Oral Sander - Siyasi Tarih 1.Cilt İlk Çağlardan 1918e.pdf

433  Download (0)

Full text

(1)
(2)

n1t1

· lMGE

!

I

kitabevi I

Oral Sander, 1964 y1lmda AU SUF'nin Siyasi Subcsi'ndcn mezun oldu. Aym y1l Siyasi Tarih Kursiisli'ne asistan olarak girdi vc bu alahda 1968 ytlmda

doktoras1-01 vcrdi. 1975 y1lmda do1;ent, 1988 y1hnda da profesor oldu. AU SBI' Uluslarara-s1 lli~kiler Bi;liimii Ba\>kan Yard11nc1hg1 ve Si)'aSi Tarih Anabilim Dab Ba~ka11hg1 yapu. ogreniminin bir bohirnunu Harvard Oniversitesi'nde tamamlayim Sander, A~D'nin <;e~itli universi1elerinde dersler ve dizi konleranslar \'erdi. 10 EylOI 1995'te yitirdigimiz Sander'in yurtir;i ve dt~mda yaylll'.llanm1~ c;ok say1da makale-si hulunmakt.adtr.

Sande1·'in Eserleri;

• S.:wye! Dr~ Polilikas1 (AU SBf, 1967)

• T1irl1-Amerilzan lli~kileri 1947-1964 (AO SBF, 1979}

• Siyasi Tarili, llk(aglarc.lan 1918'e (lmge Ki1.<1bevi Yaymlan, 1989, 1991, 1994, 1995, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003-2)

• Siyasi Tarili, 1918-1994 (lmge Kitabevi Yaymlan, 1989, 1991, 1993, 1994, 1996, 1997, 1998, 1999,2000,2001,2002,2003-2)

• A11lta'111n Yakseli~i ve Du~i~u (lmge l<icabe\•i Yaymlan, 1993, 2000, 2003) • Ti.irlziye111i11 D1~ Poli!ilrasr (lmge Kitabevi Yaymlar1, 1998, 2000)

(3)

hnge Kitabevi Yayrnbr1 Yaym YOncnneni

Selmem Ciler Tabak(•

ISBN 975-533-043·7

© lmge Kiuibcvi Yayrnlan, 1989

T6m haklar1 sakhd1r Yaymc1 izni obnadan, kumeu de olsa fotokopi, film vb. elektronik ve mekanik

yontemlerle c;ogalolamaz.

l. Bask1'. 1989, 2. Bask1: 1992 3. Bask1; 1994, "1. Bask1: 1995 5. Raskt: 1997, 6. Bask1: Haziran 1998 7. Rask1: :'li!art 1999, 8. Rask1: Nisan 2000 9. Rask1: Haziran 2001, 10. Baskt: Nisan 2002

11. Baskt'. Subat 2003 12. Baskt: Arabk 2003

Yay1ma llaz1rlaya11lar

D1· Mele/! 1'1ra1, DI' Ertl Tel!nl, Dr. i;:agn El'hnn, Dr Goltlian Erdem Sayfa Duzeni

Yak111Ate$ Ka1>ak Uygulama

Uylai;:elik

Kapak Rcsmi

John Singleton Co,p\cy, The Dtatl1 of Majo1 Pitl'Son

Bask1 ve Cih Pelin Ofstl (312) 4J8 70 9319'1

lmge Kitabevi Yaymcthk Paz. San. ve Tic. Ltd. Sti. Konur Sok. No: 3 Km lay 06650 Ankara Tel: {312) 419 4610 · 419 46 11 • Faks: (312) "125 29 87 Internet: www.imgc.com.tr • E-Posla: imge@imge.com.tr

Ankara Konur Sokak No: 4 3/A Kmlay Tel (312) 417 SO 95/96 - "18 28 65

Fak~: (ll2) 425 65 .n E-Pos1a: dagithnl!ilimgc.com.rr

Istanbul Miihiirdar C~d. No: 80 Kadtkoy

Tel: (216) H8 60 58 Faks: (216) 418 2.6 10 E-Posta: kadikoy(<i?imge.com.tr

(4)

Oral Sander

Siyasi T

arih

llkt;aglardan 1918

1

e

12. Baskt t

r-·tm1...:- '

, )19' ,'

llM2g I

(5)

l<;indekiler

~ ~ ONSOZ ... 15 0C0NC0 BASKIYA ONSOZ ---·- 17 I. TARIH NEDlR... ---···· ---·--·--- .19 A. TARIHTE OL<\.Y ... 19 B_ TARJHTE NEDEN ... 20 C. TARIHTE EGILIM ... 21

II. SIYASI TAR!H NEDIR? ... 25

Ill. XIX. YUZY!LA KADAR DUNYA TARIHlN!N ANAHATLAR!... .. 27

A. TARIMA DAYAL! UYGARUKLAR ORTADOGU'NUN 0ST0NLOGO DONEMI (MO 5000-MO 500).. ··-···---···-·--·31

1. Yerle-$ik Toplulu k\ar.... . . 31

2. Go~ebeler. ... -~---·-··--·-. --· .. 35

3. Din ve Uk Bulu~lar ··-·-- ----·-···· ... __ _ -···---36

4. Avrupa ______ ... . ... 36

B. UYGARUG!N "GLOBAL" NITELIK ALMAYA BA$LAMASI (MO 500-MS 1500) ... 37

(6)

Siyasi Tai-iii (ll11~aglanlc1111918't)

l _ Grek Uygarhg1 ve Helenizmin Geni~lemesi

(MO 500-MS 500) ... 38 a_ lyonya'da Modem Bilimin Temelleri 38

b. Grek Uygarhgi. ... 39 c. Makedonya ve Helenistik Donem ... 41

~- Roma lmpar-atorlugu --··-- ·--- -·· ___ ---· __ ---- ... -.. ---·· 4i1

d. H1risciyanhk 44

2. Islam Diinyasmm Osliinliigii (MS 600-1000) ... 47 a. Dogu$u vc Niteligi.. ... 47 b. lslamiyer'in Tutunmas1 ve Ncdenleri.... 47

lslamiyet'in Geni~lemesi 49

i. Halifeler ve Emeviler Done mi... 49

ii. Abbasilcr Donemi ···--··· 50 3. Steplerin Egcmenligi: Mogollar ve

T ii rkler ( I 000-1500) 52

a_ Tiirklerin Siyasal Egcrncnligi (1000-1200) 53 b. Mogol lstilalan (1200-1300)... ... 56

c. Tiirklerin Ust.iinlii~i\ Yenidcn Saglamalan:

Osmanh Devler.i (1300-1500} 57 i. Osmanh Devlet.i'nin Kurulu~ Ost(inliikleri. 58 ii. Osma11l1 Devleti'nin Avrupa'da Genislemesi 61

iii. Osmanh Devleti'nin Yo.kselmesi.. ... 64 C. MODERN VE GLOBAL DUNYAYA GE<;:lS

BATI EGEMENLl(;l DONEMl (1500'den Guniimiize) ... 70 l. Bau'mn Yiiksclmesinin Temel Nedenleri ... 70 a_ Ag1r Sabanm Bulunmas1 ve Sonw;:lan 70 b. Feodalizm ______ ---·-·-··---··· 72

c. Ticaretin Dogu~u ve Kent Ya$am1 ... 75

c. Siyasal Yelki Miicadelesi ... 78

cl_ Ronesans 80

e. Dini Reform (Refonnasyon) 81

2. Bau·nm Denizler<le Dstiinlugu Saglamas1

0500-1700) 88

a. Okyanuslara A<;tlma: Ponekiz ve lspanya'mn

Dstunliigu (1500-1600) ... ~ b. Fiyat Arll$1 ve Merkantilizm ... 92

(7)

l.;indtldler

c. Sava$ Teknolojisiudcki Gel~meler ve

Ulus-Devlet ... 94

i;. Dstiinlugii.n lberik'ten Kuzeybau Avrupa'ya Ge.;inesi ... 96

i. "Ba~at Gui;" Kavram1 ... 96

ii. Hollanda'nm Parlak Donemi.. ... 97

iii. Fransa'da BO.tiinlesme, Almanya'da Pari;alanma: Otuz Yd Sava~lan ve Westphalia Ban::;1 0648) ... 98

iv. Fransa'nm Ostunlii.gu ve Gii.i; Dengesi Politikast.. ... . ... 101

v. lngilten:'tle Parlarncnter Hiikiimet ... 107

d. Dogu Avrupa'da Zaytfiayan ve Gui;lenen Devletler: Avus1urya ve l'rusya ... 112

i. Kutsal Roma lmparatorlugu ve Giii;lenen Dcvletler.. ... 113

ii. Polonya'mn Zay1[hg1 ... 116

iii. Rusya 'nm Bo.yuk IJevlet 0 lmas1 ... 116

e. Jslam-Diinyasmm Zayiflama:n ve Osmanhlar.. ... 119

i. Islam Do.nyasmm Gerileme Nedenleri ... 120

li. Osman\\ Devletinin Zay1flama Nedenleri 126 iii. Sokullu Donemi: Zay1CTamaya Kar$1 Onlemler... ... 132.

"iv. IV. Murat ve Devletin Yeniclen Canlanmast ... 135

v. Kopriiliiler Donemi: Avrupa Bask1smm Azalmas1... . ... : ... 136

vi. Viyana Ku~atmas1 (1683) ... 138

vii. Karlof~a ve Gerileme Donemi ... 139

3. Dunya Dengesinin Sars1\mas1: Globalle~meye Gei;i~ (1700-1850) ... ··· ... 141

a. Globalle~mc Surecinin Onemli Oi:ellikleri ve "Ulus-Devlet"in GO.~lenmesi.. ... 142

b. 18. Yiizydm BiiyOk Sav~lan ve Paris Ban~1 (1763) ... 144

(8)

Siyasi Tarilt (llk~aglai·dan 1918'e)

A. AMERIKAN DEVR!Ml... ... 151

l. Kuzey Amerika'daki lngiliz Ostunlugii ... 151

2. Kuzey Amerika Halkmm Aymc1 Ozellikleti 152 3. ABD'nin Bag1ms1zhg1 ve Sonm;lan 155 4. l.; Sava$ ve Sonrasi... 158

B. B0Y0K FRANSIZ DEVR!Ml ... 161

1. Devrim Oncesi Ortam1 161 2. Haklar Bildirisi ve Anayasa... ... 163

3. Devrimden Sava~a vc Teror Yonetiminc... 164

4 Sava~m Dcg~en Nitcligi ve Napolyon Bonapart ... 168

a. Yuntas-Ordu ... 168

h Yl"ni Rir Sez.ar 169 c. Napolyon Sava$1an... 171

C. VlYANA KONGRESL... 175

1. V1yana Duzeninin Mimarlan: Casclereagh ve Metternich .. 175

2. Cez.alandmna Y erine Denge 177 3. Viyana Diiz.enlemeleri ... 179

4. Genel Degerlendirme ... 181

(.. 1830 ve 1848 OEVRlMLERl... ... 183

1. Ekonomik ve Toplumsal Orram... 183

2. Fransa'da 1830 ve 1848 Devrimleri... 185 3. Avrupa'da 1848 Devrimleri ... 188 a. Ulus\:uluk ... 188 b. Alman Ulus\:ulugu ... 190 c. Oteki Ayaklanma1ar 192 r;. Gem~l Dcgerlendirme 194 D. "OSMANU RONESANSI" VE BATI AVRUPA lLE GELl~EN DtPLOMASI... ... 195

1. Osmanh Diplomasisinde Geli$mder ... 196

2. Rusya ve Avusturya ile ll~kiler: Prut ve PeteTVaradin ... . 3. Lale DcvTi ve Onemi..

4. Kur;fik Kaynarca ve !~ten Dag1lma Siirecinin

Ba~lamas1 ... .

198

201

(9)

V. ENDUSTRl DEVRlMI VE SONU(LARI:

GLOBALLE$ME DONEMl ... 207

A. ENDOSTRl DEVRlMl .+... . ... 208

1. Enduscri DeYriminin llk A?amas1 (l870'lere Kadar)... . ... 209

2. Endllstri Devriminin lkinci A~amas1 (1870'lerden Sonra) ... 211

3. Saghk, Beslenme, Cevre ve Niifus ... 213

4. Kitle Toplumunun Ortaya (1k1$1 ... 215

B. ALMAN VE lTALYAN ULUSALDlRLlKLERI ... 217

1. Temeli... 217

2. halyan Birligi'nin Kurulu~... ... ___ 219 3. Almanya Bidigi'nin KurulU$U... ___ 220 4. Alman Ulusal Birligi'nin Sonui;:lan .... 222

a. Alman ya A.;1s1ndan ... 222

b. Uluslarnras1 Politika A~1smdan ... 224

C. EMPERYALTZM ... 225

L Ekonomik Unsm .... 226

2. Demografik UIL">Ur ···-···-····--- _ ·--·-· --···· ..••...••••..•.•..••• 227

3. Guvenlik Endi~esL. ... ________ .228 4, Ulusal ltihar ve Bi.iyiikluk Duygusu ... _____ ... 228

5. Berlin Konferans1 ... 229

6. Somurge lmparacorluklan ... 230

7. Emperyalizmin Somuru ll~kisi ... 132

VI. BIRlNCI DONYA SAVASI'NA NASIL GIDlLDl? ... 233

A. YEN! S0REKL!L!K VE DEG-l~IKLIK GO<;:LERL. --·- ... 233

B_ SIYASET, EKONOMI VE ASKERL!K ALANLARINDA YEN! ORG0TLENME Blc:IMLERI ... 234

L Siyaset Alanmda Gcli$meler ... 234

2. Ekonomi Alanmda Geli~meler ... 238

3. Askcrlik Alanmda Geli~mcler.. _____ ... 240

c.

ms

POLITIKAt'J IN TEK ELD E TOPLAN MAS[ ... -... 241

(:. AVRUPA UYUMUNUN SONlJ VE YEN! ULUSLARARASI GOC: DENGESl ... ..242

A\'rupa Uyumunun Dayand1~1 Temdlerin Y1k1lmas1 ... . 243

(10)

Siyasi Tariil (illt~aglardan J 91 B'e)

2. Giu; Dcngesinin Degi$mcsi.. ... 245

D. ALMANYA'NIN KITA 0ST0NLUGU D<;:.LO lTTlfAK ... 247

L Alman-Frans1z Dii:?manhg1... 247

2. Almanya'mn Stratcjik Zay101g1 ... 248

3. Bismarck Antla~malar Sistemi ... 251

4. Alman-lngiliz Rekabeti... 254

E. lNGILTERE'NIN SOMDRGE (DENIZ) 0ST0NLOGO: U(.LU ANTLASMA .... 257

1. Blok-Dl!Jl Anla~malar ... 257

2. Bismarck'm Du~u~u ve IL Wilhelm... 258

3. Fransiz-Rus Antla$mast ... 259

4 Ingiliz-Frans1z Antla~mas1 (Entente Cordiale) ... 160

5. lngiliz.-Rus Somurge Anlla:?mas1 ... 264

6. Rus-Japon Sava~1 ile Blokla$manm Onemi ve Sonu<;.lan... 266

F. AVRUPA-Dl~l DUNYA: BATI-KAR~ITI ILK HAREKETLER .. ... .... . ... ... ... ... .... . .... ... . ... 269

l. Cin'de Coz.ulme ve Par~alanma ... 271

a. Afyon Sava~!... 2.71 b. Taiping Ayaklanmas1... 272

c. "Boxern Ayaklanmas1 ... ... ... . ... 274

2. Japonya'da Ac;:1lma ve Guc;:lcnme 276 3. Hindiscan'da Ulusal Kongre'nin Kurulmast ... 278

4. MI.S1r'da Arabi Pa~a Ayaklanrnasi.. 2.79 5. Genel Degerlendinne.' ... 281

6. Afrika Par<;.afa.myor... 282

7 Lacin Amerika'ya Erken Gelen Bag1msizhk ... 286

G. OSMANLI DEVLETl'NIN PAR(.ALANMASI ... 289

Osmanh Devlcti'nin 19. Yfizy1lclaki Gcnel Goriinto.so. ... 289

1. Osmanh Devleci'nin Pari;alanma Nedenleri... ... 290

3. Napolyon Donemindcki Osrnanh-Rus Sava$t... 296

4. Yunanislan'm Bag1rns1zhgm1 Kazanmas1 ve J 828-1829 Osmanh-Rus Sava~t ... 298

(11)

5. Kavalah Mehmet Ali Pa~a Ayaklanmas1:

1831-1841 ... 300

6. 1838 Ticarel SOzle~mesi ve Tanzimal Fermam ... 304

7 Kmm Sava$• ve lslahat Fcrmam ... 306

a. Sava~m Nedenleri. ... 306

b. Savasm Anlam1 ve Onemi 307 c. Sava$m Sonu\lan ve lslahal Fermani ... 308

c;. 19. Yuzythn On:asmda Devlecin Genel Goriintusu ... 312

8. 1877-1878 Osmanh-Rus Sa\'a$1 ve I. Me$ruliyec... ... 313

a. Sava$m Nedenleri. ... 313

h. Ayastefauos vc Berlin Ban~ Antla$malan ... 314

c. lngiltere'nin Dcgi.$en Politikas1 ... 315

<;. I. Me~rutiyct.. ,. ... 316

9. Osmanh Devleci'ne Yeni Bir Dost: Almany-.t ... 318

10. Ag1rBunahmlarDunemi: 1908-1914 ... 320

a. Bosna-Herselc Bunahm1.. .. . ... 320

b. Trablusgarp Sava~1 ... 322

c. Balkan Sava~lan ... 323

d. II Mesrutiye1... .. . . .. .... .. .. .. .. . ... 325

H. 19. YUZYILDA OSMANLI DIPLOMASISINDEKI GELl~MELER.... . ... 328

1. <;:okyonlu Diplomasi Geregi.... ... ... ... .. . . . ... 328

.2. Reis-ul Kiillaphk Dairesinin Onem Kazanmasi. ... 329

3. D~i$leri Balcanl1g1 ve Sivil Biirokrasinin Temellcri (1790-1839) ... 331

4. Tanzimal Deneminde Sivil Biirokrasi (1839-1871) ... 336

5. l. Mesruliyet ve Suhan'm Ostunliigiine, Geri Douus ... 338

I. BIRINCI DONYA SAV~I ONCES! BUNALIMl.ARl.. ... 339

Vil. BiRINCI DONYA SAVASI ... 343

A. SA YASIN YAKIN NEDENLERI ... . ... 343

B SA YASIN TEMEL NED EN LERI.. ... 345

1. Emperyalizm ... 346

(12)

Siyasi Tarili (llk{aglardan 191 B'e) 3_ Degi~ken Gue; Dengesi ve Uluslararas1

Giivensizlik ... 348

4. Uluslararas1 Orgiitlenme Olmamas1 ... 349

5. Osmanh Miras1 Uzerincle <;:au~ma ... 350

C. SAVASIN BELIRGlN 0ZELL1KLERI ... _ ... 351

<;:. SAVASIN (:.lKISI ... _ ... _ ... 354

1. Sava$ llanlan.... .. . . . .. . . . .. .. . . .. . . 354

2. (:abuk Sonecek Bu yuk Omitler ... 356

D_ 1914 VE 1915 YILLARlNDA CEPHELER ... 358

l. 1914 Y1hnda Ban Cephesi ... 358

2_ 1914 Yilmda Dogu Cephesi... ... 360

3. 1915 Y1\mda Ban Cephesi -... -.- .. -.. -... -.- ... 362

4. 1915 Ydmda Dogu CcphesL _ ·-·-·--···. 364

E. SAVA$ VE OSMANLI DEVLETI __ , _________ . _____ ... _. _________ , ____ --· 365

1. Osmanh-Alman lctifakt ... 365

2. Osmanh Devletinin Sava$ Dl$mdaki Durumu ... 369

3. I. Dunya Sava.;;1'nda Osmanh Cepheleri ... 373

a. Yenik Dii~iilen Cepheler 373 b. <;:anakkale Cephesi...·-·-·· 375

F. 1916 YlLlNDA CEPHELER 377 L Ban Cephesi.. ... 377

2. Dogu Cephesi .... ·-·- .. ·-·--· ... -... 378

G. OSMANLI DEVLETlNI PARC:AlAYAN GIZLl ANLA$MALAR ... _ ... _ ... ________ 380 1. Rusya ile Yaptlan Bogazlar Anll~mast ···-··-· 380

l. Londra Anla$mas1 ... 382

3. Sykes-Picot Anla.;;mast ... 382

4 _ Sf. Jean de Maurienne A nla~mast ... 383

5. Balfour Deklarasyonu ... 383

H. 19 l 7 YlLINDAKI G ELlSMELER ... 384

1. ABD'nin Sava~a Gir~i ve Wilson'un l4 Noktas1. ... 385

2. Sovyet Devrtmi ve Rusya'ntn Sava~tan <;:ekilmesi ... 387

a. Oncesi ve Nedenleri.. ... _ ... 388

b. Gec;;ici HiikO.metin Ba~ans1zhgt. ... _ ... _____ . 390 c. Bol~cvik Dcvrimi ve Sava~tan <;:ckili~···-···-.. ··· 391

(13)

l~indekifer

SIRIN Cl DlJNYA SA V AS!'NIN SO NUC:LARI ... 393

J _ Ekonomik ve Toplumsal Sonu~lan ... 393

a. Biiyti.k Ekonomik <;:.okO.ntu ... 393

b. Devlec Mudahalesi... ... .. ... 394

c. Enflasyon ve Bor~lanma .... . ... 394

~· Toplumsal Sonuclar ... 396

2_ Siyasal Sonuc;lan: Avrupa'mn Dunya Ostunlugunun Sarstlmas1... . ... 397

3. Gene! Degerlendirme ... 398

PARIS BARJS ANTlASMAlARI ... 400

1. Kar$1la~tlan Sorunlar ... 401

2. Ban~ Antl~malanmn Hukumleri... ... 402

a. Almanya ile Versailles Ban~ Antla~mas1 (28 Haziran 1919) ... 402

b. Avusturya ile St. Germain Bans Antla~mas1 (10 Eylul 1919) ... 403

c. Neuilly ve Trianon Bar~ Antla$malan (27 Kas1m 1919 ve 4 Haziran 1920) ... 404

3 _ Ban$ Duzenlemesinin Degerlendirilmesi ... 404

TURK ULUSAL KURTULUS SAVAS! 406 1. Ulusal Kurtulu$ Sava$1'mn Orgi'itlenmesi ve Misak1milli. ... 407

2_ Sevres Ba~ Anda~mas1 ... 409

3. Sava~ ve Diplomasi ... 410

4. Ll!usanne (Lozan) Ban$ Antla$rnas1 ... 412

5. Turk Ulusal Kunulu$ Sava$1'nm Ay1nc1 Ozellikleri ve Ataturk ... 414

a. Atacurk'un Ulusi;uluk Anlay1$1 ... 415

b. Acaturk'iin Me~ruiyet ve Hukuka Baghhk Anlayi~1 ... 417

c. Acacurk'iin Ba~ ve Uluslararas1 l$birligi Konularmdaki Gorii$-U ... 419 i;. Ataturk'iin (:agda$ Uygarhk Anlayl$1 ... 4 21

(14)
(15)

10 Eylul 199S'te yitirdigimiz Prof. Dr. Oral Sander'in siyasi

taril1 alamna en ho.yuk katkis1, konuyu r;ok geni~ bir r;en;e-vede ele almas1d1r. Diplomat ic;in "her ~eyden anlayan ki-~i" tamm1 da yap1hr. Profesor Sander de diplomatik tarihi

(siyasi tarihi) r;ok yonlu, disiplinleraras1 bir c;:erc;:evede ele

alm1~hr. Siyasi tarihi bir uygarlik tarihi, kultur tarihi teme-line oturtmu~tur. Oral Sander siyasi tarih ile tarih felsefesi ve uluslararasi ili~kiler teorisi arasmda da yakm baglanll

kurmu~tur.

Profesor Sander'in bu geni~ bak1~ ac;IS1 c;:okyonhi ki~ili­

ginin, derin kultur birikiminin, gen;ek aydm kimliginin

sonucuydu.

Yurtd1~mda onde gelen birr;ok iiniversitede ara~tirma­

c1, konferansc;1 ve konuk ogretim uyesi olarak bulunan

Oral Sander, ulkemizdeki sec;kin ogretim kurumlarmda da ders ve konferanslar verdi.

(16)

Siyasi Tarih (lllu;aglardan 1918'e)

Profesor, iki cilt olarak hazulad1g1 Siyasi Tari11 kitab1 ile ders ve konferanslarmda ortaya koydugu temel bilgi ve yorumlanm bir araya toplamaktad1r. Kitap, bilgiye ve yo-ruma dengeli bic;imde yer vermektedir. Boylece, bunlardan yalmz biriyle yetinmenin eksik, hatta yanh;; olabilecegini de kamtlamaktadir.

Oral Sander iyi bir ara;;urmac1ydi. Ogrenmeyi oldugu kadar ogretmeyi de c;ok severdi. Derste ogrencinin ilgisini canb tutmakta gen;;ek bir ustattI.

Bu kitap da hem siyasi tarih ogrencilerinin, hem de ge-nel okuyucunun ilgisini c;eken, yararh bir temel ba~vuru

kaynag1 niteligi kazanm1~ durumdad1r. Eski bir ogrencisi-nin "kitab1 pek c;:ok kez okudum; her defasmda da yeni ;;eyler ogrendim" sozleri, kitabm de~erini gayet iyi belirt-mektedir.

Kendisine belki de en c;ok muhta~ oldugumuz, en ve-rimli olabilecegi bir donemde yitirdigimiz Oral Sander ki-taplanyla hep bizimle ya$ayacak ...

Prof. Dr. Omer Kiirkt;aoglu AO Siyasal Bilgiler Fakultesi

(17)

Dc;uncu Baslnya Onsi)z

-Bu kitap bas1lah neredeyse U\ yd oluyor. Bir larih kitab1 ic;in u~ y1l hem k1sa, hem de uzun bir sure olabilir. Eger bas1ld1g1 andan bugOne donya tarihini lemelinden degi~ti­

recek onemli olaylar olmu-?sa, kitap eskimi~ demektir. Son

iki ii<; yd ic;inde o kadar onemli olay o kadar ani bic;imde

ortaya pk1yor ki, bir hafta bile bir tarih kitabm1 eskitebilir. Bu bak1mdan, elinizdeki kitap da eskimi!?tir.

Ancak, ~unu soylediginizi duyar gibi oluyorum: "Bu tarih kilab1 zaten 1918 ydma kadar gelmektedir. Ne denli onemli geli!?meler olursa olsun, gec;mi? olaylar de~i~meye­

ccgine gore, kitabm da eskimesi soz konusu olamaz."

Yan-h!~! Ge.;mi? olaylar, "olay" olarak degi!?mez, ama o olayla-rm yorumu degi~ir. Gec;mi~ olaylar anlammda tarih, "oludur" Ya~ayan ve gerc;ek tarih diyebilecegimizse

yal-mzca yorumdur ve bu yorum zamanm ileriye dogru akma-s1yla, yeni bilgilerin edinilmesiyle, yeni bak1~ a\;tlannm or-taya <;:1kmas1yla degi!?ir.

'

(18)

5iyasi Tarih (/Jk(aglardan 191 S'e)

Bu soylediklerimden, ii\:lincu bas1mm, ilk ikisinden degi~ik oldugu ya da olmas1 gerektigi anla~nhyor. lki temel nedenden dolayi bu yanh;;! Birincisi, kitapta onemli degi-;;iklikler yapacak zamam bulamad1m. Bu, oznel bir neden; ama nesnel olam da var. Su gunlerde dunya o denli birden-bire ve temelinden degi;;iyor ki, tarih~inin tarih kahplanm

yakalayabilmesi, bu

kahplarla gec;;mis ile

bugun arasmda

kar~1la;;turnalar yapabilmesi ve gec;;mi;; tarihi yeniden

yo-rumlayabilmesi olanakh degil. Eski diizen y1kild1 ama ye-nisi kurulamad1; dunya da tam bir kaos ya;;amyor.

Dolay1-s1yla, karmakan~1k ortamda, c;;ogu yanh;; pkacak yeni

degerlendirrnelere giri;;mek yerine eskilerini surdurmek daha iyi diye du;;unuyorum. Bu tutum, belki de tembelligi-min saygm bir gerekc;;esi. Bilemiyorum.

Bir tarih kitabmm, uc;;iincu bas1m1 yapmas1 mutluluk verici. Hele Tiirkiye gibi c;;ok az okunan bir iilkede

;;a;;irt1-c1. Arna bu mutlulugu, kitabm niteliginden <;ok smuh say1-da say1-da olsa okuyucunun heves ve bi!gisindeki aru;;a bagla-mak daha dogru olur. Bunu biliyorum.

Oral Sander

(19)

1

Tarih Nedir?

-

~.

A. TARIHTE OLAY1

Tarihin ne oldugu ya da nas1l tammlanacag1 konusunda tam bir anla~ma yoktur. Her bilim dalmda tanun vermek gui; ve bir dereceye kadar yanih1c1 bir ugra~nr. Tamm ge-nellikle kolay anla~1hr ve ai;1k sei;ik de olmaz; okuyucu-nun belleginde kolayca yerle~emez. (:agda~ lngiliz tarilwisi A.]. Taylor, "Tarihi;inin ana gorevi, ~u i;ocuksu soruyu ya-mtlamakt1r: Sonra nc oldu ve sonra kim geldi?" derken, basit ve anla~1hr bir bi\imde, tarihte olaylarm onemini vurgulamakcad1r. Tarihi;i,

onceJihle

olaylan ele alacak ve bu olaylan kronolojik ve sistematik bir bi\imde inceleye

Bu konudi\ $U l<aynak oku11mahd1r: Oral Sander, "Tarihte Yonu:m", Siyasa! Bilgiler FakUlusi Dergisi, 1973, (c. 28), ss. 59-71. Su kaynaklar yard1ma

nitcliktedir. E. H. Carr, Taril1 Ncdir?, lleti$im Yaymlan, 1993 ve R. G.

Col-lingwood, laTih Tas11nm1, Ara Yaymlan, 1990.

(20)

5iyasi Tarih (Ilk,aglardi:m 1918'e)

cektir. K1saca, tarih\i c;ozumlemeden (analiz) \Ok, betimle-me (tasvir) ile ugra$tr. Onemli gorevi, say:ilamayacak kadar <;ok olan olaylar arasmda onemli olanlan bulmak ve incele-me ic;in ay1rmak, onemsiz sayd1klanm ise eleincele-mektir.

Bu a<;1klamaya katdmayan tarihi;iler de var. Bunlar, npk1 doga bilimlerinde oldugu gibi, tarihte de c;:ok say1da ve degi~ik olaylar arasmda nedensel yasalann bulunabile-cegini one surerler. Ancak, tarih<;inin as1l gorevi, son dere-ce karma~1k olan, aralarmda yap1sal benzerliklerin kolay kolay bulunamad1g1 degi~ik olaylar arasmda zorunlu ve s1-k1 baglant1lar, evrensel gec;erlikte yasalar bulmak degildir. Tarihin inceledigi olaylar, kendi ba$larma, kendi ic;lerinde anlamhdular. Fizikte yer<.;ekimi yasas1, bir ta$rn dO~mesi

olaymdan daha ai;1klay1c1, degcrli ve anlamh olabilir. Arna, Napo1yon'un 1812, Hitler'in 1941 Rusya seferleri, aralarm-daki benzerlikler ne kadar i;ok olursa olsun, kendi ba~lan­

na geri;ck, ac;1klaym ve daha da tmemlisi anlamhdular. Disiplinler arasmda i$birligi ve i$bolumunun son dere-ce geli$ligi bugun, tarihr,:inin ana ugra$1SI, i;ok karma$tk olan, incelenmesi ve ac;1klanmas1 uzun zaman alan tarihi olaylan ortaya koymaya i;ah$maktu. Bu ac;1dan tarihi, "gec;-mi$teki insan davran1.$lanni inceleyen ve olaylann yoru-munu yapan bir bilim dah" olarak tammlamak yanh-$ ol-mayacakur. Dikkat edilirse tammda "olaylarm yorumu" deyimi ge<;ti. Bu deyim bizi tarihin yalmzca "olaylar"dan ibarct olmad1g1 sonucuna gotiiruyor.

B. TARIHTE NEDEN

Olaylar ve bu olaylan ai;1kltga kavu~turan belgeler tarih ile

ugra~anlar i<;in temel konular olmakla birlikte, tarih<;i olay-lardan bir "feti~" yaratmamahdu. Olay, tarihin tek

(21)

kurucu-·ra1ih Nedir?

su degildir. Tek tek olaylarm nedenlerinin onaya konmast da tarihi;:inin i;:abas1 i1;inde olmahd1r. Tarihi bir inceleme, bir olpi.de, nedenlerin incelenmesidir; yoksa yap1lan kro-noloj i olur. Arna, tarihr,:inin ara:;;nrd1g1 nedenler hem <;ok,

hem de karma~nktIT. Ornegin, I. DO.nya Sava~1'nm

nedenle-ri, belki tum insanhk tarihindeki onemli olaylarm bile!?imi ii;inde bulunabilir. Boylesine karma~1k nedenlerle kar~nla­

~an tarihi;inin onemli gorevlerinden biri, bunlan

onemleri-ne gore suaya sokmak, bunu yapllktan sonra, hangi onemleri-

nede-nin ya da nedenler kategorisinin en onemlisi olduguna

karar verip, nihai nedeni ya da nedenleri bulmaknr. Tarih1;inin bu yapng1 nedir? Bu, yukardaki tammda

belirtildigi gibi, i~lenen konunun yorumudur. Her tarihi

olaym incelenmesi, nedenler arasmda tmcelik c;;evresinde doner. Yani, neden belirli bir olay, tarihin genel ak1~mm

belirli bir noktasmda ve o bii;:imi ile ortaya pk1yor? Tarih-t;i surekli bu soru ile ugra~ir. "Neden" sozcugu, bilimle ug-rat?anlarm aklma kendiliginden "sonuc;;" sozcugunii de ge-Lirir. Tarih, insanoglunun dunyada goruldugii. ilk andan

ba~layarak, kopuksuz bir i;izgi bi~iminde, bugune dogru

akugma ve gelecege dogru akacagma gore, her bilim

dalm-da bulunan "neden-sonui;;" ili~kisi, tarihin de ilgilenmesi gereken bir baglant1 olmahd1r. Dstelik, tarihte belirli bir

olaym sonucu ya da sonw;lan, daha sonraki bir olaym

ne-deni ya da nedenleri arasmdad1r. l!?te, tarih, bu "sonm;-neden-olay-sonui;-neden-olay-sonui; ... " zinciri i~inde ileri-ye dogm bir hareket olarak gorulebilir. Tarihin bu hareket niteligi, bizi onun bir ba!?ka ozelligine goturuyor.

C. TARlHTE EClLlM

(22)

ta-Siyaii Tarih (1lkcagla1·dan 1918'e)

rihc;i yalmz olaylan, neden ve sonw;lanm ortaya c;:1karmak-la yetinmez. Tarihin "hareket" demek oldugunun, dunden bugune ve yanna akugmm bilincinde olan tarihc;:i, her ha-rekette oldugu gibi tarihte de "egilim" arar. Hareket eden bir arai; demek, (x) noktasmdan (y) noktasma dogru

belir-li

bir h1zla giden bir nesne demektir. Bu noktalar ve h1z,

bir bak1ma, hareket halindeki aracm nesnel egilimidir. Ba~­

langu; noktasnu, dogrultusunu ve hlZlm bildigimiz zaman, aracm belirli bir zaman biriminde hangi noktada olacagm1, verilerimizin elverdigi okii.de bir kesinlik derecesi ile bile-biliriz. Tarihin egilimleri bu kadar kesin bir bic;imde biline-mezse de, bu egilimler larihc;:inin dunu, bugunu ve bir

ol-\Ode yanm anlamasmda onemli ipuc;:lan saglarlar. K1saca,

<;ag1m1zm olaylanm anlamak ve gelecegin karanhgm1

ay-dmlatmak ic;in tarihc;:i, tarihin egilimlerini bulmak duru-mundad1r.

Tarihc;i, elindeki incelenmi~ tarihi olaylarla, ad1m

ad1m, tam bir bilimsel c;abayla egilimleri bulabilir. Ome-gin, ilerde gorii.lecegi gibi, 19. yuzyilm Avrupa tarihini in-celeyen tarihc;i, sec;tigi onemli tarihi olaylarm baz1 ana dog-rultulan gosterdi~ini, endustrile~me, liberalizm ve rriilli-yetc;ilik gibi guc;lu akm1lann 19. yuzyilm olaylanyla etki-tepki ili$kisi icinde oldugunu anlayacaknr. Bugunii anla-maya ve anlatanla-maya c;ah~an tarihc;inin, bu egilimleri, bir

ba~ka deyi~le, tarihin itici guc;:lerini dikkate almamas1, bir madencinin maden ocagma fenersiz girmesinden farks1z-d1r.

Bir tarihi;:i, "hii;:bir ku~ak, bir onceki ku~ag1, tarih de

kendisini kesinlikle tekrarlamaz; degi~iklik ttiketilemez,

her ~ey yenidir" derken hakh olabilir. Arna, tarihin egilim-leri, her zamanda tarihte belirli bir sureklilik de saglarlar. Birbiri ile ~eli~ir gibi gorOnen bu durum, gen;ekte tarihteki hareketliligin, dirikligin (dinamizmin) gostergesidir. I

(23)

a-Tarih N~dir7

rihte si.irekli gbri.inen hi~bir ~y degi~ikligin a~mdmc1 etki-sinden kurtulamad1g1 gibi, ne kadar birdenbire ve ~iddetli

olursa olsun, hi~bir degi~iklik de ge~mi~ ile bugun arasm-daki sOrekliligi ram anlam1yla bozamaz. Ashnda carih, bir

anlamda, degi~iklik ile sOrekliligin «;aU~masmdan ba~ka

bir ~ey degildir. llerde goriilecegi gibi, 19. ve 20. yuzy1lla-rm siyasi tarihi incelenirken, bu temel varsaynndan yarar-lamlacakur.

(24)

II

-Siyasi Tarih Nedir?

-

--,,

.

Simdiye kadar tarihten soz edildi. Tarihten daha dar an-lamda kullantlan ve onun bir bolOmO olan "siyasi tarih" terimi, Turkt;ede yanh~ anlamaya uygun bir terimdir. tlk

bak1~ta, siyasetin tarihini inceler gibi gorunuyor ama bu tam olarak dogru degildir. Bu disiplin, devletlerden, dev-letlerin ortaya 1;1k1~mdan, degi~me, geli~me, yikd1~lanndan

ve devletler arasmdaki siyasal ve bir dereceye kadar ekono-mik il~kilerden soz eder. Bu bak1mdan sozu edilen disipli-ne ozellikle Bau'da "uluslararas1 ili~kiler tarihi" de den-mektedir. Ancak, Ti.irkiye'de hemen hemen elli y1ldir "siyasi tarih" terimi kullamlageldigindcn, bug-Un ic;in teri-mi degi~tirmek pek dogru olmasa gerek.

"Siyasi T arih" terimi, yukardaki anlamda kullamld1g1 zaman, dilimizde iki kavram1 birden i<:ermekledir ve boy-lece kan~1khk daha da artmaktadu.

(25)

(i) Devletlerin kurulu~lanm, get;irdikleri degi~iklikle­

ri, geli~meleri, devlet it;indeki insanlann, sm1Ilann, grupla-rm birbirleriyle i;at1~malanm ve devletlerin genel dunya ta-rihi ve dimya devletler mozaigi ii;indeki yer ve onemlerini inceleyen siyasi tarih. Buna 1ngilizce'de political history,

frans1zca'da ise histoire politiqtte denmektedir.

(ii) Bag1ms1z devktlerin, yani uluslarararas1 sistemin temel birimlerinin hirbirleriyle olan ili~kilerinin tarihini inceleyen siyasi tarih. Buna lngilizce'de diplomatic history, Frans1zca'da histoire diplomatique ad1 veriliyor.

Bu kitapta her iki anlamda siyasi tarih inceleme konu-su yap1lacaktir. <;unkii, ilerde anla~dacag1 gibi, devletlerin

ba~ka devletlerle olan i1i~ki1erini, soz konusu devletlerin ii; siyasi ve ekonomik yap1sm1 bilmcden, siyasi tarih kitapla-nnm t;ok say1da sayfa dolduran unh:i konulan, "Alman ulusal birliginin kurulu~u"nu ve "Bismarck ittifaklan"nm

niteligini anlamak zordur. Yine, 1917 tarihli Bol~evik

Dev-rimi snasmda Rusya'nm i~ politikasma deginmeden

yap1la-cak bir "Sovyet d1~ politikas1" i;:ozumlemesi yuzeysel kahr. Hitler'in Alman ulusunun orgutlenmesi konusundaki te-mel du~uncelerini bilmeden, Almanya'mn o zamanki

kom-~ulanyla olan ili~kilerini ve saldugan d1-? politikas1m anla-mak kolay olmayacakur.

(26)

III

XIX. Yuzy1la Kadar

Dunya Tarihinin Anahatlan

Tl'trkiye'de siyasi tarih kitaplannm hemen hemen hepsi, dunyadaysa \Ogunlugu, incelemelerine baslang1.:; larihi

olarak ya 1789 Buyuk Fransiz Devrimi'ni almakta ya da

daha geni$ olarak, ara$tirmalanna 19. yiizy1ldan ba$lamak-ladular. Bumm temel mant1g1 $Udur: Tarihin ne durdugu ne de ba$lad1g1 sihirli bir nokta vardu. Tarihi:;i, bu durum-da, tarihin kesintisiz akI$l ya da siireci ii:;ine bir noktadan girmek zorundadu. Aynca, genellikle dunyada ve ozellikle Avrupa'da modern devletlerin kurulu$U ve bu devletler arasmda bugiin anlad1g1m1z anlamda diplomatik ili$kilerin baslamas1, daha .:;ok 19. yuzyilm hir olgusudur. Siyasi tarih de bir bak1ma, devleller arasmdaki ili$kilerin tarihi oldu-guna gore, 19. yuzyildan ba?latilmas1 mant1kh goriinmek-tedir. Ostelik, bundan sonraki bolumlerde goro.lecegi gibi,

insanhk tarihinde goriilen buyo.k degi$me ve geli~meler

I

(27)

Siyasi T aril1 (1lh~aglardan 19 l 8'e)

son iki yuz yilhk sure i~inde olmu~tur. Bir bak1~ ai;1sma gore, dii.nya tarihi Neolitill donemden bugune kadar iki

do-neme aynlabilir: (i) Neolitik donemden BOyOk Frans1z

Devrimi'ne kadar ve (ii) Buyak Frans1z Devrimi'nden

bu-gune kadar.

Bu mant1gm dogrulugunu tumiiyle yads1mamakla bir-likte, okuyucuya daha onceki tarihin hii; olmazsa

anahatla-nm vermeden, siyasi tarihe 1789 Devrimi'nden ba~lamak,

i;ogu kez yamlttc1 oluyor. llerde gonilecegi gibi, 19. ve 20. yuzy1llar, hemen hcmen tum dunyada Avmpa'mn egemen oldugu yuzy1llard1r. Dolay1s1yla, siyasi tarihi 19. yiizyildan ba-?latmak, daha dogrusu, 19. yuzy1l oncesinin tarihi konu-sunda hii;bir degerlendirme yapmadan siyasi tarihe

gir-mek, onu Avrupa-merkezli bi~imc sokmakttr. Sonui;

ola-rak, okuyucu siyasi tarihin konusunu turnuyle Avrupa

ta-rihi olarak anlamakta ve bu da ya Avrupa'mn gereginden i;ok yuceltilmesine ya da onun hepten yadsmmasma yol

ai;maktadir. Ostelik bugunku Avrupa'y1

Avrupa

yapan

ya

da Bau'y1 ustOn kdan degerler 19. yuzy1ltn i;ok oncesinde

yatmaktad1r. Ote yandan, yery11ziiniin ilk boyuk

uygarhk-lanm dogunin Ortadogu ve genel olarak Asya'nm yakm

i;aglara kadar kurdu~u buyuk dcvletleri, bunlann neden ve

nasil y1k1ld1klanm anlamak c;ok onemlidir. ~unku, <;ok k1-sa bir anlat1mla, tarihten dogru dersler c;;1karmam1za yar-d1m ede!". Frans1z tarihi;:i ve siyaset adam1

Alexis de

Tocque-ville, "gei;mi~ten <;1kanlan yanh~ dersler, tarihi hii;: bilme-mekten daha zararhdir" derken hcrhalde dogruyu soylu-yor.

Tarih, bugunu ve gelecegi anlamak ic;in elimizdeki tek

anahtard1r. Ne oldugumuzu bilebilmek ii;in, ge~mi~te ne

oldugumuzu bilmemiz gerekiyor ve bu ge~mi~ de kesin bir

i;:izgi ile 19. yuzy1lda ba~lam1yor. Avrupa'yi takliuen ya da

yads1maktan ~ok, onu iyi anlamak ve degerlerini nas1l

(28)

XIX. Yuz:y1la Kadar D1inya Tarihinin Anahatlan

zand1gm1 bilmek gerekiyor. Daha da 6nemlisi, uzun dunya tarihi ic;inde Avrupa'nm dunya iistunlugunun ancak belirli ve k1sa bir donemi kapsad1gm1 tarihin genel akl-?I ic;:inde ogreniyoruz. Bu dli-?iincelerle, 19. yuzytl oncesi diinya ta-rihine son derecc kisa bir giri~ yapmak yararh olur. Dogal olarak, burada yap1lacak olan, olaylann ayrmtilarmdan c;ok belirli donemlerin gene) egilimlerinin kisa bir bic;:imde verilmesidir.

Genellikle tarihin ba-?lang1c1 olarak kabul edilen MO 5000' lerden bugune kadar gei;en 7000 y1lhk sure ic;:inde tarihin onemli olaylartm etkileyen ya <la bic;imlendiren, bir bak1ma tarihin ak1~ c;:izgisini saptayan ii~ genel egilim gene i;arpmaktad1r ve 19. yuzyil oncesi donya rarihinin

anlat1-m1, bu egllimler her zaman goz onOnde tutularak

yap1la-cakt1r.

lnsanoglunun yeryuzundeki ya~amm1 tum yonleriyle

degi~tiren, temelinden etkileyen ve belki de ger~ekten "devrim" diye nitelendirilebilecek en onemli iki olgu,

ta-nm ve endilstrinin bulunu~udur. lnsanoglunun gunluk yiye-cegini, oturdugu yeri, kurdugu siyasal ve toplumsal ku-rumlan, yakm ve uzak ~evre ile ili~kilerini, k1saca mutlu-luk ya da mutsuzlugunu belirleycn bu iki temel olgu, lari-hin anla~1hr donemlere bolfmmesinde de ba~hca rolu oy-nar.

lnsanm tanm ve endustri ile yaratt1g1 uygarhk, tanm

insan ya$ammda ba~at ge\im kaynag1 oldugu surece, yerel

ya da bclirli cografi bolgelerle s1mrh kalmI$lir. Uygarhk, endustrinin ilkel bic,:imiyle de olsa ba~lamas1yla birlikte ge-ni~lemi$, modern teknolojinin ortaya «;ikmas1yla cvrensel ya da global bir nitelik kazanmt-?lIT. Zaten, 7000 }'tlhk in-sanhk tarihinin, bir bak1$ apsma gore en onemli ozelligi, uygarligm belirli ve smnh merkezlerden \evreye dogru gc-ni-?lemesidir. Ornegin, MO SOOO'lerdeki Sumer

(29)

kent-dev-Siyasi Tarin (Illu;aglardan 191B'e)

letlerinin yerelligi ile tam bir z1thk halinde, bugunkti dtin-ya toplumu global bir nitelik gostermektedir.

lnsanhk tarihinin bir ba~ka onemli egilimiyse, birbirle-riyle elkil~imleri arahkh ve gei;ici olan kui;Ctk i;aph bag1m-s1z siyasal ve ekonomik birimlerden merkeziyeti;Hige dog-ru geli$medir. Yani, insanhk tarihinde kui;uk kent-devlet-lerden merkezile$mi$ imparatorluklara ya da bugun goriil-dugu gibi, gui;lu merkezi devletlere dogru bir egilim gorul-mektedlr.

Bu dil$uncelerin I$1g1 altmda insanoglunun tarihini, i;ok kaba bir bii;imde, iii; ana bolOme aymp incelemek mumkun-diir.1

l. Tanma dayah uygarhklar ya da Ortadogu bolgesi-nin ustunlugu donemi. Bu donem, MO SOOO'lerden MO SOO'lere kadar olan 4500 yilhk sureyi kapsamaktadn ve te-melde Mezopotamya bolgesi uygarhgmm oykii.sudur.

2. Uygarhgm global hir nitelik almaya ba$lad1g1 do-nem. Bu donem, MO 500 ile MS l500'lere kadar olan sure-yi kapsar ve ti~ ayn altbolume aynlabilir: (a) Grek

uygarh-gt

ve bu uygarhgm Makedonyah lskender tarafmdan "Helenizm" ad1yla geni~letildigi donem, MO 500 ile MS 500 arasmdaki 1000 y1lhk si.ireyi kapsar. (b) lslamiyel'in

Tarihin bu hii;imde bolumnesinde ve bu bohimun ai;1klamalannda yararla-mlan kaynaklar ~unhmltr: William McNeil, 'fhe Ri~e of tl1t West, 1963,

Chicago, The University of Chicago Press; H. G. Wells, The Outli11e of His·

ro1y, 2 c., 1956, Garde11 City, New York, Garden Cit)' Doolts; Hugh Thomas, A

History of the Wo1-Jd. 1979, New York, Harper and Row l'ublishers; Andrea Rihard, lnsanf1g111 Tarif1i, i,;ev. Halil Berktay, Yali;m, Istanbul, Say Kitap Pa·

zllrlama, 1983; William Woodruff, The S!rnggfe for World Powtr, 1500-1980, 1981, Londra, The Macmillan Press Ltd.; Michael Hudson, Arnb Po-litics: Tfrt Sear,hfor Ltgitimac_v, 1977, New Haven, Yale University Press;

George Modclski, Principles of World Poliliu, 1972, New York, The free Press; l.ord Kinross, Tfre Ottm11a11 Cmlurics, The Rist and FtJll of tf1t forl:is/1 E•npil'c, Sander Kitabevi, Istanbul; Geoffre}· tlarraclough, Tirncs D'ii11yaAtlas1,

Karacan ·!'aymlan, istanbul, 1980; I. Hakk1 U:i:uni;:a~1h, Osrnm1h larilii, 1. vc

2. cihler, 1972 "e 1975, Ankara, Turk Tarih Kurun1u Bas1mevi; Carl Sagan,

Cosmos, Ah1n Yaymlan, 1990. 30

(30)

XIX. Yuzy1la Kadal' Dunya Tatihinin Anahatlan

dogu~u vc dunya ustiinlugunu saglad1g1 600-1000 y11Ian arasmdaki donemden sonra, (c) Steplerin dunya OstunlO-gunun tarihi ba$lar ve 1000 ile 1500 arasmda Mogol ve Turklerin ha$at go~ haline geli$leri,

do.nya

tarihinin ana te-mas1 olur.

3. lnsanoglunun tarihinin u~uncii donemi 1500'lerde ba$lar ve ii;inde bulundugumuz bugune kadar surer. Bu,

modem ve global dunyaya gei;i$, ba$ka bir dey~le, Avru-pa'nm dunya egemenliginin saglanmas1 donemiclir. Once, Avrupa denizlerde ustunlugu saglam1~ (1500-1700), sonra dunya dengesi sars1larak uygarhgm globalligine ge<;:i$ ba$-lam1$ (1700-1850), sonunda da Avrupa kesin diinya C1s-tunliigii saglam1$tIT (1850-1950). lnsanhk tarihinin bu en son donemine, tarihin genel ak1$ surecinin manngma uy-gun bii;imde, "global kozmopolitanizm" ad1 da verilmekte-dir. 195ffden bugune kadar olan clonem, Avrupa'nm diin-ya ustunli.igunun sars1ld1g1 ama temel niteligi bugfmden tam belli olmayan bir tarih kesimidir.

Siyasi tarih, yukarda ozetlenen

dunya

tarihinin genel panaromasmda, uygarhgm global bir nitelik kazanmaya ba$lad1g1 Avrupa ustunlugu clonemini ha-?lang1<;: noktas1 olarak almakla ve bugune kadarki siyasi geli~meleri incele-mektedir.

A. T ARIMA DAY ALI UYGARLIKLAR ORT ADOGU'NU~ 0ST0NLOC(J DONEMl

(MO 5000-MO 500)

1. Yerle~ik Topluluklar

Ortadogu'nun baz1 insan gruplarmm MO 7000 dolaylarm-da tanma ba:;;lad1klan ve kimi hayvanlan ehlile~tirdikleri

(31)

Siyasi Taril1 (llk,aglardan 1918'c)

bilinmektcdir. Gcrc;ckten, "t:mm devrimi", «;ok kisa olarak, "insanoglunun bazt bitki ve hayvan hirlerini denetleyip,

geli~tirme ve geni~letmeleri sureci" olarak tammlanabilir. Tiimuyle tanma dayah uygarhklarrn hic;:biri global ya da dunya ~apmda bir kapsam gostermemektedir. Bunlar, bir bak1ma kendi kendilerine yeterlidir ve d1~larmdaki dunya ile anlamh ve bilirn,;li temaslan yoktur. Ortadogu'nun ve dunyanm ilk yerle~ik topluluklan olan Mezopotamya ile M1s1r uygarhklan, ne kadar iistOn olurlarsa olsunlar, boy-ledir.

Buyuk akarsu vadi ve dellalanmn, uzerlerinde gore1i olarak geni~ toplumsal ve siyasal birimlere yol ac;:t1klan, ta-rihin iyi bilinen ve yerle~rni~ ozellikleri arasmdadir. Ftral ve Dicle de, Mezopotamya bolgesine saglad1klanyla bu var-say11m dogrulamaktadu. Bunlann ta~1d1klan suyla bereket-lenen topraklar uzerinde MO 5000'lerle birlikte, Sumer kent-devletlerinin kuruldugunu ve ilk uygarhg1 yaratt1kla-nm goruyoruz. Bunun ilgirn; olan nedeni, Fuat ve Dic-le'nio ak1~mm duzensiz, kabarma zamanlarmm belirsiz ol-mas1yd1. Bunlar, bazen kmakhga yol •u;abilecek kadar az su ta-?1rken, bazen de ta~arak her yam su altmda buakabi-lirlerdi. Akarsulann bu ozelligi, bolge insanlanm ya~aya­

bilmek ic;:in geli~mi~ su kanallan ve seller yapmaya ve bun-lann surekli bak1m1m saglamaya zorlaml~tu. Mezopotam-ya insanmrn kanallar uzcrindeki ugra~1s1, tarihin ilk otori-ter monar~ilerinin bu bolgede kurulmas1m saglann~tH. Ya-$amsal ('lneme sahip olan kanal sisleminin kurulmast ve bak1m1, i;ok say1da insanm duzenli «;ah~masm1 gerektirmi~­

tir. Bu ise, mutlak bir siyasal baghhk, geli~mi~ bir burokra-si ve yonelim teknikleriyle saglanmI$llr. Akarsulara degil de, mevsimlik yag1~a ba!'th tanmm uyguland1g1 ve dolayi-s1yla kanal sisteminin bulunmad1g1 ya da geli~memi~ oldu-gu yorelerde, ornegin o donem Avrupasmda, bu ~e~it

(32)

XIX Yiiryila Kadar Diinya larihi11i11 Anahatlan

lu kent-devletler goremiyoruz.

Bundan ba~ka, yerle~ik topluluklarm omrdugu mer-kezlerin d1~mda ya~ayan go<;ebe kavimlerin, zengin kent-devletlere kar$I giri~tikleri yagmaya yonelik saldmlara

kar-~l savunma ihtiyac1, Mezopotamya'da duzenli ordu kurma-y1 gerektirmi$tir. Bunun da kent-devlet ic;;inde merkezi oto-riteyi gui;:lendirici etkisi olmu~tur. Ote yandan, Mezopo-tamya bolgesinin goc;ebe saldmlanna a<;1k olan topografya-s1 ve bir de kent-devletler arasmdaki smularm belirsizligi, bolgede surekli sava~lara yol ai;:1m~tlr. Bu durum, bir dan yoneticilerin otorite ve baskilarmm artmas1, ate yan-dan siyasal istikrars1zhkla birlikte gii\'.lii ve geni~ bir impa-ratorlugun kurulamamas1 ya <la <;ok kisa omurlf1 olmas1 sonucunu dogurmu-5tur.

Bolgenin, y1lm buyuk bir balumunde bulutsuz olan gokyuzu, yild1zlardan hep buyulenmi~ olan insanoglunun belki de kumaz bir b6lumunu, herkesi yakmdan ilgilendi-ren hava ko~ullanyla ilgili kehanetlere iterek, din adamla-rmm ortaya i;:1kmasma neden olmu~tur. Boylece, bazen ik-tidan birlikte kul!anan ama c;:ogu kez i;:at1$an kral-din adarm c;:eli~kisi yarat1lm1~tu. Bu i;:eli~ki, en az 19. ylizy1la kadar Avrupa tarihinin ana temas1 haline gelecektir.

lnsanoglunun ilk kez kent-devletler ii;:inde siyasal 6r-gutlenmesi ve buna bagh olarak yarat1lan Ctstun uygarhklar arasmda daha once sozu gei;:en Sumer kent-devlelleri, 2500'lerde Akadlar, 1700'lerde Asur kent-devletleri, Babil-ler ve Anadolu'da Hitit devleti bellegimlzde yer etmi~ olan-land1r. Aym donemde bir ba~ka akarsu vadisinde, Nil'de kurulan ve kronolojik olarak birbiri arkasma dizilen MISlr devletleri ve uygarhg1 da, Ortadogu'nun dunya iistiinlugu

~er~evesi i<;inde degerlendirilebilir.

Mezopotamya'da biriken zenginligin bir nedeni de, bolgede aga<;, ta~ ve degerli madenlerin bulunmamas1d1r.

(33)

Siya.1i TariJr. (ill1~aglarda11 1918'e)

Bu durum bolge insamm Oreltigi tahtl kar~1hgmda bu mad-deleri elde etmeye itmi:itir. Boylece, bolgede geli~en ticaret hayat1 ve ortaya c;ikan tuccar s1mf1 bol tahil urunuyle bir-likte degerlendirildiginde, kolayca anla$1lacag1 gibi, zen-ginhgi artirm1~ ve uygarhgm geli;;mesinde etkili olmu~tur.

Ancak, Mezopotamya'da ticaret temeline dayanan bir tan-mm, yani ticaret amac1yla uretimin geli:;tigi soylenemez. llk ticari tanm daha sonra Grek yanmadas1 ve Ban Anado-lu'da ba:ilayacak ve bu da bolgede yarattlan yeni bir uygar-hgm temeli olacakt1r.

Mezopotamya i;;esitli devletlere bolunmu~ken ve bol-gede siyasal istikrarsizhk kol gezerken, M1srr'da kent-devlet1er ve dagm1khk gormuyoruz. Burada kurulan siyasal birligin ve bir bak1ma ustli.n uygarhgm nedeni, yine cograf-yadan kaynaklanmaktad1r. Nil akarsuyunu c;evreleyen ge-ni$ ve kolay gei;;il vermeyen ~61 bolgesi, yabann gur.;lerin ve ozellikle go\:ebe halklann Nil'i ele gec;irmelerini zorla~­

tirarak, bolgede siyasal birligin surdunllmesini kolayla~tIT­ m1~tir.

Mezopotamya'da buraya kadar ozetlenen geh~melerin

gelecek yuzy1llara ;;u onemli katkilan olmu~tur:

1. llkel de olsa belirli bir siyasal kuram ve siyasal

bag-hhk duygusu

2. Geli;;mi~ bir burokrasi ve profesyonel askerler 3. Geli;;mi~ yonetim teknikleri

4. Ticaret ve tuccar simfi

5. Hammurabi doneminde tamk oldugumuz geli~mi~

bir hukuk anlayi.;;1

6. Din adamlan ve bunlann hala tart1~mah olan siya-sal yetkileri

Mezopotamya uygarhg1 ktsa bir sure ii;inde merkezden <;evreye dogru yay1ldi. M1su, Girit, Indus vadisi ve (:in, Mezopotamya'ya gore r;evresel sayt!abilecek, donemin

(34)

XIX. Yii<:ytla Kadar Du11ya Talihinin Anahatlan

yuk uygarhkland1r. Ama, b<i~ta GiriL ve MlSlr olmak uzere

bunlarm tumO., ~u ya da bu bh,:imde, Mezopotamya

uygar-hgmdan etkilenmi;;lerdir.

2. Go<;ebeler

llk uygarhklar doneminde bu merkez ve c;evre yerle~ik

topluluklannm 6Lesinde, Avrasya'nm step ve

yukseklikle-rinde davar guducu goc;ebe halklar ya~amaktaydi. Bunlar

zaman zaman, sava~c;:1 aristokrasiler tarafmdan yonetilen, c,.:ok gev~ek baglarla birbirlerine baglanan c;e~itli ~konfede­

re" birimler halinde orgutlenmekteydiler. MO 2000'lere gelindiginde, bu g6c;:ebeler arasmda Grek ve Romahlann atalan ile kendilerine "Aryan" ad1 verilen ve I-lazar Denizi r;evresinde ya~ayan kavimler de vardi. Hayvan yeti~tiren ve bunlarm arkasmdan verimli otlaklara goc; eden bu goc;:ebe kavimler, er d1~mdaki g1da maddeleri a\'.Ismdan buyuk

o!-i;ude yerle~ik topluluklarm urettiklerine

dayanmaktayd1-lar. Herhangi bir nedenle bu iki tip topluluk arasmda degi~

toku~ durdugu takdirde, goc;ebe topluluklar ihtiyac;lan olan g1da maddelerini sava~arak zorla elde ediyorlard1.2

Boylece, incelenen donem boyunca birbirleriyle mi.\ca-dele eden iki kar~il "kamp" goruyoruz: Bir yanda gor,:ebe-ler (Avrasya'nm step ve <lag insanlan) ile sava;;i;:i aristokra-siler ve ote yanda koyluler, zanaatkarlar, krallar, din adamlan ve tuccarlar.

Bu iki ~kamp" arasmdaki amans1z mi.\cade\e, hem

do-nemin ilkel uluslararas1 ili~kilerinin ana 1emas1 olmu~,

hem de merkezdeki uygarltgin ~evreye dogru yay1lmasrn1

2 lkinci Dunya Sava51'ndan once, ye rain zenginlikle.ri yeter Ii o lmayan ve do-ne min uluslararas1 ekonomik bunahm1 nedrniyle, bunlan ticaret yoluyla "'glayamayan Almanya ve Japonya gibi (bugiinkii uygarhga ber ik lsiro in de katk1s1 vardir) devlctlerin saldir~i1n d1:; politikalan ile benzerlik ilgi ~ekici­ dir

(35)

Siyasi Tal'ili (Jlh~aglardan 19 J B'e)

saglam1~ur.

Buraya kadar anlat1lanlardan ve ilerde de gorulecek olanlardan anla~1lacag1 gibi, "uygarhk" dedigimiz butunun

dogdu~u noktada, yerle~ik ve go.-,:ebe halklar arasmdak1 uzun mOcadelenin yol ai,;t1g1 kulturel etkile~im yatmakta-d1r.

3. Din ve

llk

Bulu~lar

Mezopotamya'da yerle~ik vc tanmc1 halklarm dinleri dort onemli ozellik gosterir: (i) G0ne$e tapma, (ii) olOme kar~1

a~m bir ilgi, (iii) i,;oktannhhktan tektannhhga dogru yava~

bir evrim ve (iv) bu cJonemlerde ortaya <;1kan Yahudi ve sonra gelen H1ristiyan tektannh dinlerinin etkilenecegi "ruhlar dunyas1" ya da "yiice kat" kavram1.

Donya tarihinin ilk doneminin bu c;ok k1sa betimleme-sinde, son olarak, Ortadogu'nun bu ustunliik ~agmda dOn-ya uygarhgma ka1k1lan olan ilk bulu~lan sualamak yerinde olur. Ortadogu'da yerle~ik ya~ama ge<;ilmesiyle birlikle

ilk

kez bugday yeti~tirilmi~, ilk metalurji bilgisi edinilmi~tir.

Takvim, hiyeroglif ve i;ivi yaz1s1, rakamlar sistemi, aguhk ve uzunluk ol«;iileri ilk kez Mezopotamya uygarhklan tara-frndan bulunmu~tur. Anadolu'da ise ilk kez ya~amm deniz-lerde ba~lad1g1 fikri ortaya atilm1~. par~omen Ozerine yaz1 yaz1lm1-?, ah~veri~te gumu~ ve altm para kullamlm1~tu.

4. Avrupa

Mezopotamya uygarhgmm gcli~tigi donemde Avrupa'da durum i;ok farkhyd1. Burada, bOyiik ta~ bloklanmn b1rbiri ustune konmas1yla olu~n tapmaklanyla hala ilkel bir "me-ga lit" koltoro ya~anmaktayd1. Bu kulturii ya~ayanlar, do-nemin ilkel tanm aletleri goz om1ne ahmrsa, verimsiz

(36)

XIX. Yuzy1 la Kadar Dun.ya I arihini11 Analiatlan

labilecek Avrupa copraklannda (fazla yag1~m yol ar,:L1g1 i;a-mur tabakasmm yanlamamas1) ancak i;ok kii<;uk r,:aph ta-nm ve hayvanc1hkla ugra~ayorlardi.

MO

1700'lerde, dogudan gelen, Hint-Avrupa dillerini konu;;an ve bronz yapmayi ogrenmi~ .bulunan barbar3

ka-vimler, Atlantik Okyanusu k1yilanna kadar yayildilar ve buradaki ban~i;1 ve megalit yapan insanlan denetimleri al-tma aldilar. Zamanla Hint-Avrupa dili k1taya egemen ola-cak, bu barbar kavimler bugunkii. Avrupahmn ilk t;;1k1~

noktasm1 olu~turacaklard1r. Boylece uygarhgm yaratug1 teknik ile goc;ebeligin cesareL ve at1lganhgm1 birle;;tirecek olan Avrupa insam, belki de bugune kadar suren, sava~kan

degerlere sahip atilgan ozelligini kazanacakt1r.

B_ UYGARUGIN "GLOBAL" NITELIK ALMAYA

BASLAMASI (MO 500-MS 1500)

Globalle~mc, k1saca, "<;e~itli insan topluluklannm global b ir sis tern i<;ine ahnmas1 sii reci" o larak tammlanabilir. "Sistem", par<;alan arasmda duzenli ili~kiler olan bir bu-tunse, <;e~itli uygarhklar arasmda duzenli ve surekli bir

ah~veri;;in, etkile~imin bulunmas1, bir dereceye kadar bu-gunkii dunyanm temel 6zelligidir ve yann biiyO.k olc;:ude boyle olacakur.

Bilinen tarih boyunca, ins:an Lopluluklarmm cografi kapsamlanmn geni;;lemestne dogru bir egilim gorO.lmekte-dir. Bu egilim, toplumsal 6rgutlenmenin geni$leyen i;:eri;:e-vesini g6sterir. 6000 y1l once Mezopotamya'mn kent-devletleri arasmda "buyuk" bir toplum olu~tugu zaman, bu bolgenin i;:ap1 en \'.Ok 1000 km iken, 2000 yil once

Ro-3 "Barbar" sozcugu burada orijinal, yani Yunanca konu~mayan ve Atina

(37)

Siyasi rarih (llk1,;aglarda11 1918'e)

ma lmparalOrlugu A kdeniz <;evresinde ba~at gui; oldugu zaman, 3200 km.'lik bir alana yayilm1~t1.

Uygarhk alanmm geni~lemesi, bu donemde Cin ve Hint dunyalannda da gorulmektedir. Bu so.re ic;inde Mezo-potamya, Anadolu ve M1s1r kulturii Grek diinyasma, Helen killturO. Hindistan'a kadar uzamm~, C::in'de Hun lmparator-lugu Hindistan'la temasa gec;meye ba~lanu~u.

Ne var ki, bu kar~1hkh etkil~im uzun bir sure arahkh ve dolayh olmu{i, bugunkO ve gerc;ek anlamda "global" bir

niLelik kazanamam1~tir.

1. Grek Uygarhg1 ve Helenizmin Geni~lemesi

(MO 500-MS 500)

a. tyonya'da Modem Bilimin Temelleri

MO

6. yiizyilda Bau Anadolu sahillerindeki lyonya bolge-sinde (kuzeyde Izmir ile gii.neyde Didim arasmdaki k1y1 $C-ridi ve kiyiya yakm adalar) yeni bir kavram, insanloglunun en onemli du~iincelerinden biri <logdu: Evrenin bilinebile-cegi, c;Onko. bir ic; duzene sahip oldugu, tiimiiyle ba-?ma bu}'TUk ve tahmin edilemez olmad1g1 ve onun bile uyacag1 kurallann varhgt. Arna, modern anlam1yla bilim, neden on-ce lyonya'da dogdu?

lyonya'nm birc;ok avantaj1 vardt. Her ~eyden once, adalar ve kuc;iik korfezler ulkesi.ydi. D1~ dunyadan tam ol-mayan bir tecrit c;e~itlilik yaratu. Boylece, farkh ada ve korfezlerde, farkh siyasal sistemler olu~tu. Tek bir go~

merkezi, bolgenin Lumunde toplumsal ve entelektuel bir lekduzelik saglayamam1~, boylece ozgiir du~iince ve ser-best ara~tnma miimkun olmu~tur. Aym:a, lyonya degi.~ik

uygarhk c;evrelerinin kesi!?me noktasmdayd1. Burada, Orta-dogu'nun Fenike alfabesi Grek diline uygulanm1~. okuma-yazma yaygrnla~m1~ ve din adamlannm tekelinden

kurta-1 ;l

(38)

XIX Yu~yila Kadar Dunya Tarihinin Anahatlari

nlm1~ti. Ostelik, siyasal gu<; tii.ccarlarrn eline ge<;mi~ ve on-Lar da zenginliklcrinin dayanagt olan teknolojiyi etkin bir bic;imde geli~tirmeyc c;ah!?lliI.?lardir. Bu da, bilimle

ugra-~anlann desteklenmesine yol ac;m1.?tlr. BU.tun bunlann

so-nucu olarak, Dogu Akcleniz'de, ba~ta M1sir ve

Mezopotam-ya olmak uzere, AsMezopotam-ya, Afrika ve Avrupa uygarhklan

kay-na~m1~ ve bilime dayah uygarhgm bereketli tohumu at1l-m1~tir.

Golgelerinden piramitlerin yuksekligini hesaplayan

Thales, ilk deneyi yapan ve y1L ile mevsimlerin uzunlugunu

hesaplayan Anahsiniandres, kilit ve anahlan bulan

Teodo-rus, tip meslegini kuran Hipokrat, atom sozcugunu

bugun-kune yakm bic;imiyle ilk kullanan Dernokritm, bilimsel

an-lamda ilk astronom olan Anaksagoras ve dunyamn

yu-varlak oldugunu ilk soyleyen Pisagor lyonyahydilar.

Ger-c;ekten MO 6. yuzyil donemin bilinen dunyasmda entelek-tuel ve manevi buyuk bir uyam~ c;ag1dir. Bu yiizy1l yalmz lonyah bilim adamlannm degil, ayrn zamaoda Afrika k1ta-smrn deniz<len \:Cpe<;evre dola~1mm1 saglam1~ bulunan

M1-su Firavunu Ned10'nun, lran'da din adam1 Zerdii~t'un,

Hin-distan'da Buddha'mn ve (:in'de Konfiu;yus ile Lao-("e'nin de doncmidir.

Bu faaliyetlerin birbirinden tiimO.yle ayn ve baglant?s1z

olduklan du~unulcmcz. Dolay1s1yla, MO 5000'dc

Mezopo-tamya'da yerel nitelikte ba~layan uygarhgm, MO 500'lere

gelindigindc, gidcrek global bir nitelik almaya ba~lad1g1 ve merkezden <;evreye dogru geni~;;ledigi goruluyor.

b. Grek Uygarltg1

MO 5. ve 4. yuzyillarda lyonya ustunlugunii Grck yanma-dasma kaptmr. MO 12. yiizyilda Grek yanmayanma-dasma gelen davar guducu Dorlar, eski Girit ve Miken uygarhgma

kan-~1p Grek ad1 verilen uygarhg1 o1u~turdular. Ilk Grekler,

(39)

5iyasi Tarili (l11:(agl11l'da11 l 9 llfd

yada'dan anlad1g1m1z kadanyla, ne basit gocebe ne de uy-gar insanlard1. Klasik Grek uyuy-garhg1, en az onlar kadar us-ciin bir uygarhk yaratm1~ bulunan bir "eski"nin ustiine ku-ruldu. K1saca, Grekler kendilerine ozgCt bir uygarhk kurmak yerine, bir uygarhg1 y1k1p, onun kiilleri iizerinde ve ona buyok ol<;iide bagh bir ba-?ka uygarhk yarattilar.

MO

5. "e 4. yuzy1llara gclindiginde, eski

Mezopotam-ya

uygarngmm kuruldugu topraklarda, tanmla ugra~an,

edilgen, siyasete kar~1 kay1ts1z ve yonetici aristokrasi tara-fmdan ezilen koylulerin bulundugu toplumsal vc siyasal bir diizen egemen olurken, Grek yanmadasmm kent-devlellerinde ilk demokratik yonecimlerin kuruldugu go-ruhi.yor. Burada kusal nufus ctkin ve yogun bir bi<:imde dcvlet sorunlanyla ugra-?makta ve siyasal bir canhhk hu-kiim surmekteydi. Bunu iki ana nedene baglamak

mum-ki.irn.lur.

(;rr-k1<'rin askerlik alamnda, s1k saflarda yuruyen m1z-rak ve kalkanh askerler alaym1 (Phalanx)4 yaratmalan, onemli siyasal ve loplumsal geli~meleri <le beraberinde ge-tirdi. Saflardaki askerler arasmda toplumsal statii ve zen-ginlik farkhhklan ortadan kalknn~. bunlann yerine gu<;, cesaret ve disiplin onem kazamm~u. Bu da, dogal olarak, kentin askerleri arasrnda dayam~ma duygusunu arurm1~ ve

e~itlik anlay1-?ma yol a<;:mt~tir. lyi bir kent yurtta~mm oh;i1-tii, kendini gecindirecek buyuklukte bir toprak par~asma

sahip, gerektiginde kendisini m1zrak ve kalkanla silahlan-dmp sava~ alanmda yurtta~hk gorevini yapacak bag1ms1z

t;ift~inin al~akgonOllii. ya-?anu haline gelmi-?tir. Boylece, canh bir e~itlik ruhu ve toplumsal dayam~ma duygusu, Grek kent-devletlerini, donemin oteki uygarhklarmdan aymc1 nitelikler olmu~tur.

4 l 939'da lspanya'daki ve bugun J.ubnan'daki fa~ist egilimli Falanjist partileri-nin ad1 bu Grek~e sozcukten gelmek1edir.

(40)

XIX. Yiizyila Kadar Dunya T arihi in Anahallarr

lkinci olarak, Grek yanmadas1 ve Ball Anadolu'da ta-hll uretimi onemli yerini korumakla birlikte, zeytinyag1 ve

~arap gibi iki degerli ve kolayca ta~mabilir maddenin de

uretilmesi, tanmm ticari bir temele oturmasm1 saglam1~ ve

<;evre kavimlerle canh bir ticarel ba?lamt?tir. Dolay1s1yla, ticari lanma ge<,:i~. Atina, Milet, Sparta ve Efes gibi kent-devletlere biiyiik avantajlar saglayarak, demokrasi egilimi-ni gii<;lendirmi$tir. Canh ticaretin dogurdugu zenginlik, il-kel bi<;imiyle de olsa, demokrasinin ortaya t,:1kmas1 ve bir onceki yO.zy1lm lyonya uygarhg1, Grek yanmadasmda Pe-rikles, Sokral, Arista, Plato, Tukidides ve Batt Anadolu'da Herodot gibi dii?ilnur ve tarih<;ilerin yeti~mesi ii;in uygun bir orcam haz1rlam1$ttr.

Ancak, Grek uygarhgmm bu klasik doneminde top-lumda hii;:bir hakka sahip olmayan tutsaklamn bulunmas1, Grek demokrasisini bugunku demokrasi anlay1$mdan ay1-ran onemli bir ozelliktir. Bu ve Greklerin kent-devletin 6tesinde daha geni? bir siyasal orgutlenme ufkuna sahip

olmamalan, klasik Grek uygarligmm ve du~uncesinin iki

onemli engelini olu~turur. Greklere bu geni$ ufku

Make-donyah lskender saglayacakttr.

c. Mahedonya ve Helenistik Donem

Zamanla Grek uygarllgmm siyasal ve toplumsal yap1s1, gi-derek artan bir bii;:imde, daha eski Ortadogu uygarhgmm kahplan i\'.inde erimeye ba~ladt. Bu sure<; ii;:inde Grek kiil-turunun ay1rt edici ozellikleri canhhgm1 yitirmi-? ve Do-gu'nun dli$lince ve davram~lanm ii;ererek geni~lemi{>tir.

Bu doneme. "Helenistik Donem" ad1 veriliyor. 4. yuzyilm onlanndan ba~layarak, klasik Grek'in sava$ taktik ve stra-tejilerini geli-?tiren Makedonyah lskender, Grek kulturunu

geni~ letmi$tir.

MO 4. yuzy1lda doguda gii<;lenen ve Anadolu'ya dogru

(41)

Siyasi Taril1 (lllt(:aglardan 1918'~)

ilerleyip kcnt-devletleri tehdit etmeye ba~layan Persler'e

kar~1 Grek kent-devletleri gereken siyasal ve askeri birligi kuramaymca, bunu Makedonya Krah Philip'in emperyalist gucu sagladI. Oglu Buylik lskender ise, Ortadogu'nun kay-naklanm om'.ine sererek Grek dunyasmda buyiik bir

donu-~ume yol a~tI. MO 334-'te <;anakkale Bogaz1'm ge<;erek As-ya'ya girdi. Anadolu'yu ge\:ip Suriye ve Mis1r'1 i~gal etti. Soma lran'a, Hindiku.$ daglanm a~1p Buhara, Ta~kent ve

Ke~mir'e kadar yayildI. Bu askeri kampanyalarla Grck dun-yasmm ufkunu geni~leui. Grekler, aruk yerel bit topluluk olan kent-devletin {polis'in) degil, giuiki;e geni~leyen "He-len" dunyasmm, bir bak1ma geni~ bir "kozmopolis"in uye-si olduklanmn bilincine vard1lar. ()te yandan, aym lsken-der, ozgur ve bag1ms1z olan ve giderek olgunla~an Grek bolgesini y1km1~. bunun yerine genii;; ve merkeziyet~i bir imparatorluk kurmu~tur. K1sa bir sure i\:inde dagilmasma ragmen, kurdugu imparatorluk, globalle~meye ba~layan

yeryuzunun ilk habercisidir.

t;. Roma lmparatorlugu

MO 5. ve 4. yuzy11larda tarihin ana temas1 olan Helenizmin askeri, siyasal ve toplumsal geni~lemesi, MO 200'leri izle-yerek hmm yitirmeye ba~ladt. MO 200 ile I 4-6 arasmda ye-ni bir imparatorluk gucu, yaye-ni Roma, kolayhkla Grek yan-madas1 ve Makedonya'ya kadar denetimini geni:;;letti. Ro-ma imparatorlugu, oteki tum imparatorluklarm aksine, bu-yuk bir fatihin yaralt1g1 bir imparatorluk degildi.

0,

ko~ok

bir Cumhuriyet tarafmdan kuruldu.

Roma, bir koyler obegiyken, MO 6. yuzyilda buyuye-rek, bildigimiz anlamda bir kent-devlet oldu. MO SOO'lerde 850 km2'lik bir alana sahip olan Roma, MO 260'ta 130.000

km2'lik bir bolgede etkin denetim kurdu. Nofusu da

(42)

sa-XIX. Yuzy1!a Kadar Dun ya Tarihinin Anahatlar1

va;;lardan sonra (MO 260-201) Kuzey Afrika'y1, daha son-ra Makedonya, Grek yanmadas1, BatI Anadolu ve Suriye'yi ele gec;irdi. MO 130'a gelindiginde, bugfmku Fransa ve lberik yanmadas1 dahil Akdeniz'e kiy1s1 o1an tiim toprak

~eridi iizerinde egemenlik kurdu. MO 90-89 y1llannda

bu.-tun yanmada halklanna Roma yurtta~hg1 hakkmm

tanm-mas1yla, ltalya siyasal ac;1dan bir1e~ti.

Roma'nm tarihteki onemi ~udur: Tarihte Roma'ya

ka-dar hi<;bir cumhuriyet bir kent-devletin kiic;uk cografi s1-mrlanmn otesine ta~amam1;;t1. Atina "lmparatorlugu" bile, mii.ttefiklerini yoneten bir kent-devletti. Roma'da ise MS 212 y1hnda imparatorluk ic;indeki tum ozgur insanlar Ro-ma yurtta~1 olma hakkm1 kazanm1~Jard1. Roma, insanhk tarihinde ilk boyok cumhuriyet olup, Bat1h anlamda "mo-dern devlet"in onciisii say1labilir.

Ne var ki, Roma'nm Akdeniz'in her yamnda artan gu-cu, ii;: ve d1~ gerilimlerin dogmasma da yol apt. Zaman1a, cumhuriyet anayasas1, Sulla, Pompey ve Sezar gibi bir dizi askeri diktator tarafmdan kaldmldi. lmparator1uk, MS 33l'de Bat1 ve Dogu olmak uzere ikiye bolundu ve Roma MS 5. yiizydda

Vizigotlar

ve

Va11dallar

gibi barbar

istilac1-larca yagma edilerek, 493'te yanmadada bir

OstrogoL

kralh-g1 kuruldu. Doguda, Dogu Roma lmparatorlugu (Bizans) Turklerin l 453'te lstanbul'u almalarma kadar ayakta kal-d1ysa da, Bizans Roma'nm gen;ek bir devam1 olmay1p, ls-kender'in Helen lmparatorlugu'nun bozuk bir kopyas1 ola-rak degerlendirilebilir.

Roma'nm y1k1h~1. devletin birligini surdurememe

nc-deniyle ai;1klanabilir. Roma'nm gui;:ltl oldugu donemlerde

yurtta~lar arasmda adalet, yasalara baghhk ve yasalann

Os-tiinlugii gelenegi vard1. Emperyalist geni~lemenin yaratt1g1 bozukluk, artan zcnginlik ihtiraslan ve sei;im sisteminin bozulmas1, bu birle~tirici gelenegi yok etti. Roma'mn

(43)

yurt-Siyasi Tarih (1!11~aglarda111918'e)

ta~hk baglan, dinsel ohnaktan 1;ok ahlaki baglard1; yuce ve birle$tirici bir dinsel ondcrlik yoktu. Bir kere yurtta~hk du-$iincesi zay1flaymca, sistemin ic; ve bir bak1ma gerc;ek kim-lik ve birligi kalmad1. Kisaca, Roma lmparatorluk sistemi temelde zay1f bir siyasal yap1ya sahipti. Roma, en

gui;lii

do-nemlerinde bile, "dunya ban$1"m koruyan borokratik bir yonetim olarak nitelendirilebilir. Dcgi$en ko~mllara ayak uydurama<l1 ve gorevini yapamaz duruma du~tli. Roma'da ozgur ve ozgun du~unce kok salamad1, zenginlige deger verilip, bilim a~ag1lanm1$LI. Buyiik ama bilgisiz ve yarauc1-hktan yoksun imparatorluk, ileriyi gorup degi$en ko~mllara

uyum gosteremedi.

Helenizmin geni$lemesi konusunda buraya kadar anla-t1lanlardan, MS 3. yuzy1ldan ba$layarak bugune kadar dun-yay1 etkileyecek olan i.i\ onemli yap1sal dli$Cmcenin bi~im­ lenmi~ oldugu goruhnektcdir: (i) Mezopotamya, M1su, Hint ve ~in uygarhklarmm katk1lanyla !yonya'da dogan bilimsel dO$iince, (ii) Makedonya ve daha sonra Roma'da ortaya ~1kan "dunya politikas1" kavram1, k1saca uygarhgm global bir nitelik almaya ba~lamas1 ve (iii) evrensel lann anlay1$1.

d. Hirisliyanlik

Dar anlamda H1ristiyanhk, MS 27-30 y1llan arasmda Filis-tin'deki Nazareth kentinde lsa'nm vaaz vermesi ve 6lme-siyle ba$lamt-?Sa da, ogretisi bolgede 1.1zun sureden beri var olan Musevilik'in degi~ik ko~ullar altmda bir bak1ma tekra-n, bir bak1ma da geli$tirilmi$ bic;imi saydabilir.

Yahudi dini hem tektannh dinsel bir geni?lik, hem de dar ve kat1 bir 1rkc;1hgm ilginc; bir kan~1m1ydi. lsa'mn y~a­

d1g1 doneme gelindiginde, Yahudiler, tum insanlan dogru yola i;ekecek ve onlan "Tann'nm se~tigi balk" olan Yahu-dilerin iyilikc;i ama s1k1 denetimi altma sokacak olan bir

(44)

XIX Yuzy1 la Kadar Dun ya T arihi 11in A11ahatlar1

kurtann ya da "Mesih" bekliyorlard1. MO 63 y1hnda do-layh bir bi<;imde Roma'mn bask1c1 ve bozuk yonetimine gi-ren Yahudiler ve bolgenin r;oktannh dinlerine inanan

yok-sul ve ezilmi~ topluluklan, Tann'nm ya da tannlann

sur-diirulen haks1zhklara daha uzun sure izin vermeyecegine ve yeni bir kurtanc1 gonderecegine ~imdi daha r;ok

inan-maya ba~lam1~lard1. l~te, Isa boyle bir kurtanc1 olarak

orta-ya

pkt1 ve ogretisi gerek Yahudiler, gerekse yoksul ve

umut-suz halk arasrnda h1zla yay1ldi.

Yeni ogreti birr;ok bak1mdan Yahudi inarn;lanna

da-yanmaktayd1: Ba~ka inam;lara kar~1 ho~gorus-uzluk,

birbiri-ne s1k1 baglarla bagh bir cemaat, di~ dunyanm temelde

ya-banc1 ve kotu oldugu inam~1, inananlar arasmda dayam~­

ma ve gelecege umutla baglanma gibi. Arna, baz1 onemli noktalarda iki inarn; arasmda farkhhklar da vard1r. Bir ke-re, Museviligin aksine, lsa' nm ogretisine Tann'nm insan-lar arasmda ayird1g1 "sei;ilmi~ bir halk" yoktu; tum

insan-larm karde~ oldugu vurgulanmaktayd1. lkinci olarak,

Ya-hudiler a~m derecede aile baghhklan olan ki~ilerdi. lsa'ya goreyse, "Tann sevgisinin buytik seh kar~1smda dar ve s1-nirh aile baglannm yeri olamazd1" Or;uncu olarak, lsa'nm ogretisi tum ozel zenginlik ve ki~isel avantajlara kar~1ydi. Tum insanlar, maddi ve manevi varhklanyla birlikte, Tan-n'mn katma aittiler.

Daha once Hindistan'da Budizm ve Hinduizmin, ~imdi

de Filistin'de H1ristiyanhgm yayilmas1, insanoglunun

tari-hinde onemli degi~iklikleri ba~latml~llr. Her ~eyden once,

ur; inam~ta da var olan, bu dunyanm ba~ka bir dunya ir;in k1sa bir ba~lang1r; oldugu anlayt$l, 5 insanlarm her tOrlu

5 Bu anlayi~. eski t;okrannh dinlerde ve ozellikle eski Mmr inam~lannda da vard1. Ancak, bu dinlerde insan 6ldukten sonra dirilecek ve ba5ka bir govde i~inde ger~ek dimyada yeniden ya~ayacaktr_ Mezarlara, bu diinyayla ilgili e~­ yalann cesetlerle birlikte konmasmm nedeni budur.

(45)

Si)'asi Taril1 (llk~aglardan 1918'e)

guc;luge VC fe)akete kar~I gogiis gcrcbi)me)erini mumki\n

kilmJ.?ltr. Hnistiyanhgrn yay1hp gu~lenmesini, biiyiik cm-peryalist devletlerin y1k1lmas1 saglam1~tlr denebilir. Hie; ol-mazsa saf bic;imiyle ilk ortaya r;1kt1g1 zaman yoksulun ve bask1 altmda inlcycnlcrin ac1lanm dindirdigi ii;in, boyle zor zamanlann inam~t olmu~tur.

tkind olarak, uc; inam~ da, ~imdi geli!?mektc vc geni.?-lemekte olan kentlerde egemen olan ki~isellikten uzak res-mi ih.$kHer biitiiniine ve insanlann birbirlerine kar~1 du-yarsizhgma ~ok uygun bir yamt niteligindeydi. Her an bir yabanci. ile kar~1la.$1lan, yoksul ve varsdlarm aym ycrde ama ayn ki:ilturel dunyalarda ya~ad1g1, gcml(1k ya.$amm onceden talunin edilemeyecek degi~iklikler gosterdigi bu-yuk kentlerde, ic;: huzuru arllk doga ve devlet dinleriyle saglanam1yordu. Dolay1s1yla, Hnistiyanhk, Hinduizm ve Budizm, kent uygarhg111daki gili; ve yeni ya.$am bic;imine

ba~anh bir ~ckilde uymu~lardu.

Oi;Onci1 olarak, bu Oc; tektannl1 ve hir;bir cografi, kiil-turel ve siyasal s1mr tammayan kapsamh din ve ozdlikle Huistiyanhk ve daha sonra orcaya c;1kacak olan Musluman-hk, uygarhgm global bir nitelik almaya ba~lad1g1 donemde

geli~erek, bu siirecin h1zlanmasmda yard1mc1 olacaklardu. Son olarak, Huistiyanhgm b~langu; dbnemi, bir yan-da Nazarethli lsa'nm gerc;ek ogretisi ile ote yanyan-da kendisini izleyen ve ogretisini yaymak isteyen ama onun kadar yete-nekli olmayanlarm yanh~ anlamalan ve abartmalan arasm-daki mucadelenin oykusudur. Ancak, Roma lmparatorlu-gu'nun ekonomik ko~ullan bozuldukc;:a ozellikle kentlerde Hlristiyan dinini kabul edenler htzla i;ogaldt. Ozellikle 4. yuzy1hn ba~lannda lmparator Konstantin yeni dini kabul edince Huistiyanlar, bir kurum olarak Huistiyanhk ve onun ba~ma gec;ecek olan "Papa", hesaba kat1lmas1 gere-ken guc; oldular. Bundan sonra, dunyevi monarklarla

(46)

ruha-XIX. Yuzy1la Kadal' Diinya Tarihi in t1.n11l1arlan

ni Papahk, yani Kilise ile devlet arasmda yetki mucadelesi ba~layacakur. Bununla hirlikte, Roma barhar istilalan kar-~1smda i;okiince, geni~ mulkleri ve yaygm ctkisiyle klasik gelenegi koruyan ve Avrupa'y1 oldugu kadar H1ristiyanhg1 da yeni bir .;aga goruren. Kilise ol<lu.

2. lslam Dilnyasmm Ostiinh1gii (MS 600-1000)

a. Dogu~u ve Niteligi

Uygarhgm glohal bir nitelik almaya ba~lamasmda,

Hele-nizm'in geni!;?lemesinden sonraki ikinci a~ama, MS 600 ile 1000 y1llan arasmda Islam dii.nyasmm usrunlugii e.le

ge.;ir-mesidir. lslamiyet'i.n dogu~u, Avrupa, Ortadogu, Hindistan

ve (:in uygarhklan arasmdaki dort merkezli kiiltiirel

"den-geyl'' tam anlam1yla bozmam1~sa da, dengenin pan;alan

arasmdaki sm1rlan keskinle~tirmi~ ve Ortadogu'nun goreli

agnhg1m artum1~t1r. Roma imparatorlugu'nun y1k1h!l1 ile

buyuk cografi ke$i0erin ba~lamasma kadar dunya

t:arihin-de islamiyet'in dogu~mndan daha onemli bir olay bulmak

zordur.

MS 613 y1hnda Hz. Muhammed, bir ticarel kenti olan

Mekke'de, kentin ~oktannh inam~mt reddcdip, yeni bir

teklannlt dinin savunuculugunu yapmaya b~lach. Hz.

Mu-hammed'in yeni dinin ana temas1 ile ilgili olarak soyledik-leri son derece basitti: Bir tek Tanrmm, Allah'111 varhg1, onun evrenin yarat1c1s1 ve diizenleyicisi oldugu, hukum guniinde insanlar hakkmda nihai karan verecegi, her insa-nm Allah'm Peygamberi Hz. Muhammed tarafm<lan a(ilda-nan iradesine kesinlikle uymalan gerektigi, onun varhgma inananlara kar~1 son derecc iyi ve bag1~lay1c1 oldugu ...

b. lslamiyel'in Tutunmas1 vc Nedenleri

Figure

Updating...

References

Updating...

Related subjects :