• No results found

УУР АМЬСГАЛЫН ӨӨРЧЛӨЛТ, ХӨДӨӨ АЖ АХУЙД ТҮҮНИЙ ҮЗҮҮЛЭХ НӨЛӨӨ, ХҮНСНИЙ АЮУЛГҮЙ БАЙДАЛ

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2020

Share "УУР АМЬСГАЛЫН ӨӨРЧЛӨЛТ, ХӨДӨӨ АЖ АХУЙД ТҮҮНИЙ ҮЗҮҮЛЭХ НӨЛӨӨ, ХҮНСНИЙ АЮУЛГҮЙ БАЙДАЛ"

Copied!
7
0
0

Loading.... (view fulltext now)

Full text

(1)

ÀØÈÃËÀÑÀÍ ÌÀÒÅÐÈÀË

1. Ý.Ï¿ðýâæàâ, Èõ ýðäýìòýí Îíõîäûí Æàìüÿí. ÓÁ, 2014îí

2. Í.Ï¿ðýâæàâ, Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî ãýäýã íýðèéã óëàìæèëæ òîãòîîñîí íü ÓÁ, 2002 îí 3. Æ.Áîëäáààòàð , Ìîíãîë Óëñûí ò¿¿õ, V

áîòü.ÓÁ., 2003 îí

4. Ìîíãîë Óëñàä áîëîâñðîëûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà áàéãóóëàãäñàíû 90 æèë. (Ýìõýòãýæ ðåäàêòîðëàñàí , Á.Áýãç ÝØÁÕ, ÓÁ., 2014îí

5. Ä.Öýðýíñîäíîì íàðûí , “Ýõ õýë áè÷èã” ñýòã¿¿ë. ÓÁ. 2014îí. ¹6

6. Ä.Òºìºðòîãîî. Øèíý Ìîíãîëûí øèíæëýõ óõààíûã ¿¿ñãýí õºãæ¿¿ëýã÷ Îíõîäûí Æàìüÿí . “Ýõ õýë áè÷èã” ñýòã¿¿ë. ÓÁ. 2014îí . ¹6

7. www.google.mn

ABSTRACT

Jamyan.S, establishing initial modern time organization of Mongolian Science, developed, propagated it and protected and he is a enlightener and all his life for caring national culture, tradition, study and research on historical and memorial, train for young people and wrote many research works of Mongolian language study.

Òîéì ºã¿¿ëýë

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒ, ժĪª ÀÆ ÀÕÓÉÄ Ò¯¯ÍÈÉ ¯Ç¯¯ËÝÕ ÍªËªª, Õ¯ÍÑÍÈÉ ÀÞÓËÃ¯É ÁÀÉÄÀË

Æ.Ìèæèääîðæ, Øèíæëýõ óõààíû ãàâúÿàò ç¿òãýëòýí, äîêòîð (Sc.D), ïðîôåññîð Óðãàìàë, ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñóðãàëò, ýðäýì øèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýí

Óóð àìüñãàëûí íººö íü óëñ ¿íäýñòíèé ýäèéí çàñãèéí õýâøèë, ò¿¿íèé õºãæëèéã òîäîðõîéëæ áàéäàã áàéãàëü ýêîëîãèéí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò áîëíî. ªíãºðñºí çóóíû 60-70- ààä îíû ¿åä äýëõèéí õýìæýýãýýð óóð àìüñãàëûí íºõöºë պ人 àæ àõóé ò¿¿íèé äîòîð ãàçàð òàðèàëàíä òààëàìæòàé áàéñàí ó÷èð ýðäýìòýí ñóäëàà÷èä, ¿éëäâýðëýë íü öàã óóðûí íºõö뺺ñ íýã èõ õàìààðàõã¿é, áèä áàéãàëü-ýêîëîãèéí íºõöëèéã çàõèðàí æîëîîäîæ ýðõýíäýý îðóóëàõ áîëîìæòîé õýìýýí îéëãîæ, ÿðüæ áè÷èæ áàéâ.

Ãýâ÷ ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äèéí íºõöºë áàéäàë ýíý îéëãîëòûã ¿íäñýýð íü ººð÷èëæ õºäºº àæ àõóéí ¿éëäâýðëýë áàéãàëü-ýêîëîãè, ò¿¿íèé äîòîð óóð àìüñãàëûí “ñóäàñíû öîõèëòûí àÿñààð” ÿâàãääàã áîëîõ íü óëàì á¿ð òîäîðõîé áîëæ áàéíà.

Ó÷èð íü õ¿í òºðºëõòíèé ñî¸ë èðãýíøèëä íîöòîé íºëººëæ, íýãèéã íü ë øèéäâýðëýõã¿é áàéõàä ãàëàâ þ¿ëõýä õàíãàëòòàé õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé 10 ãàðóé õ¿÷èí ç¿éë áàéíà ãýñýí óëàìæëàëò îéëãîëòûã ñ¿¿ëèéí 20 ãàðóéõàí æèëä óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò, ò¿¿íèé ñºðºã ¿ð äàãàâàð ýâäëýí õ¿÷ ò¿ðýí îðæ èðëýý. Õýäõýí æèëèéí ºìíº óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéã ñààðìàãæóóëàõ, òàñëàí çîãñîîõ òóõàé ÿðüäàã áàéñàí áîë ºä㺺 ýíý íü òèéì ÷õóðäàí øèéäýõ àìàð õÿëáàð àñóóäàë áèø õ¿íèé àìüäàðëûí õýä õýäýí ¿åèéã äàìæñàí óðò õóãàöààíû òºâºãòýé ¿éë ÿâö áîëîõ íü òîäîðõîé áîëæ ò¿¿íèéã òýñ÷ äàâæ ãàðàõ áîëîìæ áàéíà óó, ò¿¿íä “äàñàí çîõèöîí àìüäðàõ óó” ãýñýí øèíý ñàíàà îéëãîëò ñ¿¿ëèéí àðâààäõàí æèëä øèíæëýõ óõààíä îðæ èðëýý.

Ìîíãîëä ÷ óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòººñ áàéãàëèéí ààø àðàíøèí îëîí òàëààð õóâèð÷ áàéíà. Á¿õ íóòãèéã õàìðàí îðäîã áàéñàí çóí, íàìðûí 纺ëºí øèâðýý áîðîî àëü õýäèéí àëãà áîëæ, õàâàð, çóíû øîðîîí øóóðãà, áàãààõàí ãàçðûã õàìàðñàí ¿åð óñ íýìýãäýí áàéãàëèéí ººð÷ëºëòèéã óðüä÷èëàí òààìàãëàõ àðãàã¿é áîëæ áàéíà õýìýýí õºäººíèé õàøèð õºãø÷¿¿ä õàëàãëàõ áîëëîî.

(2)

ªºðººð õýëáýë èðýýä¿é ¿å ìààíü áèäíèé ºíººäðèéí áîäëîãîã¿é ¿éë àæèëëàãààíû çîëèîñ áîëæ áîëçîøã¿é áîëëîî. Èéìýýñ àðäûí çîõèîë÷ èõ íîì÷ Ë.Ò¿äýâ “Ýõ îðíîî õàðèéí ò¿ðýìãèéëýã÷äýýñ õàìãààëüÿ ãýñýí ãàíöõàí óðèàí äîð ñýòãýë íýãäýí õîðèí çóóíûã ýëýýñýí Ìîíãîë÷óóä ºíººäºð ýõ îðíîî ººðñ人cºº õàìãààëüÿ ãýæ óðèàëàõààñ àðãàã¿é áîëëîî” õýìýýí õàðàìñàí àéëäñàí áèëýý.

Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí ñºðºã íºëººãººð ñ¿¿ëèéí äº÷ººäõºí æèëèéí äîòîð Ìîíãîë îðíû áàéãàëü îð÷èíä ìýäýãäýõ¿éö ººð÷ëºëò îðæ, áýë÷ýýð äîðîéòîõ, öºëæèëò òýëýõ, ãàí, çóä, õ¿÷òýé ñàëõè, øóóðãà çýðýã áàéãàëèéí ãàìøèãò ¿çýãäýë ýëáýãøèõ, ìºíõ öàñ, ìºñ, öýâäýã õàéëàí Àëòàé, Õàíãàé íóðóóíû ãîë ãîðõèíû òýæýýëèéí ýõ ¿¿ñâýð¿¿ä óñòàõ áîëîí èë çàäãàé óñíû íººö áàãàñàõ, óðãàìàë, àìüòíû òºðºë ç¿éë óñòàõ çýðýã ñºðºã ¿ð äàãàâðóóä èõýñ÷ áàéíà. Óëìààð ýíý íü óëñ îðíû ýäèéí çàñãèéí õºãæèë ÿëàíãóÿà ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðûí òîãòâîðòîé áàéäëûã àëäàãäóóëàí, àðä ò¿ìíèé àìüæèðãàà, õ¿íñíèé õàíãàìæ àþóëã¿é áàéäàëä ñºð㺺ð íºëººëæ ýõýëëýý.

Ñóóò ñýòãýã÷ Ê Ìàðêñ õ¿íèé àìüäðàëûí çàéëøã¿é àìèí ÷óõàë õýðýãöýý áîë íýãä. õîîë õ¿íñ, õî¸ðä ºìñºõ õóâöàñ, ãóðàâä îðîìæ áóþó îðîí áàéð õýìýýí õýëñýí áàéäàã. Õàðèí õ¿íèé íèéãìèéí õºãæëèéí ÿâöàä îëîí àðâàí øèíý á¿òýýãäýõ¿¿í ãàð÷ óëìààð ò¿¿íèéãýý ºäºð òóòìûí õýðýãëýý áîëãîí òàíñàãëàõ áîëñíîîð ààæìààð ò¿¿íäýý ÷èðýãäýí áàéãàëü îð÷èíä ñºð㺺ð íºëººëºõ áîëëîî.

Ýðäýìòýäèéí ñóäàëãààãààð ºíãºðñºí çóóíû ýõýí ¿åäòýé õàðüöóóëáàë õ¿íèé ýëäýâ øàëäàâ, õýðýãòýé õýðýãã¿é õýðýãëýý 100 äàõèí ºñ÷èõººä áàéíà. ªºðººð õýëáýë áàÿëãèéã èõýýð ¿éëäâýðëýæ áèé áîëãîõ õýò óëàéðñàí ìàòåðèàëëàã îíîëä òóëãóóðëàí õýäýí àðâàí ñàÿ æèëýýð óíàãàí òºðõººðºº áàéæ ÷àäñàí ýõ äýëõèéíõýý ýêîëîãèéí òàíñàã áàéäàë, òýíöâýðèéã ýðãýí ñýðãýýõ áîëîìæã¿éãýýð äîðîéòóóë÷õààä áàéíà.

Áèäíèé õóâüä ¿ñðýíã¿é õºãæèë, ýð÷èìæñýí àæ àõóé ãýæ ÿðèãäàæ áàéãàà á¿õèé àðä ýêîëîãèéí äîðîéòîë, áàéãàëèéí íººöèéí õîìñäîë ÿâàãäàæ áàéãààã ìýäñýí õýðíýý õýòýðõèé îëîí òºðëèéí òàíñàã õýðýãëýý, ýðõ ÿìáàà õàíãàõûí òóëä áàéãóóëàãäñàí ¿éëäâýð¿¿ä, ýêîëîãèæîîã¿é òåõíîëîãèóäààñ áîëæ áàéãàëèéí äààöûí õóóëü çºð÷èãäºæ õ¿í òºðºëõòºíèéã ìºõëèéí ýðìýãò õ¿ðãýæ áàéãààã íóóõ þóí.

¯¿íèéã óóð àìüñãàëûí ºíººãèéí ººð÷ëºëò óëàì õóðäàñãàæ óëìààð õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàëä ñºð㺺ð íºëººëæ ýõýëëýý.

Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë ãýäýã íü á¿õ àðä èðãýä ýêîëîãèéí õóâüä öýâýð, øèìò ÷àíàð ñàéòàé õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íýýð çàéëøã¿é õýðýãöýýãýý õàíãàæ, ýð¿¿ë, èäýâõòýé àæèëëàæ àìüäðàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ ãýñýí ò¿ãýýìýë öîãö îéëãîëò þì. Ýíý íü íýëýýä ò¿âýãòýé îëîí òàëò ¿éë ÿâö áºãººä äîòîîä, ãàäààäûí õ¿÷èí ç¿éëýýñ ãàäíà á¿ñ íóòãèéí îíöëîã, õóâü õ¿ì¿¿ñèéí èäýâõ ÷àðìàéëòààñ õàìààðäàãèéí çýðýãöýýãýýð õ¿íñíèé õàìãàìæààñ óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðøèëò, íèéãìèéí àìüäðàë, ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàë øóóä õàìààð÷ áàéäàã îíöëîãòîé. Èéìýýñ õ¿íñíèé õàíãàìæàà ººðèéí ¿éëäâýðëýëýýð øèéäâýðëýõ íü óëñ ¿íäýñòíèé àìèí ÷óõàë çîðèëò þì.

Ñòàòèñòèêèéí àëáàí ¸ñíû ìýäýýãýýð ìàíàé óëñ îäîîãîîð õ¿í àìàà ìàõ ãóðèë , òºìñººð á¿ðýí õ¿íñíèé íîãîîíû 70-80%, ñ¿¿ öàãààí èäýýíèé 20-25%-èéã õàíãàæ áóäàà, ÷èõðèéí ç¿éë, óðãàìëûí áîëîí öºöãèéí òîñ çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿íýýð ãàäààä çàõ çýýëýýñ õàðààò õýâýýðýý áàéíà.

Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò, õºðñíèé ýëýãäýë, ¿ðæèë øèìèéí òºëºâ áàéäëûã øèíæèæ ¿çâýë ýêîëîãèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûã ýð÷èìòýé õèéõã¿é áîë ¿ð òàðèàíû íèéò óðãàö öààøèä îäîîãèéí àâ÷ áàéãàà ò¿âøèíãýýñ òºäèéëýí íýìýãäýõã¿é áóóð÷ áàãàññàæ áîëçîøã¿é áàéíà. Èéìýýñ óóð àìüñãàë õýðõýí ººð÷ëºãäºæ áàéãàà òýð íü Ìîíãîë îðíû õºäºº àæ àõóé, õ¿íñíèé õàíãàìæ ò¿¿íèé àþóëã¿é áàéäàëä õýðõýí íºëººëæ áîëîõ òàëààð íóõàöòàé ñóäàëæ, ÿðèëöàæ, ãàðàõ ¿ð ä¿íã óðüä÷èëàí òààìàãëàõ øààðäëàãàòàé áîëæ áàéíà.

Áèä àëèâàà íºõöºë áàéäëûã óðüä÷èëàí õàðàõ ó÷èðòàé. Ó÷èð íü ºíººäðèéí òºëºâ áàéäëààñ ìàðãààøèéí ä¿ð òºðõ ¿íäñýíäýý òîäîðõîéëîãääîã. Èðýýä¿éí òºðõ áàéäëûã óðüä÷èëàí õàðæ ÿìàð ýåðýã, ñºðºã ¿éë ÿâö ºðíºæ áîëîõ, ò¿¿íèéã íààøòàéãààð øèéäâýðëýõèéí òóëä þó áýëòãýæ õèéæ áîëîõûã ñýòãýí áÿñàëãàõ íü èðýýä¿é õîé÷ ¿åäýý “Ýíý òóõàé áèä ìýäýýã¿é, áîäîîã¿é” ãýõýýñ çàéëñõèéõ øàëãàðñàí àðãà áèëýý.

(3)

ªºðººð õýëáýë èðýýä¿é ¿å ìààíü áèäíèé ºíººäðèéí áîäëîãîã¿é ¿éë àæèëëàãààíû çîëèîñ áîëæ áîëçîøã¿é áîëëîî. Èéìýýñ àðäûí çîõèîë÷ èõ íîì÷ Ë.Ò¿äýâ “Ýõ îðíîî õàðèéí ò¿ðýìãèéëýã÷äýýñ õàìãààëüÿ ãýñýí ãàíöõàí óðèàí äîð ñýòãýë íýãäýí õîðèí çóóíûã ýëýýñýí Ìîíãîë÷óóä ºíººäºð ýõ îðíîî ººðñ人cºº õàìãààëüÿ ãýæ óðèàëàõààñ àðãàã¿é áîëëîî” õýìýýí õàðàìñàí àéëäñàí áèëýý. Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí ñºðºã íºëººãººð ñ¿¿ëèéí äº÷ººäõºí æèëèéí äîòîð Ìîíãîë îðíû áàéãàëü îð÷èíä ìýäýãäýõ¿éö ººð÷ëºëò îðæ, áýë÷ýýð äîðîéòîõ, öºëæèëò òýëýõ, ãàí, çóä, õ¿÷òýé ñàëõè, øóóðãà çýðýã áàéãàëèéí ãàìøèãò ¿çýãäýë ýëáýãøèõ, ìºíõ öàñ, ìºñ, öýâäýã õàéëàí Àëòàé, Õàíãàé íóðóóíû ãîë ãîðõèíû òýæýýëèéí ýõ ¿¿ñâýð¿¿ä óñòàõ áîëîí èë çàäãàé óñíû íººö áàãàñàõ, óðãàìàë, àìüòíû òºðºë ç¿éë óñòàõ çýðýã ñºðºã ¿ð äàãàâðóóä èõýñ÷ áàéíà. Óëìààð ýíý íü óëñ îðíû ýäèéí çàñãèéí õºãæèë ÿëàíãóÿà ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðûí òîãòâîðòîé áàéäëûã àëäàãäóóëàí, àðä ò¿ìíèé àìüæèðãàà, õ¿íñíèé õàíãàìæ àþóëã¿é áàéäàëä ñºð㺺ð íºëººëæ ýõýëëýý. Ñóóò ñýòãýã÷ Ê Ìàðêñ õ¿íèé àìüäðàëûí çàéëøã¿é àìèí ÷óõàë õýðýãöýý áîë íýãä. õîîë õ¿íñ, õî¸ðä ºìñºõ õóâöàñ, ãóðàâä îðîìæ áóþó îðîí áàéð õýìýýí õýëñýí áàéäàã. Õàðèí õ¿íèé íèéãìèéí õºãæëèéí ÿâöàä îëîí àðâàí øèíý á¿òýýãäýõ¿¿í ãàð÷ óëìààð ò¿¿íèéãýý ºäºð òóòìûí õýðýãëýý áîëãîí òàíñàãëàõ áîëñíîîð ààæìààð ò¿¿íäýý ÷èðýãäýí áàéãàëü îð÷èíä ñºð㺺ð íºëººëºõ áîëëîî. Ýðäýìòýäèéí ñóäàëãààãààð ºíãºðñºí çóóíû ýõýí ¿åäòýé õàðüöóóëáàë õ¿íèé ýëäýâ øàëäàâ, õýðýãòýé õýðýãã¿é õýðýãëýý 100 äàõèí ºñ÷èõººä áàéíà. ªºðººð õýëáýë áàÿëãèéã èõýýð ¿éëäâýðëýæ áèé áîëãîõ õýò óëàéðñàí ìàòåðèàëëàã îíîëä òóëãóóðëàí õýäýí àðâàí ñàÿ æèëýýð óíàãàí òºðõººðºº áàéæ ÷àäñàí ýõ äýëõèéíõýý ýêîëîãèéí òàíñàã áàéäàë, òýíöâýðèéã ýðãýí ñýðãýýõ áîëîìæã¿éãýýð äîðîéòóóë÷õààä áàéíà. Áèäíèé õóâüä ¿ñðýíã¿é õºãæèë, ýð÷èìæñýí àæ àõóé ãýæ ÿðèãäàæ áàéãàà á¿õèé àðä ýêîëîãèéí äîðîéòîë, áàéãàëèéí íººöèéí õîìñäîë ÿâàãäàæ áàéãààã ìýäñýí õýðíýý õýòýðõèé îëîí òºðëèéí òàíñàã õýðýãëýý, ýðõ ÿìáàà õàíãàõûí òóëä áàéãóóëàãäñàí ¿éëäâýð¿¿ä, ýêîëîãèæîîã¿é òåõíîëîãèóäààñ áîëæ áàéãàëèéí äààöûí õóóëü çºð÷èãäºæ õ¿í òºðºëõòºíèéã ìºõëèéí ýðìýãò õ¿ðãýæ áàéãààã íóóõ þóí. ¯¿íèéã óóð àìüñãàëûí ºíººãèéí ººð÷ëºëò óëàì õóðäàñãàæ óëìààð õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàëä ñºð㺺ð íºëººëæ ýõýëëýý. Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë ãýäýã íü á¿õ àðä èðãýä ýêîëîãèéí õóâüä öýâýð, øèìò ÷àíàð ñàéòàé õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íýýð çàéëøã¿é õýðýãöýýãýý õàíãàæ, ýð¿¿ë, èäýâõòýé àæèëëàæ àìüäðàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ ãýñýí ò¿ãýýìýë öîãö îéëãîëò þì. Ýíý íü íýëýýä ò¿âýãòýé îëîí òàëò ¿éë ÿâö áºãººä äîòîîä, ãàäààäûí õ¿÷èí ç¿éëýýñ ãàäíà á¿ñ íóòãèéí îíöëîã, õóâü õ¿ì¿¿ñèéí èäýâõ ÷àðìàéëòààñ õàìààðäàãèéí çýðýãöýýãýýð õ¿íñíèé õàìãàìæààñ óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðøèëò, íèéãìèéí àìüäðàë, ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàë øóóä õàìààð÷ áàéäàã îíöëîãòîé. Èéìýýñ õ¿íñíèé õàíãàìæàà ººðèéí ¿éëäâýðëýëýýð øèéäâýðëýõ íü óëñ ¿íäýñòíèé àìèí ÷óõàë çîðèëò þì. Ñòàòèñòèêèéí àëáàí ¸ñíû ìýäýýãýýð ìàíàé óëñ îäîîãîîð õ¿í àìàà ìàõ ãóðèë , òºìñººð á¿ðýí õ¿íñíèé íîãîîíû 70-80%, ñ¿¿ öàãààí èäýýíèé 20-25%-èéã õàíãàæ áóäàà, ÷èõðèéí ç¿éë, óðãàìëûí áîëîí öºöãèéí òîñ çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿íýýð ãàäààä çàõ çýýëýýñ õàðààò õýâýýðýý áàéíà. Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò, õºðñíèé ýëýãäýë, ¿ðæèë øèìèéí òºëºâ áàéäëûã øèíæèæ ¿çâýë ýêîëîãèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûã ýð÷èìòýé õèéõã¿é áîë ¿ð òàðèàíû íèéò óðãàö öààøèä îäîîãèéí àâ÷ áàéãàà ò¿âøèíãýýñ òºäèéëýí íýìýãäýõã¿é áóóð÷ áàãàññàæ áîëçîøã¿é áàéíà. Èéìýýñ óóð àìüñãàë õýðõýí ººð÷ëºãäºæ áàéãàà òýð íü Ìîíãîë îðíû õºäºº àæ àõóé, õ¿íñíèé õàíãàìæ ò¿¿íèé àþóëã¿é áàéäàëä õýðõýí íºëººëæ áîëîõ òàëààð íóõàöòàé ñóäàëæ, ÿðèëöàæ, ãàðàõ ¿ð ä¿íã óðüä÷èëàí òààìàãëàõ øààðäëàãàòàé áîëæ áàéíà. Áèä àëèâàà íºõöºë áàéäëûã óðüä÷èëàí õàðàõ ó÷èðòàé. Ó÷èð íü ºíººäðèéí òºëºâ áàéäëààñ ìàðãààøèéí ä¿ð òºðõ ¿íäñýíäýý òîäîðõîéëîãääîã. Èðýýä¿éí òºðõ áàéäëûã óðüä÷èëàí õàðæ ÿìàð ýåðýã, ñºðºã ¿éë ÿâö ºðíºæ áîëîõ, ò¿¿íèéã íààøòàéãààð øèéäâýðëýõèéí òóëä þó áýëòãýæ õèéæ áîëîõûã ñýòãýí áÿñàëãàõ íü èðýýä¿é õîé÷ ¿åäýý “Ýíý òóõàé áèä ìýäýýã¿é, áîäîîã¿é” ãýõýýñ çàéëñõèéõ øàëãàðñàí àðãà áèëýý.

Òóõàéëáàë ºíãºðñºí çóóíû 70-ààä îíû ¿åä Ñàõàðûí ºìíºò á¿ñ íóòãèéã õàìàðñàí “Ñàõàëå” õýìýýí íýðëýãäñýí ãàíä ìàë ñ¿ðãèéí 80%, ãóðàâ õ¿ðòëýõ íàñíû á¿õ õ¿¿õýä, çàðèì òîî áàðèìòààð 2,0 ñàÿ õ¿í ºëñãºëºí㺺ð ¿õýæ ¿ðýãäñýí ãàøóóí ñóðãàìæ áàéäàã áèëýý. Ãýòýë ¿¿íèéã 40 æèëèéí ºìíººñ àíõààðóóëæ áàéæýý.

Óóð àìüñãàëûí ñºðºã ººð÷ëºëòèéã îëîí óëñûí áîëîí ìàíàé îðíû öàã óóðûí íýð õ¿íäòýé áàéãóóëëàãà, ýðäýìòýä ºíãºðñºí çóóíû 40-ààä îíû ñ¿¿ë÷ýýñ àíõààðóóëñààð áàéæýý. Ñ¿¿ëèéí àðàâ ãàðóé æèëèéí äîòîð óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò øèíæëýõ óõààíû òààìàãëàëààñ áîäèò ¿íýí áîëæ õóâèðëàà. Óóð àìüñãàëûí öààøäûí ººð÷ëºëòèéã õÿçãààðëàæ ÷àäàõ ýñýõ, ººð÷ëºãäºæ áàéãàà óóð àìüñãàëûí íºõöºëä àìüòàí óðãàìàë çîõèöîí àìüäàð÷ ÷àäàõ ýñýõýýñ òîäîðõîé óëñ îðíû òºäèéã¿é õ¿í òºðºëõòºíèé ñî¸ë èðãýíøëèéí õóâü çàÿà õàìààðàõ áîë÷èõîîä áàéíà. Ìàíàé óóð àìüñãàë ñóäëàà÷äûí (Ö.Íàöàãäîðæ 2004, 2012, Ð.Ìèæèääîðæ Ã.Òóâààíñ¿ðýí íàð 2009, Ð.Ìèæèääîðæ 2008, 2012. Ï.Ãîìáîë¿¿äýâ, Ä.Äàãâàäîðæ 2002, 2012 ã.ì)àíõààðóóëæ áàéãààãààð äóëààðàëòûí ýð÷èì äýëõèéí äóíäæààñ (0.77) ãóðàâ äàõèí ýð÷èìòýé ÿâàãäàæ, îëîí óëñûí ýðäýì ñóäëàëûí íýð õ¿íäòýé áàéãóóëëàãóóäûí çàðëàæ áàéãàà õ¿ëöýæ áîëîõ äýýä õýìæýý áóþó 2,00Ñ-ààñ àëü õýäèéí õýòýð÷

öààøèä äóëààðàë çóíû óëèðàëä ºâëèéíõººñ àðàé èë¿¿ ýð÷èìòýé ÿâàãäàæ 2011-203 îíä 1,1-1,4, 2046-2065 îíû ¿åä 2,7-3,60Ñ, 2080-2099 îíä

3,6-6,30Ñ-ààð íýìýãäýõ òºëºâòýé. ªâëèéí òóíàäàñ

1961-1990 îíû äóíäàæòàé õàðüöóóëáàë 16,4% íýìýãäýæ õàðèí õàâàð íàìàð çóíû òóíàäàñ 5,6-12,4 %-èàð áóóð÷ óóðøèëò 3-4 äàõèí íýìýãäñýí áºãººä öààøèä 7-10 äàõèí íýìýãäýõ òºëºâòýé. Óóð àìüñãàëûí ýíýõ¿¿ ººð÷ëºëòºíä ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ¿íäýñ áîëñîí ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàí, óñíû ýêîñèñòåì èë¿¿ èõ ºðòºæ áîëçîøã¿é áàéíà. Àëèâàà ¿éë ÿâö ýåðýã ñºðºã õî¸ð ¿ð äàãàâàðòàé. Äóëààðàëò áóþó õàëóóðàëòûí íºëººãººð ºâëèéí èõ õ¿éòíèé ýðñäë¿¿ä áóóðàõ, äóëààí ºâºë îëøèð÷ ìàë ñ¿ðýã îíä ìýíä îðîõ íºõöºë á¿ðäýæ, õ¿éòðýëã¿é õîíîãèéí òîî íýìýãäýæ, óðãàëòûí õóãàöàà óðòñàæ äóëààíû õàíãàìæ ñàéæèðñíààð òàðèìëûí òîî, òºðëèéã îëøðóóëàõ çàðèì òºðëèéí òàðèìëûí ¿ð àâàõ áîëîìæ á¿ðäýõ çýðýã ýåðýã íºëººëºë õºäºº àæ àõóéí ñàëáàðò àæèãëàãäàæ áàéãàà÷ öààøèä ñºðºã ¿ð äàãàâàð äàâàìãàéëàõ íü òîäîðõîé áàéíà. Ãàçàð òàðèàëàíä òîõèîëäîõ ñºðºã ¿ð äàãàâàðûã òîéìëîí àâ÷ ¿çâýë àãààðûí òåìïåðàòóð 1,00Ñ-ààð

íýìýãäýõýä áàéãàëèéí á¿ñ á¿ñë¿¿ð 200-250 êì-ýýð õîéøëîõ, îäîîãèéí òàðèãäàæ áàéãàà òàðèìëóóäûí óðãàëòûí ïàðàìåòð òîõèðîõîî áîëèõ, 2030-2040 îíä äóëààðàë, ÷èéãèéí õîìñäëîîñ ¿ð òàðèàíû óðãàö 25-30%-èàð áóóðàõ, òàðèàëàíãèéí õºðñíèé ýëýãäýë, äîðîéòîë îäîîãèéíõîîñ 3 äàõèí ýð÷èìæèõ, ºâ÷èí õîðòíû

õºíººë 25-35%-èàð íýìýãäýõ çýðýã îëîí ñºðºã ¿ð ä¿í ãàð÷ áîëçîøã¿é áàéíà.

Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòºä õàìãèéí èõ ºðòºõ òàðèìàë áîë çóñàõ áóóäàé þì. Ó÷èð íü õàëóóíä ýìçýã çóñàõ áóóäàéí óðãàöûí ãàðö 10 æèë òóòàìä 2%-èàð áóóð÷ áàéãààã ñóäëàà÷èä àíõààðóóëàõ áîëîâ.

(4)

õàéõàð÷ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ íü èõýýõýí ýðñäýë äàãóóëæ áîëçîøã¿é áàéãàà ó÷èð öàã õóãàöàà àëäàæ àëãóóðëàâàë þó äóðòàéãààðàà ñîíãîí õîîëëîäîã Ìîíãîë÷óóä áèä öààøäàà þó òààðàëäñíààðàà àìü çîãîîäîã àðä ò¿ìíèé ýãíýýíä îð÷èõ ìàãàäëàë òóí ºíäºð áîëæ áàéíà. Ãýòýë çàðèì õ¿ì¿¿ñ îäîî ¿åä õóëãàíà ÷ ãýñýí õýâýã èäýõã¿é õýìýýí öàìààðõàí öýöýðõýæ åðºíõèé ñàéä ðóóãàà õ¿ðòýë äàéðàí äàâøëàõ áîëñîí íü íýí ýìãýíýëòýé.

Ìèíèé òàíèë Ñîëîíãîñ óëñûí ïðîôåññîð áèä íèñäýãýýñ ÿëàà èäýýã¿é, äºðâºí õºëòíººñ øèðýý èäýýã¿é ÿâæ ç¿äýð÷, çîâæ ÿâñààð õºãæëèéí ýíý ò¿âøèíä õ¿ð÷ ÷àäñàí õýìýýí õîøèãíîí ÿðüæ áàéñíûã ýíä äóðüäõàä èë¿¿äýõã¿é áèç ýý.

Áèä çºâõºí íóòàã áýë÷ýýðèéí öºëæèëò, ãàäàðãûí óñíû õîìñäîëûí òóõàé ÿðüæ, áè÷èæ áàéãààãààñ áèø ã¿íèé óñíû õîìñäîë “äàëä áóþó äàâõàð” öºëæèëòèéí ãàìøèãèéí òàëààð åð àíõààðàõã¿é áàéíà. Ǻâõºí Óëààíáààòàð õîò îð÷ìûí ã¿íèé óñ 10 æèëä 4 ìåòðýýð äîîøèëæ áàéãààã ñóäëàà÷èä àíõààðóóëñààð áàéãàà áèëýý.

Óóð àìüñãàëûí ýíýõ¿¿ ººð÷ëºëòºíä òýñ÷ ¿ëäýõ àðãà çàìûã “äàñàí çîõèöîæ òîãòâîðòîé õºãæèõ” õýìýýí äýëõèé íèéòýýð òîäîðõîéëîõ áîëëîî. ¯¿íèé ãîë çîðèëò íü“èðýýä¿é ¿åèéí àìüäðàõ áîëîìæèéã àëäàãäóóëàõã¿éãýýð ºíºº ¿åèéí àìüäðàëûí íºõöëèéã õàíãàõ” áóþó ººðººð õýëáýë òîãòâîðòîé õºãæèë ãýäýã íü õ¿í ººðèéíõºº õýðýãöýýã ýêîñèñòåìèéí äààöàä òîõèðóóëàí õàíãàõûã õýëíý õýìýýí òîäîðõîéëæ áàéíà.

Óëñ îðíû òîãòâîðòîé õºãæëèéí ¿íäñýí áàòàëãàà íü õ¿íñíèé õàíãàìæ áîëîõûã õ¿í òºðºëõòºíèé îëîí çóóí æèëèéí àìüäðàëààð áàòëàãäñàí ç¿éë. Ýíý íü ºíºº ¿åä óëàì ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áîëæ áàéãàà íü Àôðèêèéí óëñ îðíóóäûí ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äèéí ¿éë ÿâöààð äàâõàð íîòëîãäîæ áàéíà. Èéìýýñ óëñ îðîí á¿õýí õ¿íñ òýæýýë ¿éëäâýðëýã÷ ¿íäñýí ñàëáàð ÕÀÀ-àà áàòëàí õàìãààëàëòòàéãàà ýí çýðýãö¿¿ëýí òàâüæ, òºðèéí áàòàëãààòàé çîõèöóóëàëòàíä îðóóëæ ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëàà õàíãàõûã ýðìýëçýõ áîëëîî.

Òóõàéëáàë ÎÕÓ-ûí åðºíõèéëºã÷ Âëàäèìèð Ïóòèí çàñãèéí ãàçðûí òýðã¿¿í áàéõäàà Óôà õîòîä áîëñîí Á¿õ Îðîñûí պ人 àæ àõóéí ôîðóìûí õóðàëäààí äýýð “պ人 Àæ Àõóé áîë ñàíñàð, áàòëàí õàìãààëàõ ñàëáàðòàé àäèë ñòðàòåãèéí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé ñàëáàð áîëñîí” ãýäãèéã àëáàí ¸ñîîð ìýäýãäñýí áèëýý. ¯¿íòýé óÿëäàí ÎÕÓ-ûí çàñãèéí ãàçàð õºäºº àæ àõóéãàà îéðûí èðýýä¿éä Îðîñûí ýäèéí çàñãèéí ¿íäñýí õºäºëã¿¿ð áîëíî ãýæ ¿çýæ ñóäàëãàà, øèíæèëãýýíèé àæëàà õºäºº àæ àõóéí ñàëáàð ëóó

÷èãë¿¿ëæ òºðèéí äýìæëýãèéã îãöîì íýìýãä¿¿ëæ ýõýëëýý.

̺í åðºíõèéëºã÷ Â.Ïóòèí ºíãºðñºí 8-ð ñàðûí 29-íä Òâåðñê ìóæûí Ñèëèãàð õîòîä áîëñîí á¿õ Îðîñûí çàëóó÷óóäûí ôîðì äýýð õýëñýí ¿ãýíäýý ìàíàé óëñ 1ãà òàëáàéí õºðºí㺠îðóóëàëòààð Åâðîïûí õîëáîîíû óëñóóäààñ 6 äàõèí áàãà áàéãààã õ¿ëýýí çºâøººð÷ õºðñ øîðîîãîî õàéðëàí õàìãààëæ, òýòãýí ñàéæðóóëàõ çàìààð õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëàà õàíãàõ òóëãàìäñàí àæëûã çàëóó÷óóäûã ìàíëàéëàõûã óðèàëñàí áèëýý.

ͯÁ-èéí Õ¿íñ õºäºº àæ àõóéí áàéãóóëëàãà óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéã ñóäëàõ òºâ¿¿äèéí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä äýëõèéí õ¿í àì 2050 îí ãýõýä 9-10 òýðáóìä õ¿ð÷ ºñºõ áà ÿëàíãóÿà õóðäàöòàé õºãæèæ áàéãàà Õÿòàä, Ýíýòõýã /äýëõèéí õ¿í àìûí 40% / áà ÎÕÓ çýðýã îðíóóäûí õ¿í àìûí ºñºëòèéã äàãààä õ¿íñíèé õýðýãöýý, èõýýõýí íýìýãäýæ ýíý õýðýãöýýã õàíãàõ íü ìàø òóëãàìäñàí àñóóäàë áîëîõ íü òîäîðõîé áîëæ áàéíà.

Ñ¿¿ëèéí 30 æèëä õºãæèæ áóé îðíóóäûí ìàõíû õýðýãöýý 150%-èàð, ñ¿¿íèé õýðýãöýý 60%-ûí ºññºí áºãººä 2030 îí ãýõýä îäîîãèéí áàéãààãààñ 50-60%-èàð íýìýãäýõ òºëºâòýé. Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºñºí íýìýãäýæ áàéãàà õýðýãöýý, ¿íèéí ºñºëò çýðãèéã àøèãëàí ºíäºð õºãæèëòýé ãýõ ã¿ðí¿¿ä õ¿íñíèé àñóóäëààð äýëõèé äýýð äàâàìãàéëæ äýëõèéí õ¿íñíèé àñóóäëûã õÿíàëòàíäàà àâàõ áîäëîãûã àëü ýðòíýýñ ÿâóóëæ èðñýí íü íóóö áèø áèëýý. Õ¿í àìûí ºñºëò, õ¿íñíèé õîìñäîëîîñ øàëòãààëàí ¿íý ºðòºã íü ýðñ ºñºõèéí çýðýãöýýãýýð ãàäààä çàõ çýýë óëàì á¿ð õóìèãäàõ íü òîäîðõîé áàéíà.

Ýíý á¿õýí äýëõèéí óëñ îðíóóä ýäèéí çàñãèéí îëîí ÷èãëýëýýð äàÿàð÷ëàãäàí õºãæèõ áîëîìæòîé ÷ õ¿íñ òýæýýëèéí àñóóäëàà𠺺ðñ人 áèå äààæ øèéäâýðëýõèéã õè÷ýýõ øààðäëàãàòàé áîëîõ íü ºäºð èðýõ òóñàì óëàì òîäîðõîé áîëæ áàéãààãèéí íîòîëãîî áîëíî.

Èéìýýñ õºäºº àæ àõóéí áóþó õ¿íñ òýæýýëèéí ¿éëäâýðëýëèéí ¿íäýñ áîëñîí õºðñ áýë÷ýýðèéí òºëºâ áàéäàë 50 æèëýýñ ÷ áàãà õóãàöààòàé òàâüñàí öàãèéí ìåõàíèçìòýé öºìèéí áºìáºã øèã áîë÷èõîîä áàéãàà ýíý öàã ¿åä ìºëõºí èðæ ÿâàà àþóëûí òàëààð íóõàöòàé ÿðèëöàæ, òýñ÷ äàâàõ àðãà çàìàà îäîîíîîñ áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýõã¿é öàã àëäàæ àëãóóðëàâàë Ìîíãîë÷óóä áèä îëîí ìÿíãàí æèë õóðèìòëóóëñàí àñàð èõ ¿íýò ç¿éëñýý àëäàæ, õ¿íñíèé õÿìðàë òºäèéã¿é èðýýä¿é ¿å ìààíü ýêîëîãèéí ñ¿éðýëä ºðòºæ áîëçîøã¿é áàéíà.

(5)

õàéõàð÷ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ íü èõýýõýí ýðñäýë äàãóóëæ áîëçîøã¿é áàéãàà ó÷èð öàã õóãàöàà àëäàæ àëãóóðëàâàë þó äóðòàéãààðàà ñîíãîí õîîëëîäîã Ìîíãîë÷óóä áèä öààøäàà þó òààðàëäñíààðàà àìü çîãîîäîã àðä ò¿ìíèé ýãíýýíä îð÷èõ ìàãàäëàë òóí ºíäºð áîëæ áàéíà. Ãýòýë çàðèì õ¿ì¿¿ñ îäîî ¿åä õóëãàíà ÷ ãýñýí õýâýã èäýõã¿é õýìýýí öàìààðõàí öýöýðõýæ åðºíõèé ñàéä ðóóãàà õ¿ðòýë äàéðàí äàâøëàõ áîëñîí íü íýí ýìãýíýëòýé.

Ìèíèé òàíèë Ñîëîíãîñ óëñûí ïðîôåññîð áèä íèñäýãýýñ ÿëàà èäýýã¿é, äºðâºí õºëòíººñ øèðýý èäýýã¿é ÿâæ ç¿äýð÷, çîâæ ÿâñààð õºãæëèéí ýíý ò¿âøèíä õ¿ð÷ ÷àäñàí õýìýýí õîøèãíîí ÿðüæ áàéñíûã ýíä äóðüäõàä èë¿¿äýõã¿é áèç ýý.

Áèä çºâõºí íóòàã áýë÷ýýðèéí öºëæèëò, ãàäàðãûí óñíû õîìñäîëûí òóõàé ÿðüæ, áè÷èæ áàéãààãààñ áèø ã¿íèé óñíû õîìñäîë “äàëä áóþó äàâõàð” öºëæèëòèéí ãàìøèãèéí òàëààð åð àíõààðàõã¿é áàéíà. Ǻâõºí Óëààíáààòàð õîò îð÷ìûí ã¿íèé óñ 10 æèëä 4 ìåòðýýð äîîøèëæ áàéãààã ñóäëàà÷èä àíõààðóóëñààð áàéãàà áèëýý.

Óóð àìüñãàëûí ýíýõ¿¿ ººð÷ëºëòºíä òýñ÷ ¿ëäýõ àðãà çàìûã “äàñàí çîõèöîæ òîãòâîðòîé õºãæèõ” õýìýýí äýëõèé íèéòýýð òîäîðõîéëîõ áîëëîî. ¯¿íèé ãîë çîðèëò íü“èðýýä¿é ¿åèéí àìüäðàõ áîëîìæèéã àëäàãäóóëàõã¿éãýýð ºíºº ¿åèéí àìüäðàëûí íºõöëèéã õàíãàõ” áóþó ººðººð õýëáýë òîãòâîðòîé õºãæèë ãýäýã íü õ¿í ººðèéíõºº õýðýãöýýã ýêîñèñòåìèéí äààöàä òîõèðóóëàí õàíãàõûã õýëíý õýìýýí òîäîðõîéëæ áàéíà.

Óëñ îðíû òîãòâîðòîé õºãæëèéí ¿íäñýí áàòàëãàà íü õ¿íñíèé õàíãàìæ áîëîõûã õ¿í òºðºëõòºíèé îëîí çóóí æèëèéí àìüäðàëààð áàòëàãäñàí ç¿éë. Ýíý íü ºíºº ¿åä óëàì ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áîëæ áàéãàà íü Àôðèêèéí óëñ îðíóóäûí ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äèéí ¿éë ÿâöààð äàâõàð íîòëîãäîæ áàéíà. Èéìýýñ óëñ îðîí á¿õýí õ¿íñ òýæýýë ¿éëäâýðëýã÷ ¿íäñýí ñàëáàð ÕÀÀ-àà áàòëàí õàìãààëàëòòàéãàà ýí çýðýãö¿¿ëýí òàâüæ, òºðèéí áàòàëãààòàé çîõèöóóëàëòàíä îðóóëæ ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëàà õàíãàõûã ýðìýëçýõ áîëëîî.

Òóõàéëáàë ÎÕÓ-ûí åðºíõèéëºã÷ Âëàäèìèð Ïóòèí çàñãèéí ãàçðûí òýðã¿¿í áàéõäàà Óôà õîòîä áîëñîí Á¿õ Îðîñûí պ人 àæ àõóéí ôîðóìûí õóðàëäààí äýýð “պ人 Àæ Àõóé áîë ñàíñàð, áàòëàí õàìãààëàõ ñàëáàðòàé àäèë ñòðàòåãèéí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé ñàëáàð áîëñîí” ãýäãèéã àëáàí ¸ñîîð ìýäýãäñýí áèëýý. ¯¿íòýé óÿëäàí ÎÕÓ-ûí çàñãèéí ãàçàð õºäºº àæ àõóéãàà îéðûí èðýýä¿éä Îðîñûí ýäèéí çàñãèéí ¿íäñýí õºäºëã¿¿ð áîëíî ãýæ ¿çýæ ñóäàëãàà, øèíæèëãýýíèé àæëàà õºäºº àæ àõóéí ñàëáàð ëóó

÷èãë¿¿ëæ òºðèéí äýìæëýãèéã îãöîì íýìýãä¿¿ëæ ýõýëëýý.

̺í åðºíõèéëºã÷ Â.Ïóòèí ºíãºðñºí 8-ð ñàðûí 29-íä Òâåðñê ìóæûí Ñèëèãàð õîòîä áîëñîí á¿õ Îðîñûí çàëóó÷óóäûí ôîðì äýýð õýëñýí ¿ãýíäýý ìàíàé óëñ 1ãà òàëáàéí õºðºí㺠îðóóëàëòààð Åâðîïûí õîëáîîíû óëñóóäààñ 6 äàõèí áàãà áàéãààã õ¿ëýýí çºâøººð÷ õºðñ øîðîîãîî õàéðëàí õàìãààëæ, òýòãýí ñàéæðóóëàõ çàìààð õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëàà õàíãàõ òóëãàìäñàí àæëûã çàëóó÷óóäûã ìàíëàéëàõûã óðèàëñàí áèëýý.

ͯÁ-èéí Õ¿íñ õºäºº àæ àõóéí áàéãóóëëàãà óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéã ñóäëàõ òºâ¿¿äèéí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä äýëõèéí õ¿í àì 2050 îí ãýõýä 9-10 òýðáóìä õ¿ð÷ ºñºõ áà ÿëàíãóÿà õóðäàöòàé õºãæèæ áàéãàà Õÿòàä, Ýíýòõýã /äýëõèéí õ¿í àìûí 40% / áà ÎÕÓ çýðýã îðíóóäûí õ¿í àìûí ºñºëòèéã äàãààä õ¿íñíèé õýðýãöýý, èõýýõýí íýìýãäýæ ýíý õýðýãöýýã õàíãàõ íü ìàø òóëãàìäñàí àñóóäàë áîëîõ íü òîäîðõîé áîëæ áàéíà.

Ñ¿¿ëèéí 30 æèëä õºãæèæ áóé îðíóóäûí ìàõíû õýðýãöýý 150%-èàð, ñ¿¿íèé õýðýãöýý 60%-ûí ºññºí áºãººä 2030 îí ãýõýä îäîîãèéí áàéãààãààñ 50-60%-èàð íýìýãäýõ òºëºâòýé. Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºñºí íýìýãäýæ áàéãàà õýðýãöýý, ¿íèéí ºñºëò çýðãèéã àøèãëàí ºíäºð õºãæèëòýé ãýõ ã¿ðí¿¿ä õ¿íñíèé àñóóäëààð äýëõèé äýýð äàâàìãàéëæ äýëõèéí õ¿íñíèé àñóóäëûã õÿíàëòàíäàà àâàõ áîäëîãûã àëü ýðòíýýñ ÿâóóëæ èðñýí íü íóóö áèø áèëýý. Õ¿í àìûí ºñºëò, õ¿íñíèé õîìñäîëîîñ øàëòãààëàí ¿íý ºðòºã íü ýðñ ºñºõèéí çýðýãöýýãýýð ãàäààä çàõ çýýë óëàì á¿ð õóìèãäàõ íü òîäîðõîé áàéíà.

Ýíý á¿õýí äýëõèéí óëñ îðíóóä ýäèéí çàñãèéí îëîí ÷èãëýëýýð äàÿàð÷ëàãäàí õºãæèõ áîëîìæòîé ÷ õ¿íñ òýæýýëèéí àñóóäëàà𠺺ðñ人 áèå äààæ øèéäâýðëýõèéã õè÷ýýõ øààðäëàãàòàé áîëîõ íü ºäºð èðýõ òóñàì óëàì òîäîðõîé áîëæ áàéãààãèéí íîòîëãîî áîëíî.

Èéìýýñ õºäºº àæ àõóéí áóþó õ¿íñ òýæýýëèéí ¿éëäâýðëýëèéí ¿íäýñ áîëñîí õºðñ áýë÷ýýðèéí òºëºâ áàéäàë 50 æèëýýñ ÷ áàãà õóãàöààòàé òàâüñàí öàãèéí ìåõàíèçìòýé öºìèéí áºìáºã øèã áîë÷èõîîä áàéãàà ýíý öàã ¿åä ìºëõºí èðæ ÿâàà àþóëûí òàëààð íóõàöòàé ÿðèëöàæ, òýñ÷ äàâàõ àðãà çàìàà îäîîíîîñ áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýõã¿é öàã àëäàæ àëãóóðëàâàë Ìîíãîë÷óóä áèä îëîí ìÿíãàí æèë õóðèìòëóóëñàí àñàð èõ ¿íýò ç¿éëñýý àëäàæ, õ¿íñíèé õÿìðàë òºäèéã¿é èðýýä¿é ¿å ìààíü ýêîëîãèéí ñ¿éðýëä ºðòºæ áîëçîøã¿é áàéíà.

Äýëõèéí äóëààðàëò áóþó õàëóóðàëò íýìýãäýõ òóñàì, ººðººð õýëáýë õóãàöàà ºíãºðºõ òóñàì

äàñàí çîõèöîõóéí àðãà õýìæýýíèé ºðòºã çàðäàë ýðñ íýìýãäýíý ãýæ òîìîîõîí ýäèéí çàñàã÷èä àíõààðóóëàõ áîëîâ. “Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòòýé òýìöýõýä ÿã ºíººäºð äýëõèéí äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé 1%-èéã çàðààä õèé÷èõýæ áîëîõîîð áàéãàà áîë 10 áà ò¿¿íýýñ äýýø æèë õàðçíàæ õ¿ëýýâýë ãàðàõ çàðäàë íü 20 äàõèí ºñíº” ãýæ Àíëèéí íýðò ýäèéí çàñàã÷ Í.Ñòåðí òîîöîîëñîí áàéäàã.

Ìîíãîëä õýäèéãýýð èéìýðõ¿¿ òîîöîî ñóäàëãàà õèéãäýýã¿é áîëîâ÷ óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí óëìààñ óëàì á¿ð èäýâõèæýýä áàéãàà ãàí çóä, áàéãàëèéí ýëäýâ ãàìøèãèéí óëìààñ óëñ íèéãýìä ó÷èð÷ áàéãàà õîõèðîë, áàéãàëü îð÷íû äîðîéòîë þóíû ºìíº áèîëîãèéí ÿíç áàéäëûí õîìñäîë, áýë÷ýýðèéí òàëõëàãäàë, öºëæèëòèéí ¿éë ÿâö õóðäàñ÷ àñàð îëîí ãîë óñ, íóóð öººðºì, áóëàã øàíä øèðãýæ àëãà áîëæ áàéãàà çýðãèéã íàðèéâ÷ëàí øèíæâýë äàñàí çîõèöîõ àðãà õýìæýýíèé çàðäàë ºäºð èðýõ òóñàì íýìýãäýõ íü òîäîðõîé áàéíà.

Ìîíãîë óëñûí õ¿íñíèé õàíãàìæ, ò¿¿íèé àþóëã¿é áàéäàë óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòºíä õàìãèéí ýìçýã “ìàë÷èä òàðèàëàí÷”-äûí ãàðò áàéíà. Ãýâ÷ óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò íü õºäººãèéí õ¿í àìûí ÿäóóðàë, òºâ áàðààäñàí èõ í¿¿äýë, øèëæèëò õºäºë㺺í, ìåõàíèê òºâëºðºë, ýêîëîãèéí öàãàà÷ëàëûí ¿íäñýí øàëòãààí áîëæ óëìààð íèéãýì ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðã¿é áàéäëûã óëàì “õýâðýãø¿¿ëæ” áàéíà. պ人ãèéí õ¿í àìûí ýêîëîãèéí öàãàà÷ëàë àëü õýäèéíýý ýõýë÷èõýýä áàéãàà áèëýý.

Èéìýýñ óóð àìüñãàëûí õóâüä èéì ýðñäýëòýé ¿åä íîãîîí õºãæèë ãýäýã íü ò¿¿íèé ººð÷ëºëòºíä òîãòâîðòîé äàñàí çîõèöîõ áîäëîãûã õýð áîãèíî õóãàöààíä îíîâ÷òîé áîëîâñðóóëàõààñ øóóä õàìààðàõ íü òîäîðõîé áàéíà. Ó÷èð íü õºðñ áýë÷ýýðèéí äîðîéòîë, ãàí çóäààñ ¿¿äýëòýé õºäººãèéí õ¿í àìûí ÿäóóðàë, øèëæèëò

õºäºë㺺í íü õ¿íñ òýæýýëèéí õîìñäîë, ¿íèéí ºñºëò çýðýã íèéãýì ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðæèëòîíä ñºðºã íºëººòýé îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí øàëòãààí áîëíî.

Óëñ îðîí á¿ð òàíñàã õýðýãëýýíýýñ àëü áîëîõ òàòãàëçàæ, ººðñäèéí õ¿íñíèé ëàíãóó, àðä èðãýäèéíõýý õ¿íñíèé ñàãñûã çºâõºí ººðèéí îðíû á¿òýýãäýõ¿¿íýýð õàíãàõûã ýðìýëçñýí áîäëîãî ÿâóóëàõ áîëëîî. Èéì áîäëîãûí ¿ð ä¿íä õ¿íñíèé õýðýãöýýãýý ÀÍÓ, Êàíàä, Ãåðìàí, Èòàëè çýðýã îðíóóä 80-100% õàíãàæ áàéíà.Áèäíèé õóâüä Áàðóóíû ãýãäýõ îðíóóäàä õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í ýêñïîðòëîõ õýìæýýíä áàéãàà íü òºðèéí áîäëîãî äýìæëýã îíîâ÷òîé, áàòàëãààòàé áàéãààòàé õîëáîîòîé áàéíà. Ýíý á¿õýíä òóëãóóðëàí ººðèéí ñàíàëûã íýìýðëýå.

Íýã. Õ¿íñ õºäºº àæ àõóéí ñàëáàð íü àÿñààðàà áèå äààí õºãæäºã ñàëáàð áèø. Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò, ãàí çóä çýðýã áàéãàëèéí íºëººíä áàéíãà ºðòºæ áàéäàã ýðñäýëòýé ñàëáàð þì. Òèéì ÷ ó÷ðààñ öàã óóðûí íºõöºë ñàéòàé, òåõíèê òåõíîëîãè ºíäºðòýé áàðóóíû îðíóóäàä ôåðìåð¿¿äýä îëãîõ òºðèéí äýìæëýã íèéò çàðäëûí 40-90%-ä õ¿ðñíýýñ ãàäíà “ýêîëîãèéí çàðäàë, õºðºí㺠îðóóëàëò”-ûã ºðãºæ¿¿ëæ áàéíà.

(6)

Ñ¿¿ëèéí 50 ãàðóéõàí æèëä õºðñíèé ÿëçìàãèéí àãóóëàëò 48-54%-èàð áóóð÷ òàðèàëàíãèéí õºðñ õàãàñ ºëñãºëºíãèéí áàéäàëòàé áîëñîí áàéíà. Õ¿í ýðõòýé áàéäàã øèã õºðñ áýë÷ýýð ÷ ãýñýí ººðèé㺺 òîðäîæ ñàéæðóóëàõûã øààðäàõ ýðõòýé áîëíî. Õýðýâ ýíý ýðõèéã íü õÿçãààðëàâàë áèäíýýñ õýä äàõèí èë¿¿òýéãýýð õàðèóãàà àâàõ íü òîäîðõîé áàéíà.

Õºðñ, áýë÷ýýð òºðèéí õàìãààëàëò, ýçýìøèëä áàéãàà ó÷èð ò¿¿íèéãýý äîðîéòóóëæ, èðýýä¿é ¿åýý çîëèîñ áîëãîõã¿éí òóëä òºð ººðºº ýêîëîãèéí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ ò¿¿õýí ¿¿ðýãòýé.

Ìàíàé îðîí õºðñ óóð àìüñãàëûí õóâüä õàìãèéí ýðñäýë èõòýé, ãàäààäûí çàðèì ýðäýìòäèéí àíãèëàëààð óñàëãààã¿é òàðèàëàí ýðõëýõ áîëîìæ ìóóòàé, òîãòâîðòîé óðãàö àâàõ ìàãàäëàë òóí áàãà á¿ñ íóòàãò òàðèàëàí ýðõëýæ áàéãàà ó÷èð õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ¿¿äíýýñ òºðèéí îíîâ÷òîé áîäëîãî, äýìæëýã íýí øààðäëàãàòàé áîëíî.

Õî¸ð. Öààøäàà ìîíãîë÷óóä áèäíèéã ÿìàð ìàë, ¿¿ëäýð, òàðèìàë ñîðò, ãåíèéí íººö, òåõíîëîãè àâàð÷ ãàðàõ, ÿìàð ºâ÷èí ýìãýã, õîðòîí øàâüæ òàðõàõ, õºäºº àæ àõóéí ¿éëäâýðëýë ÿìàð á¿òýö òîãòîöòîé áàéõ, ¿íý ºðòºã ò¿¿íèé èðýýä¿éí õàíäëàãà, áýë÷ýýð òàðèàëàíãèéí òàëáàéí äààö áàãòààìæ, ò¿¿íèé ººð÷ëºëò çýðýã îëîí àñóóäëààð øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãèéí õàìòàðñàí öîãöîëáîð ñóäàëãààã ºðãºæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áîëæ áàéíà.

¯¿íòýé óÿëäàí òýäãýýðèéã íýãòãýí çàíãèäàæ çîõèöóóëæ, õºòëºí àâ÷ ÿâæ ÷àäàõ øèíæëýõ óõààíû áîëîí ¿éëäâýðëýëèéí äàäëàãà òóðøëàãàòàé ÷àäâàðëàã ìåíåæåð¿¿ä áóþó ãýãýýíòýí¿¿äýý ýëäýâ øàõàëò, äàðàìòàíä îðîõã¿éãýýð ýðòíýýñ òîäðóóëæ çàëàõ õýðýãòýé áàéíà.

Ýðäýì ñóäàëãààíû àæëûã èæ á¿ðýí (õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí õàìòàðñàí) ã¿éöýòãýõ, ¿ð ä¿íã íü ¿éëäâýðëýëä ò¿ðãýí íýâòð¿¿ëýõ, õ¿íñíèé õàíãàìæèíä ÷óõàë ¿¿ðýãòýé áèîòåõíîëîãè, ìèêðîáèîëîãè çýðýã øèíý ñàëáàðóóäûí ñóäàëãààã ºðãºæ¿¿ëýõ, øèíæëýõ óõààí äàõü õ¿íèé êàïèòàëûã õºãæ¿¿ëýõ, íóóãäìàë íººö ÷àäàâõèéã èëð¿¿ëýõ çýðýã òóëãàìäñàí àñóóäàëä ÕÀÀØÓ-íû Àêàäåìè ò¿¿íèé óäèðäëàãà øèíýëýã áàéäëààð õàíäàõ, ýðäýìòýí, ñóäëàà÷äûí íººöèéã îíîâ÷òîé ìåíåæìåíòýýð çàíãèäàí óäèðäàõ øààðäëàãàòàé áîëæ áàéíà.

Ãóðàâ. Ìîíãîë÷óóä áèä ºíººäºð ñàëàà çàìûí óóëçâàð äýýð èðýýä áàéíà. Íýãäýõ íü ººäëºõ çàì áóþó øèíæëýõ óõààíû îëîëò, øèëäýã àðãà óõààíä òóëãóóðëàí õºäºº àæ àõóéí ýêîñèñòåì áóþó õºðñ áýë÷ýýðýý àâ÷ ¿ëäýí õºãæèë äýâøèë õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëàà õàìãààëæ ¿ëäýõ, íºãºº íü óðóóäàõ áóþó õºðñ, áýë÷ýýð íóòãàà äîðîéòóóëæ, áàéãàëèéí áàÿëãàà õàðèéíõàíòàé õàìñàí íèéëæ ñ¿éòãýýä õýçýý ÷ ººäëºõã¿éãýýð óíàæ óëàì äîðîéòîõ çàì.

Àëèéã íü ñîíãîõ âý? Ìýäýýæ óðóóäàæ äîðîéòîõûã õ¿ñýõ õýí áàéõàâ. Àðä èðãýä ÷ õºãæèë äýâøèë õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûã õ¿ñýæ áàéãàà. ¯¿íèé òóëä þóíû ºìíº àìü àìüäàðëûí ¿íäýñ áîëñîí õºðñ áýë÷ýýðýý õàìãààëæ ¿ëäýõ, íºõºí ñýðãýýõ íü þó þóíààñ ÷óõàë áîëîîä áàéíà. Ìàë ñ¿ðãèéí òîîöîî áàðèìæààã¿é ºñºëò, òºâëºðºëò, ñ¿ðãèéí çîõèñã¿é á¿òýö, òàðèàëàíãèéí ýêîëîãèæîîã¿é òåõíîëîãè, õºðñíèé ¿ðæèë øèìèéã íºõºí ñýðãýýõã¿éãýýð öºëìºí øàâõàæ áàéãàà çýðãýýñ õºðñ áýë÷ýýðèéí äîðîéòîë íýí õóðäàöòàé ÿâàãäàæ áàéãààã ºìíº äóðüäñàí áèëýý.

Ãàçàð äýýðõ á¿õèé ë àìüäðàë ýõ äýëõèéã ìèíü

(7)

Ñ¿¿ëèéí 50 ãàðóéõàí æèëä õºðñíèé ÿëçìàãèéí àãóóëàëò 48-54%-èàð áóóð÷ òàðèàëàíãèéí õºðñ õàãàñ ºëñãºëºíãèéí áàéäàëòàé áîëñîí áàéíà. Õ¿í ýðõòýé áàéäàã øèã õºðñ áýë÷ýýð ÷ ãýñýí ººðèé㺺 òîðäîæ ñàéæðóóëàõûã øààðäàõ ýðõòýé áîëíî. Õýðýâ ýíý ýðõèéã íü õÿçãààðëàâàë áèäíýýñ õýä äàõèí èë¿¿òýéãýýð õàðèóãàà àâàõ íü òîäîðõîé áàéíà.

Õºðñ, áýë÷ýýð òºðèéí õàìãààëàëò, ýçýìøèëä áàéãàà ó÷èð ò¿¿íèéãýý äîðîéòóóëæ, èðýýä¿é ¿åýý çîëèîñ áîëãîõã¿éí òóëä òºð ººðºº ýêîëîãèéí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ ò¿¿õýí ¿¿ðýãòýé.

Ìàíàé îðîí õºðñ óóð àìüñãàëûí õóâüä õàìãèéí ýðñäýë èõòýé, ãàäààäûí çàðèì ýðäýìòäèéí àíãèëàëààð óñàëãààã¿é òàðèàëàí ýðõëýõ áîëîìæ ìóóòàé, òîãòâîðòîé óðãàö àâàõ ìàãàäëàë òóí áàãà á¿ñ íóòàãò òàðèàëàí ýðõëýæ áàéãàà ó÷èð õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ¿¿äíýýñ òºðèéí îíîâ÷òîé áîäëîãî, äýìæëýã íýí øààðäëàãàòàé áîëíî.

Õî¸ð. Öààøäàà ìîíãîë÷óóä áèäíèéã ÿìàð ìàë, ¿¿ëäýð, òàðèìàë ñîðò, ãåíèéí íººö, òåõíîëîãè àâàð÷ ãàðàõ, ÿìàð ºâ÷èí ýìãýã, õîðòîí øàâüæ òàðõàõ, õºäºº àæ àõóéí ¿éëäâýðëýë ÿìàð á¿òýö òîãòîöòîé áàéõ, ¿íý ºðòºã ò¿¿íèé èðýýä¿éí õàíäëàãà, áýë÷ýýð òàðèàëàíãèéí òàëáàéí äààö áàãòààìæ, ò¿¿íèé ººð÷ëºëò çýðýã îëîí àñóóäëààð øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãèéí õàìòàðñàí öîãöîëáîð ñóäàëãààã ºðãºæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áîëæ áàéíà.

¯¿íòýé óÿëäàí òýäãýýðèéã íýãòãýí çàíãèäàæ çîõèöóóëæ, õºòëºí àâ÷ ÿâæ ÷àäàõ øèíæëýõ óõààíû áîëîí ¿éëäâýðëýëèéí äàäëàãà òóðøëàãàòàé ÷àäâàðëàã ìåíåæåð¿¿ä áóþó ãýãýýíòýí¿¿äýý ýëäýâ øàõàëò, äàðàìòàíä îðîõã¿éãýýð ýðòíýýñ òîäðóóëæ çàëàõ õýðýãòýé áàéíà.

Ýðäýì ñóäàëãààíû àæëûã èæ á¿ðýí (õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí õàìòàðñàí) ã¿éöýòãýõ, ¿ð ä¿íã íü ¿éëäâýðëýëä ò¿ðãýí íýâòð¿¿ëýõ, õ¿íñíèé õàíãàìæèíä ÷óõàë ¿¿ðýãòýé áèîòåõíîëîãè, ìèêðîáèîëîãè çýðýã øèíý ñàëáàðóóäûí ñóäàëãààã ºðãºæ¿¿ëýõ, øèíæëýõ óõààí äàõü õ¿íèé êàïèòàëûã õºãæ¿¿ëýõ, íóóãäìàë íººö ÷àäàâõèéã èëð¿¿ëýõ çýðýã òóëãàìäñàí àñóóäàëä ÕÀÀØÓ-íû Àêàäåìè ò¿¿íèé óäèðäëàãà øèíýëýã áàéäëààð õàíäàõ, ýðäýìòýí, ñóäëàà÷äûí íººöèéã îíîâ÷òîé ìåíåæìåíòýýð çàíãèäàí óäèðäàõ øààðäëàãàòàé áîëæ áàéíà.

Ãóðàâ. Ìîíãîë÷óóä áèä ºíººäºð ñàëàà çàìûí óóëçâàð äýýð èðýýä áàéíà. Íýãäýõ íü ººäëºõ çàì áóþó øèíæëýõ óõààíû îëîëò, øèëäýã àðãà óõààíä òóëãóóðëàí õºäºº àæ àõóéí ýêîñèñòåì áóþó õºðñ áýë÷ýýðýý àâ÷ ¿ëäýí õºãæèë äýâøèë õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëàà õàìãààëæ ¿ëäýõ, íºãºº íü óðóóäàõ áóþó õºðñ, áýë÷ýýð íóòãàà äîðîéòóóëæ, áàéãàëèéí áàÿëãàà õàðèéíõàíòàé õàìñàí íèéëæ ñ¿éòãýýä õýçýý ÷ ººäëºõã¿éãýýð óíàæ óëàì äîðîéòîõ çàì.

Àëèéã íü ñîíãîõ âý? Ìýäýýæ óðóóäàæ äîðîéòîõûã õ¿ñýõ õýí áàéõàâ. Àðä èðãýä ÷ õºãæèë äýâøèë õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûã õ¿ñýæ áàéãàà. ¯¿íèé òóëä þóíû ºìíº àìü àìüäàðëûí ¿íäýñ áîëñîí õºðñ áýë÷ýýðýý õàìãààëæ ¿ëäýõ, íºõºí ñýðãýýõ íü þó þóíààñ ÷óõàë áîëîîä áàéíà. Ìàë ñ¿ðãèéí òîîöîî áàðèìæààã¿é ºñºëò, òºâëºðºëò, ñ¿ðãèéí çîõèñã¿é á¿òýö, òàðèàëàíãèéí ýêîëîãèæîîã¿é òåõíîëîãè, õºðñíèé ¿ðæèë øèìèéã íºõºí ñýðãýýõã¿éãýýð öºëìºí øàâõàæ áàéãàà çýðãýýñ õºðñ áýë÷ýýðèéí äîðîéòîë íýí õóðäàöòàé ÿâàãäàæ áàéãààã ºìíº äóðüäñàí áèëýý.

Ãàçàð äýýðõ á¿õèé ë àìüäðàë ýõ äýëõèéã ìèíü

á¿ðõýæ áàéäàã, ìàø ýìçýã, õ¿¿õäèéí çóëàé øèã íèìãýí õºðñ õýìýýõ ¿å äàâõàðãààñ óëàì á¿ð õàìààðàëòàé áîëñîîð áàéõàä ò¿¿íèé ýëýãäýë

äîðîéòëûí àñóóäëûã óëñ ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ñóóðü ãýæ ¿çýõ ó÷èðòàé.

Õºðñ áýë÷ýýð øàðõàíäàà ãàëçóóð÷ óóð àìüñãàëûí äóëààðàëòàé õàâñðàí õàëóóí òîãîî øèã áîë÷èõâîë ýíý äýëõèé äýýð òýñ÷ ¿ëäýõ þó áàéõ áèëýý.

Õ¿í òºðºëõòºí ºíººã õ¿ðòýë îëîí ãàéõàìøèãò ç¿éëèéã á¿òýýñýí ÷ àëãà äàðàì õºðñ øîðîîã õèéæ, á¿òýýæ ÷àäààã¿é áàéíà. Õàðèí ýíý òàëààð íýãäñýí áîäëîãî, õàðèóöñàí áîëîí õÿíàëò òàâèõ áàéãóóëàãàã¿éãýýñ õºðñ áýë÷ýýðýý áèä ç¿ãýýð íýã áàéäàã ë øîðîî ìýò ¿çýæ, õàéõðàìæã¿é õàíäñàíààñ áýë÷ýýð òàðèàëàíãèéí òàëáàé íýí èõ äîðîéòîí ñóëüäàæ, äààö áàãòààìæ íü áóóðñààð áàéãàà íü õýí á¿õýíä òîäîðõîé áàéíà. Ó÷èð íü áèä õºðñ áýë÷ýýðýý ºì÷èëæ àâààã¿é, èðýýä¿é õîé÷ ¿åýýñýý çýýëæ àâ÷ àøèãëàæ áàéãàà ó÷èð ò¿¿íèéã äîðîéòóóëàõã¿é áàéõ ò¿¿õýí ¿¿ðýãòýé. Èéìýýñ õºðñ áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûã ñóäëàí òîãòîîõ, õÿíàí çîõèöóóëàõ, õàìãààëàí ñàéæðóóëàõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ ¿¿ðýã á¿õèé ýêîëîãèéí áóþó “Õºðñ õàìãààëàõ àëáà”-ûã ÕÕÀÀß-íû á¿òöèéí õ¿ðýýíä øèíýýð áàéãóóëæ, òåõíîëîãèéí çàðèì àñóóäëûã õóóëü÷èëæ ºãºõ øààðäëàãàòàé áàéíà. ÀÍÓ-ä õºðñ õàìãààëàõ àëáààñ ãàäíà ÕÀÀ-ã õàìãààëàõ òîãòâîðæóóëàõ àëáà àæèëëàäàã áîëíî.

ĺðºâ. Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí ¿åä Ìîíãîë óëñûí òîãòâîðòîé õºãæèë, àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ, ¿íäýñíèé ÷àäàìæ, ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëýõýä պ人 àæ àõóéí øèíæëýõ óõààíû ¿¿ðýã à÷ õîëáîãäîë óëàì ºñºæ áàéíà. Þóíû ºìíº Õºäºº àæ àõóéí øèíæëýõ óõààíû õºãæëèéí áîäëîãûã øèíýýð òîäîðõîéëæ, õ¿ðýýëýí áóé îð÷èíäîî õîð õºíººë ó÷ðóóëàõã¿é, õºðñ áýë÷ýýðýý äîðîéòóóëàõã¿é áàéõ ñóäàëãààã óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòòýé õîëáîí èæ á¿ðíýýð àâ÷ ¿çýõ øààðäëàãàòàé áîëæ áàéíà. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä ÕÀÀ-í òàëààð áàðèìòëàõ òºðèéí áîäëîãî, õºòºëáºð¿¿äèéã øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëàõ ó÷èðòàé. Æèøýý íü: Õ¿íñíèé òóõàé õóóëü áàéãàà ÷ õ¿íñíèé òàëààð áàðèìòëàõ òºðèéí áîäëîãî íü áîëîâñðîãäîîã¿é áàéíà.

պ人 àæ àõóéí ¿éëäâýðëýë, àæ àõóéí íýãæ ñàëáàðóóäàä ÿìàð õýìæýý á¿òýöòýé áàéõ, çàðäàë, òºñºâ, ¿íý ºðòºã, òýäãýýðèéí èðýýä¿éí õàíäëàãà õºäººãèéí íèéãìèéí àñóóäëóóäûã óëàì ñàéæðóóëàõ ãýýä çàõ çýýëèéí ¿åä íýí òóëãàìäñàí ýäèéí çàñàã, ìåíåæìåíòèéí ñóäàëãààíóóä ¿íäñýíäýý îðõèãäñîí áàéíà.

¯¿íèé óëìààñ ìàíàé õºäºº àæ àõóéí ¿éëäâýðëýë ýäèéí çàñãèéí òîîöîî, ñóäàëãàà áàðèìæàà ìóóòàé óðñãàëààðàà ÿâàãäàæ áàéíà ãýõýä íýã èõ õèëñäýõã¿é áèç.

պ人 àæ àõóéí ¿éëäâýðëýë íü õ¿íèé íèéãìèéí õºãæëèéí àíõäàã÷ ñóóðü ñàëáàð ó÷ðààñ ýäèéí çàñàã, çàõ çýýëèéí ¿íäñýí îíîë ñóðãààëèóä õºäºº àæ àõóéí ýäèéí çàñàã äýýð òóëãóóðëàí ãàð÷ èðýí õºãæñºí õýìýýí ìóëãóó áè îéëãîæ ÿâäàã áîëíî. ͺ㺺 òàëààð ñàëáàðûí ýäèéí çàñãèéí ñóðãàëò ¿íäñýíäýý îðõèãäîæ õºäºº àæ àõóéí òàëààð îéëãîëò ìóóòàé îíîëûí áàãø íàð îëøèðñîí íü ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíãèéí ºíººãèéí òºëºâ áàéäëûí òàëààð ñóóðü ìýäëýã äóòìàã ìýðãýæèëòí¿¿ä áýëòãýãäýí ãàð÷, ¿éëäâýðëýëä ãîëîãäîõ áîëëîî.

Òàâ. պ人 àæ àõóéí øèíæëýõ óõààíû òóëãàìäñàí àñóóäëûã õºíäºæ, àñóóäàë äýâø¿¿ëæ, áàñ ò¿éìýð òàâüñàí äîðèâòîé á¿òýýë íèéòëýë ÷ õîìñ ãàð÷ áàéíà. ¯¿íýýñ çàëóó ñóäëàà÷èä ýðäýìòýä ìààíü õ¿ðñýí ò¿âøèíäýý ñýòãýë õàíàæ, êîìïüþòåðûí õýðýãëýý, ãàäààä õýë ãàäàðëàõ áîëñîíîî ýðäýìæñýí ãýæ áîäîæ “òàðõèíû òóðààë, á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýíèé õîìñäîëä,, îð÷èõ âèé ãýñýí áîëãîîìæëîë òºðºõ áîëñíîî ÷ íóóõ þóí. Õ¿ì¿¿ñèéí á¿òýýë÷ ñýòãýëãýý õîìñäñîíîîñ íýã ò¿âøèíä ñýòãýã÷èä îëøèð÷, õºòëºí ÷èãë¿¿ëæ óðèàëàí äàãóóëàã÷ “ìàíëàéëàã÷”-óóäãàð÷ èðýõ íü öººð÷ õºãæèë äýâøèë ãàöàæ, õ¿ðñýí ò¿âøýíýýñýý óõàð÷ ýõýëäýã íü ºíººäðèéí áèäíèé àìüäðàëààñ òîäîðõîé áàéíà. Èéìýýñ “ººð÷ëºëòººñ ºðñºí ººðñ人 ººð÷ëºãäºõ” çàð÷ìûã òóóøòàé õýðýãæ¿¿ëýõ öàã ¿å èðñýí áàéíà.

ͺõöºë áàéäàë í¿äíèé ºìíº äîðîéòñîîð áàéõàä áîîëûí ýõíýð øèã õ¿ëöýíã¿é äóóãàé áàéñààð õºðñ áýë÷ýýðýý ñ¿éðýëä õ¿ðãýâýë èðýýä¿é ¿å ìààíü áèäíèéã ÿàâ ÷ ºðøººõã¿é áîëíî.

References

Related documents

power plant with forced cooling to 18°C (c-4), instantaneous difference of output power (d). In this work different environmental conditions were simulated in separate

partially replacement of fine aggregate in Geopolymer paver block by used foundry sand for determining the change in the compressive strength of paver blocks

Construction material with natural resources now become limited and causes of air pollution and environmental problems,This work examines the possibility of using

Tonin and Schaefer (2013) developed a method with 37 questions about the Lean philosophy application in the con- struction site analyzed, grouped by the Lean Construction

Table (2) indicates that, the most common male nursing students' facilitators during the baccalaureate nursing program were they had one or two supportive male friends in the

The proposed a novel Sybil attack detection scheme Footprint, using the trajectories of vehicles for identification while still preserving the anonymity and location

THE INTERNET OF THINGS SENSORS TECHNOLOGIES AND THEIR APPLICATIONS FOR COMPLEX ENGINEERING PROJECTS: A DIGITAL CONSTRUCTION SITE FRAMEWORK.. Hamilton Lopes de Miranda Junior 1 ,

Також жінка запевняє сина в тому, що він має право діяти на свій розсуд (дієслово 1-ї особи однини бороню у сполученні з заперечною часткою не, особовий