parti nuk e ka shumicën atëherë qeveria formohet nga

dy apo më shumë parti.

4. -Zgjedhjet e lira të drejtpërdrejta dhe shumë-partiake parlamentare.

5. Raporti i parlamentit me shefin e shtetit në sistemet tipike

parlamentare si dhe kuvendore shefi i shtetit zgjidhet dhe kontrollohet

nga parlamenti. Në këto sisteme ai së bashku me qeverinë ushtron

pushtetin ekzekutiv. Ndërsa në sistemet e kombinuara parlamenti nuk

ushtron kontrolle mbi shefin e shtetit i cili zgjidhet drejtpërdrejtë nga

populli.

(18)

LLOJET E SISTEMEVE PARLAMENTARE

Sistemet parlamentare tipizohen sipas tri kritereve kryesore:

1. Sipas formës së rregullimit shtetëror (MONARKITE

PARLAMENTARE DHE REPUBLIKAT PARLAMENTARE,

2. Sipas raportit të parlamentit me qeverine (republika te pastra

parlamentare,republika presidenciale dhe republika

gjysme-presidenciale)

3. Sipas numrit të partive që marrin pjesë në jetën parlamentare.

Njepartiake

Dypartiake

Shumepartiake

Sipas numrit të partive që marrin pjesë në jetën parlamentare sistemet

parlamentare ndahen në : sisteme parlamentare një partiake, sisteme dy

partiake dhe sisteme shumë partiake.

Sistemet Parlamentare Një

Partiake-

bazohen në parimin e monizmit politik të bazuara në ndalimin e

veprimit të partive politike të tjera të pluralizmit politik. Ato këtë e

shprehin përmes kushtetutës. Janë shtete totalitare dhe autokratike ku

edhe pse funksionojnë organet përfaqësuese nuk aplikohen rregullat e

demokracisë parlamentare.( shembull ish shtetet socialiste

Sistemet Parlamentare Dy Partiake-

është i bazuar në luftën dhe rivalitetin në mes të dy partive

kryesore politike. Këto sisteme aplikojnë sistemin parlamentar të

bazuar në sistemin shumë partiak mirëpo lufta për pushtet ushtrohet

vetëm në mes të dy partive kryesore rreth të cilave pozicionohet

shumica e trupit elektoral të një shteti. Pra në jetën politike marrin

pjesë një numër i madh i partive me orientime të ndryshme politike

mirëpo lufta bëhet vetëm në mes të dy partive . Karakteristik e këtyre

sistemeve është se këto dy parti i ndërrojnë pozicionet në pushtet.

Përfaqësues tipik janë SHBA- ku janë dy parti kryesore ajo Republikane

dhe demokratike dhe Anglia ku dominojnë partitë :Konzervative dhe

ajo Laburiste.

(19)

Sistemet Shumë Partiake-

i hasim në ato shtete ku lufta parlamentare zhvillohet midis

shumë partive të ndryshme politike prej të cilave asnjëra nuk

ka rol dominant politik. Karakteristik tjetër është koalicionet e

shpeshta politike të cilat lidhen në mes të partive me orientime te

ngjashme politike. Këto sisteme janë mjaft të përhapura në shumë

shtete si ne Francë, Gjermani, Itali, Spanje, Greqi, Poloni, Shqipëri etj.

Fillimisht parlamenti ishte instrument për kufizimin e pushtetit të monarkut

dhe bartjes së disa funksioneve të tij në organet përfaqësuese

Krahas aplikimit të sistemit parlamentar si formë e qeverisjes, parlamenti

merr atributet e organet ligjëdhenes dhe përfaqësues .

Aktualisht parlamenti në sistemet demokratike paraqet institucion kryesor

politik që mundëson funksionimin e demokracisë parlamentare dhe

pluralizmit .

Funksionet e parlamentit mund të ndahen në: legjislativ ,zgjedhor

dhe mbikqyres

Funksionet e parlamentit mund të ndahen në :legjislativ

,zgjedhor, mbikqyres,funksioni artikulues dhe funksioni i

formimit të vullnetit

(20)

FUNKSIONI LEGJISLATIV

Parlamenti është trup ligjdhënës të cilit i besohet ushtrimi I pushtetit

legjislativ.

Funksioni ligjdhënës ka kufirin e lartë dhe kufirin e ulët. Kufiri I lartë përfshin

të drejtë deri në nxjerrjen e aktit më të lartë kushtetutës dhe kufiri I ulët në

nxjerrjen e urdhëresave dhe akteve nënligjore.

Funksioni I nxjerrjes së ligjeve përfshin tri faza të procesit legjislativ:

1. Fazën e iniciativës legjislative

2. Fazën e shqyrtimit dhe të miratimit të ligjeve

3. faza e hyrjes në fuqi të ligje.

Iniciativa legjislativ-nënkupton të drejtën e propozimit të ligjve në

procedurën parlamentare . kjo e drejtë ju njihet në radhë të parë

(21)

parlamentarëve , mirëpo në vendet me sistem parlamentar të qeverisjes

propozues kryesor të ligjeve është qeveria. Përpos qeverisë kjo e drejtë I

njihet edhe shefit të shtetit. Në shumë shtete parlamentare shefi I shtetit e

ka të drejtën e vetos ndaj ligjeve të parlamentit.

2-Shqyrtimi I ligjeve në parlament-paraqet fazën ku parlamentarët japin

vërejtjet dhe propozimet tyre ndaj tekstit të propozuar ligjor. Këto vërejtje

mund të jepen në formë të amendamenteve. Pas shqyrtimit fillon procedura

e miratimit ku propozimi mund të pranohet ose të hudhet poshtë. Ligjet

mund të miratohen nga shumica parlamentare dhe në raste të caktuar nga

shumica e kualifikuar e anëtarëve.

Kjo procedurë është e ndërlikuar në parlamentet me dy dhoma ose

bikamerale. Te këto sisteme ligjet aprovohen vetëm kur marrin

shumicën në të dy dhomat e parlamentit.

3-hyrja në fuqi- paraqet fazën e tretë dhe të fundit të procesit legjislativ ku

ai fillon të prodhojë pasoja juridike. Lidhur me këtë rol të rëndësishëm kanë

organet ekzekutive ( qeveria) të cilat mund t shtyjnë hyrjen në fuqi te

ligjeve. Parimisht ligjet e miratuara hyjnë fuqi 15 dite pas shpalljes ne

Gazeten Zyrtare( VOCATIO LEGIS). Në raste te caktuara mund të vendoset se

hyjnë në fuqi ditën e miratimit apo të shpalljes së tyre e në disa raste

vendoset për fillimin e aplikimit të tryre pas një kohe të gjatë.

në kuptimin e gjerë funksioni ligjdhënës I parlamentit përfshin edhe

këto autorizime nxjerrjen e buxhetit dhe llogarinë përfundimtare,

ratifikimin marrëveshjeve ndërkombëtare që I lidh qeveria apo shefi I

shtetit, Vendosja për luftën dhe paqen dhe Shpallja e referendumit

FUNKSIONI ZGJEDHOR I PARLAMENTIT- përfshin funksionet si në vijim:

1. zgjedhja dhe shkarkimi I shefit të shtetit.

2. zgjedhja dhe shkarkimi I qeverisë apo anëtarëve të caktuar të sajë.

3. zgjedhja dhe shkarkimi I eprorëve të organeve dhe organizatave

administrative

4. zgjedhja dhe shkarkimi I bartësve të funksioneve gjyqësore

5. zgjedhja dhe shkarkimi I gjykatësve të gjykatave kushtetuese

6. Zgjedhja dhe shkarkimi I bartësve të tjerë të autorizimeve publike.

a) Në sistemet parlamentare dhe kuvendare parlamenti në

mënyrë të pavarur zgjedhe dhe shkarkon qeverinë si dhe shefin e

shtetit. Pra në këto sisteme qeveria dhe shefi I shtetit për punë e

tyre I përgjigjen parlamentit.

(22)

b) Në sistemet e përziera parlamentare –presidenciale ka të

drejtë të zgjedhe dhe të shkarkojë vetëm qeverinë kurse shefi I

shtetit zgjidhet nga të gjitha qytetarët me të drejtë vote.

c) në sistemet presidenciale , parlamenti nuk ka autorizime

zgjedhore në raport me shefin e shtetit dhe qeverinë. Në këto

sisteme shefi I shtetit zgjidhet nga trupi elektoral dhe për punën

e vet nuk I jep llogari parlamentit edhe pse kufizohet në disa

obligime ndaj parlamentit

FUNKSIONI MBIKËQYRËS I

PARLAMENTIT-Ky funksion nënkupton ushtrimin e kontrollit politik ndaj pushtetit në

veçanti të qeverisë. Pra në sistemet parlamentare apo kuvendare

parlamenti zgjedhe dhe shkarkon qeverinë e edhe shefin e shtetit ( kryetarin

e republikës) me shefin e shtetit autorizimet janë më të kufizuara. Qeveria e

cila formohet dhe funksionon nën mbikëqyrjen e parlamentit njihet si qeveria

parlamentare. Instrumentet e kontrollit parlamentar të punës së qeverisë

është e drejta e parlamentit te miratoj buxhetin pastaj instrumentet me të

cilat shtrohet përgjegjësia e qeverisë në parlament. Mjetet me të cilat

shtrohet përgjegjësia e qeverisë janë raportet e rregullta të qeverisë në

parlament e që paraqesin mjetet e përhershme .

Mjetet e rregullta te kontrollit parlamentare janë:

Miratimi i buxhetit dhe paraqitja e raporteve periodike ne

parlament

Miratimi i buxhetit paraqet një akt te rëndësishëm për punën e çdo

qeverie duke përcaktuar lartësinë e buxhetit parlamenti përcakton te

hyrat dhe te dalat e shpenzimeve publike

Paraqitja e raporteve periodike, ne sistemet tipike parlamentare

qeveria është e obliguar qe për punën e saj te njoftoje parlamentin

përmes raporteve periodike

Mjetet e jashtëzakonshme te kontrollit parlamentare janë :

1) pyetjet e deputetëve,

2) interpelanca e parlamentare

3) komisionet parlamentare.

(23)

Pyetjet e deputetëve- Janë instrument I kontrollit parlamentar ku

deputetët I drejtohen me pyetje të caktuara qeverisë apo ministrit . këto

pyetje kanë të bëjnë me njoftimin e deputetëve për aspektet konkrete te

punës së qeverisë. Pyetjet mund të parashtrohen me gojë ose me shkrim

dhe zakonisht ne fund të seancës parlamentare. Ministri mund të përgjigjet

drejtpërdrejtë apo edhe me shkrin ne seancën tjetër nëse pyetja është bërë

me shkrim. Dhe lidhur me pyetjen e deputetit nuk hapet diskutimi

parlamentar pasi që në këtë shqyrtim marrin pjesë vetëm deputeti që pyet

dhe ministri I cili flet ne emër te qeverisë.

Interpelanca parlamentare- Është një nga institutet më të vjetra të

kontrollit parlamentar ndaj qeverisë.Derisa të pyetjet e deputetëve marrin

pjesë vetëm deputeti që pyet dhe ministri që përgjigjet te interpelanca

parlamentare hapet debate dhe shqyrtimi ku marrin pjesë të gjithë

parlamentarët dhe anëtarët e qeverisë dhe qëllimi I interpelancës është

hapja e debatit për lëshimet dhe dobësitë eventuale të qeverisë apo

ministrive përkatëse

Votëbesimi I qeverisë- Përmes tij deputetët I marrin mandatin qeverisë

para skadimit të afatit për të cilin është zgjedhur ajo .

Struktura dhe kompetencat e Kuvendit

Neni 64 [Struktura e Kuvendit]

1.Kuvendi ka njëqind e njëzet (120) deputetë të zgjedhur me votim të

fshehtë bazuar në listat ehapura. Vendet në Kuvend ndahen midis të

gjitha partive, koalicioneve, nismave qytetare dhe kandidatëve të

pavarur, në përpjesëtim me numrin e votave të vlefshme, të fituara

prej tyre,në zgjedhjet për Kuvendin.

2. Në kuadër të kësaj ndarjeje, njëzet (20) prej njëqind e njëzet (120)

vendeve janë të garantuara për përfaqësimin e komuniteteve që nuk

janë shumicë në Kosovës, si vijon:

(1) partitë, koalicionet, nismat qytetare dhe kandidatët e pavarur, të cilët janë deklaruar se përfaqësojnë komunitetin Serb, do të kenë numrin e vendeve në Kuvend të fituar në zgjedhjet e hapura, me minimumin dhjetë (10) vende të garantuara, në rast se numri i vendeve të fituara është më i vogël se dhjetë (10);

(2) partitë, koalicionet, nismat qytetare dhe kandidatët e pavarur, të cilët janë deklaruar se përfaqësojnë komunitetet e tjera, në Kuvend do të

(24)

kenë numrin e vendeve të fituara në zgjedhjet e hapura me minimumin e vendeve të garantuara si në vijim:

 komuniteti Rom një (1) vend; komuniteti Ashkali një (1) vend; komuniteti Egjiptian një (1) vend; dhe një (1) vend shtesë do t’i jepet komunitetit Rom, Ashkali, ose Egjiptian, që ka numrin më të madh të votave të përgjithshme; komuniteti Boshnjak tri (3) vende, komuniteti Turk dy (2) vende dhe

komuniteti Goran një (1) vend, nëse numri i vendeve të fituara nga secili komunitet është më i vogël se numri i vendeve të garantuara

Kompetencat

(1) miraton ligje, rezoluta dhe akte të tjera të përgjithshme;

(2) vendos të ndryshojë Kushtetutën me dy të tretat (2/3) e votave të të gjithë deputetëve të tij, përfshirë dy të tretat (2/3) e të gjithë deputetëve që mbajnë vendet e rezervuara dhe të garantuara për përfaqësuesit e komuniteteve që nuk janë shumicë në Kosovë;

(3) shpall referendum,

(4) ratifikon traktatet ndërkombëtare;

(5) miraton Buxhetin e Republikës së Kosovës;

(6) zgjedh dhe shkarkon Kryetarin dhe nënkryetarët e Kuvendit;

(7) zgjedh dhe mund të shkarkojë Presidentin e Republikës së Kosovës në pajtim me Kushtetutën

(8) zgjedh Qeverinë dhe shpreh mosbesimin ndaj saj;

(9) mbikëqyr punën e Qeverisë dhe të institucioneve të tjera publike, të cilat, në bazë të Kushtetutës dhe ligjeve, i raportojnë Kuvendit;

(10) zgjedh anëtarët e Këshillit Gjyqësor të Kosovës dhe të Këshillit Prokurorial të Kosovës, në pajtim me Kushtetutën;

(11) propozon gjyqtarët e Gjykatës Kushtetuese; (12) mbikëqyr politikën e jashtme dhe të sigurisë;

(13) jep pëlqimin për dekretin e Presidentit mbi shpalljen e Gjendjes së Jashtëzakonshme;

(25)

Neni 66 [Zgjedhja dhe Mandati]

1. Kuvendi i Kosovës zgjidhet me mandat katërvjeçar, duke filluar nga dita e seancës konstituive, që mbahet brenda tridhjetë (30) ditësh nga dita e shpalljes zyrtare të rezultateve të zgjedhjeve.

2. Zgjedhjet e rregullta për Kuvend mbahen më së voni tridhjetë (30) ditë para përfundimit të mandatit, kurse në raste të shpërndarjes së Kuvendit, jo më vonë se dyzet e pesë (45) ditë pas shpërndarjes.

3. Presidenti i Republikës së Kosovës e thërret seancën e parë të Kuvendit. Në rast se Presidenti i Republikës së Kosovës nuk është në gjendje të thërrasë seancën e parë, Kuvendi mblidhet pa pjesëmarrjen e Presidentit.

4. Mandati i Kuvendit të Kosovës mund të vazhdohet vetëm në raste të Gjendjes së Jashtëzakonshme për masa emergjente të mbrojtjes ose në rast të rrezikut ndaj rendit kushtetues ose sigurisë publike të Republikës së Kosovës, dhe vetëm për aq sa zgjat Gjendja e Jashtëzakonshme, siç është përcaktuar me këtë Kushtetutë

Neni 67 [Zgjedhja e Kryetarit dhe Nënkryetarëve]

1. Kuvendi i Kosovës nga radhët e veta zgjedh Kryetarin dhe pesë (5) nënkryetarë.

2. Kryetari i Kuvendit propozohet nga grupi më i madh parlamentar dhe zgjedhet me shumicën e votave të të gjithë deputetëve të Kuvendit.

3. Tre (3) nënkryetarët të propozuar nga tri grupet më të mëdha parlamentare, zgjidhen me shumicën e votave të të gjithë deputetëve të Kuvendit.

4. Dy (2) nënkryetarë përfaqësojnë komunitetet që nuk janë shumicë në Kuvend dhe ata zgjidhen me shumicën e votave të të gjithë deputetëve. Njëri nënkryetar do të jetë nga radhët e deputetëve të Kuvendit që mbajnë vendet të rezervuara ose të garantuara të komunitetit Serb, dhe tjetri nënkryetar nga radhët e deputetëve të Kuvendit që mbajnë vende të rezervuara ose të garantuara nga komunitetet tjera që nuk janë shumicë.

5. Kryetari dhe nënkryetarët e Kuvendit shkarkohen me votën e shumicës prej dy të tretave(2/3) të numrit të përgjithshëm të deputetëve.

6. Kryetari dhe nënkryetarët formojnë Kryesinë e Kuvendit. Kryesia është përgjegjëse për funksionimin administrativ të Kuvendit në mënyrën e përcaktuar me Rregulloren e Punës të Kuvendit.

(26)

Kryetari i Kuvendit:

(1) përfaqëson Kuvendin;

(2) përcakton rendin e ditës, thërret dhe kryeson seancat; (3) nënshkruan aktet e miratuara nga Kuvendi;

(4) ushtron edhe funksione të tjera, në bazë të kësaj Kushtetute dhe Rregullores së Punës të Kuvendit.

8. Në rast mungese ose pamundësie për të ushtruar funksionin, Kryetarin e Kuvendit e zëvendëson njëri nga nënkryetarët

Mbledhjet e Kuvendit të Kosovës janë publike.

Mbledhjet e Kuvendit të Kosovës mund të jenë të mbyllura me kërkesën e Presidentit të Republikës së Kosovës, të Kryeministrit ose të një të tretës (1/3) së deputetëve, në rastet e përcaktuara me Rregulloren e Punës të Kuvendit. Vendimi miratohet në mënyrë të hapur e transparente dhe kërkon votën e dy të tretave (2/3) të deputetëve të Kuvendit të pranishëm dhe qe votojne

Neni 69 [Orari i Seancave dhe Kuorumi]

 Kuvendi i Kosovës punimet vjetore i zhvillon në dy sesione.

 Sesioni pranveror fillon të hënën e tretë të muajit janar, kurse sesioni vjeshtor fillon të hënën e dytë të muajit shtator.

 Kuvendi ka kuorum kur janë të pranishëm më shumë se gjysma e të gjithë deputetëve të Kuvendit.

 Kuvendi i Kosovës mblidhet në seancë të jashtëzakonshme me kërkesë të Presidentit të Republikës, të Kryeministrit ose të një të tretës (1/3) të deputetëve.

Neni 70 [Mandati i Deputetëve]

1. Deputetët e Kuvendit janë përfaqësues të popullit dhe nuk i nënshtrohen asnjë mandati detyrues.

2. Mandati i deputetit të Kuvendit të Kosovës fillon ditën e certifikimit të rezultatit të zgjedhjes.

3. Mandati i deputetit mbaron ose bëhet i pavlefshëm, nëse: (1) nuk bën betimin;

(27)

(2) jep dorëheqjen;

(3) emërohet anëtar i Qeverisë së Kosovës; (4) përfundon mandati i Kuvendit;

(5) mungon gjashtë (6) muaj rresht në seancat e Kuvendit. Në raste të veçanta, Kuvendi I Kosovës mund të vendosë ndryshe;

(6) dënohet me vendim gjyqësor të formës së prerë për vepër penale me një ose më shumë vjet burgim;

(7) ajo/ai vdes.

Grupet Parlamentare

Grupim i se paku 5 per qind,perkatesisht i 6 deputeteve te Kuvendit,qe e kane njoftuar Kryetarin dhe Kryesine e Kuvendit per qellimin e tyre qe te veprojne si grup parlamentar

Pra,perfaqesuesit e zgjedhur,permes subjekteve garuese politike apo edhe

perfaqesues te pavarur,te cilet bashkohen ne nje grup parlamentar per ealizimin e qellimeve te perbashketa plitike,brenda Kuvendit.

Parimisht,grupet parlamentare perbehen nga deputetet e subjkteve plitike,ne kuader te te cilave kane garuar ne zgjedhje (secili subjekt politik parlamentar,ka gupin e vete perfaqesues).

Perjashtimisht,grupi mund te jete edhe heterogjen,apo edhe i pavarur,per shkak te levizjes se deputeteve nga nje grup ne tjetrin,apo edhe krijim te grupit te ri

parlamentar.Kjo si rezultat i mandatit te LIRE te deputetit

Sipas rregullores: deputeti ka te drejte te marre pjese ne menyre te barabarte ne nje grup parlamentar,te terhiqet nga grupi,te formoj nje grup te ri parlamentar,t’i bashkangjitet nje grupi tjeter ose te veproj si deputet i pavarur.Per secilin rast deputeti eshte i obliguar qe,per vendimin e tij,ta njoftoje me shkrim Kryetarin e Kuvendit

Grupi i ri,i formuar me vone nuk mund te kete emer te njejte me ndonje grup tjeter parlamentar.

Nje deputet nuk mund te jete anetare i me shume se nje grupi parlamentar

Grupeve parlamentare u sigurohen hapesira te nevojshme dhe proporcionale,kushte dhe pajisje te nevojshme,si dhe nje staf politik…shih neni 20 i rregullores

(28)

Komisionet e Kuvendit

Jane organe apo trupa te Kuvendit,permes te cilave ushtrohen funksionet kryesore te parlamentarizmit.Perbehen nga perfaqesuesit e subjekteve politike parlamentare dhe kane role dhe detyra te ndryshme,varesisht prej FUSHVEPRIMIT dhe

kompetencave,te cilat caktohen,nepermjet rregullores apo vendimit te Kuvendit.Puna kryesore ne Kuvend eshte pikerisht puna ne komisione. Kuvendi i Kosoves emeron:

Komisione te perhershme Komisione funksionale dhe,

Komisione rastesh –ad hoc

Komisionet e perhershme tek ne jane: 1. Per buxhet dhe financa

2. Per te drejtat,interesat e komuniteteve dhe per kthim 3. Komisioni per legjislacion dhe gjyqesi dhe,

4. Komisioni per integrim evropian

Emertohen keshtu per shkak se cdo projektligj,rezolute apo deklarate,per cfare do fushe duhet doemos te kaloj nepermjet shqyrtimit dhe aprovimit neper keto

komisione,te cilat vendosin sipas kompetencave te tyre

Komisione funksionale jane:

 12,aktualisht dhe Kuvendi me vendim mund te shtoje apo reduktoj numrin e komisioneve.Quhen funksionale sepse krijohen mbi bazen e fushveprimeve te qeverise ne sektore te ndryshem si:ekonomi dhe financa,pune te brendshme dhe siguri,arsim,shkence,kulture,administrate publike,bujqesi,ambient etj.  Secili komision shqyrton projektligjet perkatese te resoreve perkatese

qeveritare,por edhe politikat dhe rezultatet e punes se resoreve te caktuar,perkatesisht te ministrive perkatese..

 Psh.komisioni per bujqesi shqyrton projektligjet per bujqesi,por ben edhe mbikqyrjen e punes se ministrise se bujqesise etj

(29)

Komisionet ad hoc

 Krijohen me vendim te kuvendit,per shqyrtimin e ndonje ceshtje te vecane dhe ka autoritetin dhe funksionimin e njejte me ate te komisioneve

funksionale.Zakonisht krijohen komisione hetimore parlamentare per hetimin e ndonje ceshtje te vecante dhe mandatohet nga Kuvendi me votim,puna e te cilit perfundon me raportin,I cili shqyrtohet dhe miratohet ne Kuvend

 Komisionet mund te krijojne nenkomisione,duke njoftuar Kryetarin

 Puna e komisoneve dhe nenkomisioneve rregullohet me rregulla te vecanta,te cilat i miratojne vete keto organe.Mbledhjet organizohen dhe vendimet

merren ngjashem sikur edhe ne seancat e Kuvendit

Procedura ligjvenese

Zakonisht,procedura ligjvenese,kudo ne bote, percaktohet me rregulloren e punes se Kuvendit,prandaj edhe te ne.

Propozim te projektligjeve mund te paraqesin:Presidenti/ja,Qeveria,deputetet e Kuvendit,komisionet parlamentare,grupet parlamentare,s’paku gjashte deputet dhe dhjete mije zgjedhes.

Ne praktiken parlamentare,zakonisht qeveria drafton projektligjet te cilat i dergohen parlamentit ne shqyrtim,ndryshim/plotesim dhe miratim.

Ne rastet kur propozues jane institucionet tjera politike,te permendura me

siper,projektligji,nepermjet Kryesise se Kuvendit,i dergohet Qeverise per mendim. Qeveria,brenda afatit prej nje muaji,nga dita e pranimit te projektligjit,duhet te jep mendimin me shkrim.Pas kalimit te ketij afati,Kuvendi fillon proceduren e shqyrtimit dhe miratimit,pavaresisht nese Qeveria eshte pergjegjur apo jo

Nisma legjislative nga qytetaret Cdo qytetare mund te inicoj nismen legjislative

Cdo nisme legjislative duhet te kete perfaqesuesin Qytetari/et te drejten e nismes mund ta ushtrojne

ose duke hartuar vet projektligjin

(30)

1. Perfaqesuesi njofton Kuvendin per nismen,cilen do qe e inicon. 2. Brenda 6 muajve nga data e njoftimit,mblidhen 10.ooo nenshkr..

3. Nenshkrimet verifikohen nga Komisioni Qendror i zgjedhjeve,ne afat prej 15 diteve.

4. Parregullsite eventuale duhet eleminuar brenda 30 diteve nga dita kur njoftohet perfaqesuesi.

5. Pas kesaj,perfaqesuese,qofte nismen per hartim,qofte projektligjin e hartuar me nenshkrimet i dorezone te Kryetari apo Kryesia e Kuvendit

6. Moapranimi I nismes I jep te drejte perfaqesuesit te nismes qe te inicoj proceduren gjyqesore ne Gjykaten kompetente per konteste administrative

Ne rastin e pare,pra kur qytetaret e hartojne vet projektligjin,Kuvendi eshte pergjegjes per shqyrtimin e projektligjit,ngjashem me proceduren e shqyrtimit te projektligjeve qe propozohen nga presidenti/ja,deputetet,komisionet apo grupet parlamentare.

Ne rastin e dyte,pra kur nisma eshte ne formen e propozimit per hartimin e projektligjit,Kuvendi eshte pergjegjes per hartimin e tij,konforme Rregullores se Kuvendit,perndryshe,Kuvendi mund te kerkoj nga Qeveria qe te hartoj projektligjin Nese projektligjin e harton Qeveria,ajo e ngarkon ministrine e fushes perkatese qe te beje draftimin

Perfaqesuesi i nismes ftohet qe te merr pjese ne Grupet perkatese te punes

Kushtet e parashtrimit te nje projektligji Pavaresisht se kush e propozon,projektligji duhet te permbaj:

a) Shkresen shpjeguese per objektivat qe synon ligji

b) Deklaraten per ndikimin buxhtor ne vitin e pare dhe ne vitet ne vazhdim

a) Deklaraten per perafrim dhe harmonizim me legjislacionin e BE-se Cdo projektligj duhet duhet te jete i hartuar ne gjuhen shqipe,serbe dhe angleze,ne leter dhe ne menyre elektronike

Zyra per Propozime dhe Parashtresa e Kuvendit e verifikon aspektin formal-juridik te projektligjit,e regjistron sipas rendit dhe ua dergon deputeteve

Instrumentet e kontrollit parlamentar 1. Mjetet e rregullta dhe,

(31)

1. Mjetet e jashezakonshme

Te rregullta jane:miratimi i buxhetit dhe paraqitja e raporteve periodike te qeverise ne parlament

Te jashtezakonshme jane:pyetjet parlamentare,interpelanca

parlamentare,komisionet anketuese apo hetimore,instituti i votebesimit dhe instituti i shkarkimit

Pyetjet parlamentare

Instrumenti me i njohur dhe me i shpeshte i kontrollit parlamentar,permes te cilit cdo deputet ka te drejte te kerkoj pergjegje per ceshtje te caktuara nga

qeveria,kryeministri apo ministrat.

Pyetjet parlamentare mund te parashtrohen me shkrim dhe me goje

Zakonisht percaktohet nje kohe e caktuar pyetje ne kuader te seances,por ka mundesi edhe te kete mbledhje te vecanta per pyetje parlamentare.

Ne Kuvendin tone ,ne cdo seance ,pyetjet parlamentare behen menjehere pas deklarimeve jashte rendit te dites brenda kohes prej 60 min.

Per nje mbledhje,deputeti mund te parashtroj me se shumti 2 pyetje. Pyetje per pergjegje me shkrim dhe per pergjegje me goje

Pyetja duhet te parashtrohet ne Zyeren per Propozime dhe parashtresa s’paku 48 ore para fillimit te seances.

Pyetjen e bere me shkrim deputeti mund ta lezoj edhe ne séance 2 min.

Pergjigjja jo me gjate se 3 min..deputeti aty per aty mund te bej pyetje plotesuese 1 min,kurse pergjegja e minisrit apo kryeministrit jo me gjate se 2.min

Kur deputeti nuk merr pergjegje brenda dy seancave te radhes,pyetja publikohet ne revisten e Kuvendit dhe ne faqen elektronike,kurse Zyra per Media,brenda 24 oresh pas mbledhjes se dyte,leshon njoftim per media

Deputetet mund te bejne edhe pyetje per pergjegje me shkrim drejtuar kryeministrit apo ndonjerit prej ministraveper fushat e tyre te pergjegjesive.Pergjegja duhet te jepet brenda 2 javesh nga dita e parashtrimit

Deklaratat jashte rendit te dites,zakonisht i bejne kryetaret e Grupeve parlamentare brenda 5 min.Mund te autorizohet ndonje deputet,poashtu qe te flas ne emer te GP.

(32)

Nese deputeti paraqitet per deklarim jashte rendit te dites,ai ka te drejte qe brenda 3 min te shpreh mendimin e tij per ceshtjen e caktuar qe zakonisht jane aktuale dhe perbejne shqetesime vendore apo nacionale.

Interpelanca

Eshte intstrument shume i dobishem per mbikqyrje parlamentare

Nenkupton llogaridhenie te qeverise,apo bartesve te funksioneve publike ,te zgjedhur nga Kuvendi,per pergjegjesite nga fusha e tyre.

Zakonisht inicohet per ndonje ceshtje te rendesise se vecante per te vleresuar dhe korigjuar zbatimin e ligjeve dhe te politikave te percaktuara nga Kuvendi.

Interpelancen ne Kuvendin tone mund ta paraqesin: nje Grup Parlamentar apo me shume se 6 deputet,ne forme te shkruar

Interpelanca duhet te permbaj:

1. Formulimin e sakte te ceshtjes

2. Arsyetimin e mocionit per interpelancen

3. Emrin dhe nenshkrimin e te autorizuarit te grupit parlamentar dhe, 4. Tekstin e mocionit,qe propozohet per votim (2+7+7 dite deri ne

debat parlamentar)

Propozuesi arsyeton 10 min ne fillim,5 min ne fund te debatit,kurse perfaqesuesi i qeversie 15 min.

Debati zgjat 3 ore dhe perfundon me votim te rezolutes apo deklarates apo,ne raste te caktuara edhe te mosbesimit.

Mosebesimi/Votebesimi

Mosbesimi ndaj qeverise mund te paraqitet nga 1/3 e deputeteve,kurse mosbesimi perligjet nese per te votojne shumica absolute

Votebesimi,nderkaq eshte instrument politik i qeverise,me te cilin testone

mbeshtetjen politike,por edhe kercenon me shperndarje te parlamentit ne sistemet ne te cilat renia e qeverise nenkuptom shkuarje ne zgjedhje te jashtezakonshme… behet per te siguruar mbeshtetje per olitika apo ligje te

diskutueshme,jopopullore,por jetike per qeberite

(33)

Mandati i deputetit eshte katervjecar,pra aq sa eshte edhe mandati i Kuvendit,i cili mund te vazhdohet ne raste te jashtezakonshme,per aq sa zgjat gjendja e

jashtezakonshme

Dallojme dy lloje mandatesh te deputeteve: Imperativ apo i lidhur,detyrues dhe,

I lire…te ne eshte mandati i lire dhe fillon diten e certifikimit te rezultateve te zgjedhjes kurse mbaron:

1. Nuk e jep betimin 2. Jep doreheqje

3. Emerohet anetar i Qeverise 4. Perfundon mandati I Kuvendit

5. Mungon 6 muaj rresht ne seancat e Kuvendit.Ne reaste te vecanta,Kuvendi mund te vendos ndryshe dhe

6. Nese me vendim gjyqesore te formes se prere denohet me nje ose me me shume vjet burgim

7. Nese vdes..

8. Vendet plotesohen mga ata qe jane ne pritje,sipas rezultateve qe I kane ne zgjedhje.

Imuniteti

Deputetët e Kuvendit të Kosovës ushtrojnë funksionin e tyre në interesin më të mirë të Republikës së Kosovës dhe në pajtim me këtë Kushtetutë, ligjet dhe rregullat e procedurës së Kuvendit.

Deputetët e Kuvendit gëzojnë imunitet nga ndjekja penale, paditë civile ose

shkarkimi për veprimet dhe vendimet e tyre brenda fushëveprimit të përgjegjësive të tyre si deputetë të Kuvendit. Imuniteti nuk pengon ndjekjen penale të deputetëve të Kuvendit për veprimet e ndërmarra jashtë fushëveprimit të përgjegjësive së tyre si deputetë të Kuvendit.

Deputeti i Kuvendit nuk mund të arrestohet dhe as ndalohet përderisa është duke kryer detyrat e tij/saj si deputet i Kuvendit, pa pëlqimin e shumicës së të gjithë deputetëve të Kuvendit.

Shperndarja e Kuvendit

1. Kuvendi shpërndahet në këto raste:

(34)

(1) nëse brenda afatit prej gjashtëdhjetë (60) ditësh nga dita e caktimit të

mandatarit nga Presidenti i Republikës së Kosovës, nuk mund të formohet Qeveria; (2) nëse për shpërndarjen e Kuvendit votojnë dy të tretat (2/3) e të gjithë

deputetëve, shpërndarja bëhet me dekret të Presidentit të Republikës së Kosovës; - 30 -

(3) nëse brenda afatit prej gjashtëdhjetë (60) ditësh nga dita e fillimit të procedurës së zgjedhjes, nuk zgjedhet Presidenti i Republikës së Kosovës. 2. Kuvendi mund të shpërndahet nga Presidenti i Republikës së Kosovës, pas votimit të suksesshëm të mosbesimit të Qeverisë.

Klasifikimi i sistemeve parlamentare

A.Sipas formes se rregullimit shteteror

1.Monarki parlamentare (Angli,Spanje,Japoni,Holande,Norvegji etj)2.Republike parlamentare (model dominues)

B.Sipas raportit te parlamentit me qeverine dhe shefin e shtetit

1.Sistemet e pastra (te plota) parlamentare (te rralla-karakteristike e shteteve socialiste qe kane zbatuar sistemin e Kuvendit)

2.Sistemet gjysmeparlamentare 3.Sistemet e perziera parlamentare C.Sipas numrit te partive

1.Njepartiake (sistemet totalitare,autokratike-psh.,Gjermania naziste,Italia fashiste,sistemet socialiste-komuniste)

2.Dypartiake (Angli,SHBA)

3.Shumepartiake (Gjermani,Itali,Slloveni,Maqedoni,Shqiperi,Kosove etj)

Sipas raportit ne mes te dhomave dallojme dy sisteme:

1.Bikamerilmi i c’ekuilibruar 2.Bikamerilzmi i ekuilibruar

(35)

I pari nenkupton dhoma me pushtete te ndryshme politike dhe kushtetuese,ku dhoma e dyte apo dhoma e larte ka pushtet te kufizuar (Angli,Austri,Irlande,Japoni,Gjermani etj)

I dyti nenkupton dhoma me pushtete te njejta politike dhe kushtetuese (SHBA,Itali,Belgjike etj

Praktika parlamentare njehe edhe sisteme parlamentare me me shume dhima tri e madje pese,psh.kuvendet e federalizmit jugosllav dhe te njesive federale.

Struktura e parlamentitparlamentet njëdhomëshe ( monokamerale) dhe,dy-dhomësh( bikameral)

Te parat karakteristik e shteteve me rregullim unitar dhe demografi nje etnike,kurse te dytat jane karakteristike e shteteve me rregullul federal apo me shkalle te larte decentralizimi dhe me perberje demografike shume etnike

Parlamenti pare i Anglisë kishte (vazhdon edhe sot) dy dhoma:dhomën e komunave dhe dhomen e lordëve megjithëse sot në

Organ i vetëm ligjvënës është dhoma e komunave.

Mendojme se struktura dy-dhomëshe mundëson përfaqësim me real të intereseit të vendit

Në sistemin dy-dhomësh dhoma e lartë apo dhoma e dytë është organ federal apo i njesive administrative territoriale dhe përfaqëson njësit federale ,perkatesisht njesite e medha administrative territoriale.

Kjo dhomë paraqitet në dy forma kryesore: a) Senati- si në ShBA , Zvicër, Kanada etj. dhe b) në formë të këshillit – si në gjermani.

Ne rastin e pare,senatoret kane autonomi ne punen e tyre,kurse ne rastin e dyte deputetet jane te kufizuar dhe jane perfaqesues te vullnetit politik te njesive admin.territoriale te cilat i kane deleguar.

Në pikëpamje të dhomës së dytë janë të njohura 4 sisteme:

1-Sistemi sipas të cilit dhoma e dytë formohet në bazë të përfaqësimit te njësive federale -SHBA, Zvicër, Gjermani etj,.

(36)

2--Sistemi sipas të cilit dhoma e dytë formohet në bazë të zgjedhjeve të përgjithshme dhe aplikohet në senatin e Italisë.

3- Sistemi sipas të cilit dhoma e dytë formohet në bazë të emërimit të anëtareve dhe aplikohet në Kanada,Angli etj,te cilet me propozimin e kryeministrit i emeron guvernatori gjeneral,perkatesisht Mbreteresha.

4- Sistemi sipas të cilit dhoma e dytë formohet në bazë të trashëgimisë të funksionit (Angli etj)

Në disa raste kompetenca e të dy dhomave është e njëjtë e ne disa raste apo vende kompetencat e dhomës së dytë janë më të kufizuara.

Mbledhjet /seancat parlamentare Dy sisteme:

A)Sistemi I pare I jep liri tee plote parlamentit qe me rregulloren e punes te percaktoje mbledhjet,kohezgjatjen dhe rendin e dites.Shembull Parlamenti Gjerman,I cili praktikisht funksionon gjate gjithe vitit,kurdo qe ka nevoje,pa u kufizuar ne sesione.

B)Sistemi i sesioneve.

Sesion quhet mbledhja e përgjithshme e parlamentit e thirrur në mënyrë periodike për të vendosur për çështjet që janë nën kompetencat e sajë psh. ne Kosove,sesioni pranveror,i cili fillon te henen e trete te Janarit dhe sesioni vjeshtor, i cili fillon te henen e dyte te shtatorit.

Lidhur me organizimin dhe mbajtjen e mbledhjeve jane te rendesishme tri ceshtje:  1.Konvokimi ose thirrja e mbledhjeve

 2.Caktimi i rendit te dites

 3.Menyra e marrjes se vendimeve

Organizimi i brendshem i parlamentit Karktiristika te organizimit te parlamentit jane:

Mbledhjet e parlamentit Vendimmarrja parlamentare Udheheqja e parlamentit

(37)

Grupet parlamentare Komisionet parlamentare

Konvokimi i mbledhjeve e bën kryesuesi i parlamentit por në seance të jashtëzakonshme parlamenti konvokohet edhe me kërkesë të kryetarit të

republikës , me kërkesë të qeverisë dhe me kërkesën e një të tretës të deputetëve së parlamentit

-Caktimi i rendit të ditës- zakonisht bëhet ne bazë të orarit të punimeve të parlamentit për një periudhë më të gjatë nga ana e parlamentit-dhe kjo vlen për sesionet e rregullta ndërsa për sesionet e jashtëzakonshme rendin e ditës e cakton propozuesi i sesionit pra qeveria, shefi i shtetit dhe grupi i deputetëve të

parlamentit

Vendim-marrja

Parlamentare-Lidhur me këtë çdo parlament merr vendime të plotfuqishme sipas mënyrës së caktuar me rregulloren e tij ose sipas parimeve kushtetuese dhe natyrisht për marrjen e vendimeve është i nevojshëm prezenca e mjaftueshëm e deputetëve. Janë të njohura dy mënyra për marrjen e vendimeve:

1-marrja e vendimeve me shumicën e thjeshtë të votave të deputetëve dhe,

2- përmes shumicës së kualifikuar pre dy të tretave te deputetëve të parlamentit- zakonisht kjo bëhet për zgjedhjen dhe shkarkimin e kryetarit te shtetit, të qeverisë, për votëbesimin të qeverisë etj. Ndërsa në rastet kur parlamenti ka dy dhoma apo edhe më shumë shpesh përcaktohet se për marrjen e ndonjë vendimi duhet të deklarohen njejtë të dy dhomat e parlamentit. Zakonisht votimi në parlament bëhet në mënyrë publike dhe në rast kur shprehimisht është përcaktuar bëhet ne mënyrë të fshehtë.

Udhëheqja e

parlamentit-Kryetari është organ i zgjedhur nga parlamenti i cili kryeson dhe udhëheq punën e tij. Zakonisht kryetari zgjidhet nga radhët e shumicës parlamentare dhe i nënshtrohet rizgjedhjes kur ndërron shumica parlamentare . Në këto raste mandatarin për kryetar e propozon partia politke pozitare kurse partitë opozitare propozojnë kandidatët për nënkryetar të parlamentit.

(38)

Kryetari duhet të ushtroj funksionin e tij në mënyrë objektive të kujdeset për ligjshmërinë e punës së parlamentit , efikasitetin e punë, procedurën e vendosjes etj.. Si rregull kryetari i parlamentit nuk merr pjesë në debat .

Në parlamentet me dy dhoma veçanërisht në dhomën e ulët mund të ketë dy kryesi-jopartiake dhe të depolitizuar për shembull kryesuesi i depolitizuar është spikeri i dhomës së ulët në Angli, ai zgjidhet nga radhët e anëtarëve të dhomës së komunave me propozim të qeverisë pas një konsulte me opozitën.

Mënyrë tjetër është kur funksionin e kryetarit të parlamentit e ushtron sipas një funksioni tjetër p.sh në SHBA- nënpresidenti i shtetit është edhe kryetar i senatit.

Grupet Parlamentare

Grupim i se paku 5 per qind,perkatesisht i 6 deputeteve te Kuvendit,qe e kane njoftuar Kryetarin dhe Kryesine e Kuvendit per qellimin e tyre qe te veprojne si grup parlamentar

Pra,perfaqesuesit e zgjedhur,permes subjekteve garuese politike apo edhe

perfaqesues te pavarur,te cilet bashkohen ne nje grup parlamentar per ealizimin e qellimeve te perbashketa plitike,brenda Kuvendit.

Parimisht,grupet parlamentare perbehen nga deputetet e subjkteve plitike,ne kuader te te cilave kane garuar ne zgjedhje (secili subjekt politik parlamentar,ka gupin e vete perfaqesues).

Perjashtimisht,grupi mund te jete edhe heterogjen,apo edhe i pavarur,per shkak te levizjes se deputeteve nga nje grup ne tjetrin,apo edhe krijim te grupit te ri

parlamentar.Kjo si rezultat i mandatit te LIRE te deputetit

Sipas rregullores:deputeti ka te drejte te marre pjese ne menyre te barabarte ne nje grup parlamentar,te terhiqet nga grupi,te formoj nje grup te ri parlamentar,t’i bashkangjitet nje grupi tjeter ose te veproj si deputet i pavarur.Per secilin rast deputeti eshte i obliguar qe,per vendimin e tij,ta njoftoje me shkrim Kryetarin e Kuvendit

Grupi i ri,i formuar me vone nuk mund te kete emer te njejte me ndonje grup tjeter parlamentar.

Nje deputet nuk mund te jete anetare i me shume se nje grupi parlamentar

Grupeve parlamentare u sigurohen hapesira te nevojshme dhe proporcionale,kushte dhe pajisje te nevojshme,si dhe nje staf politik…shih neni 20 i rregullores

(39)

Jane organe apo trupa te Kuvendit,permes te cilave ushtrohen funksionet kryesore te parlamentarizmit.Perbehen nga perfaqesuesit e subjekteve politike parlamentare dhe kane role dhe detyra te ndryshme,varesisht prej FUSHVEPRIMIT dhe

kompetencave,te cilat caktohen,nepermjet rregullores apo vendimit te Kuvendit.Puna kryesore ne Kuvend eshte pikerisht puna ne komisione. Kuvendi i Kosoves emeron:

 Komisione te perhershme  Komisione funksionale dhe,  Komisione rastesh –ad hoc

Komisionet e perhershme tek ne jane: 1. Per buxhet dhe financa

2. Per te drejtat,interesat e komuniteteve dhe per kthim 3. Komisioni per legjislacion dhe gjyqesi dhe,

4. Komisioni per integrim evropian

5. Emertohen keshtu per shkak se cdo projektligj,rezolute apo deklarate,per cfare do fushe duhet doemos te kaloj nepermjet shqyrtimit dhe aprovimit neper keto komisione,te cilat vendosin sipas kompetencave te tyre. Komisione funksionale jane:

 12,aktualisht dhe Kuvendi me vendim mund te shtoje apo reduktoj numrin e komisioneve.Quhen funksionale sepse krijohen mbi bazen e fushveprimeve te qeverise ne sektore te ndryshem si:ekonomi dhe financa,pune te brendshme dhe siguri,arsim,shkence,kulture,administrate publike,bujqesi,ambient etj.  Secili komision shqyrton projektligjet perkatese te resoreve perkatese

qeveritare,por edhe politikat dhe rezultatet e punes se resoreve te caktuar,perkatesisht te ministrive perkatese..

 Psh.komisioni per bujqesi shqyrton projektligjet per bujqesi,por ben edhe mbikqyrjen e punes se ministrise se bujqesise etj

Komisionet ad hoc/per raste

 Krijohen me vendim te kuvendit,per shqyrtimin e ndonje ceshtje te vecante dhe ka autoritetin dhe funksionimin e njejte me ate te komisioneve

Figure

Updating...

References

Updating...

Related subjects :