Download

(1)

भारतीयज्योततषशास्त्रस्य स्वरूपम्

डॉ. रामदासशमाा सहायकाचायाः, ज्योततषतवभागः,

केन्द्रीयसंस्कृततवश्वतवद्यालयः, श्रीरणवीरपररसरः , कोट-भलवालः,जमममः

उपोद्घातः

– मनुजस्य कमाणामाधारो वेद एव । वेदो

ऽ

तिलः कमाममलम् इतत सममतम् । स वेदः

अणोरणीयान्द्महतोमहीयान् इतत परमात्मस्वरूपस्य तनः श्वाससमभमतो।तस्त, सः आतधभौततकातधदैतवकाध्यातत्मकेभ्यः तितवधदुःिेभ्यः प्रातणनः उद्धरते। पुनश्च धमाार्ाकाममोक्षेतत चतुर्वाधपुरुषार्ास्य प्राप्तेरततशयः सुन्द्दरः पर्प्रदशाको वताते। ततस्मन् वेदे संसारस्य समस्तं तवज्ञानमतप सतितहतमतस्त। भारतीयमान्द्यतानुसारेण यत् ककमतप वेदेषु तवद्यते तदेवान्द्यिातप वताते, यत् वेदेषु नातस्त तदन्द्यिातप नातस्त । यर्ा- यकदहतस्त तदन्द्यि यिेहातस्त न तत् क्वतचत् ।

तस्यैव वेदस्य प्रयोजनं साधतयतुं षड् वेदाङ्गशास्त्रातण सतन्द्त । तेषु सतितहतमुपातसतं वा ज्ञानं वेदपुरुषस्य स्वरूपे अस्माकं समक्षं प्रकरटतमतस्त। तातन महर्षातभः स्वातीतन्द्रयशक्तत्या लोककल्याणार्ं प्रवर्तातातन । एतेषु वेदाङ्गशास्त्रेषु ज्योततषमततमहत्त्वपमणं सममतम् । महर्षाणा लगधेन इदं कालज्ञानं कालतवधानशास्त्रं वातप कतर्तम् । वस्तुतस्तु प्रधानप्रततपाद्यतवषयो।स्य काल एवास्ते ।

(2)

नारदसंतहतानुसारेण ज्योततषशास्त्रस्य तसद्धान्द्त-संतहता-होरेतत स्कन्द्धियं प्रतसद्धम् । वराहतमतहरेणातप ज्योततषस्यानैकेषु भेदेषु प्रमुिमुक्तं भेदियमेव स्वीकृतम् । समप्रतत उक्तेषु भेदेषु तसद्धान्द्तसंतहतयोरपेक्षया होरा-स्कन्द्धस्य परमपरा सवासुलभत्वात् समस्तप्राणीनां व्यतक्तगतस्तरे समस्यातनदानभावनया तवकासोन्द्मुिा प्रततभातत फलस्वरूपेण ज्योततषशास्त्रस्य पयाायरूपे होरास्कन्द्धस्य प्रयोगः सवाि रष्ुं शक्तयते। अधोतलतितेषु उक्तभावनायाः अतभव्यतक्तः समयक्तया अवगन्द्तुं शक्तया

-शुभाशुभफलादेशो ज्योततःशास्त्रप्रयोजनम् ।

स च लग्नबलाधीनः कतर्तः पमवासमररतभः।।

भचक्रस्य समाभागा उक्ता द्वादशराशयः।

राशीनामुदयो लग्नं ते तु मेष-वृषादयः।।

अप्रत्यक्षातण शास्त्रातण तववादास्ति केवलम्।

प्रत्यक्षं ज्यौततषं शास्त्रं चन्द्राकौ यि सातक्षणौ।।

वस्तुतः ज्योततषज्ञानमेकं तवज्ञानमतस्त, केवलम् आगमादेशो नातस्त। इदं ज्ञानं वेदेषु यस्य प्रयोजनस्याधीने प्रस्तुतम् , अद्यातप तत्प्रयोजनं तेनैव ज्ञानेन पमणं जायमानमतस्त । ज्यौततषम् अद्यातप समयं स्व-मौतलकं तवषयं मनुते । तं तवना शास्त्रस्यास्य कल्पना एव व्यर्ं भतवष्यतत।

(3)

ग्रहणेन भतवतव्यम्। अतः वक्तुं शक्तयते यत् ज्योततषं प्रत्यक्षानुभमततं प्रदातृ-व्यवहारशास्त्रमतस्त। भमतभतवष्यत्वतामानानां प्रत्यक्षानुभमततपरकं कर्नं तस्य प्रततपाद्यमतस्त।

ज्यौततषं ममलतः अध्यात्मशास्त्रस्य स्वरूपे लोकस्य समक्षं प्रकटी भवतत। इदं प्राणीनां समस्यातनष्कृतेः मागं ग्रहप्रभावाणां ममल्याङ्कनेन प्रशस्तं कृत्वा पुरुषार्ाचतुष्यं प्राप्तुं साहाय्यं कुरुते।

नारदमतेन – ब्रह्मा शास्त्रस्यास्य प्रणयनं ततितमतं चकार येन समग्रश्रौतस्माताकमाणां समपादनं जगज्जनः सतवतधकतुं सक्षमः स्यात् तस्य च सवातवधं कल्याणमतप भवतु। यर्ा तह

तवनैतदतिलं श्रौतस्मातं कमा न तसद्धयतत।

तस्माज्जतद्धतायेदं ब्रह्मणा रतचतं पुरा।।

पुनश्चाग्रे

ऽ

तप ज्योततषशास्त्रस्य रहस्यं प्रकटयन् श्रीनारदः ख्यापयतत- स्वणागभाात् ब्रह्मणः ज्यौततषतमदमागतमतस्त । अर्ाात् सृष्ेरादौ यदा प्राकृततकशतक्तबीजस्य वपनं जातं तदा।न्द्धकारावृतः स्वर्णामगोलाकारः तपण्डः समुद्भमतः । स च तपण्डः प्रर्मातनरूद्धस्याकृतौ पररवर्तातो।भवत् , तस्य नाम वेदे समयाः तनगकदतम् । सः सृष्ौ प्रर्मसमभवत्वात् आकदत्यः कतर्तः । अनेन स्पष्ं भवतत यत् सृष्ौ आकदमं समयास्यातवभाावः सञ्जातः, ततश्च तेन तनदेतशतस्य ब्रह्मणरूत्पततः समजायत । अतः ब्रह्मणा सृष्ेरनन्द्तरं जनकल्याणभावनया इदं शास्त्ररूपज्ञानं मुतनभ्यः ऋतषभ्यश्च प्राददात् । तस्मात् शास्त्रतमदं जगत्प्रतसद्धं बभमव । यर्ा तह-

ज्योततःशास्त्रं स्वणागभाात् ज्ञात्वा ब्रह्मा ततो मुनीन्

अध्यापयामास । पुनस्तैः पृतर्व्यां प्रकातशतम् ।।

वेदाय ज्योततषशास्त्रस्यावश्यकतां महत्त्वं वा स्पष्ीकतुं भास्कराचायास्य भावना इत्र्ं प्रदर्शाता –

वेदास्तावद्यज्ञकमाप्रवृता यज्ञाः प्रोक्तास्ते तु कालाश्रयेण शास्त्रादस्मात् कालबोधो यतः स्याद् वेदाङ्गत्वं ज्योततषस्योक्तस्मात् ।

अि तह श्रीमान्द्भास्कराचायाः तसद्धान्द्ततशरोमतणः मध्यमातधकारे ज्योततषशास्त्रं वेदाङ्गरूपे प्रतततितवान्। वेदाङ्गज्यौततषे।तप इत्र्ं भतणतम् –

(4)

तस्माकददं कालतवधानशास्त्रं यो ज्योततषं वे से वेद यज्ञम्।।

वृद्धवतशिेनातप वेदाङ्गमुख्यत्वतमतः प्रतसद्धतमतत कतर्मतस्त । वतशिसंतहतायां ज्योततषशास्त्रस्य वेदाङगत्वं अनेन प्रकारेण प्रकरटतम् –

क्रतुकक्रयार्ं श्रुतयः प्रवृताः कालाश्रयास्ते क्रतवो तनरूक्ताः ।

शास्त्र—मुस्मात् ककल काल बोधो वेदाङ्गतामुष्य ततः प्रतसद्धाः ।।

ज्यौततषशास्त्राय तसद्धान्द्तशेिरे

ऽ

तप उपरोक्तसमभावनायाः अतभव्यतक्तजााता ।

प्रकृतस्य तह ज्योततषशास्त्रग्रन्द्र्ेषुस्वपत्यानत्ययोगानां प्रयोगात्मकमध्ययनम् इतत शोधकायास्य तवषये ज्योततषशास्त्रस्य स भागो।िोदीररतः । अस्य तह ज्योततः शास्त्रे नैकेग्रन्द्र्ाः समुपलब्धाः सतन्द्त ते चाग्रे ज्योततषशास्त्रस्य स्वरूप-प्राचीनताकदतनरूपणकाले चर्चाताः भतवष्यतन्द्त। सत्स्वातप तेषु नैकेषु ग्रन्द्र्ेषु अपत्यानपत्योः तवषये अतधकं नोपलभ्यते । केचन एव तचताः ज्योततषग्रन्द्र्ाः सतन्द्त येषु अपत्य-अनपत्ययो तवचारः कृतः । अतः प्रकृते शोधप्रबन्द्धे ते ग्रन्द्र्ाः पररशीतलताः, अपत्यानपत्ययोगानां तवषये च प्रयोगः सातधतः।

(5)

स जातो येन जातेन यातत वंशः समुिततम् ।

पररवर्तातन संसारे मृतः को वा न जायते ।।

एषा एवोत्कटाकाङ्क्षा मनुष्यं सन्द्तततप्राप्तये तवतशस्य पुिं प्राप्तुं सततमनुप्रेररतं करोतत। बृहत्संतहतानुसारेण पुिरुपे व्यक्तेः स्वात्मन एवोत्पततः जायते- एवं तह आत्मा जायते स्त्रीषु भमयः भगवान् श्रीकृष्णः पुिस्य मतहमानं वणायन् कर्यतत- यकद मनुष्याय मोक्षः न प्राप्यते तर्हा पुिः नरकात् तस्योद्धारं करोतत । पुम् नाम्नो नरकात् िायते इतत पुिः । अत एवोच्यते यत पुिः पौिाश्च मृताय प्रातणने स्कन्द्धं दद्यात्, तर्ा च तस्य यर्ातवधमतग्नदाहं कुयाात्। महर्षाः मनुरतप कर्यतत- पुिेण लोकाञ्जयतत पौिेणानन्द्त्यमश्नुते अर्ाात् पुिेण लोकान् जेतुं शक्तयते पौिेण चाननन्द्दस्य प्रातप्तजाायते।

तवतभिोदेश्यानां हेतवे पुिस्य कामना अनुतचता नातस्त, परन्द्तु मातृशतक्तः स्त्रीजातेः प्रततिा कर्मतप न्द्यमना न मन्द्तव्या । तनःसन्द्देहं पुिः पुिी च उभावतप परस्परं पमरकौ भवतः । वैयतक्तकस्तरे उभौ ईश्वरस्य प्रकृतेश्च श्रेितमौ रचने मन्द्येते।

गृहस्र्जीवनमेकमुपवनमतस्त अतस्मन् सन्द्ततयः वृक्षेषु फलपुष्पवद् भवतन्द्त येन वृक्षैः सार्ाकता प्राप्तयते । संसारे तादृशौ दमपती न स्तः ययोः सन्द्ततेररच्छा न स्यात् । सवे श्रेिं योग्यं प्रततभावन्द्तश्च सन्द्तानमतभलषतन्द्त । सवे इच्छतन्द्त यतेषां पुिः कुलदीपको भमत्वा तेषां वृद्धावस्र्ायाः आश्रयो भमयात् शास्त्रोतक्तरतप वताते- शोकप्रदायकानां हृदयदाहकानां नैकपुिाणां जन्द्मना को लाभः कुलाय आश्रयवान् सुबोधः बुतद्धमान् एक एव पुिः श्रेिो।तस्त , यस्याश्रये समपमणाः पररवारः सुिमभुङ्क्ते । तर्ा तह –

ककं जातैः बहुतभः पुिैः शोकसन्द्तापकारकैः ।

वरमेकः कुलावलमबी यि तवश्रायते कुलम् ।।

शास्त्रानुसारं श्रेिसन्द्तानस्य प्रातप्तः ईश्वरकृपां तवना नैव भवतत। अतप च ईश्वरस्य कृपा तस्य भतक्तं तवना व्रतोपासनां तवना जपतपसी तवना च नैव प्राप्यते । यर्ा

-व्रतोपवासैः तवष्णुनाा

ऽ

न्द्यजन्द्मतन तोतषतः ।

(6)

ज्यौततषश्शास्त्रमेकं समचनात्मकं शास्त्रमतस्त। अस्मातभः शास्त्रे

ऽ

तस्मन् प्रततपाकदतानां ग्रह-नक्षि राश्यादीनां तवश्लेषणात्मकमनुशीलनानन्द्तरमेव सन्द्तानस्य जन्द्मतवषये अतन्द्तमः तनणायः ग्रतहतव्यः ।

अस्य तह संस्कृतवाङ्गमयस्य तवस्तृतं सुसमृद्धश्च कलेवरं सवाानतप तवस्मापयतत । ति तवश्वस्याकदमज्ञानपुञ्जस्य वेदस्यैकं महत्त्वपमणामङ्गमतस्त िलु ज्योततषशास्त्रं नाम । महर्षाणा भास्कराचायेण यर्ोक्तम् –

वेदचक्षुः ककलेदं स्मृतं ज्योततषं

मुख्यता चाङ्गमध्ये।स्य तेनोच्यते।

संयुतो

ऽ

पीतरैः कणाासाकदतभः

चक्षुषाङ्गेन हीनो न ककतञ्चत्करः ।।

वस्तुतस्त्वपररतमते गगनमण्डले यातन तह तेजोमयातन तबमबातन दृश्यते तातन सवााण्येव ज्योततः शब्देनोच्यन्द्ते । आकाशे प्रसृताः तारकपुञ्जाः ज्योततरूपाः प्रकाशन्द्ते । एते प्रकाशमानतारकपुञ्जाः स्वस्वच्छककरणैः भमतमस्र्प्राणीनां हृद्यातन समाप्लावयन्द्तः रहस्यमयाः प्रतीयन्द्ते । मानवः आकदकालादेवैतेषां तारकाणां रहस्यान् ज्ञातुं प्रयासरतो जातः । एतेषां तवषये बहुककतञ्चद् ज्ञातमतस्त, परन्द्तु ज्ञातरहस्येभ्योप्यतधकान् रहस्यानमधुनातप अज्ञाता एव सतन्द्त । तपःपमता ऋषयो महषायः स्वकीययोगजदृस्येदं सुतनतश्चतवन्द्तः यत् आकाशस्र् प्रकाशमानतारकपुञ्जाः (तपण्डातन) उभयोः रूपयो दरीदृश्यन्द्ते । केचन तु स्वस्र्ानं पररवतान्द्ते, अन्द्ये च तपण्डाः सदैव ह्येकस्यामेव तस्र्त्या तवद्यमानाः पररभ्रमन्द्ते । येषु ककमतप पररवतानं न दृश्यते, तेषां नक्षिसंज्ञा भवतत। अस्यैव तनरुक्तकारो यास्कः तनवाचनं कुरूते यत् न क्षतेः गतत कमाणाः । ये च प्रकाशमानतपण्डाः पररवतानं कुवान्द्तः प्रतीयन्द्ते तेषां ग्रहसंज्ञा वताते – गृह्णतन्द्त इतत ग्रहाः । अर्ाात् ये नक्षिातण गृह्णवन्द्तः चलतन्द्त ते ग्रहाः भवतन्द्त। नक्षिग्रहणेन सह एते ग्रहगणाः जागततकसमस्तपदार्ाानतप गृह्णतन्द्त। एतेषां ज्योततमायग्रहनक्षिाकदतपण्डानां समयग् बोधकं शास्त्रं तह ज्योततषशब्देन अतभधीयते। एतान्द्येव ग्रहनक्षिातण ज्योततषशास्त्रस्य ममलातन सतन्द्त ।

(7)

ज्योततष शब्दस्य व्युत्पततः द्युतेररतसिादेश्च इतत उक्तत्वा कृता

ऽ

तस्त । द्युत् दीप्तौ इतत धातुना इतसन् प्रत्ययेन दकारञ्जकारादेशं तवधाय च ज्योततष् ज्योततः शब्दः आतवभमात् । पुनश्च अशा आकदभ्यो

ऽ

च् इत्यनेन अतच कृते सतत अकारान्द्त ज्योततष शब्दः तनर्मातः । पुनश्च तदतधकृत्य कृतो ग्रन्द्र्ः इत्यनेन पातणनीयसमिेण ज्यौततष शब्दो तनष्पिो भवतत, यस्यार्ो भवतत ज्योततषसमबन्द्धी तसद्धान्द्तो ग्रन्द्र्ो वा । शास्त्रशब्दस्य व्युत्पततः तद्वधा प्रकक्रयते –

(1.) शासनात् शास्त्रम् अर्ाात् करणीयाकरणीययोः कताव्याकताव्ययोश्च तवषये यदाज्ञापयतत, तच्छास्त्रमतस्त ।

(2) शास्त्रत्वं शंसनादतप अर्ाात् यः केनातप उद्देश्यतवशेषेण समपमणाार्ाानां ज्ञानं कारयतत तिाम शास्त्रमतस्त। उभयोः व्युत्पत्योराधारेण वक्तुं शक्तयते यत् यः कस्यतचद्वस्तुनः स्वरूपं समयक्तया अवगमयेत्, अर्ाात् यः सत्यस्य ज्ञानं कारयेत्, तिामशास्त्रतमतत । अतश्च ज्योततषशास्त्रस्य अर्ो जातः – ग्रहनक्षाकदप्रकाशतपण्डानां माध्यमैः सत्यस्य ज्ञानमज्ञानादीनां च तनवृततः ।

मीमांसकाः वदतन्द्त यत् औत्पततकस्तु शब्दस्यार्ेन समबन्द्धः अर्ाात् शब्दार्ो सहैव प्रककटतवन्द्तौ । शब्दस्योत्पत्या सह अर्ो

ऽ

तप उत्पद्यते । अनेन तनयमेन ऋषयः नक्षिाणां, ग्रहाणां राशीनां च ज्योततररततनामकरणं कृतवन्द्तः । आकाशे येषां तारापुञ्जानामाकृततः घोटकमुिसदृशी दृग्गोचरीभमता, तस्याः नाम अतश्वनी इतत जाता। येषां नक्षिसममहानां योतनसदृशाकृततजााता तेषां नाम भरणी इतत। मृगस्य तशरः प्रतीतत्वान्द्मृगतशरा इतत नाम जातम्। इत्र्ं 27 नक्षिाणां नामातन तेषां देवान् च ऋतषयः योगजप्रत्यक्षेण ज्ञातवन्द्तः, तर्ा च तेषामुल्लेिं यर्ास्र्ानं वैकदकसातहत्ये कृतवन्द्तः सतन्द्त।

ग्रहाः

(8)

कतर्तः । सवाातधको तवस्तृतः पीतवणी च ग्रहः गुरुररतत (ज्ञानं) कतर्तः , शनैः शनैः गमयमानो मन्द्दः शनैश्चरो वा (भृत्यः) इतत नामकरणं महर्षातभः कृतम्।

यैश्च ऋतषतभः नक्षिग्रहाणां नामकरणं तेषामाकृत्या कृतं, तैरेव राशीनां नामकरणं कृतम् । अस्याः सत्यता समयााकद-अष्ादशप्रवताकानामुपलब्धग्रन्द्र्ेषु अद्यातप सुरतक्षता।तस्त । अतएव एतत् कर्नमुतचतं नातस्त यत् तमस्र-बेतबलोन-यमनातननो वा भारतीयेभ्यः रातशज्ञानं प्रदतवन्द्तः। ये महषायः आकाशे ताराणां सममहान् प्रत्यक्षीकृत्य तेभ्यः अतश्वन्द्याकदनक्षिसंज्ञाः दतवन्द्तः, तैरेव सततमाकाशतनरीक्षणे यदा केषाञ्चननक्षिाणां सममहेभ्यः तवशेषाकृतयः मेष-वृषभ-स्त्रीपुरुषयोयुग्म-ककाादीनातमव प्रतीयमानाः जाताः तदा तेषामावश्यकतानुसारं मेषवृषभाकदनामकरणं कृतम् । यर्ा तह रातशपयाायः क्षेिम्, ग्रहम्, ऋक्षः,नक्षिम्, भ,भवनाकदकतर्ताः ।

-रातशक्षेिगृह—मातन भवनं चैकार्ासमप्रत्ययाः ।

ज्योततषशास्त्रस्य भेदा

–

आकदकाले ज्योततषशास्त्रस्य नैके भेदाः आसन्। यर्ा- शकुन-स्वप्न-अङ्गस्फुरण-तछक्का

-शारीररकलक्षणातन च । एतदततररक्तं हस्तरेिातवज्ञानम्, सामुकरकशास्त्रम्, नाडीज्ञानम्,स्वरतवज्ञानाकदनैके भेदाः प्रकीर्ताताः आसन् । ककन्द्तु नारदगगाादीनामाचायााणां कालं यावत् एतत् तिषु स्कन्द्धेषु तवभक्तमभमत्। सवे च भेदाः एतेस्वेव भेदेषु अन्द्तर्नातहताः जाताः । एताः ज्योततषशास्त्रस्य ततस्रः शािाः प्रतसद्धाः –

1. गतणतज्योततषम् (तसद्धान्द्तज्योततषम्) ।

2. फतलतज्योततषम् अर्वा जातकम् (होरा) ज्योततषम् ।

(9)

ति तह तसद्धान्द्तज्योततषस्य मुख्यं प्रयोजनं कालस्य गणना ग्रहनक्षिाणां गतेः समक्ष्ममध्ययनं च । फतलतज्योततषद्वारा भमलोके प्राणीनां जन्द्मतो मृत्युपयान्द्तं जायमानानां शुभाशुभफलतववेचनम्। येन प्राणीनां लोकयािायाः वणानं जायते। संतहताज्योततषस्य मुख्यं ध्येयं तवश्वतस्मन् जायमानः भमकमपः, भमस्िलनम्,ज्वालामुिी,यान-दुघाटना,चक्रवात, वातावरणस्यानुकमलताप्रततकमलतातभः सह समस्तकदव्यान्द्तररक्षभौमाद्युत्पातानां बोधनम् ।

सन्द्दभाग्रन्द्र्समची –

1. भारतीयज्योततषम् – नैमीचन्द्र शास्त्रीकृत, ।

2. भारतीयज्योततषम् –श्री बालकृष्णदीतक्षततवरतचतम् ।

3. तसद्धान्द्ततशरोमतणः

,

श्रीमान्द्भास्कराचायाः चौिमबा संस्कृत संस्र्ान, वाराणसी ।

4. नारदसंतहता – महर्षानारदतवरतचतं , मोती लाल वाराणसी , नई- कदल्ली ।

5. बृहज्जातकम् –दैवज्ञवहारतमतहर तवरतचतः, चौिमबा संस्कृत संस्र्ान, वाराणसी ।

6. ज्योततषरत्नमाला-श्रीवततभट्टकृत समपादकः, डॉ.तबहारीलालवातसिः, श्री रणवीरकेन्द्रीयसंस्कृततवद्यापीठम्, जमममः ।

7. मुहूतामाताण्डः – दैवज्ञनारायण तवरतचतौ , चौिमबा तवद्याभवन, वाराणसी ।