Teoria Dhe Praktika Parlamentare- Literatura

Full text

(1)

DEMOKRACIA

Sipas definicionit onkologjik ne fjalorët e ndryshëm gjuhësor demokracia është qeverisja e popullit ku pushteti suprem i takon popullit i cili e ushtron atë vete ne mënyre te drejtpërdrejte apo nëpërmes

përfaqësuesve te vet te zgjedhur ne sistem te lire zgjedhori. Ndërsa fjalori i gjuhës shqipe jep ketë definicion te varfër demokracia është regjim a sistem politik ku pushteti ushtrohet nga populli drejtpërdrejt ose

nëpërmjet organeve te zgjedhura ku shtetasit gëzojnë liri dhe te drejta te barabarta . Nga greqishtja demos –popull dhe cratio qeverisje pra

qeverisje e popullit.

Elementet e Demokracisë

Elementet kryesore te demokracisë janë: -Sovraniteti popullor,

-qeverisja e se drejtës shteti ligjor, -ndarja dhe kufizimi i pushtetit,

-zgjedhjet e lira re drejtpërdrejta dhe pluraliste,

-sigurimi dhe garantimi i lirive dhe te drejtave të qytetarëve, -pluralizmi politik dhe ekonomik ,

-përgjegjësia politike,

-procedura demokratike e ,marrjeve të vendimeve dhe -kultura dhe toleranca politike.

Format e demokracisë sipas kriterit historik: 1-Demokracia e poliseve greke.

2-Demokracia liberale borgjeze

3-Demokracia socialiste e bazuar ne diktaturën e proletariatit 4-Demokracia bashkëkohore e bazuar në shtetin modern juridik. Sipas raporteve te demokracive me raportet shoqërore dallojmë: 1-DEMOKRACINË FIKTIVE-mospërputhja e plotë në mes te parimeve demokratike të proklamuara me aktet juridike dhe p[politike te një shtetit dhe praktikës së shkeljes flagrante të këtyre parimeve .

2-DEMOKRACIA FORMALE- ku me akte kushtetuese dhe ligjore

proklamohen parimet demokratike dhe barazia para ligjit kurse ne jetën e përditshme këto parime nuk realizohen por cenohen dhe shkelen nga organet dhe institucionet shtetërore.

3--DEMOKRACIA REALE- ku parimet demokratike të proklamuara me akte juridike dhe politike zbatohen dhe materializohen nga organet dhe institucionet shtetërore.

Sipas mënyrës së realizimit të demokracisë dallojmë dy forma : Demokracia e Drejtpërdrejt dhe e Tërthortë( përfaqësuese).

DEMOKRACIA E DREJTPËRDREJTE bazohet në qeverisjen e drejtpërdrejtë të qytetarëve dhe popullit me pushtetin shtetëror, pra kjo shprehet me parimin “ sovranitetit buron nga populli dhe i takon atij” dhe format e kësaj demokracie janë: Referendumi, plebishiti, iniciativa popullore, tubimet zgjedhore dhe forma të tjera të deklarimit personal.

Referendumi nënkupton deklarimin e drejtpërdrejtë personal të

qytetarëve ( popullit) për ndonjë akt juridik të pushtetit apo për ndonjë çështje tjetër për të cilën organi kompetent duhet të marr vendim.

(2)

e ligjit dhe obligim te gjithë ta zbatojnë vendimin. Zakonisht çështja në referendum formulohet përmes pyetjeve konkret në të cilat shtetasit përgjigjen me po ose jo. Nëse shumica e trupit elektoral përgjigjet në mënyrë pozitive atëherë referendumi konsiderohet se është i

suksesshëm.

Referendumi sipas lëndës ( llojit të aktit) për të cilin vendoset ndahet në -referendum legjislativ,

-referendum kushtetues,

-referendum politik-statusor dhe -referendum lokal.

Referendumi Legjislativ është deklarimi i drejtpërdrejtë i qytetarëve në procesin legjislativ dhe kjo pjesëmarrje mund të shprehet në dy mënyra : në miratimin e drejtpërdrejtë të ligjeve dhe me dhënjën paraprake të pëlqimit të popullit për nxjerrjen e ligjeve.

Referendumi Kushtetues- është deklarimi i drejtpërdrejtë i qytetarëve për aktin themeltar juridik të shtetit-kushtetutën. Ky deklarim ka fuqi

konstituive dhe vendimmarrëse dhe obligon parlamentin të shpall ose të refuzojë kushtetutën varësisht nga deklarimi.

Referendumi Politik-Statusor, është forma më e shpeshtë dhe përfshin marrjen e vendimit që përcakton statusin politik të shtetit dhe zbatohet kur formohet shteti i ri, shpallet shkëputja nga shteti ekzistues, shpallja e pavarësisë, bashkimi me shtetin tjetër, hyrja ose lidhja federale ose konfederate me shtet e tjera, ndërrimi i regjimit politik, përcaktimi i formës qeverisëse etj.

Referendumi Lokal- zbatohet në rastet kur merret vendim në sferën e urbanizimit, investimeve, infrastrukturën komunale, shpalljen e vetëkontributit të qytetarëve për ndërtimin e objekteve vitale.

Referendumi bazë të karakterit dhe pasojave juridike të vendimit të marra në referendum dallojmë: referendumin e detyrueshëm , referendumin fakultativ dhe referendumin konsultativ.

Referendumi I Detyrueshëm- Ku për miratimin e një akti juridik apo të ndonjë çështje tjetër politik në kushtetutë ose në ligj , caktohet

shprehimisht vendosja përmes referendumit . në këto raste vendimi i marrë ka karakter obligues që organet shtetërore të marrin vendim në pajtim me rezultatin e referendumit.

Referendumi Fakultativ- Paraqet formën e drejtpërdrejtë të deklarimit të qytetarëve që nuk i obligon organet shtetërore në marrjen e vendimit , mirëpo ne rast se për shkak të rëndësisë se ndonjë vendimi organet shtetërore vendosin që çështja të nxirret në referendum atëherë vendimi i marrë përmes referendumit nga qytetarët i obligon organet që ta

zbatojnë. ( Sidomos në raste kur ka mospajtime në opinion për marrjen ë një vendimi politik ose akti juridik)

Referendumi Konsultativ- zbatohet në raste kur organet para vendimit ose pas marrjes së tij dëshirojnë të njoftohen me mendimin dhe vullnetin e trupit elektoral. Shpallja e këtij deklarimi nuk ka detyrim ligjor për

(3)

organet shtetërore dhe rezultatet e tij kanë karakter këshillëdhënës dhe jodetyrues.

Plebisciti- është formë e realizimit të demokracisë së drejtpërdrejtë kur vendoset për çështje të rëndësishme si forma e regjimit politik, bashkimi ose ndarja me një shtet tjetër, dhënia e besimit ndonjë lideri partiak etj. Pra por dallim pre referendumit për deklarim nuk ka ndonjë akt juridik konkret por çështje që janë të lidhura me strukturën e shtetit dhe mënyrën e qeverisjes. Dallim tjetër është se referendumi ka të bëjë me deklarim po ose jo ndaj një akti juridik kurse plebishiti deklarim ndaj një individi. Zbatimi i kombinuar referendum dhe plebishitit bëhet kur

qytetarët krahas deklarimit për ndonjë akt juridik deklarohen edhe me atë se i japin besimin një individi për qeverisja.

Iniciativa Popullore- nënkupton autorizimin e trupit elektoral që të

ndërmarrë iniciativë për fillimin e procedurës për nxjerrjen e kushtetutës, ligjit ose të ndonjë akti tjetër juridik për zgjedhjen ose shkarkimin e ndonjë funksionari nga funksionet politike. Pra për nxjerrjen e ndonjë akti juridik. Iniciativa më së shpeshti paraqitet si nismë që i drejtohet

parlamentit për miratimin e ndonjë ligji dhe përmes mbledhjes se caktuar të nënshkrimeve për propozimin e kandidatëve për parlament, shef shteti etj.

Tubimet E Zgjedhësve-Janë tubime ku zgjedhësit diskutojnë dhe marrin vendime për punën e përfaqësuesve të tyre në organet shtetërore dhe ushtrojnë kontrollin politik ndaj tyre si dhe bëjnë kandidimin për deputet, caktojnë listat kandiduese etj.

Anketat Dhe Intervistat- janë formë e deklarimit personal të qytetarëve përmes të cilave organet shtetërore , institucionet e tjera politike shtetërore dhe jo-shtetërore bëjnë hulumtimin e opinionit publik dhe te disponimit të tyre lidhur me ndonjë akt juridik apo politik apo veprim tjetër të organeve shtetërore . vendimet e tilla nuk kanë karakter obligues por ndihmojnë në marrjen e vendimeve . Anketa sidomos ndihmojnë lidhur me popullaritetin e personaliteteve publike në popull dhe sidomos aplikohen në prag të zgjidhjeve parlamentare , pastaj për prestigjin e kandidatëve etj.

Përparësitë dhe vështirësitë e realizimit te konceptit te demokracisë se drejtpërdrejt

Ithtarët e demokracisë se drejtpërdrejte theksojnë se ajo shpreh me se miri sovranitetin popullor dhe paraqet formën me te mire te pjesëmarrjes se popullit ne krijimin dhe realizimin politikave publike.

Ata theksojnë tri përparësi te kësaj forme te demokracisë 1. Vendosja burimore e popullit

2. Depolitizomi i vendimeve politike 3. Shoqërizimi i Pergjegjesise

Ne anën tjetër autoret qe janë ithtarë te demokracisë përfaqësuese theksojnë këto vështirësi:

1. Ngadalësia e marrjes se vendimeve politike

2. Shpenzimet kostoja e larte e procesit te vednimarrjes politike 3. Mungesa e kompetencës profesionale ne vendimmarrje politike.

(4)

demokracisë së tërthortë dhe sot paraqet model dominant te sistemeve bashkohese politike dhe nënkupton realizimin e vullnetit politik të popullit nëpërmjet institucioneve dhe trupave përfaqësues të zgjedhur në mënyrë të drejtpërdrejtë nga populli. Kjo realizohet në ndërlidhje te ngushtë të tri institucioneve themelore:

1.trupit elektoral ,

2.organit përfaqësues dhe 3.qendra e vendosjes politike.

Trupi elektoral është bartës i sovranitetit dhe pasi që ai nuk mundet ta ushtrojë pushtetin drejtpërdrejtë ai zgjedh përfaqësuesit e tij-trupin përfaqësues parlamentin. Pra trupi elektoral zgjedh organet përfaqësuese duke i ngarkuar me mandat dhe ushtron kontroll politik ndaj tyre përmes procesit të zgjedhjeve. Trupi elektoral përbëhet nga të gjithë qytetarët. E Drejta e zgjedhjes së përgjithshme kuptohet e drejta e çdo qytetari pa dallim feje, gjinie, kombi , përkatësi politike, pozitë etj. Që me votën e tij të merr pjesë në zgjedhjet e organeve përfaqësuese apo edhe vet të kandidohet në ato organe. Kjo e drejtë përfshin legjitimacionin aktiv dhe pasiv të zgjedhurit në proces.

1-Legjitimacioni Aktiv përfshin të drejtën e çdo qytetari ai me votën e tij të zgjedhe anëtarët e organit përfaqësues( parlamentit, senatoret , shefin e shtetit etj.

2-Legjitimacioni Pasiv përfshin të drejtën e çdo qytetari që të vet kandidohet dhe zgjedhën anëtar të organeve përfaqësuese politike dhe shtetërore. Zakonisht e drejta e votës vlen për arritjes së moshës 18 vjeçare.

3-E drejta e barabartë e votës që nënkupton se çdo votë e qytetarëve e ka fuqinë e njëjtë te votes

Organi përfaqësues i zgjedhur nga trupi elektoral paraqet tërësinë e e parlamentarëve të zgjedhur drejtpërdrejtë nga qytetarët dhe ky organ paraqitet me emërtime të ndryshme si parlament . Ky organ edhe pas zgjedhjes se tij edhe pse marr mandat fuqi plotë për qeverisje periodike ai nuk ka garancion se do ta përfundojë mandatin e tij të plotë. Pra

parlamenti mund te marr mandat të detyrueshëm dhe të lirë. Mandat i detyrueshëm është kur anëtarët e parlamentit mbesin të lidhur ngushtë me elektoratin kurse ne rastin me mandat të lirë gëzojnë një pavarësi më të madhe ndaj zgjedhësve por edhe në këtë rast nëse ju kundërvihen interesave të tyre –trupit elektoral mund të humbasin në zgjedhje e ardhshme.

Qendra e vendosjes politike.-Është nocion i gjerë dhe nënkupton të gjitha institucionet shtetërore dhe politike. Në shtet demokratike qendra e vendosjes politike koncentrohet në tri degë kryesore të qeverisjes; në degën legjislative e cila ushtrohet nga parlamenti, në degën ekzekutive që ushtrohet nga shefi i shtetit dhe qeveria si dhe dega gjyqësore që ju besohet gjykatësve të pavarur.

Përparësitë dhe vështirësitë ne implementimin e demokracisë përfaqësuese

Perparsite janë

1. Vendimmarrja e shpejte ne procedure parlamentare

2. Vendimmarrja parlamentare si rregull trajtohet si qeverisje kompetente dhe profesionale

(5)

3. Siguron konkurrence dhe alternativa ne procesin e vendimmarrjes qe shprehet ne raport pozite opozite.

Vështiresit

1. Nganjëherë nuk shprehe vullnetin e shumicës se qytetarëve 2. Vendosja parlamentare shpeshherë është e përkohshme 3. vendimmarrja shpeshherë bie ne krize parlamentare DEMOKRACIA MAZHORITARE DHE KONSENSUALE

Demokracia mazoritare bazohet ne konceptin e qeverisjes se shumices. Ajo nënkupton ekzistimin e mazhorances stabile parlamentare e cila zgjedhe qeverinë dhe realizon programin qeveritar te qeverisjes i cili ka fituar zgjedhjet parlamentare. Kjo demokraci është tipike ne sistemet parlamentare dypartiake ku vlen parimi fituesi merr gjithçka, humbsi kalon ne opozite dhe nuk participin ne qeveri.

Demokracia Konsensuale funksionon ne shoqëri heterogjene politike me një spektër te gjere te diversiteteve politike. Qeverisa politike reflekton kompromiset e domosdoshme politike për te ndërtuar konsensusin e nevojshme politik i cili siguron qeverisjen e shumicës.

SHTETI LIGJOR

1.1-Kuptimi i shtetit ligjor-tërësia e normave juridike të një shtetit paraqesin sistemin juridik në bazë të së cilave sigurohet qeverisje e se drejtës përkatësisht shtetit ligjor. Pra shteti ligjor nënkupton sistemin në të cilin pushteti shtetëror, në veçanti ai ekzekutiv dhe administrativ është i kufizuar me normat e veta juridike në atë mënyrë që ju garantohet pacenueshmëria e lirive dhe të drejtave themelore të qytetarëve. Sipas këtij parimi të gjitha organet shtetërore i nënshtrohen ligjit.

Institucionalizimi i pushtetit shtetëror duhet të shprehet përmes tri atributeve themelore: legjimitetit, autoritetit dhe fuqia politike. 1-Legjimiteti buron nga populli nga trupi elektoral i cili merr pjesë

drejtpërdrejtë në zgjedhjen e organeve përfaqësuese dhe ne mandatimin e këtyre organeve për perioda të caktuara.

2-Autoriteti- e ka burimin në kushtetutë dhe ligj andaj dhe ju nënshtrohen atyre. Njëkohësisht kushtetuta dhe ligji bëjnë dhe kufizimin e pushtetit. 3-Fuqia Politike-paraqet tërësinë e kompetencave të organeve dhe institucioneve shtetërore dhe manifestohet veçanërisht mes legjislacionit dhe ekzekutivit pra parlamentit dhe qeverisë.

ELEMENTET E SHTETIT LIGJOR JANË:

-Parimi i kushtetutshmërisë dhe ligjshmërisë, -Barazia para ligjit,

-Parimi i mosdiskriminimit

-Liritë dhe te drejtat e qytetarit dhe minoriteteve -Ndarja dhe kufizimi i pushtetit,

-Gjyqësia e pavarur,

-Depolitizimi i shërbimeve publike të shtetit -Shoqëria Civile etj.

Kushtetutshmëria- sipas kuptimit politik juridik me kushtetutshmëri kuptojmë procesin e harmonizimit të gjitha akteve juridike në mes veti dhe pajtueshmërinë e tyre me kushtetutën si dhe kufizimi dhe

institucionalizimi i pushtetit shtetëror. Pra kushtetuta në kuptimin pozitiv-juridik nënkupton harmonizimin e të gjitha akteve pozitiv-juridike me kushtetutën ndërsa në kuptimin formal kushtetuta nënkupton respektimin e

(6)

kushtetutës dhe harmonizimin e të gjitha akteve juridike me aktet me fuqi me të lartë.

Me Ligjshmëri kuptohet procesi i harmonizimit të gjitha akteve dhe veprimeve juridike me ligjin.

Barazia para ligjit dhe parimi i mos diskriminimit-Barazia para ligjit parqet një standard ndërkombëtar i cili duhet të realizohet edhe me përcaktimet ligjore e edhe me mekanizmat dhe institucioneve ligjore, me të cilat qytetaret mbrohen nga arbitrariteti i kujtdo qofte. Ndërsa lirit dhe të drejtat e qytetarit janë të përfshira në disa konventa ndërkombëtare të cilat shtetet e reja duhet të i zbatojnë në legjislacionet e tyre . Problemi i veçantë në këtë drejtim është e drejta e minoriteteve. Konventat

ndërkombëtare që duhet të zbatohen janë: -Deklarata universale e të drejtave të njeriut

-Konventa ndërkombëtare për ndaljen e dënimeve dhe krimeve të gjenocidit.

-Konventa ndërkombëtare për të drejta civile dhe politike -Konventa ndërkombëtare ekonomike , sociale dhe ekonomike - Konventa ndërkombëtare për eliminimin e te gjitha formave te diskriminimit racial.

- Konventa ndërkombëtare kundër torturës dhe krimeve tjera - Konventa ndërkombëtare për eliminimin e te gjitha formave te diskriminimit ndaj gruas.

- Konventa ndërkombëtare mbi te drejtat ndaj femiut

Gjyqësia e Pavarur –nënkupton ekzistimin e gjykatave te pavarura dhe punën e tyte ne pajtim me ligjin., Disa nga kushtet për një gjyqësi të pavarur janë:

a)pavarësia e gjykatave nga legjislativi dhe ekzekutivi,

b) depolitizomi i gjykatave( anëtaret e saj nuk mund te merren

drejtpërdrejt dhe aktivisht ne jetën politike. c) zgjedhja e gjyqtarëve me afate të gjata përmes kësaj ata marrin garancinë se do te jen të pavarur nga ndryshimet politike

d) financimi i pavarur-të menagjojnë vet buxhetin e tyre.

e) respektimi i procedurave gjyqësore- Paanshmëria e gjyqtarëve ne ushtrimin e funksionit të tyre –kjo sigurohet duk i mbrojtur gjyqtarët nga kërcënimet politike dhe duke zgjedhur gjyqtar me tipare te larta morale dhe profesionale.

f) Paanshmëria e gjyqtareve

Depolitizomi i shërbimeve publike- Shërbimet publike paraqesin organet përmes te cilave shteti qytetarëve të tij ju ofron shërbimet publike në funksion të realizimit te interesave personale dhe publike dhe kane karakter kryesisht administrativ. Në këtë drejtim rëndësi të veçantë ka edhe depolitizimi i policisë dhe ushtrisë dhe vënia e tyre në kuadër të ligjit.

Shoqëria Civile- nënkupton strukturën jo shtetërore dhe jo qeveritare të cilat reflektojnë mendimin e lirë të qytetarëve. Koncepti i kësaj shoqërie bazohet në të drejtën e qytetarëve që lirisht të formojnë organizata dhe shoqata jo qeveritare dhe ne mënyrë të organizuar. Për të bërë presion në qendrat e vendosjes politike në artikulimin e kërkesave të tyre.

(7)

Mbrojtja e pronës dhe e pasurisë së qytetarëve paraqet parakusht për funksionimin e shtetit ligjor.

Ndërtimi i shtetit ligjor në Kosovë:-Pas përfundimit të luftës dhe vendosjes së Kosovës nën administrimin e OKB-ës kanë filluar hapa e parë në

ndërtimin e shtetit ligjor dhe vendosjen e sundimit të ligjit në shoqëri. Me themelimin e organeve ligjëdhënse , ekzekutive dhe gjyqësore në Kosovë janë krijuar kushte për ndërtimin e shtetit ligjor dhe sigurimin e parimit të sundimit të së drejtës.

FORMAT KRYESORE TË PUSHTETIT SHTETËROR JANË: pushteti

kushtetutëdhënes dhe legjislativ, pushteti ekzekutiv-administrativ dhe pushteti gjyqësor.

Pushteti Kushtetutëdhënes Dhe Legjislativ konsiston në autorizimin e organeve më të larta shtetërore për të miratuar kushtetutën si akt më të lartë , ligjet , aktet nënligjore dhe aktet e tjera të përgjithshme juridike. Për mes këtij funksioni ndërtohet sistemi kushtetues dhe juridik i cili mundëson qeverisjen e së drejtës si parim themelor i demokracisë. Ky pushtet ushtrohet nga bartësit e sovranitetit ( parlamenti, kuvendi , senati etj. Në bazë të asaj se këtë funksion në mënyrë të pavarur e ushtrojnë organet legjislative – kemi shtetet parlamentare dhe kur ky funksion ushtrohet nën mbikëqyrje e shefit të shtetit kemi shtetet presidenciale. Pushteti Ekzekutiv- Është formë e pushtetit që konsiston në zbatimin e drejtpërdrejtë te ligjeve dhe akteve tjera juridike në njërën anë dhe ne anën tjetër të politikës shtetërore. Bartës të këtij pushteti janë qeveria dhe organet administrative. Në shtet parlamentare qeveria formohet dhe mbikëqyret nga parlamenti . Qeveria formon dhe mbikëqyr organet administrative ndërsa roli i administratës është zbatimi i ligjeve, i planeve shtetërore, të politikës shtetërore etj. Organet e administratës janë : ministrit, sekretariatet, drejtorit etj.

Pushteti Gjyqësor-është formë pushtetit që konsiston në ndarjen e së drejtës apo sigurimin e ligjshmërisë në shoqëri. Këtë pushtet e ushtrojnë gjykatat e pavarura si organe tradicionale te shtetit. Funksionin e

ushtrojnë si procedurë gjyqësore dhe në bazë të ligjit dhe sistemi gjyqësor zakonisht është unik. Sistemi i jurisprudencës ka dy kuptime: kuptimi i ngushte që nënkupton gjykatat dhe kuptimi i gjerë që nënkupton edhe prokurorit, avokaturën etj. Parimet kryesore të gjyqësisë janë:

Ligjshmëria, parimi i së vërtetës materiale, dyshkallshmëria , publicitetit punës, pavarësia etj.

Ushtrimi i pushtetit shtetëror njeh dy parime kryesore: parimin e unitetit të pushtetit dhe parimin e ndarjes së pushtetit shtetëror.

PARIMI I UNITETIT TË PUSHTETIT SHTETËROR është formë ku pushteti është i koncentruar në një organ suprem të pushtetit shtetëror i cili formon dhe mbikëqyr organet e tjera. Pra ky parim bazohet në dominimin organit legjislativ ndaj organeve ekzekutive dhe gjyqësore dhe shprehet në dy mënyra: zgjedhjen dhe formimin e këtyre organeve nga organi legjislativ dhe përfaqësues dhe në mbikëqyrjen dhe kontrollimin politik të punës së këtyre organeve nga organi legjislativ.

(8)

Historikisht njihen tri forma të rregullimit shtetëror të bazuara në unitetin e pushtetit shtetëror: sistemi autokratik, sistemi i kuvendit dhe sistemi i konventës. Sistemi Autokratik –Janë të bazuara në parimin e unitetit të pushtetit i cili realizohet në favor të organeve ekzekutive. Ato dominojnë mbi organet përfaqësuese dhe legjislative duke i mbajtur nën kontroll dhe duke marr vendime më të rëndësishme politike . Shembull janë regjimet fashiste. Sistemi I Kuvendit- këtu kocentrimi i pushtetit është në kuvend si organ përfaqësues dhe legjislativ. Ky organ përveç funksionit legjislativ ushtron edhe funksionin e kontrollit ndaj organeve tjera të pushtetit. Zakonisht është zbatuar në sistemet socialiste dhe bazohet në sistemin e delegimit i cili mundëson përfaqësimin ne kuvend të tri bazave deleguese: të punës së bashkuar, organizatave politike dhe bashkësive shoqërore-politike. P.sh ish Jugosllavia dhe kuvendi i ish KSA të Kosovës me tri dhoma. Ndërsa në varantin sovjetik ky pushtet i takonte sovjetëve ku vend të rëndësishme kishin Presidiumi suprem dhe Këshilli i ministrave. Sistemi I Konventës- është sistem në të cilin organi legjislativ pjesërisht dhe në mënyrë të tërthortë e ushtron edhe pushtetin ekzekutiv. Për herë të parë është aplikuar gjatë revolucionit francez në kohën e qeverisjes së jakobinëve. Shembull është Zvicra ku kuvendi federativ zgjedhë këshillin federativ prej 7 anëtareve në kompetencë të cilit është pushteti

ekzekutiv. Parlamenti mund të anulojë ose pranojë propozimet e këtij këshilli.

PARIMI I NDARJES SË PUSHTETIT SHTETËROR-nënkupton formën e qeverisjes shtetërore që bazohet në ushtrimin e pavarur të pushtetit legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqësor dhe ekziston në ato shtet ku çdo njëra nga këto organe është kompetent për kryerjen e pavarur të punëve të caktuara me kushtetutë dhe me ligj. Kjo pavarësi shprehet me faktin se organet e një dege të pushtetit shtetëror nuk munden të urdhërojnë organet e degëve të tjera të nxjerrin ndonjë akt ose të ndërmarrin ndonjë veprim të caktuar. Ky sistem është paraqitur në kohën e revolucionit borgjez si përpjekje për kufizimin e pushtetit të monarkut. Përfaqësues kryesor i kësaj teorie është Monteskie.

Janë tri sisteme të bazuara në parimin e ndarjës së pushtetit shtetëror-sistemi parlamentar, shtetëror-sistemi presidencial dhe shtetëror-sistemi i përzier.

Sistemi Parlamentar-është formë e ndarjes së pushtetit në të cilin rol dominant ka parlamenti si organ legjislativ dhe përfaqësues. Për herë të parë është aplikuar në Angli shek. XVIII. Në sistemet parlamentare sipërfaqësisht duket se vend qendror ka parlamenti , kurse në fakt këtë rol e ka qeveria të cilën e formon shumica parlamentare. Varësisht nga raporti në mes të parlamentit dhe qeverisë dallojmë dy modele: sistemin parlamentar anglez dhe sistemin parlamentar evropian. Në sistemi anglez parlamenti edhe pse e formon qeverinë( me propozimin e monarkut) nuk e ka të drejtën e shpërndarjes dhe marrjes së mandatit të tyre. Përkundër kësaj qeveria në raste të caktuara ka të drejtë të marr iniciativë që të shpërndaje parlamentin. Rolin e qeverisë e luan kabineti. Ndërsa në sistemin evropian pushtetin ekzekutiv e ushtron qeveria parlamentare të

(9)

cilën e formon dhe kontrollon parlamenti. Mandatin për formimin e qeverisë e ka partia politike qe ka fituar zgjedhjet parlamentare .Në rast se asnjë parti nuk e ka shumicën vjen deri te formimi i qeverisë së koalicionit të cilën e formojnë dy apo më shumë parti. Parlamenti ka të drejtë të mbikëqyrë punën e qeverisë, ushtrojë votëbesimin , shkarkoj dhe zgjedhe qeverinë e re.

Sistemi Presidencial- është formë e qeverisjes shtetërore e bazuar në ndarjen e funksioneve në mes te parlamentit dhe shefit të shtetit. Shefi i shtetit në këto sisteme paraqitet si bartës i pushtetit ekzekutiv. Ai ka të drejta në radhe të parë që të kontrolloj aktivitetin legjislativ të

parlamentit përmes përdorimit të vetos suspenzive në kthimin e ligjeve në rishqyrtim në parlament. Në anën tjetër ai është i obliguar tu

përmbahet ligjeve të parlamentit. Shefi i shtetit për punën e tij nuk i përgjigjet parlamentit por trupit elektoral . në këto shtet presidentit formon kabinetin e tij i cili e ushtron funksionin e qeverisë. Anëtarët e kabinetit i emëron vetë presidenti i cili edhe mundet ti shkarkojë ata. Formë me të zhvilluar të këtij sistemi e kanë SHBA-të ku shprehet me pozitë të fortë presidenti ndaj kongresit dhe me funksion të pavarur të gjykatës kushtetuese.

Sistemi I Përzier- Ky sistem paraqet formën hibride të qeverisjes të bazuar në kombinimin e parimeve të sistemeve parlamentare dhe presidenciale. Në këto sisteme parlamenti edhe pse emëron shefin e shtetit dhe formon qeverinë nuk ka të drejtë të kontrollojë punë e tyre dhe ti shkarkojë ata. Për herë të parë është paraqitur ne Francë ne vitin 1958 me kushtetutën e DE GOLIT. Ku qeveria përcakton dhe udhëheq politikën shtetërore dhe për punën e saj i përgjigjet parlamentit. Kështu edhe pse kryetari i republikës emëron kryeministrin e me propozimin e tij edhe anëtarët e tjerë të qeverisë Parlamenti ka të drejtë të mbikëqyr punë e sajë dhe të ushtrojë çështjen e votëbesimit në parlament. Kur qeveria shkarkohet në parlament kryeministri jep dorëheqje . Në këto raste kryetari ka dy mundësi të emëroj kryeministër të ri ose të shpërndajë parlamentin dhe të shpallë zgjedhje të reja. Forma të caktuara të këtij sistemi e hasim edhe ne republikën e Shqipërisë dhe të Kosovës.

PARLAMENTARIZMI

Paraqitja dhe zhvillim i parlamentarizmit në botë.-Parlamenti si institucion politik dhe bashkohës është paraqitur në shek. VVII dhe XVIII si një nga të arriturat e revolucionit borgjez dhe si një nga bazat e demokracisë

qytetare dhe të shtetit ligjor. Është paraqitur në Angli si rezultat i luftës midis ushtrisë mbretërore dhe ithtarëve të parlamentarizmit që solli miratimin e dy akteve historike peticionit mbi të drejtat dhe aktit mbi tolerancën në vitin 1685. Me këtë në Angli u vendos sistemi i qeverisjes ne formë të monarkisë kushtetuese në atë mënyrë që mbreti në

autorizimet e tij ishte i kufizuar me kushtetute dhe me ligj. Në këtë periudhë Anglia kishte sistemin e monarkisë kushtetuese dhe jo parlamentare. Pra monarku kishte të drejtë të emërojë kryetarin dhe anëtarët e qeverisë pa pëlqimin e parlamentit. Kjo zgjati deri në reformat e vitit 1832 kur u përcaktuan rregullat e sistemit parlamentar. Me këtë në Angli u zhvillua sistemi i demokracisë parlamentare i bazuar në ndarjen e pushtetit midis parlamentit , qeverisë apo kabinetit qeveritar dhe mbretit. Një shekull më vonë edhe ne Francë pas fitores së revolucionit pothuajse në mënyrë të njëjtë u përcaktuan rregullat e qeverisjes parlamentare më

(10)

vonë në shekullin e XIX sistemi qeverisës i bazuar në rregullat e

qeverisjes parlamentare u aplikua në shume vende të Evropës. Sistemi evropian dallon nga ai anglez kur është në pyetje raporti i parlamentit me qeverinë. Në sistemin anglez qeveria ka funksione më të gjera ekzekutive dhe ka një pavarësi më të theksuar ndaj parlamentit ( ka të drejtën e shpërndarjes së parlamentit) në sistemin evropian funksionon qeveria parlamentare e cila formohet dhe kontrollohet nga parlamenti. Sistemi parlamentar është dinamik dhe jo proces statik dhe është në konkurrencë të vazhdueshme me sistemet paralele politike si sistemet presidenciale , sistemet e kuvendit dhe sistemet e konventës.

Kuptimi i përgjithshm i parlamentarizmit- Kuptimi i sistemit parlamentar është se trupi elektoral ose tërësia e shtetasve që kanë të drejtë vote përcaktojnë njerëzit që do të i përfaqësojnë. Këta përfaqësuesit e popullit e përbejnë parlamentin dhe me anë të votëbesimit të tyre ngarkojnë qeveritarët me funksionimin e qeverisjes, te drejtimit politik dhe

administrativ të vendit. Është sistem që për dallim nga ai presidencial ku ndarja e pushtetit shtetëror është rigoroze në sistemin parlamentar përcaktohen rregulla elastike të ndarjes së pushtetit në legjislativ ekzekutiv dhe gjyqësor. Pra këtu ekziston një kufizim dhe varshmëri funksionale në mes të pushtetit legjislativ dhe ekzekutiv.

Karakteristikat kryesore të sistemeve parlamentare janë: 1-Përcaktimi i raporteve specifike midis pushtetit legjislativ dhe ekzekutiv . pushteti ekzekutiv në shumicën e vendeve parlamentare i nënshtrohet kontrollit të parlamentit.

2-Në këto sisteme organet ekzekutive po marrin rol kryesor politik përkatësisht të qendrës vendimtare të vendosjes politike. Kjo shprehet me faktin se shumica e akteve të cilat i miraton parlamenti i përgatit dhe propozon qeveria.

3- Qeveria formohet dhe funksionon sipas rregullave parlamentare. Mandatin për formimin e qeverisë e ka partia shumicë në parlament, në rast se asnjë parti nuk e ka shumicën atëherë qeveria formohet nga dy apo më shumë parti.

4-Karakteristik tjetër janë zgjedhjet e lira të drejtpërdrejta dhe shumë-partiake parlamentare.

5- Karakteristik tjetër është raporti i parlamentit me shefin e shtetit në sistemet tipike parlamentare si dhe kuvendore shefi i shtetit zgjidhet dhe kontrollohet nga parlamenti. Në këto sisteme ai së bashku me qeverinë ushtron pushtetin ekzekutiv. Ndërsa në sistemet e kombinuara parlamenti nuk ushtron kontrolle mbi shefin e shtetit i cili zgjidhet drejtpërdrejtë nga populli.

LLOJET E SISTEMEVE PARLAMENTARE sistemet parlamentare tipizohen sipas tri kritereve kryesore:

1. sipas formës së rregullimit shtetëror,

2. sipas raportit të parlamentit me qeverine dhe

3. sipas numrit të partive që marrin pjesë në jetën parlamentare.

1. sipas formës së rregullimit shtetëror- janë të njohura dy forma kryesore : monarkitë parlamentare dhe republikat parlamentare.

(11)

zgjedhjen e shefit të shtetit sipas parimit te trashëgimisë së postit mbretëror dhe në rolin dominant të parlament në të. Në këto shtete monarku nuk paraqet faktor të rëndësishëm politik dhe nuk qeveris me pushtetin. Ndërsa parlamenti ushtron pushtetin shtetëror me qeverinë. Kjo formë është na Angli., Spanjë, Suedi etj. Pra monarku ushtron funksione formale dhe ceremoniale.

Republika Parlamentare-parqet formën e rregullimit shtetëror të bazuar në ndarjen e pushtetit në legjislativ , ekzekutiv dhe gjyqësor. Bartës të pushtetit legjislativ është parlamenti, atij ekzekutiv është kryetari i republikës dhe qeveria dhe i atij gjyqësor janë gjykatat e pavarura. Për dallim nga monarkitë kryetari i republikës zgjidhet nga parlamenti ose nga zgjedhjet e drejtpërdrejta nga populli. Në këtë sistem dominon parlamenti sidomos në pushtetin ekzekutiv pra parlamenti formon qeverinë, kontrollon punën e sajë dhe mund ta shkarkojë me votëbesim. Sistemet parlamentare sipas raportit të organeve shtetërore janë: -sistemet e pastërta parlamentare,

-sistemet gjysëm parlamentare dhe -sistemet e përziera parlamentare .

Sistemet e pastërta parlamentare- Parlamenti paraqet qendrën kryesore të vendosjes politike. Ai zgjedh kryetarin si shef të shtetit dhe qeverinë si organ ekzekutiv. Edhe pse mandatarin( kryeministrin) për formimin e qeverise e propozon shefi i shtetit ajo i nënshtrohet kontrollit të plotë të parlamentit. Parlamenti e ka të drejtën që në çdo kohë të shtrojë çështjen e votëbesimit të qeverisë në parlament. Po ashtu parlamenti ka të drejtën e shkarkimit të shefit të shtetit.

Sistemet Gjysmë Parlamentare- paraqet formën dominonte të parlamentarizmit sot. Shefi i shtetit ka të drejtë të firmos ligjet e parlamentit ti riktheje ato për rishqyrtim në parlament dhe te përdor veton suspenzive ndaj ligjeve dhe akteve të tjera të miratuara nga parlamenti. Në anën tjetër shefi i shtetit zgjidhet nga parlamenti dhe është i obliguar tu përmbahet rregullave te parlamentit. Parlamenti ka të drejtën të fillojë procedurën për shkarkimin e shefit te shtetit dhe ta shkarkojë me procedurë sipas kushtetutës dhe ligjit. Janë të njohura dy modele të këtij sistemi:ai anglez dhe kontinental. Në sistemin kontinental qeveria parlamentare zgjidhet nga shumica parlamentare dhe

kontrollohet nga parlamenti. Kjo qeveri zbaton vendimet dhe politiken e përcaktuar në parlament. Ndërsa roli i shefit të shtetit është i kufizuar dhe formal. Ndërsa në sistemin anglez Kabineti qeveritar ka rol dominant dhe ne raste të caktuara mund të propozoje monarkut të shkarkojë

parlamentin. Shef i kabinetit emërohet lideri i partisë që ka fituar zgjedhjet dhe ai zbaton programin asaj partie.

Sistemet E Përziera Parlamentare .-Këto paraqesin kombinim të parimeve të sistemit parlamentar dhe presidencial. Në shtetet e tilla pushteti ndahet në mes të parlamentit që ushtron pushtetin legjislativ, zgjedhor dhe mbikëqyrës dhe shefit të shtetit i cili është bartës i pushtetit ekzekutiv-politik.

Sipas numrit të partive që marrin pjesë në jetën parlamentare sistemet parlamentare ndahen në : sisteme parlamentare një partiake, sisteme dy

(12)

partiake dhe sisteme shumë partiake.

Sistemet Parlamentare Një Partiake-bazohen në parimin e monizmit politik të bazuara në ndalimin e veprimit të partive politike të tjera të pluralizmit politik. Ato këtë e shprehin përmes kushtetutës. Janë shtete totalitare dhe autokratike ku edhe pse funksionojnë organet përfaqësuese nuk aplikohen rregullat e demokracisë parlamentare.( shembull ish

shtetet socialiste).

Sistemet Parlamentare Dy Partiake- është i bazuar në luftën dhe

rivalitetin në mes të dy partive kryesore politike. Këto sisteme aplikojnë sistemin parlamentar të bazuar në sistemin shumë partiak mirëpo lufta për pushtet ushtrohet vetëm në mes të dy partive kryesore rreth të cilave pozicionohet shumica e trupit elektoral të një shteti. Pra në jetën politike marrin pjesë një numër i madh i partive me orientime të ndryshme politike mirëpo lufta bëhet vetëm në mes të dy partive . Karakteristik e këtyre sistemeve është se këto dy parti i ndërrojnë pozicionet në pushtet. Përfaqësues tipik janë SHBA- ku janë dy parti kryesore ajo Republikane dhe demokratike dhe Anglia ku dominojnë partitë :Konzervative dhe ajo Laburiste.

Sistemet Shumë Partiake- i hasim në ato shtete ku lufta parlamentare zhvillohet midis shumë partive të ndryshme politike prej të cilave asnjëra nuk ka rol dominant politik. Karakteristik tjetër është koalicionet e

shpeshta politike të cilat lidhen në mes të partive me orientime te

ngjashme politike. Këto sisteme janë mjaft të përhapura në shumë shtete si ne Francë, Gjermani, Itali, Spanje, Greqi, Poloni, Shqipëri etj.

PARLAMENTI

1-Kuptimi dhe prejardhja e parlamentit-Parlamenti është institucion ku shqyrtohen apo diskutoje çështje të ndryshme( kuptimi etimologji) dhe parlamenti nënkupton trupin përfaqësues politik që ushtron funksionin ligjdhënës( kuptimi politik). Parlamenti sot në botë paraqet organin

shtetëror të cilit I është besuar nxjerrja e ligjeve dhe paraqitet në forma të ndryshme si parlament, kuvend, senat, kongres etj. Parlamenti gjenezën e ka në Angli pas pushtimit nga nomadët dhe paraardhësi I tij është

institucioni CURIA REGIS apo këshilli mbretëror. Që I kryente funksionet ekzekutiv, legjislativ dhe gjyqësor. Parlamenti është paraqitur si shprehej e përpjekjeve të aristokracisë për të kufizuar pushtetin e monarkut. Dokumenti I parë si rezultat I këtyre përpjekjeve ishte MAGNA CARTA LIBERTATEM-me të cilën ju kufizua mundësia monarkut për caktimin e tatimeve pa pëlqimin e këshillit mbretëror. Ndërsa që nga shek. I XIV vendoset emërtimi parlament në vend të “ CONCILIUM” dhe “ CURIA” . Në fillim ky parlament kishte vetëm një dhomë dhe më vonë dy dhoma. Dhoma e Komunave e cila përbëhej nga përfaqësuesit e qytetarëve dhe fshatarëve dhe dhoma e Lordëve e cila përbëhej nga përfaqësuesit e shtresës së pasur aristokrate. Pra në fillim parlamenti nuk merrej me nxjerrjen e ligjeve por në dhënien e pëlqimit për caktimin e lartësive të tatimeve. Ndërsa teoria mbi parlamentin si organ legjislativ paraqitet në shek. XVIII nën ndikimin e filozofit Monteskies “ sikur ligjet do të nxirrte monarku nuk do të kishte liri dhe shumica më mirë e ushtron funksionin legjislativ se sa vetëm një njeri”. Kjo ide u materializua për herë të parë me kushtetutën e SHBA në vitin 1787 dhe me vonë me kushtetutën e Francës në vitin 1791. Nga aspekti I realizimit të demokracisë parlamenti

(13)

paraqet formën dominonte te realizimit te demokracisë ,ku qytetaret në pa mundësi të marrin pjesë në mënyrë të drejtpërdrejt në jetën politike ata me votën e tyre zgjedhin përfaqësuesit e tyre të cilëve ju besohet ushtrimi I funksioneve qeverisëse. Pra:

A-Fillimisht parlamenti ishte instrument përkufizimin e pushtetit të monarkut dhe bartjes së disa funksioneve të tij në organet përfaqësuese B-Krahas aplikimit të sistemit parlamentar si formë e qeverisjes

parlamenti merr atributet e organet ligjëdhenes dhe përfaqësues . C- Aktualisht parlamenti në sistemet demokratike paraqet institucion kryesor politik që mundëson funksionimin e demokracisë parlamentare dhe pluralizmit .

Funksionet e parlamentit mund të ndahen në :legjislativ ,zgjedhor dhe mbikqyrs

FUNKSIONI LEGJISLATIV-Parlamenti është trup ligjdhënës të cilit I besohet ushtrimi I pushtetit legjislativ. Funksioni ligjdhënës ka kufirin e lartë dhe kufirin e ulët. Kufiri I lartë përfshin të drejtë deri në nxjerrjen e aktit më të lartë kushtetutës dhe kufiri I ulët në nxjerrjen e urdhëresave dhe akteve nënligjore. Funksioni I nxjerrjes së ligjeve përfshin tri faza të procesit legjislativ: 1-Fazën e iniciativës legjislative 2- Fazën e shqyrtimit dhe të miratimit të ligjeve 3- faza e hyrjes në fuqi të ligje.

1-Iniciativa legjislativ-nënkupton të drejtën e propozimit të ligjve në procedurën parlamentare . kjo e drejtë ju njihet në radhë të parë

parlamentarëve , mirëpo në vendet me sistem parlamentar të qeverisjes propozues kryesor të ligjeve është qeveria. Përpos qeverisë kjo e drejtë I njihet edhe shefit të shtetit. Në shumë shtete parlamentare shefi I shtetit e ka të drejtën e vetos ndaj ligjeve të parlamentit.

2-Shqyrtimi I ligjeve në parlament-paraqet fazën ku parlamentarët japin vërejtjet dhe propozimet tyre ndaj tekstit të propozuar ligjor. Këto vërejtje mund të jepen në formë të amendamenteve. Pas shqyrtimit fillon

procedura e miratimit ku propozimi mund të pranohet ose të hudhet poshtë. Ligjet mund të miratohen nga shumica parlamentare dhe në raste të caktuar nga shumica e kualifikuar e anëtarëve. Kjo procedurë është e ndërlikuar në parlamentet me dy dhoma ose bikamerale. Te këto sisteme ligjet aprovohen vetëm kur marrin shumicën në të dy dhomat e

parlamentit.

3-hyrja në fuqi- paraqet fazën e tretë dhe të fundit të procesit legjislativ ku ai fillon të prodhojë pasoja juridike. Lidhur me këtë rol të rëndësishëm kanë organet ekzekutive ( qeveria) të cilat mund t shtyjnë hyrjen në fuqi te ligjeve. Parimisht ligjet e miratuara hyjnë fuqi 8 dite pas miratimit ( VOCATIO LEGIS. Në raste te caktuara mund të vendoset se hyjnë në fuqi ditën e miratimit apo të shpalljes së tyre e në disa raste vendoset për fillimin e aplikimit të tryre pas një kohe të gjatë.

-në kuptimin e gjerë funksioni ligjdhënës I parlamentit përfshin edhe këto autorizime nxjerrjen e buxhetit dhe llogarinë përfundimtare, ratifikimin marrëveshjeve ndërkombëtare që I lidh qeveria apo shefi I shtetit, Vendosja për luftën dhe paqen dhe Shpallja e referendumit.

FUNKSIONI ZGJEDHOR I PARLAMENTIT- përfshin funksionet si në vijim: a-zgjedhja dhe shkarkimi I shefit të shtetit.

b- zgjedhja dhe shkarkimi I qeverisë apo anëtarëve të caktuar të sajë. 3- zgjedhja dhe shkarkimi I eprorëve të organeve dhe organizatave administrative

(14)

4- zgjedhja dhe shkarkimi I bartësve të funksioneve gjyqësore 5- zgjedhja dhe shkarkimi I gjykatësve të gjykatave kushtetuese 6-Zgjedhja dhe shkarkimi I bartësve të tjerë të autorizimeve publike. a) Në sistemet parlamentare dhe kuvendare parlamenti në mënyrë të pavarur zgjedhe dhe shkarkon qeverinë si dhe shefin e shtetit. Pra në këto sisteme qeveria dhe shefi I shtetit për punë e tyre I përgjigjen parlamentit.

b-Në sistemet e përziera parlamentare –presidenciale ka të drejtë të zgjedhe dhe të shkarkojë vetëm qeverinë kurse shefi I shtetit zgjidhet nga të gjitha qytetarët me të drejtë vote.

c) në sistemet presidenciale , parlamenti nuk ka autorizime zgjedhore në raport me shefin e shtetit dhe qeverinë. Në këto sisteme shefi I shtetit zgjidhet nga trupi elektoral dhe për punën e vet nuk I jep llogari parlamentit edhe pse kufizohet në disa obligime ndaj parlamentit.

FUNKSIONI MBIKËQYRËS I PARLAMENTIT-Ky funksion nënkupton ushtrimin e kontrollit politik ndaj pushtetit në veçanti të qeverisë. Pra në sistemet parlamentare apo kuvendare parlamenti zgjedhe dhe shkarkon qeverinë e edhe shefin e shtetit ( kryetarin e republikës) me shefin e shtetit

autorizimet janë më të kufizuara. Qeveria e cila formohet dhe funksionon nën mbikëqyrjen e parlamentit njihet si qeveria parlamentare.

Instrumentet e kontrollit parlamentar të punës së qeverisë është e drejta e parlamentit te miratoj buxhetin pastaj instrumentet me të cilat shtrohet përgjegjësia e qeverisë në parlament. Mjetet me të cilat shtrohet

përgjegjësia e qeverisë janë raportet e rregullta të qeverisë në parlament e që paraqesin mjetet e përhershme .

Mjetet e rregullta te kontrollit parlamentare janë Miratimi i buxhetit dhe paraqitja e raporteve periodike ne parlament

Miratimi i buxhetit paraqet një akt te rëndësishëm për punën e çdo qeverie duke përcaktuar lartësinë e buxhetit parlamenti përcakton te hyrat dhe te dalat e shpenzimeve publike

Paraqitja e raporteve periodike, ne sistemet tipike parlamentare qeveria është e obliguar qe për punën e saj te njoftoje parlamentin përmes raporteve periodike

Mjetet e jashtëzakonshme te kontrollit parlamentare janë 1-pyetjet e deputetëve, 2- interpelanca e parlamentare 3- komisionet parlamentare. Pyetjet e deputetëve- Janë instrument I kontrollit parlamentar ku

deputetët I drejtohen me pyetje të caktuara qeverisë apo ministrit . këto pyetje kanë të bëjnë me njoftimin e deputetëve për aspektet konkrete te punës së qeverisë. Pyetjet mund të parashtrohen me gojë ose me shkrim dhe zakonisht ne fund të seancës parlamentare. Ministri mund të

përgjigjet drejtpërdrejtë apo edhe me shkrin ne seancën tjetër nëse pyetja është bërë me shkrim. Dhe lidhur me pyetjen e deputetit nuk hapet diskutimi parlamentar pasi që në këtë shqyrtim marrin pjesë vetëm deputeti që pyet dhe ministri I cili flet ne emër te qeverisë.

• interpelanca parlamentare- Është një nga institutet më të vjetra të kontrollit parlamentar ndaj qeverisë. Derisa të pyetjet e deputetëve marrin pjesë vetëm deputeti që pyet dhe ministri që përgjigjet te interpelanca parlamentare hapet debate dhe shqyrtimi ku marrin pjesë të gjithë parlamentarët dhe anëtarët e

(15)

qeverisë dhe qëllimi I interpelancës është hapja e debatit për lëshimet dhe dobësitë eventuale të qeverisë apo ministrive përkatëse si dhe marrja e sanksioneve lidhur me këto lëshime. Zakonisht interpelanca ushtrohet nga partia opozitare Në parlament.

komisionet anketuese parlamentare-zakonisht formohet në ato raste kur lidhur me ndonjë çështje në parlament ekzistojnë mendime të ndryshme midis partisë në pushtet dhe në opozitë Andaj formohet komisioni anketues me përbërje shumë partiake për mbledhjen e fakteve dhe provave relevante lidhur me ndonjë çështje . Pastaj në seancën e radhës prezantohet raporti I komisionit dhe hapet diskutimi parlamentar I cili përfundon me miratimin apo hedhjen e tij. Zakonisht ky funksion ushtrohet kur qeveria ka keqpërdorime apo edhe ministri të korruptuara.

Votëbesimi I qeverisë- Përmes tij deputetët I marrin mandatin qeverisë para skadimit të afatit për të cilin është zgjedhur ajo. Propozimin për fillimin e një procedure te tillë mund ta jep një numër I caktuar I deputetëve. Ndërsa shkaqet për votëbesim janë të ndryshme dhe si pasojë e pakënaqësisë së parlamentit më punën e qeverisë dhe mosrealizimit të programit të punës së saj. Konsiderohet se qeveria a ka humbur votëbesimin nëse votëbesimin e saj e përkrah shumica e deputetëve në parlament. Votëbesimi mund të iniciohet edhe nga vet qeveria kur ajo dëshiron të dijë se a gëzon besimin e

parlamentit për realizimin e programit te saj. Zakonisht në sistemet shumë-partiake partitë opozitare me anë të votëbesimit arrijnë që në rrugë

parlamentare ta rrëzojnë qeverinë. Ndërsa në sistemet dy partiake kjo ndodhë shumë rrallë.

shkarkimi I qeverisë- Në raste kur qeveris I merret votëbesimi ajo sipas fuqisë ligjore konsiderohet e shkarkuar dhe duhet të jep dorëheqje kolektive.

Shkarkimi është akt me të cilin qeverisë parlamentare apo të asaj së

koalicionit I merret mandati nga shumica parlamentare dhe zakonisht ndodhe në sistemet e pastërta parlamentare. Ndërsa procedura e zgjedhjes së

qeverisë së re fillon që nga akti I shkarkimit të qeverisë aktuale dhe bëhet sipas rregullave parlamentare ku shefi I shtetit propozon mandatarin e ri I cili më pastaj propozon ministrat në qeverinë e tij.

-STRUKTURA E PARLAMENTIT- historia e zhvillimit parlamentar të vendeve të ndryshme njeh parlamentet njëdhomëshe ( monokamerale) dhe

dy-dhomësh( bicameral) por ka pasur raste kur parlamenti është përbërë edhe nga tri e pesë dhoma. Parlamenti I par I Anglisë ka pasur dy dhoma: Dhomën e komunave dhe dhoma e lordëve megjithëse sot në realitet organ I vetëm ligjvënës është dhoma e komunave. Zakonisht ky sistem është I aplikuar në shtetet multinacionale dhe ato me rregullim federativ apo konfederativ. Struktura dy-dhomëshe mundëson përfaqësim me real të opinionit të vendit. Zakonisht në opinion profilizohen dy shtresa shoqërore: ajo novatore që angazhohet për ndryshime dhe ajo konservatore që ka për qëllim ruajtjen e status quo. Andaj struktura dy-dhomëshe mundëson që këto dy shtresa të përfaqësohen më mirë. Ndërsa sistemi një dhomësh është karakteristik për shtetet unitare dhe një-nacionale-ithtarët e këtij sistemi theksojnë përparësi në Sigurimin e veprimeve unike të parlamentit në mbrojtjen më efikase të pakicës opozitare etj. Sistemi një dhomësh është aplikuar edhe ne vendet ish-socialiste pas rrëzimit të regjimit komuniste. Në sistemin dy-dhomësh dhoma e lartë apo dhoma e dytë është organ federal dhe përfaqëson njësit federale . kjo dhomë paraqitet në dy forma kryesore A) Senati- si në ShBA , Zvicër, Kanada etj. Dhe b) në formë të këshillit – si në gjermani. Në pikëpamje të dhomës së dytë janë të njohura 4 sisteme.

(16)

njësive federale dhe te shteteve anëtare-SBA, Zvicër, Gjermani etj,. 2--Sistemi sipas të cilit dhoma e dytë formohet në bazë të zgjedhjeve të përgjithshme dhe aplikohet në senatin e Italisë.

3- Sistemi sipas të cilit dhoma e dytë formohet në bazë të emërimit të anëtareve të sajë dhe aplikohet në Kanada ku kryeministri I cakton ata. 4- Sistemi sipas të cilit dhoma e dytë formohet në bazë të trashëgimisë të funksionit . Në disa raste kompetenca e të dy dhomave është e njëjtë e ne disa raste apo vende kompetencat e dhomës së dytë janë më të kufizuara. Organizimi I brendshëm I parlamentit –Dominon pikëpamja se organizmi I brendshëm paraqet qështje autonome të çdo parlamenti andaj shumica e parlamenteve nxjerrin rregulloret e punës pe qëllim për të rregulluar mënyrën e punës së tyre, organet, trupat dhe komisionet parlamentare , mënyra e marrjës së vendimeve etj. Mirëpo shumica e sistemeve kushtetuese kanë pranuar pikëpamjen se këto rregulla duhet të jenë në pajtim me parimet kushtetuese dhe të I nënshtrohen kontrollit të kushtetutshmërisë nga ana e gjykatave kushtetuese. Ky organizim ka rëndësi sidomos për mbledhjet e parlamentitt, udhëheqjen e parlamentit, grupet parlamentare dhe komisionet parlamentare

Mbledhjet (seancat) e parlamentit

Mbledhjea e parlamentit nënkupton seancat e dhomave te tij. Lidhur me menyren e mbajtjes se mbledhjeve jane te njohura dy sisteme

1) Sistemi i par i jep liri të plotë parlamentit që vet të përcaktoj mbledhjet, kohëzgjatjen e tyre dhe rendin e ditës. Pra parlamenti cakton vet orarin e seancave pa u kufizuar ne sesione të caktuara.

2) Sistemi tjetër është I sesioneve. Sesion quhet mbledhja e përgjithshme e parlamentit e thirrur në mënyrë periodike për të vendosur për çështjet që janë nën kompetencat e sajë. Etj.

Lidhur me organizimin dhe mbajtjen e mbledhjeve te parlamentit përkatësisht sesioneve te parlamentit janë me rëndësi tri çështje:

1-Konvokimi I mbledhjeve 2- caktimi I rendit te ditës dhe 3- Mënyra e marrjes së vendimeve.

-Konvokimi I mbledhjeve e bën kryesuesi I parlamentit por në séance të jashtë zakonshme parlamenti konvokohet edhe me kërkesë të kryetarit të republikës , me kërkesë të qeverisë dhe me kërkesën e një të tretës të deputetëve së parlamentit.

-Caktimi i rendit të ditës- zakonisht bëhet ne bazë të orarit të punimeve të parlamentit për një periudhë më të gjatë nga ana e parlamentit-dhe kjo vlen për sesionet e rregullta ndërsa për sesionet e jashtëzakonshme rendin e ditës e cakton propozuesi i sesionit pra qeveria, shefi i shtetit dhe grupi i

deputetëve të parlamentit.

Vendimmarrja Parlamentare- Lidhur me këtë çdo parlament merr vendime të plotfuqishme sipas mënyrës së caktuar me rregulloren e tij ose sipas

parimeve kushtetuese dhe natyrisht për marrjen e vendimeve është i

nevojshëm prezenca e mjaftueshëm e deputetëve. Janë të njohura dy mënyra për marrjen e vendimeve:

1-marrja e vendimeve me shumicën e thjeshtë të votave të deputetëve dhe 2- përmes shumicës së kualifikuar pre dy të tretave te deputetëve të

parlamentit- zakonisht kjo bëhet për zgjedhjen dhe shkarkimin e kryetarit te shtetit, të qeverisë, për votëbesimin të qeverisë etj. Ndërsa në rastet kur parlamenti ka dy dhoma apo edhe më shumë shpesh përcaktohet se për

(17)

marrjen e ndonjë vendimi duhet të deklarohen njejtë të dy dhomat e

parlamentit. Zakonisht votimi në parlament bëhet në mënyrë publike dhe në rast kur shprehimisht është përcaktuar bëhet ne mënyrë të fshehtë.

Udhëheqja e parlamentit- është organ i zgjedhur nga parlamenti i cili kryeson dhe udhëheq punën e tij. Zakonisht kryetari zgjidhet nga radhët e shumicës parlamentare dhe i nënshtrohet rizgjedhjes kur ndërron shumica

parlamentare . në këto raste mandatarin për kryetar e propozon partia politke pozitare kurse partitë opozitare propozojnë kandidatët për nënkryetar të p[parlamentit. Kryetari duhet të ushtroj funksionin e tij në mënyrë objektive të kujdeset për ligjshmërinë e punës së parlamentit , efikasitetin e punë,

procedurën e vendosjes etj.. Si rregull kryetari i parlamentit nuk merr pjesë në debat . në parlamentet me dy dhoma veçanërisht në dhomën e ulët mund të ketë dy kryesi-jopartiake dhe të depolitizuar për shembull kryesuesi i

depolitizuar është spikeri i dhomës së ulët në Angli, ai zgjidhet nga radhët e anëtarëve të dhomës së komunave me propozim të qeverisë pas një konsulte me opozitën. Mënyrë tjetër është kur funksionin e kryetarit të parlamentit e ushtron sipas një funksioni tjetër p.sh në SHBA- nënpresidenti i shtetit është edhe kryetar i senatit.

Grupet parlamentare- paraqesin trupin punues të parlamentit që tubojnë deputetët e një partie politike apo të një koalicioni politik. Këto grupe harmonizojnë qëndrimet e deputetëve të partisë dhe marrin qëndrim për mënyrën e deklarimit të tyre kur në seancë të parlamentit vendoset për ndonjë yshtje. Qdo grup e ka kryetarin e vet. Varësisht nga pozita dhe përbërja e tyre grupet parlamentare ndahen në 1- grupe parlamentare të formuara nga deputetët e partive politike në pushtet 2- grupe parlamentare të formuara nga deputetët e partive opozitare 3-grupe parlamentare të formuara nga deputetët e pavarur.

Komisionet parlamentare- Janë trupa punues të parlamentit që ushtrojnë funksione të caktuara dhe janë të njohura dy lloje të tyre:

1-Komisionet e përhershme dhe 2-Komisionet parlamentare AD HOC.

1.Komisionet e përhershme janë trupa të përhershëm punues që formohen pas fillimit dhe mandatimit të parlamentit . Ato përgatisin materiale të ndryshme dhe formulojnë qëndrime profesionale për çështjet për të cilat vendos parlamenti. Por vendimet dhe qëndrimet tyre nuk paraqesin detyrim gjatë marrjes ës vendimeve nga ana e parlamentit. Ndërsa komisionet Ad HOC janë trupa punues të parlamentit që formohen prej rastit në rast pra formohen për raste konkrete dhe zakonisht quhen komisione anketuese ku funksioni i tyre është informimi i parlamentit për çështjet e shtruara në bazë të anketimit.

Roli i Opozitës ne parlament

Ne shtetet demokratike opozita ka për detyre kontrollin e qeveritare qe posedojnë mandatin qeverisës përkatësisht telekomandën. Kjo do te thotë se opozita kujdeset qe qeveritari ti prezanton interesat e atyre te cilët atij ja kane dhëne për një kohe te caktuar bateritë e tyre. Ajo kritikon zgjedhjen e programit dhe përpiqet te tregoj se cilin program me te mire do ta lëshonte ajo ne rast se votuesit do te ja kishin dhëne asaj bateritë e tyre.

(18)

Parlamentet si sinonim te sovranitetit popullor janë te hapura para opinionit dhe zgjedhëseve ne te gjitha segmentet e punës se tyre. Qytetaret dhe zgjedhësit kane nevoje te shohin se si punon parlamenti dhe sa i realizon pritjet e tyre si zgjedhës dhe si kontribuues te formimit te parlamentit.

Transparenca e punës se parlamentit siguron një lloj kontrolli politik qe i bëjnë zgjedhësit punës se tij.

Disiplina parlamentare dhe mbajtja e rendit ne parlament

Rregullorja e brendshme e punës se parlamentit qe me te drejte quhet shpesh edhe kushtetute e parlamentit, cakton procedurat parlamentare ne funksion te krijimit te rendit dhe mirëvajtjes se punës ne parlament. E cila duhet te siguroje një atmosfere demokratike parlament për te shmangur veprimet arbitrare.

Debati parlamentar

Parlamenti është institucion i debatit, ballafaqimit politik dhe shprehjes se mendimeve dhe opinioneve te ndryshme politike. Parlamenti është negacion i njemendesise politike dhe monizmit politik dhe vend i shprehjeve e

diversiteteve dhe alternativave politike Gjuha joparlamentare

Gjuhe joparlamentare konsiderohet fjala ose fjalimi fyes, i cili fyen dinjitetin personal te anuarve te parlamentit, anuarve te qeverise, kryeministrit, presidentit ose funksionarve tjere te larte ose dinjitetin dhe integritetin e bashksive etnike gjuhesore fetare ose nxisin urrejtje etnike raciale ose diskriminime tjera.

Marrja e fjalës parlamentare

Nëse deputeti nuk i përmbahet kohëzgjatjes se fjalimit te tij atij i merret fjala dhe vetëm me ndërhyrjen e kryetarit mund ti akordohet një kohe e shkurtër shtese. Fjala mund ti merret deputetit i cili arbitrarisht del ne foltore te parlamentit dhe pa ftese dhe leje merr fjalën.

Replika parlamentare

Replika parlamentare paraqet institucionin te debatit parlamentar qe i jep te drejtën e një deputeti ti kundërpërgjigjet folësit, i cili ne mënyre te

drejtpërdrejte ose te tërthortë la përmendur ose aluduar emrin e tij, qofte ne kontestin negativ ose ne forme tjetër fyese.

Kriza parlamentare-kuptimi, shkaqet dhe mënyrat e tejkalimit

Kriza parlamentare nënkupton pamundësinë e parlamentit për te ushtruar funksionet e veta kushtetuese. Ne radhe te pare kjo pamundësi shprehet ne bllokimin e parlamentit ne ushtrimin e funksionit legjislativ dhe ne zgjedhjen qeverise. Shkaqet me te shpeshta ne shfaqjen e krizave parlamentare janë: 1. Mungesa e mazhorancave stabile parlamentare.

2. Konfliktet ne mes te parlamentit dhe presidentit rreth zgjedhjes se kryeministrit dhe qeverise.

3. Dështimi i koalicioneve parlamentare dhe qeveritare dhe pamundësia e ndërtimit te koalicioneve te reja

4. Mosvotimi i buxhetit ne parlament.

5. Obstruksioni parlamentar nga ana e opozitës. Shpërndarja e Parlamentit

(19)

përfundimin e mandatit para skadimit te mandatit te rregullt për te cilin është zgjedhur. Shpërndarja e parlamentit vjen si pasoje e rrethanave te caktuara kushtetuese dhe politike te cilat bllokojnë punën e tij, bëjnë te pamundshme ushtrimin e funksioneve kushtetuese dhe krizave te tjera parlamentare te cilat nuk mund te tejkalohen me mjete te tjera politike.

Koalicionet parlamentare dhe qeveritare

Janë instrumente politike qe nënkuptojnë bashkimin e dy apo me shume partive politike me qellim te krijimit te mazhorancave parlamentare dhe qeverise se koalicionit. Koalicionet politike mund te klasifikohen sipas dy kritereve kryesore:

1. Ne baze te kohës se lidhje s se tyre janë te njohura koalicionet parazgjedhore dhe ato pas zgjedhore

2. Ne baze te numrit te partive qe formojnë koalicionet politike janë te njohura koalicionet biletarale qe ndërtojnë dy parti politike dhe koalicionet e gjera qe përfshinë një spektër te gjere te partive politike ne pushtet.

Mandati parlamentar- shpreh raportin në mes të zgjedhjeve dhe deputetëve në parlament dhe kuptohet në dy mënyra:

a- në kuptimin të kohëzgjatjes ë funksionit të deputeteve në parlament b-në kuptim të autorizimeve të deputetit në parlament dhe raportit të tij me zgjedhësit.

Zakonisht mandati kohor zgjat 4 vjet, ndërsa në vartësi se qfar pozite ka deputeti në parlament dhe të raportit të tij me zgjedhësit janë të njohura dy lloje të mandatit parlamentar

1-mandati imperativ dhe 2-mandati i lirë parlamentar.

Mandati imperativ( urdhërues , detyrues)-nënkupton kufizimin e fushëveprimit te deputetëve në parlament. Ai paraqitet si përfaqësues I njësisë së caktuar elektorale dhe I zgjedhësve te tij. Duke zgjedhur deputetin si përfaqësues zgjedhësit atij I japin autorizimin që ai të vendos në emër të tyre. Ky mandat quhet imperativ sepse deputeti nuk mund të bëjë asgjë jashtë asaj që është përfshirë në mandatin që ka marr nga zgjedhësit. Andaj zgjedhësit mund të I japin deputetit udhëzime duke I diktuar atij zgjedhjet për të cilat ai duhet ti votojë dhe në mungesë të këtyre udhëzimeve ai duhet te frymëzohet nga opinioni dhe interesat e zgjedhësve. Ky mandat ka për qëllim realizimin e demokracisë së drejtpërdrejt. Aktualisht shumica e parlamenteve e kanë braktisur këtë lloj mandati. Ky mandat e shëndrron deputetin në transmetues mekanik të dëshirave jashtë parlamentit.

Mandati i lirë- ky mandat nuk e kufizon veprimin e deputetit në parlament me qëndrimet e trupit te tij elektoral. Pra sipas këtij mandati deputeti nuk

përfaqëson vetëm trupin e tij elektoral por ai përfaqëson tërë popullin e atij vendi. Mirëpo kjo nuk do të thotë që deputeti me mandat të lirë mund të ushtrojë funksionin në kundërshtim me interesat dhe vullnetin e zgjedhësve. Revokimi- nënkupton marrjen e mandatit të deputetit para skadimit të mandatit për të cilin ai është zgjedhur. Është paraqitur për herë të par nën ndikimin e ideologëve të borgjezisë kur kjo po përgatitej për marrjen e

pushtetit nga fisnikëria feudale. Revokimi ka gjetur zbatim sidomos në shtetet e regjimeve komuniste dhe socialiste. Përjashtimisht kësaj edhe sot revokimi gjen zbatim të kufizuar. Por për veq revokimit ekzistojnë edhe mënyra të tjera të revokimit të mandatit të deputetit para afatit. Siç janë : vdekja e deputetit,

(20)

shpërndarja e parlamentit në mbarim të afatit të legjislaturës dhe para mbarimit të këtij afati, kur deputeti merr funksione të tjera që janë inkompatibile me mandatin parlamentar, me dorëheqjen e deputetit( pra askush nuk mund ta ndalojë atë nga e drejta e tij për dorëheqje.

Imuniteti parlamentar-Për herë të par u aplikua në Angli me ligjin mbi te drejtat( Bill of righs) . Imuniteti ju afron bartësve të funksioneve përfaqësuese dhe politike garancinë kushtetuese se gjatë kohës së ushtrimit të funksioneve të tyre nuk do ti nënshtrohen masave represive shtetërore dhe përfshin papërgjegjësinë penale dhe paprekshmërinë penale të përfaqësuesit.

Papërgjegjësia penale- nënkupton që deputeti nuk ka përgjegjësi ligjore dhe nuk mund të ndiqet për shkak të mendimeve të shprehura dhe votës së dhënë gjatë funksionit si deputet.

Paprekshmëria penale- nënkupton këto kufizime: ndaj deputetit të parlamentit nuk mund të fillohet ndjekja penale e as që mund të privohet nga liria pa pëlqimin e parlamentit dhe se procedura penal ndaj deputetit mund të fillohet pa pëlqimin e parlamentit vetëm në rast se ai kryen vepër penale të

dënueshme mbi 5 vjet. Paprekshmëria e deputetit pra nuk është absolute por relative ngase me vendimin e parlamentit atij mund të i merret kjo e drejtë. Dhe deputetin nuk e mbron imuniteti kur kryen vepër penale të dënueshme mbi 5 vjet. Paprekshmëria penale për dallim nga papërgjegjësia e deputetit – për mendimin dhe votën e dhënë në parlament ( e cila nuk është e kufizuar) paprekshmëria është e kufizuar në aspektin kohor sepse pas skadimit të afatit të mandatin nuk gëzon imunitet dhe barazohet me të gjithë qytetarët.

Shumica e shteteve njohin imunitetin parlamentar për këto funksione: -deputet parlamentar qendror dhe ata te parlamenteve lokale,

-shefit të shtetit,

-eprorëve të organeve dhe organizatave administrative që i emëron parlamenti,

-gjyqtarët, prokurorët publik,

-gjyqtarët e gjykatave kushtetuese, dhe

-persona të tjerë që gëzojnë imunitet parlamentar sipas ndonjë ligji të veçantë.

Në republikën e Kosovës të njëjtat funksione si më lartë kanë imunitet dhe sipas kushtetutës se Kosovës për çështje të imunitetit parlamentar kuvendi formon komisionin imunitet-mandatar i cili vendos për raste konkrete.

SHEFI i shtetit është institucion i cili përfaqëson shtetin brenda dhe jashtë dhe paraqitet në dy forma kryesore: në forme të monarkut dhe ne forme te

kryetarit te republikës. Varësisht nga forma e e paraqitjes se shefit te shtetit ekzistojnë qeverisje shtetërore monarkike dhe republikane.

1) Monarku zgjidhet në bazë të parimit të trashëgimisë dhe me mandat të përjetshëm. Ai nuk ka përgjegjësi politike ndaj organeve tjera shtetërore por përgjigjet materialisht në kontestet e ndryshme civile. Format më të njohura të monarkis janë monarkia absolute , monarkia kushtetuese dhe monarkia parlamentare

2) Kryetari i republikës si shef i shtetit paraqet institucion zgjedhor, ai zgjidhet në dy mënyra: të drejtpërdrejtë nga trupi elektoral dhe nga ana e parlamentit. Mandati i tij është i kufizuar dhe si rregull i njëjti mundet të zgjidhet shef i shtetit më së shumti dy herë-dy mandate. Pozita e kryetarit të republikës është i kushtëzuar me formën e qeverisjes të cilën e aplikon një shtet. Në

(21)

shtetet me sistem parlamentar dhe kuvendar ai zgjidhet nga parlamenti dhe së bashku me qeverinë ushtron funksion ekzekutiv. Në praktik në sistem të tilla kryetari ushtron vetëm funksione formale dhe nuk ka ndikim te theksuar në jetën politike. Në sistemet e përziera ( parlamentare-presidenciale) pozita e shefit të shtetit ndryshon ai zgjidhet nga trupoi elektoral dhe nuk është përgjegjës para parlamentit. Në këto shtet kryetari propozon mandatarin për formimin e qeverisë , dhe zgjedhë funksionar të tjerë. Në sistemet

presidenciale kryetari i shtetit paraqet institucion kryesor politik. Në këto shtete pushteti është i ndarë në tri branzhe kryesore por presidenti është funksioni kryesor dhe i cili krahas funksionit ekzekutiv ushtron edhe kontroll ndaj funksionit legjislativ të parlamentit.

Monocefalizmi dhe Bicefalizmi

Ne sistemet bashkoheore shefi i shtetit eshte bartes i ekzekutivit te pushtetit

shtetëror. Varësisht se a e ushtron funksionin ekzekutiv vet apo me qeverinë kemi tri lloje të pushteteve ekzekutive: pushteti monocefal, bicefal dhe të përzier.

1.Pushteti ekzekutiv monocefal është kur shefi i shtetit është bartës i vetën i tërë pushtetit ekzekutiv dhe njëkohësisht është shef i qeverisë si p.sh SHBA.

2.Pushteti ekzekutiv bicefal është kur dy organe të larat shtetërore e ushtrojnë paralelisht funksionet ekzekutive. Në këto shtet roli i shefit të shtetit është formal ndërsa bartës i vërtetë i pushtetit ekzekutiv është qeveria.( sistemet parlamentare) 3.Pushteti Ekzekutiv i përzier ekziston në ato shtet ku shefi i shtetit dhe qeveria paralelisht ushtrojnë funksionin ekzekutiv p.sh Franca.

Në aspektin organizativ shefi i shtetit mund të paraqitet në dy forma: individual dhe kolegial: Përderisa monarku paraqitet gjithmonë individual, kryetari mund te

funksionoj edhe individual dhe kolegjial( komitetet, presidiumet etj) kjo formë kolegjial zbatohet vetëm ne Zvicër ku shef i shtetit është këshilli federal prej 7 anëtarëve.

Funksionet e shefit të shtetit-Funksion i përgjithshëm është përfaqësimi i shtetit brenda dhe jashtë . Si përfaqësues legjitim ai emëron dhe shkarkon përfaqësuesit diplomatik në botën e jashtme, pranon letra akreditive dhe kredenciale të

përfaqësuesve te huaj , i jep mirënjohje dhe dekorata , bën faljen e kryesve te veprave penale. Ndërsa funksioni zgjedhor i tij është se propozon mandatarin e qeverisë, gjyqtarët e gjykatave kushtetuese dhe ushtarake. Në shumicën e vendeve është edhe komandant i forcave të armatosura . Shefi i shtetit miraton vendime dhe aktvendime, urdhëresa, dekorate dhe akte te tjera nënligjore. Ai nënshkruan dhe dekreton ligjet e miratuara në parlament.

Pozita dhe përgjegjësia e shefit të shtetit-Në sistemet monarkike shefi i shtetit nuk përgjigjet për veprimet e tij ai nuk i nënshtrohet përgjegjësive politike dhe penale. Në sistemet presidenciale shefi i shtetit nuk ka përgjegjësi politike ndaj ndonjë organi tjetër dhe nuk mund të shkarkohet para skadimit të afatit. Përgjegjësia e tij mund të shtrohet nga trupi elektoral vetëm në rastet e shkeljes së rëndë të dispozitave kushtetuese. Parlamenti në sistemet monarkike dhe presidenciale nuk ushtron kontrollin politik ndaj punës së shefit të shtetit. Përkundër kësaj parlamenti është i varur nga dy aspekte:

1.Në këto shtete shefi i shteti ka të drejtë të shpërndajë parlamentin dhe të shpallë zgjedhjet e parakohshme parlamentare., dhe

2. Shefi i shtetit nënshkruan dhe dekreton ligjet e miratuara në parlament dhe ka të drejtën e përdorimit të vetos ndaj akteve të miratuara në parlament.

(22)

përgjegjësin politike ndaj parlamentit deri në shkarkimin eventual të parlamentit. Në sistemet parlamentare ku shefi i shtetit zgjidhet nga qytetarët drejtpërdrejtë

parlamenti nuk ka të drejtë ta shtrojë çështjen e përgjegjësisë politike të tij. QEVERIA-si shefi i shtetit është qeveria është organ i pushtetit ekzekutiv por për dallim qeveria nuk ekziston në të gjitha shtetet pro vetën në ato shtete parlamentare me sistem bicefal të pushtetit ekzekutiv. Në sistem presidenciale qeveri nuk është organ i pavarur por trup këshillues i presidentit i cili e formon qeverinë. Ndërsa në sistemet kuvendare qeveria është organ të cilit parlamenti ja beson disa funksione ekzekutive qeverinë në sistemet presidenciale e formon parlamenti. Në sistemet presidenciale qeveria formohet dhe kontrollohet nga shefi i shtetit. Janë të njohura dy modele të qeverisë : qeveria parlamentare dhe qeveria e kabinetit.

Mënyra e zgjedhjes se qeverise

Qeveria si organ i pushtetit ekzekutiv ne sistemet parlamentare e formon parlamenti. Ne sistemet parlamentare qeveria nuk paraqet organ autonom dhe zgjedhet e

kontrollohet nga ana e parlamentit.. Ne shumicën e shteteve parlamentare rol te rëndësishëm ne formimin e qeveris e ka shefi i shtetit i cili propozon mandatarin për formimin e qeverise .

Qeveria parlamentare-zgjidhet sipas rregullave parlamentare pas zgjedhjeve të rregullta parlamentare , ku krahas konstituivit të parlamentit zgjidhet edhe qeveria si organ ekzekutiv. Mandatin për formimin e qeverisë e ka partia e cila i ka fituar

zgjedhjet. Në rastet kur asnjë parti nuk e ka shumicën atëherë formohet qeveria e koalicionit nga dy apo më shumë parti. Në sistemet politike ku zbatohet parimi i unitetit të pushtetit e sidomos ato kuvendare qeveria në tersi i nënshtrohet kontrollit të kuvendit. Ndërsa në sistemet bashkohore qeveria paraqet organ kryesor

parlamentar dhe kjo qeveri udhëheq me pushtetin shtetëror.

Qeveria e kabinetit-edhe pse formohet nga parlamenti kjo qeveri funksionon si organ i pavarur shtetëror. Rolin dominant në formimin e saj e ka kryeministri i cili pas marrjes së mandatit nga ana e shefit të shtetit e formon kabinetin nga personat të cilët i zgjedh ai personalisht . Kjo qeveri ka funksione të gjëra shtetërore dhe politike. Parlamenti nuk mund të shtrojë çështjen e votëbesimit të qeveris së kabinetit.

Qeverinë e kabinetit e formon partia politike e cila gjendet në pushtet dhe zakonisht ky sistem gjen zbatim në shtete dy partiake. Përpos në shtetet parlamentare qeveria formohet edhe nga presidenti në sistem presidenciale.

Qeveria teknike apo e eksperteve-Është qeveri me karakter jashtë partiak dhe nuk formohet dhe nuk funksionon në bazë të rregullave parlamentare . Atë e përbëjnë ekspertet nga parti të ndryshme ose dhe nga ekspert që nuk i takojnë asnjë partie politike. Mandati i tyre përfundon me eliminimin e shkaqeve që kanë shkaktuar krizën parlamentare.

Qeveria e shpëtimit kombëtar- aplikohet kur shteti është në krizë të thellë politike dhe ekonomike apo edhe i përfshirë në luftë civile ose ndëretnike. Qëllimi i sajë është shpëtimi i vendit dhe kombit kur i rrezikohet substanca e tij ekonomike dhe politike. Edhe kjo zgjidhet jashtë rregullave parlamentare dhe në të hyjnë personalitete të shquara. Mandati i saj është i kufizuar me eliminimin e gjendjes së jashtë zakonshme. Qeveria ne hije

Qeveria ne hije paraqet qeveri opozitare e cila funksionon si kunderqeveri e

ekzekutivit zyrtar. Ajo formohet nga partitë opozitare si alternative ekzistuese dhe si forme e luftës politike qe bën opozita

Figure

Updating...

References

Updating...

Related subjects :