Indianenverhalen: waarom wij zo veel schulden hebben

16 

Full text

(1)

VERLOSSING

VAN SCHULD EN BOETE

Onorthodoxe oplossingen

voor onbetaalde

rekeningen

Stijn Verhagen,

l,ilian Linders

& Marcel Haffl (recl.)

v a n S e n n e P

(2)

I

Indianenverhalen

Waarom wij zo ueel schulden hebben

E R I K n Á s n E

Onderzoek van het Nederlands Insriruut voor Budgetvoorlichting (Nibud) laat zien dat Nederlanders steeds meer lenen enzij er steeds meer moeite mee hebben die leningen af te lossen. In een in zotz verschenen rapport spreekt het Nibud zelfs van een 'doorgeslagen leencultuur', een uitspraak die veel aandacht in de media kreeg en leidde tot Kamervragen aan de minister van Sociale Zaken en \Terkgelegenheid.t ln r95o werd er in Nederland z6 miljoen euro aan

consump-tiefkrediet verleend. In zoo8, het jaar waarin de financiële crisis uitbrak, was dit toegenomen tot ro,9 miljard euro (CBS zorob, p.176). Uitgaande van een gemid-delde jaarlijkse infatie v^n t,L procent betekent dit dat er ruim 65 keer zo veel werd geleend.t Zelfsrekeninghoudend met het feit dat de Nederlandse bevolking in de periode van rgto tot zoo8 met iets meer dan de helft is toegenomen, is dit een dramatische ontwikkeling.

'lVaarom

(3)

I 8 E R I K B À H R E

ketting met het euroteken. Niemand wil toch geketend worden door schuld? Kredietverstrekkers zijn sinds zoog wettelijk verplicht deze waarschuwing te geven. Naar verwachting zet dit soort informatie consumenten aan tot betere -lees: rationelere - keuzes.'

Maar is dat ook zo? Zorgt betere informatie ervoor dat mensen 'betere' keuzes maken? Uit uitgebreid sociologisch en antropologisch onderzoek blijkt dat mensen weliswaar ratione el zijn, maar dat dit slechts een zeer beperkte ver-klaring biedt voor het menselijk handelen. In 'Rationele en andere keuzes' zer Goudsblom helder uiteen dat er andere handelingsmotieven zijn, en - in navol-gingvan'Weber - maakt hij een onderscheid tussen vier soorten motivaties. Bij affectieve motivaties handelen mensen vailMege affectieve banden; in geval van waarde-rationele motivaties komt het handelen voort uit bepaalde waarden; bil doel-rationele motivaties handelen mensen om een bepaald doel te bereiken - dir komt het sterkst overeen met de rationelekeuzetheorie - en ten slotte kan het handelen gemotiveerd zijn door tradities en gewoontes (Goudsblom ry96, zie ook De Swaan ry96).

De toename van schulden laat zich onvoldoende begrijpen vanuit het rationa-liteitsperspectief. Als de'rationelen'gelijkhebben, impliceerr dir dat consumenren de afgelopen tien tot twintigjaar dommer zijn geworden of dat ze in ieder geval veel minder kennis hebben over schulden, dat ze aanzienlijk minder geïnformeerd zijn over de risicot die ze lopen bil het lenen van geld. Gezien de inspanningen van het Nibud en de toename van wettelijke regels ter beschermingvan consumenten lijkt echter eerder het tegendeel het geval. Het is waarschijnlijker dat consumenren nu beter - en zeker niet minder - geïnformeerd worden dan twintigjaar geleden. Aangezien ze desondanks meer schulden maken dan ooit tevoren, vind ik dit geen

overtuigende verklaring voor de toenemende schuldenlast.

(4)

I N D I Á N E N V E R H A L E N

impulsen en vervalt de noodzaak om behoeften, zoals de aankoop van een nieuw mobieltje, een auto of kleren, uit te stellen; een consumenr kan mereen overgaan tot aanschaf van het verlangde. Deze hebberigheid is in de jaren tachtig verwoord door Youp van 'r Hek in zijn sketch 'lenen, lenen, lenen', een fragment dat met de financiële crisis weer populair is geworden.n Maar ook deze analyse van emoties biedt onvoldoende verklaringvoor de sterke roename van de schuldenproblematiek.

'Wat

maakt dat mensen in de huidige tijd veel meer berei dzijnom geld re lenen voor consumPtie dan een of twee generaties geleden? Er wordt wel gesproken van de opkomst van de emotie-economie. Ik vraag mij echter af ofmensen nu zo veel emotionel er ziin dan twint ígjaar geleden - en als dar zo is, blijfr de vraag wat hier-aan ten grondslagligt. De 'emotie-verklaring'heeft daarnaasr een tekortkoming die de'rationele verklaring'ook kenr. Beide gaan sterk uir van het individu: om beslissingen te begrijpen, worden het individuele handelen en individuele cog-nitieve en emotionele processen centraal gesteld. De ontwikkeling in leengedrag heeft een oorsProngin maatschappelijke veranderingen. Hoewel rationaliteit en emoties zeker een rol spelen, houden hierop gebaseerde verklaringen re weinig rekening met sociale en culturele verschillen om een maarschappelijk probleem als schulden te kunnen begrijpen. Om zicht re krijgen op waarom Nederlanders steeds vaker en meer in problematische schulden geraken, om inzichtelilk te maken hoe ze worden gegijzeld door schuld, is een zorgvuldige analyse van institutionele en maatschappelijke verhoudingen essentieel.

Schulden bij de indianen

(5)

E R I K B A H R E

maakt dat mensen zich verplicht voelen op een later tijdstip iets rerug te geven? Dit principe van gift en wederkerigheid zou volgens Mauss essentieel zijn voor het ontwikkelen van een andere, meer rechrvaardige economie.

De bekendste casus die Mauss analyseert, gaat over de ceremoniële uitwisse-lingvan geschenken bij de negentiende-eeuwse Kwakiud-indianen aan de westkust van Canada en de Verenigde Staten. Mauss, en na hem vele anderen, bestudeerde

depotlatch-uitwisselingsceremonie. Deze kon alleen worden georganiseerd door de lokale Kwakiud-aristocratie. Tijdens deze ceremonie gingen chiefi onderling een comPetitie aan door elkaar geschenken te geven. De giften waren zeer kostbaar, zoals koperen staven, exclusieve 'Fludson Bay'-d.p.ns, huiden van pelsdieren, kanot, en begin negentiende eeuw ook slaven.

Door het aanbieden van geschenken kwamen sociale relaties ror stand, werd de kosmologische orde onderhouden én werd uiting gegeven aan rivalireit en hiërarchie. Als de ene chief een andere grore geschenken aanbood, creëerde hij daarmee een schuld bij de ander en domineerde hij de andere chief Dit had gevolgen voor de toegang tot visgronden, jachtgebieden en land. De starus die chief bij de potlatch opbouwden, had revens invloed op de zeggenschap die ze hadden over het afsluiten van huwelijken en beïnvloedde hun roegang tot de kosmologische wereld.

In de beschrijvingvan Mauss lijkrdepotlatch eenstabiele ceremonie die con-flicten en rivaliteit refecteert en tegelijk zorgt voor een stabiele economie en een eve nwichtige sociale orde. Uit latere studies blijkt echter dat de potlatch helemeal niet zo stabiel was en in de negentiende eeuw ineenstortte.'\il7'olfgeeft hiervan in EnaisioningPower (rggg) een prachtige analyse die mogelijk helpt om het huidige schuldenvraagstuk in Nederland te begrijpen. Tegen her eind van de negentiende eeuw liepen de potlatch-ceremonies volledig uir de hand. De bijeenkomsren wer-den steeds groter, waarbij de chiefs elkaar exorbitante geschenken probeerden te geven. Er werden grote hoeveelheden koperen staven inzeegeworpen en stapels kostbare dekens in de brand gestoken. De donaties waren binnen een halve eeuw ve rveelvoudigd. De grootst e potlatch die voor 1849 was gehouden, telde 3zo dekens. In fi96 vond er een ceremonie plaats met gooo dekens, en in rgLr eenmer meer dan 3o.ooo. Ook nam het gebruik van koper, dat vele duizenden dekens waard was, in die periode toe ('WoLf ry99,p. rr4).

(6)

I N D I A N E N V E R H A L E N

lopen? 'Waren de Kwakiutl 'opeens' minder rationeel geworden of lieten ze zich in hun dagelijks leven'opeens'meer leiden door emoties?'Wolf heeft nauwkeu-rig beschreven hoe de potlatch-ceremonie in de loop van de negentiende eeuw van karakter veranderde en heeft een aantal historische een maatschappelijke ontwikkelingen geïdentificeerd die ertoe leidden dar de potlatch, en daarmee de maatschappelijke en economische orde, in zoh korte tijd ten onder ging. Door steeds meer te geven, probeerde de Kwakiutl-elite greep te houden op het systeem en posities te behouden die sterk aan erosie onderhevig waren.

De plaatse n in de p o t Ia tc h - ceremonie werden traditioneel ingenomen door de Kwakiud-aristocratie, die in de loop van de negentiende eeuw onder invloed van het kolonialisme echter steeds meerverzwakte. Het kolonialisme bracht nieuwe ziekten met zich mee en vooral door tuberculose en de pokken overleden veel Kwakiutl, waaronder aandepotlatch deelnemende aristocraten. De verspreiding van alcohol en het daaruit voortvloeiende alcoholisme verergerde de gezondheids-problemen nog. Als gevolgvan ziekten en alcoholisme ontstonden eríndepotlatch lege plekken, die vaak niet meer vanzelfsprekend konden worden ingenomen door vertegenwoordigers van de aristocratie. De chiefs golden als autoriteiten binnen de kosmologische wereld en de potlatch speelde een belangrijke rol in de com-municatie met de bovenwereld. Door het christendom verzwakte de religieuze autoriteit van de chiefs en door de toenemende macht van de christelijke kerk hadden zij minder zeggenschap over het afsluiten van huwelijken.

Terwijl de Kwakiutl-aristocratie verzwakte, bood het kolonialisme tegelijker-tijd mogelijkheden aan andere groepen.'Wolf laat zien hoe er in de loop van de negentiende eeuw een nieuwe economische klasse opkomt die we nu de nouueail riche zouden noemen. Aan de Noordwestkust ontstonden nieuwe industrieën rond de visserij, zoals fabrieken waar vis werd verwerkt, ingeblikt en gereedge-maakt voor export. Hier werkten relatief marginale jongeren die opeens heel veel geld verdienden. Deze jonge , niet-aristocratische generatie werd daardoor minder afhankelijk van de oudere aristocratie en met hun nieuw verworven rijkdom eisten zij hun plaats op binnen het belangrijkste instituut van de Kwakiutl. Ze gebruikten niet alleen het door hen verdiende geld voor kostbarepotlatch-giften; ze konden ook geld lenen bij aan de kolonie verbonden financiële instellingen. Met dit geleende geld konden deze ambitieuze , niet-aristocratische jongeren nog

(7)

E R I K B Á H R E

De inflatie ven de potlatch laatzien hoe de nouueau riche een ritueel overnam dat al aan het bezwijken was. De chiefs die de gevestigde aristocratie vertegen-woordigden, waren door het kolonialisme ernstigverzwakt, qua gezondheid én war betreft hun economische, politieke en religieuze autoriteit. Deze nouueau

richebeschikte over ongelooflijkveel geld - verkregen door te werken in de nieuw onrsrane visindustrie - dat voor het eerst in de geschiedenis van de Kwakiutl van koloniale banken geleend kon worden.

Nederland in het begin van de eenentwintigste eeu\M is in veel opzichten onvergelijkbaar met de Kwakiutl-samenleving van de negentiende en begin rwintigste eeuw. Dit neemt niet weg dat \7'olfs studie van maatschappelijke veranderingen en zijn enalyse van de relaties tussen veranderende ideologieën, economieën en hiërarchieën licht werpr op ïvaarom mensen nu zo veel meer en zo veel makkelijker schulden hebben.

Competitie door consumptie: van elite naar burgers

De socioloog Veblen vroeg zich in The tbeory of the leisure class (r89) afwaarom de negentiende-eeuwse elite zo overmatigconsumeerde enzoopzichdgverspilde. Volgens Veblen was dat vooral om status te verkrijgen. Terwijl het volk fysiek

zwaÍearbeid moesr verrichten, kon de elite het zich veroorloven niets te doen, heel veel te consumeren en zelfs waardevol eten weg te gooien. Het verspillen van tijd, energie, geld en voedsel achtte Veblen zeer verwerpelijk en diende volgens hem alleen om de verspiller status te verlenen. Tafelzilver, overmatige hoeveelheden voedsel, maar ook activiteiten als de bestuderingvan kunst en filosoÊe gaven juist status orndat ze onproductief waren.

(8)

I N D I A N E N V E R H A L E N

Toegenomen welaaart en democratisering aan statas

Eind negentiende eeuw vond in Nederland de indusrialisatie plaats en in de jaren vijftig, na de Eerste en de Tweede 'Wereldoorlog, nam de welvaart sterk toe. De exploitatie van aardgas en een gecoórdineerde markteconomie versterkten deze economische groei (Touwen zoo6).Vanaf de jaren vijftig droegen ontwikkelingen zoals de invoering van de Algemene ouderdomswet/AOW' (ty;6), de Algemene bijsrandswet/Abw (tgíl)en de'Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering/VAO (rg6) substantieel bij aan de welvaartsstaat. In de perio de ry48-zoo9 verviervoudigde het bruto binnenlands product (bbp) per inwoner (CBS Loroa,P.LL).

Door de economische groei nam in die periode de consumptie toe . Vanafde jaren vijftigkwamen er steeds meer betaalbare consumptieartikelen beschikbaar, zoals auto's en relevisies. Het vak mij op hoe mensen die in de jaren vijftigopgroei-den, wijzen op deze veranderende consumptiepatronen. Mensen vertellen elkaar nog steeds hoe de hele srraat op bezoek ging bij die ene familie om daar voor het eerst televisie te kijken. Mensen herinneren zich nog goed hoe indrukwekkend her was dat iemand als eerste in de straat een auto had. Consumptie kon zelfs aan de basis staan van nieuwe identiteiten, bijvoorbeeld die van de nozems. Jott-geren die tot de arbeidersklasse behoorden, beschikten voor het eerst over geld en kochren een brommer en een leren jack, presenteerden zich met een vetkuifen vormden zo een rock-h-roll-subcultuur (Buikhuizen ry 6 s). D eze nieuwe vormen van consumptie maakten zo'n indruk dat ze Íot het standaardrepertoire van het jeugdsentiment uit de jaren vijftig zijn gaan behoren.

(9)

E R I K B A H R E

Doordat consumptiegoederen makkelijker beschikbaar werden, diende zich een eenvoudige - makkelijk te zien en te vergelijken - en nieuwe manier aan om status te krijgen en te meten. Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw \Mas het status verkrijgen door geld en tijd te verspillen dus niet meer voorbehouden aan een kleine elire. Vanaf de jaren vijftig konden steeds meer mensen proberen een plek re veroveren op het platform van de zogenoemde consumptiestatus, de status verkregen door consumptie.

Vermindering uan ahernatieue statusaormen

Terwijl midden twintigste eeuw consumptie steeds belangrijker werd voor de vorming van identiteit in een individualiserende samenleving, nemen andere statusvormen juist af. Het wordt drukker op het podium van de 'status door consumptie', terwijl andere sinds de jaren tachtigverdwijnen. Vooral de podiavan het cultureel en het sociaal kapitaal werken sinds een jaar of dertig minder goed.

Bourdieu (tg8+) definieert cultureel kapitaal als vormen van macht die iemand heeft op basis van verworven kennis en vaardigheden. Cultureel kapi-taal behelsr zowel iemands formele opleiding als de inzichten en vaardigheden die onderdeel zijn van socialisatie en informele opleidingen. Het lijkt erop dat dergelijke aspecen minder belangrijk zijn geworden bij het bepalen van iemands sratus. Nog niet zo heel lang geleden genoot iemand van hoge leeftijd een zeker aanzien. Dit stond gerant voor veel levenswijsheid en ouderen moesten alleen al om die reden gerespecteerd worden. Ouderdom is, evenals het huwelijk of het ouderschap, in steeds mindere mate status bepalend. In veel opzichten en voor veel mensen die andere levensstijlen belangrijk vinden, mag dit bevrijdend zijn; regelijk draagt het er onbedoeld aan bij dat consumptie belangrijker wordt in het verkrijgen van aanzien.

(10)

I N D I A N E N V E R H A L E N L t

academische studenten bijna vernegenvoudigd (CB S 2 o r o a, p. l8 -l'4.). Bovendien hebben opleidende en daarmee geassocieerde instituties, zoals universiteiten, ker-ken en musea, hun vanzelfsprekende autoriteit verloren. Dit kent een bevrijdend aspect, maar tegelijk heeft het ertoe geleid dat het onderscheidend vermogen van opleidingen is afgenomen.'Wellicht hebben veranderende overheidsinvesteringen in het onderwijs dit versterkt. De onderwijsoverheidsuitgaven namen van rgio rot ry7g toe van L,7 pÍocent naer 7,L pÍocent van het bruto nationaal product (brp). Het onderwijs heeft in die periode substantieel bijgedragen aan emanci-patie en democratisering. Vanaf r98o daalden de onderwijsoverheidsuitgaven evenwel tot maar liefst 5,4 procent van het bnp in zoo8. Het onderwijs levert volgens de socioloog Dronkers (zoo7) in de eenentwintigste eeuw geen bijdrage meer aan sociaal-economische mobiliteit; hij noemt het zelfs de 'ruggengÍ^at van ongelijkheid'.

Naast cultureel kapitaal identificeert Bourdieu (r98a) sociaal kapitaal, als zijnde de mogelijkheid die iemand heeft om iets gedaan te krijgen via sociale netwerken. Sociaal kapitaal impliceert dat iemand via sociale netwerken een baan kan krijgen. Tot de jaren vijftig werden met name familienetwerken ge-mobiliseerd, waardoor de industrie toegang kon hebben tot goedkope arbeid (Kalb ry9). Onlangs vertelde iemand mij hoe hij vanwege sociaal kapitaal was uitgesloten voor een baan toen hil in de jaren vijftig sollicireerde op een bureau-functie die een flinke promotie zou betekenen. Na het succesvol doorlopen van de sollicitatieprocedure werd hij uiteindelijk afgewezen nadat de werkgever had gesproken met de pastoor van de parochie inzijnwijk en hem was verteld dat de betreffende men niet erg geregeld de kerk bezocht en ook anderszins niet actief was binnen dit religieuze inscituut. Ook gaan er verhalen over mensen die in die tijd werden ontslagen omdat ze niet vaak genoeg naar de kerk gingen.

(11)

E R I K B À H R E

het huishouden, waar ouders met kinderen in gesprek gaan over verantwoorde-lijkheden en verplichtingen, maar ook op het werk en in andere sociale werelden. Alleen het leger kent in oorlogstijd nog een bevelsstructuur. De opkomst van het

onderhandelingshuishouden laat zien dar de mogelijkheid om anderen verplich-tingen op te leggen minder sterk is geworden. Sociaal kapitaal is weliswaar nog steeds belangrijk, maar het dwingt minder autoriteit af dan voorheen.

Om aanzien of status te verkrijgen via sociaal kapitaal is het hebben van een persoonlijke relatie bevorderlijk.Bi het ontbreken van een dergelijke relatie, zoals in een geïndividualiseerde samenlevingvaker het geval is, is iemands sociaal kapitaal immers lastiger in te schatten. Als men actiefis binnen dezelfcle gemeen-schap of deel uitmaakt van dezelftle netwerken, is het mogelijk zichtbaarder of iemand iets wel of niet gedaan kan krijgen via zijn of haar netwerk.6

In de loop van de tijd zíjn er nieuwe sociale netwerken ontstaen, waarvan de sociale media - Facebook, Twitter, Linkedln - wellichr het meest ror de verbeel-ding spreken (Báhre & Van den Broek zory).Deze netwerken zijn zichtbaarder en flexibeler dan de klassieke netwerken en kunnen dus tot op zekere hoogte een alternatieve bron bieden van aanzien en status. Maar zelfs dan blijft consumptie belangrijk - een belangrijkdeelvan de Facebook-posts is consumptie gerelateerd, met foto's van feesten, borden vol eten, enselfes op vakantie in de juiste kleding.

Cultureel kapitaal en sociaal kapitaal zijn in de huidige tijd nog steeds van belang en mensen kunnen nog steeds gerespecteerd worden vanwege hun onder-wijsniveau, de status van hun beroep of de netwerken waarvanzedeel uitmaken. Tegelijk lijkt het erop dat deze aspecten niet meer vanzelfsprekend aanzien geven,

en als dat wel het geval is dan is dat vooral via consumptie.

Ve ran d e re nd f.n an ci e e I lan ds c h ap

(12)

I N D I A N E N V E R H A L E N

procent) van het krediet hebben verstrekt (AFM Loo7,p. l). Consumenten kun-nen nu een balansrekening openen bij de'Wehkamp en op die manier'gespreid betalen', een product van \7'ehkamp Finance BV. Ook ofline kunnen mensen op krediet kopen, en daarvoor hoeven ze niet langs bij de bank. In de winkel kan de consument een Comfortcard nemen met een krediet tot jo.ooo euro. Dit product is onderdeel van de bank Santander. Bij IKEA kunnen consumenten een IKEA Family-betaalkaart nemen met een krediet tot 25oo euro. Dezefinanciële producten worden verstrekt door de Ikano Bank die door IKEA is opgerichr. De online-leningen van Freo vallen onder De Lage Landen, dat weer een onderdeel is van de Rabobank. Leningen zijn ook onderdeel van de telefoonabonnementen waarbij een 'gratis' mobiele telefoon wordt aangeboden of bij de aankoop van

auto's die pas later betaald hoeven te worden.

Het belang van de geschetste verandering laat zich illustreren aan de hand van een gesprek met een vrouw van 66 jaar, begin jaren zeventig woonachtig in een buitenwijk van een middelgrote stad waar de medewerker van de lokale bank zijn klanten persoonlijk kende en zelfs hun rekeningnummer uir het hoofcl wist. De financiële transacties waren dus nooit helemaal anoniem en geld lenen impli-ceerde altijd persoonlijk contact met iemand die niet alleen je rekeningnummer kende, maar ook wist met wie je getrouwd was en ofje wel of geen kinderen had. Over een periode van nog geen veertig jaar is de druk om te lenen toegenomen, terwijl de schaamte om te lenen is afgenomen. Dit maakt het een stuk makkelijker en aantrekkelijker om met geleend geld consumptiegoederen te kopen om het mogelijk te maken te blijven meedoen aan de competitie om aanzien en status -ook als iemand dat eigenlijk niet kan verantwoorden.

(13)

L 8 E R I K B A H R E

zelfs toe bereid waren illegale activiteiten te ontwikkelen. In zotz bleek dat de Rabobank op grore schaal illegaal de Libor-rente manipuleerde.t ABN AMRO was jarenlang betrokken bij he t witwassen van drugsgeldent en in zor3 is dezelfde bank door de Áutoriteit Financiële markten íAFM) beboet voor het overtreden van de antiwitwasregels bijwoningbouwcoóperatie Vestiae. De kredietcrisis liet bovendien zien dat de verhandelde financiële producten veel minder waard werden dan men deed voorkomen en dat deze crisis onder andere het gevolgwas van het makkelijk verlenen en agressief verkopen van krediet. Het is onduidelijk wat de gevolgen van de liberaliseringzijngeweest voor consumptiefkrediet in Nederland, maar het lilkt erop dat het vanaf de jaren tachtig voor consumenten lastiger is geworden om weerstand te bieden tegen de druk en verleiding om geld te lenen. Deze twee veranderingen - het onzichtbaar lenen en de toegenomen macht van banken - hebben eraan bijgedragen dat in zorS ruim één op de zes Nederlanders een problematische schuld had (Kerckhaert & De Ruig zor3).to

Resumé

Mensen zijn niet altijd rationeel en laten zich leiden door emoties, ook bij het maken van keuzes over aankopen, al dan niet mogelijkgemaakt door een lening. In het kader van informatievoorziening over financiële producten en diensten waarvan mensen gebruikmaken en meer inzicht in de gevolgen van keuzes, heb-ben organisaties zoals het Nibud, maar ook het onlangs gesloten Geldmuseum in Utrecht, een belangrijke maatschappelijke taak.

De dramatische toename van consumptief krediet is echter onvoldoende te verklaren vanuit het perspectiefvan rationaliteit en emotie. Hiermee wordt onvol-doende rekeninggehouden met de mens als sociaal wezen, altijd deel uitmakend van een samenleving of een cultuur, en wordt onvoldoende ruimte geboden aan het belangvan historische ontwikkelingen. Om de toenemende schuldenlast te begrijpen, is inzicht in maatschappelijke verhoudingen essentieel. Het is van be-langom te begrijpen hoe mensen zich verhouden tot elkaar en tot (commerciële) instituties, welke mogelijkheden zij zien om hun leven te verbeteren en hoe ze omgaan met veranderende ongelijkheden.

(14)

I N D I A N E N V E R H A L E N

waarom mensen dingen doen die in eerste instantie onbegrijpelijk zijn. Her lijkt onlogisch dat de Kwakiud-indianen hun rijkdommen moedwilligvernietigen, dar ze staven koper in zee werpen en stapels kostbare dekens re vernietigen.'W'olflaat zien dat dit in veel opzichten destructieve en absurde gedrag zijn oorsprong vindt in specifieke historische, economische maar ook ideologische onrwikkelingen. De voor de Kwakiud bekende wereld was aan het verdwijnen, en door 'meer van hetzelfcle'te doen, door steeds meer te geven binnen de Kwakiutl-ceremonies, probeerde men - tevergeefs - de orde van weleer te hersrellen.

De uit de hand gelopen Kwakiutlp otlatch doet denken aan de besluiten van de Europese en nationale centrale banken die de krediercrisis proberen op te los-scn door nóg me er krediet te verlenen. In zorz had alle en al de Europese Centrale Bank voor meer dan zoo miljard euro aan obligaties gekochr om de schuldenlasr te verminderen.t' Het risico dat de Nederlandse staat heeft genomen als gevolg van de kredietcrisis was volgens de Algemene Rekenkamer eind zorz meer dan 6o miljard euro.tt Het lijkt er soms op dar er wordr vastgehouden aan een politiek, economisch en ideologisch ritueel dat in het verlede n wellichr werkte maar waar-van het onzeker is ofhet ook een oplossing biedt voor de huidige financiële crisis. Ookwat betreft individuele keuzes om geld re lenen, delen we mogelijk meer met de negentiende-eeuwse Kwakiutl dan in eerste instantie vermoed. In her voorgaande heb ik drie ontwikkelingen geschetst: groeiende welvaart en demo-cratisering; beperking van de manieren om status te verkrijgen; veranderingen in de manier waarop Ênanciële instellingen krediet aanbieden.

Als gevolg van democratisering, welvaartsgroei en individualisering was iemands maatschappelijke positie niet meer vanzelfsprekend. Kort gezegd: ie-mand die voor een dubbeltje was geboren, kon een kwartje worden. En zelfs als die belofte niet helemaal werkelijkheid werd, kon men wel als een kwartje leven door geld te lenen. Het verwerven van status door consumptie was niet meer voorbehouden aan de elite en werd vanaf de jaren vijftig ook mogelijk voor de arbeidersklasse, die zich door welvaartsgroei en onderwijs kon emanciperen. Consumptie kon zo in relatiefkorte djd steeds belangrijkerworden voor iemands

tanzien en wellicht ook voor zijn of haar gevoelens van eigenwaarde.

(15)

onderwijsinsrel-E R I K B Á H R onderwijsinsrel-E

lingen aanspraak maken op autoriteit. Democratisering betekende immers dat vaders wil niet automatisch wet was, en dat het gezagvan cultureel en sociaal kapitaal verminderde. Dat was in veel opzichten en voor veel mensen een bevrij-ding, maar het zorgde er tegelijk voor dat consumptie belangrijker werd. In een geïndividualiseerde samenlevingwaren er minder alternatieven voorhanden om aanzien te ver\Merven. In de tweede helft van de twintigste eeuw streden meer mensen voor een plek op het podium van de 'status door consumptie', terwijl de podia van het cultureel en het sociaal kapitaal langzaam maar zeker werden afgebroken.

Daarnaast veranderde de financiële wereld eind twintigste eeuw. Banken werden minder zichtbaar en verkochten steeds vaker financiële producten via tussenpersonen. De financiële instellingen onttrokken zich steeds meer aan het zicht doordat het nieuwe loket van de bank verhuisde naar de winkel die het kre-diet aanbood, om aankopen te stimuleren. Met krediet aanbieden via internet was er helemaal geen sprake meer van een persoonlijke relatie, waardoor de schaamte die voorheen verbonden was aan het afsluiten van leningen kon afnemen. Door liberaliseringvanafde jaren tachtigwas banken bovendien steeds meer roegesraan en boden zeop een voortvarende, soms zelfs agressieve en illegale wijzehun dien-sten aan. Ook deze ontwikkelingen maakten het makkelijker om geld te lenen.

Beperking krediet en verruiming status

Dezeverhandelingis geen oproep tot nostalgie, en de mogelijkheden van mensen in het verleden waren ook niet per se beter. De geschetste historische ontwikkeling laat echter zien dat de oplossing voor de grote schuldenlast waaronder mensen momenteel gebukt gaan niet alleen moet worden gezocht in betere voorlichting waardoor ze rationelere keuzes kunnen maken - hoe belangrijk die kennis ook is. Erop wijzen dat mensen emotioneelzijnin hun keuzes, helpt ook nauwelilks. De oplossing ligt eerder binnen de maatschappelijke verhoudingen.

(16)

reke-I N D reke-I A N E N V E R H A L E N

Figure

Updating...

References

Updating...

Download now (16 Page)
Related subjects :