E Drejta Kushtetuese

Full text

(1)

ME KUSHTETUT KUPTOJME: Aktin me te larte juridiko politik me te cilin percaktohen dhe mbrohen vlerat themelore te nje shteti.

ELEMENTET E KUSHTETUTES JANE: eshte akt juridik, akt politik, akt i sovranitetit te popullit, akt i lirive dhe te drejtave te qytetarit, akt me te cilin behet ndarja dhe kontrolli i pushtetit etj.

PIRAMIDA JURIDIKE E NJE SHTETI SIPAS HIERARKISE JURIDIKE DUKET KESHTU: Kushtetuta, Aktet kushtetuese, Ligji kushtetues, Amandamentet kushtetuese, Ligjet, Aktet nenligjore – urdheresat, Dekretet, Udhezimet, Aktet e pergjithshme juridike – statutet dhe Rregulloret.

QFAR DOMETHENIJE KA E DREJTA KUSHTETUESE? Termi e drejte kushtetuese ka domethenie te dyfishte. Perdoret per te shenuar njedege te vecante te sistemit te se drejtes pozitive te nje vendi, sistem normashjuridike qe kane vlere kushtetuese, si dhe per te shenuar disiplinen shkencore e cilamerret me studimin e sendertimit te normave,

perkatesisht te se drejtes kushtetuesepozitive ne praktike.

E DREJTA KUSHTETUESE KONSISTONNE: Rolin dhe misionin qe ajo ka ne shoqeri. Ajo cakton rregullat e sjelljes dhe percakton kufirin midis te lejueshmes dhe te ndaluares.

QKA ESHTE DRAFTIMI I KUSHTETUTES? Draftimi i kushtetutes eshte proces i shkrimit te kushtetutes, perkatesisht i ndryshimit te saj permes amandamenteve kushtetuese.

EMRIMIN E DREJTA KUSHTETUESE NXJERR BAZEN DHE KUPTIMIN NGA: Filozofia juridike natyrore dhe kontrat shoqerore.

CILAT JANE AKTET QE BEJNE NDRYSHIMIN APO PLOTSIMIN E KUSHTETUTES: ligji kushtetues dhe amandamenti kushtetues

KUR ESHTE PARAQITUR E DREJTA KUSHTETUESE SI DEG E SE DREJTES? E drejta kushtetuese paraqitet nga shekulli XVIII ne Evrope dhe me pas edhe neAmerike, kur u paraqiten kushtetutat e para te shkruara. E drejta

kushtetuese neesenceeshte paraqitur atehere kur jane paraqitur edhe shtetet e para dheeshte njender deget me te vjetra te se drejtes sepse ka te beje: me ato rregulla, adete,konvencione qe ndikuan ne paraqitjen e pushtetit politik dhe te organizates politike.

KUSHTETUTA E OKTRUAR ESHTE: Kushtetuet e e imponuar psh. E Qipros marveshja e Cyrihut, Bosnjes marveshja e Dejtonit, munde te thuhet edhe e kosoves Pakoja e Ahtisarit.

QKA NENKUPTOJM ME DREJTEN KUSHTETUESE SI DISIPLIN SHKENCORE JURIDIKE? E Drejta kushtetuesesi disipline shkencore merret me studimin e se drejtes kushtetuese si dege e se drejtes, me sqarimin, interpretimin e normave te cilat rregullojne materien kushtetuese, me formulimin e instituteve juridike.

KUR U PARAQIT E DREJTA KUSHTETUESE SI DISIPLIN SHKENCORO JURIDIKE ? E drejta Kushtetuese si shkence paraqitet shume me vone, krahas paraqitjes sekushtetutave te para te shkruara nga fundi i shek.18 dhe 19, fillimisht ne Itali,France, Angli, SHBA etj.

E DREJTA KUSHTETUESE, EMERTOHET NE DISA EMERTIME, CILAT JAN ATO ? Mvaresisht nga vendi ne vend, e dr. Kushtetuese si shkence juridike dhe politiko juridike emertohet ndryshe-ndryshe. Ne historikun dhe teorine e se dr. Kushtetuese prej koheve me te hershme kjo e drejte eshte emertuar sipas dy termeve: 1. E drejte kushtetuese 2. E drejte shteterore, 3.ne disa vende edhe si e drejte publike.

EMERTIMI I SE DREJTES KUSHTETUESE, SI E DREJT KUSHTETUESE, BAZOHET? E drejta kushtetuese e fitoi bazen e vet teorike nga filozofia juridiko-natyrore dhe nga pikepamjet demokratike te lidhura me popullin dhe kombin e vecmas me individin.

EMERTIMI I SE DREJTES KUSHTETUESE, SI E DREJTE SHTETERORE, BAZOHET? Termi E drejte shteterore eshte sajuar nen ndikimim e teorise se Hegelit neGjermani. Perfaqesuesit e teorise juridike gjermane qe e perqafuan

(2)

kete teori ishin :L. Laband Jhe Georg Jellinek, profesor te se drejtes shteterore. Sipas kesaj teorie, “esenca e rregullimit politik eshte pushteti dhe organizimi I tij.

DALLIMI MES TE DREJTES KUSHTETUESE DHE DREJTES SHTETRORE? Dallimi mes te drejtes kushtetuese dhe drejtes shtetrore qendron aty sene te drejten shteterore kushtetuta konsiderohej si akt i rendomte juridik e jo ligj themelor i shtetit. Ajo nuk e njihte te drejten natyrore sikur tek e drejta kushtetuese, dhe sovraniteti nuk i takonte popullit, por shtetit.

NE CILIN FAKULTET U PARAQIT EMERTIMI E DREJTA KUSHTETUESE PER HERE TE PAR SI LENDE MESIMORE? Per here te pare emertimi i kesaj disipline shkencore u paraqit ne Fakultetin Juridik ne Ferare te Italise ne vitin 1797 " Dirito constituzionale " edhe ate, nen ndikimin direkt te teorise juridike frenge.

CILI ESHTE KUPTIMI I SE DREJTES.KUSHTETUESE SI SHKENCE DHE SI DEG E SE DREJTES POSITIVE TE NJE VENDI TE CAKTUAR? Kuptimi i se dr. Kushtetuese si shkence dhe si dege e drejtes pozitive, eshte kuptim pozitivo-juridik, materialist ose sociologjiko-politik dhe teorik apo shkencor.

QKA NENKUPTOJME ME KUPTIMIN POZITIVO JURIDIK? Kuptimi me i pergjithshem i se dr. Kushtetuese si shkence dhe si dege e drejtespozitive, eshte kuptim pozitivo-juridik. Sipas kesaj teorie E drejta kushtetuese nenkupton sistemin e rregullave (normave) juridike me karakter kushtetues te cilat rregullojne marredheniet shoqerore e politike te pushtetit shteteror qe jane te kodifikuara ne nje dokument te perbashketqe e quajmeKUSHTETUTE.

QKA NENKUPTOJM ME KUPTIMIN MATERIALIST? Sipas ketij kuptimi E drejta kushtetuese nenkupton te drejtat ekzistuese qe materializohen ne jeten e nje vendi,si dhe edrejta pozitive me te gjitha raportet realo-formale e normative, pavaresisht se kto norma a jane ose jo te kodifikuara ne nje kushtetute.Ky kuptim eshte karakteristik per Angline, per teorecientet dhe shkencen juridike

QKA ESHTE MARDHENIA KUSHTETUESE JURIDIKE? Mardhenia kushtetuese juridike konsiderohen raporti mes subjekteve te autorizuara ne jeten publike.

KUSH ESHTE SUBJEKT I MARDHENIEVE KUSHTETUESE JURIDIKE? Subjekt kryesor i mardhenieve kushtetuese juridike jane shteti dhe qytetari.

SUBJEKTET SHTETERORE TE MARDHENIEVE KUSHTETUESE JANE: shteti, organet e shtetit, parlamenti, qeveria, presidenti, gjykatat, ombduspersoni, gjykata kushtetuese, forcat e rendit dhe sigurise etj.

SUBJEKTET JOSHTETERORE TE MARDHENIEVE JURIDIKO KUSHTETUESE JANE: qytetaret, partite politike, shoqatat e qytetareve, mediat, organizatat joqeveritare etj.

QKA ESHTE NORMA JURIDIKE? Norma kushtetuese eshte dispozite juridike qe percakton rregullat e sjelljes, te drejtat dhe detyrimet e subjekteve ne nje mardhenie konkrete juridiko kushtetuese.

PJESET E NORMES KUSHTETUESE JANE: Pjesen percaktuese, dispozitivin dhe sanksionin.

NORMAT KUSHTETUESE nuk percaktojne sanksione penalepor ato administartive dhe politike. Kushtetuta percakton tri lloje sanksionesh politike: 1.Shkarkimi, 2.Revokimi, 3.shperndarja.

QKA ESHTE PARIMI ENUMERACIONIT TAKSATIV? Eshte metode baze e draftimit kushtetues. Ne ndertimin e normes kushtetuese faktet e kerkuara duhet te jene shprehimore, te numrohen nje nga nje dhe te menjanojne qdo referim te terthorte.

QKA ESHTE RENDESIA E SE DREJTES KUSHTETUESE? Rendesia e saj buron nga disa faktore te ndryshem qe kesaj discipline i sigurojne nje vend qendror ne sitemin juridik e kushtetues. -Kjo dege bene mbrojtjen e vlerava me te rendesishme te qyteterimit sic eshte: qeverisja e drejtesise, bashkejetesa paqesore permes lirive te njeriut dhe pushtetit, rregullon maredhenjet themelore politike, si nje lemi paresore e maredhenjeve shoqerore ne pergjithesi etj.

-E drejta kushtetuese paraqet dege themelore te se drejtes, sepse normat kushtetuese i nxjerr organi me i larte shteterore (Kuvendi) e qe kane fuqine me te larte juridike, si dhe eshte baze per te drejtat tjera sepse burim i saj themelor eshte

(3)

kushtetuta. -E drejta kushtetuese si disipline shkencore ka rendesi te vecante politiko-juridike.Rendesia e saj eshte e dyflshte: teorike dhe pedagogjike, si dhe ajo mesohet neshume shkolla dhe universitete per arsimimin e kuadrove profesionale dhe specialene lemine e shkencave shoqerore.

CILI ESHTE OBJEKTI I SE DREJTES KUSHTETUESE? Si objekt i se drejtes kushtetuese mund te jene normat pavaresisht se a jane te shkruar-kodifikuara, te pa shkruara

CILAT JANE METODAT E SE DREJTES KUSHTETUESE? Ne teorine e se dr.kushtetuese jane te njohura disa metoda si: 1.Metoda normative ose dogmatike 2.Metoda politikologjike 3.Metoda aksiologjike

QKA NENKUPTOJME ME METODEN DOGMATIKE? Metoda dogmatike eshte metode themelore dhe me e vjeter e studimit te se drejteskushtetuese si dege e se drejtes. Permes saj pasqyrohet permbajtja e normave dhe erregullave juridike me te cilat rregullohen raportet politike dhe institucionet e saj nenje vend.

QKA NENKUPTOJM ME METODEN POLITIKOLOGJIKE? Metoda politikologjike ka te bej me analizen e funksionimit te institucioneve dhe proceseve politike. Permes saj studiohet zbatimi konkret i normave dhe rregullave kushtetuese ne praktike.

QKA NENKUPTOJM ME METODEN AKSIOLOGJIKE? Metoda aksiologjike-Me ndihmen e kesaj metode zbulohet permbajtja e vleravejuridike te sanksionuara me norma dhe rregulla kushtetuese si dhe sendertimi i tyrene praktike. QKA NENKUPTOJM ME BURIMET FORMALE?

Burimet formale te se drejtes kushtetuese jane aktet e pergjithshme juridike teformes se shkruar qe jane ne fuqi, me te cilat rregullohet materia kushtetuese dhenga te cilat burojne aktet individuale,

CILAT JANE BURIMET FORMALE? Burimet formale mund te jene ekskluzive dhe te perziera.

QKA NENKUPTOJM ME BURIMET MATERIALE? Burimet materiale te se drejtes kushtetuese jane faktore qe ndikojne dhe kushtezojne formimin e normave kushtetuese. Burimet materiale jane ne lidhshmeri te ngushte me ato formale.

CILAT JANE BURIMET MATERIALE? Burimet materiale mund te karakterizohen ne dy menyra: a). Doket kushtetuese, konventat, normat e pergjithshme nderkombetare, praktika gjyqesore dhe faktet juridike. b). Teoria juridike, doktrinat politike, programet e partive politike etj.

QKA NENKUPTOJ ME ANEKSIN KUSHTETUES? Aneksi kushtetues eshte shtojce e posacme e kushtetutes, i cili bashke me tekstin normativ te kushtetutes paraqet nje teresi.

QKA NENKUPTOJME ME AMANDAMENTIN KUSHTETUES? Amandamenti kushtetues eshte akt i cili paraqitet ne kushtct e ekzistimit tekushtetutes ne nje vend. Me te behet plotesimi i kushtetutes ekzistuese osendryshimi dhe zevendesimi i normave te caktuara te saj.

QKA PARAQESIN BURIMET FORMALE EKSKLUZIVE DHE QKA ATO TE PERZIERA? Burimet formale ekskluzive paraqesin aktet kur ne teresi rregullojne materien kushtetuese ndersa burimet formale te perziera paraqesin aktet te cilet pervecmateries kushtetuese regullojne edhe materie tjeter juridike

QKA PARAQESIN KONENTAT KUSHTETUESE? Konventat kushtetuese jane rregulla te pashkruara te parlamentit dhe qeverise tenje vendi qe mbeshteten dhe dalinnga pikepamjet e pergjithshme dhe praktikashumevjecare.Konventat kushtetuese jane vecori e Anglise, e SH.B.A, dhe pjeserishte Frances.

NUMERO KUPTIMET E KUSHTETUTES? Ne shkencen juridike jane te njohura disa kuptime te kushtetutes: a). Formal b). Material c). Politik d). Filozofik dhe e). Teorik

KUSHTETUTA NE KUPTIMIN FORMAL, NENKUPTON? Ne kuptimin formal kushtetuta eshte akt juridik i shkruar dhe i kodifikuar, me fuqi me te larte juridike, i miratuar nga organi me i larte shteteror sipas procedures se vecante, e cila dallohet nga procedurat e tjera te nxjerrjes se ligjeve

(4)

KUSHTETUTA NE KUPTIMI MATERIAL, NENKUPTON ? Ne kuptimin material vjen ne shprehje esenca

shoqerore e kushtetutes.Ne ketekuptim kushtetuta paraqet teresi normash juridike me te cilat rregullohen bazat erendit shoqeror, shteteror e juridik te nje vendi.

KUSHTETUTA NE KUPTIMI POLITIK, PARAQET ? Ne kuptimin politik kushtetuta paraqet deklaracion te

proklamuar solemnisht, qe permban rregulla per kufizimin dhe kontrollin e pushtetit politik. Perfaqesues i ketij drejtimi eshte amerikani Karl Levenshtajn.

KUSHTETUTA NE KUPTIMIN FILOZOFIK, PARAQET ? Ne kuptimin filozofik kushtetuta eshte shprehje e vullnetit me te larte me te cilat vendoset rendi brenda shtetit dhe kosmosit Perfaqesues eshte Aristoteli.

CILAT JANE LLOJET E KUSHTETUTAVE? Llojet e kushtetutave jane: a). Kushtetuta te shkruara b). Kushtetuta jo te shkruara c). Kushtetuta te kodifikuara d). Kushtetuta jo te kodifikauarae). Kushtetuta te forta dhe J). Kushtetuta te buta(fleksibile, elastike) g). Kushtetuta te dhuruara, pakte kushtetuese

h). Kushtetuta te miratuara nga kuvendi kushtetues j). Kushtetuta reale k). Kushtetuta fiktlve l). Kushtetuta realo-programatike ll).Kushtetuta programatiko-deklarative dhe m) kushtetuta normative, si dhe nominale dhe semantike CILA ESHTE KUSHTETUTA E PARE E SHKRUAR? Kushtetuta e SH.B.A-ve e miratuar ne vitin 1787 cila filloi te zbatohet ne vitin 1789 pas marrjes se detyres se presidentit te pare G. Washington-it, paraqet kushtetuten epare te shkruar ne historine bashkekohore.

QKA JANE KUSHTETUTAT E FORTA? Kushtetutat qe i miraton dhe ndryshon organi i posacem apo ai i rregullt, por imiraton sipas procedures se posacme dhe me shumice votash e cila eshte me emadhe se ajo e nxjerrjes se ligjeve konsiderohen kushtetuta te forta.

QKAJANE KUSHTETUTAT BUTA? Kushtetutat qe miratohen nga organi i cili nxjer ligje te rendomta, ose sipas procedures per nxjerjen e ketyre ligjeve konsiderohen kushtetuta te buta

QKA JANE KUSHTETUTAT REALE? Kushtetuta reale konsiderohen ato kushtetuta qe shprehin gjendjen ekzistuese reale ne shoqeri.

QKA JANE KUSHTETUTAT FIKTIVE? Kushtetuta fiktive konsiderohen ato kushtetuta qe nuk zbatohen ne praktike, qe e fshehin gjendjen ekzistuese dhe u sherbejne partive ne pushtet per ta maskuar pushtetin e tyre autokrat.

CILAT JENE VETIT E KUSHTETUTES? Se pari Kushtetuta eshte ligj themelor i nje vendi. Me kushtetute caktohet organi dhe procedura e nxjerjeve te ligjeve dhe permban rreguila juridike te pergjithshme. Dispozitat e saj kane fuqi me te larte juridike ne raport me dispozitat ligjore. Se dyti, ku'shtetuta ka vetin e aktit me te larte juridik, ku nga kushtetuta buron dhe mbeshtetet i tere rendi jurldik i nje shteti. Se treti kushtetuta ka vetin e aktit ideo-politik.

Se katerti paraqitet si akt programoro-deklarativ

QKA, REGULLON PERMBAJTJA E KUSHTETUTES? Se cfare permbajtje do te kete kushtetuta mvarret nga vullneti i kushtetutvenesit Aiehte i lire te caktoj permbajtjen, strukturen, vellimin dhe ceshtjet tjera qe do t'irregulloje me kushtetute. Kushtetuta permban lirite dhe te drejtat e njeriut dhe shtetasit, te gjitha kushtetutat permbajne dispozita kushtuar pushtetit shteteror.

PREJ QKA PERBEHET KUSHTETUTA? Shumica e kushtetutave perbehen nga preambula dhe pjesa normative NE SA FORMA MIRATOHET KUSHTETUTA? Ne praktiken kushtetuese jane te njohura tre forma te miratimit te kushtetutes per nga aspekti i sovranitetit popullor, ato jane : a). Miratimi i drejteperdrejte nga populli permes

referendumit b). Miratimi nga ana e organit (kuvendit) kushtetutvenes c). Miratimi nga ana e organit te rendomte (legjislativ) perfaqesues.

PREAMBULA ESHTE: Tekst parahyres ne kushtetute, ne te cilen kushtetutedhenesi shpjegon qellimet e nxjerrjes se kushtetutes, kontekstin e saj historik si dhe objektivat qe ajo synon ti ralizoj.

(5)

CILAT JANE MENYRAT PER NDRYSHMIN E KUSHTETUTES? Ekzistojne tre menyra sipas te cilave mund te ndryshohet kushtetuta, ato jane :

a). Ndryshimi me ane te referendumit kushtetutvenes b). Nga ana e kuvendit kushtetutvenes c). Nga ana e organit te rregullt legjislativ

NGA E KA PREJARDHJEN KUSHTETUTA? Elementet e para te kushtetutes ne kuptimin formal paraqiten ne Greqine dhe Romen e Vjeter. Aristoteli ne vepren e tij " Politika " i pari perdor termin "politeia "- kushtetuta.

CILAT JANE KUSHTETUTAT E PARA TE SHKRUARA? Anglia eshte vendi i pare ku eshte paraqitur dokumenti i quajtur " Instrumenti Qeverisjes "- " The Instrument of Government " ne vitin 1653, i cilikonsiderohej si kushtetute e pare e shkruar, Kushtetuta e pare ne Evrope paraqitet ne France ne vitin 1791, ajo e dyta e pastaj edhe e dyta e njohur si Kushtetuta e Montanjarit ne vitin 1793, Kushtetuta e SH.B.A-ve e miratuar ne vitin 17871 cila filloi te zbatohet ne vitin 1789

CILAT ISHIN SHKAQET E PARAQITJES SE KUSHTETUTAVE TE SHKRUARA? Disa mendojne se ne zbatimin e kushtetutave te shkruara ne Ameriken Veriore kane ndikuar mendimtaret e shek.XVIII, sipas te cileve normat duhet formuluar ne dokument te shkruar-kushtetute dhe ajo te trajtohet si Kontrate shoqerore per formimin e shtetit.

KUR U PARAQIT KUSHTETUTSHMERIA? Kushtetutshmerm paraqitet nga fundi i shek.XVIII dhe gjute shek.XIX, kur uparaqiten kushtetutat e para te shkruara.

QKA NENKUPTOJM ME KUPTIMIN POZITIVO JURIDIK TE KUSHTETUTSHMERIS? Sipas kuptimit

pozitivisto-juridik me kustetutshmeri nenkuptojme pajtueshmerine me kushtetute te te gjthe akteve me te ulta nga ajo me e larte kushtetuta.

QKA NENKUPTOJM ME KUPTIMIN POLITIK TE KUSHTETUTSHMERIS? Ne kuptimin politik me kushtetutshmeri kuptojme zbatimin e kufizimeve dhe te masave mbrojtese ne ushtrlmin e pushtetit politik.

QKA NENKUPTOJM ME KUPTIMIN POLITIKO-JURIDIK TE KUSHTETUTSHMERIS? Ne kuptimin politiko-juridik, me kushtetutshmeri nenkuptojme ekzistimin erregullave themelore kushtetuese-shoqerore ne baze te se cilave organizohet,ushtrohet dhe kufizohet pushteti politik..

QKA NENKUPTOJM ME PARIMIN E LIGJSHMERIS? Per nga permbajtja , parimi i ligjshmerise eshte parim politiko-juridik,ai formalisht nenkupton pajtueshmerine e akteve materiale me te gjitha aktet juridike me te uleta me ligjin.

QKA NENKUPTOJM ME SUNDIMIN E SE DREJTES? Termi sundim i se drejtes perdoret ne dy kuptime : •Te ngushte •Te gjere - Ne kuptimin e ngushte Sundimi i se drejtes nenkupton parimin dhe praktiken e nenshtrimit te te gjithe akteve te legjislativit dhe ekzekutivit, Ne kuptimin e gjere meSundimin e se drejtes ose me iigjshmeri nenkuptojme venien e te gjitha organeve tepushtetit, cdo individ nen kushtetute dhe ligj.

CILAT JANE TRI SISTEMET E KONTROLLIT TE KUSHTETUSHMERISE, LIGJEVE DHE AKTEVE TJERA JURIDIKE: 1. Legjislativi (Parlamenti, Kongresi), 2.Egzektuvi )Prsidenti, Qeveria), 3. Gjyqesori )Gjykata supreme). PUSHTETI EKZEKUTIV KONSISTON NE? Te shpall gjendje lufte, dhe te nenshkruaj traktatin e paqes Te konvokoj dhe shperbeje parlamentin, Te emertoje anetaret e qeverise.

PUSHTETI GJYQESOR,KONSISTON NE? Pushteti gjyqesore konsiston ne Normat juridike, Vleresimin e sjelljeve te njerezve ne shoqeri sipas normave juridike dhe Zgjidhja e kontesteve qe paraqiten ne shoqeri

CILAT JANE PARIMET KRYESORE TE USHTRIMIT TE PUSHTETIT SHTETEROR? 1.parimi i unitetit te pushtetit shteterore 2.parimi i ndarjes se pushtetit shteterore

PARIMI I UNITETIT TE PUSHTETIT SHTETEROR NENKUPTON? Uniteti i pushteti eshte forme e rregullimit te raporteve midis pushtetit legjislativ, ekzekutiv-administrativ dhe gjyqesor, sipas te cilit: 1. Qe te tre pushtetet i ushtron

(6)

nje organ i vetem. 2. Secilin nga tre pushtetet e ushtrojne organet e vecanta, por organi perfaqesues e ka epersine mbi dy te tjeret.

PARIMI I NDARJES SE PUSHTETIT, NENKUPTON? Kjo teori se pari vjen ne shprehje ne Angli, qe ngushton pushtetin e pakufizuar temonarkut. Sipas parimit te ndarjes se pushtetit organet e asnjerit pushtet nuk mundte perzihen ne veprimtarine e organeve te tjere te pushtetit , pushteti shteterorbazohet ne ndarjen si: legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqesor.

CILAT JAN SISTEMET E USHTRIMIT TE PUSHTETIT SHTETEROR TE BAZUAR NE PARIMIN E UNITETIT? 1. Sistemi i Konventes 2. Sistemi i Kuvendit

SITEMET AUTOKRATIKE NENKUPTOJNE DHE TREGO FORMAT? Sistemi autokratik eshte forme e organizimit dhe ushtrimit te pushtetit ku i tere pushteti gjendet ne duar te nje individii cili e ushtron ate ne menyre te pakufizuar. FORMAT E QEVERISJES AUTOKRATIKE JANE: Aristokracia,Oligarkia,Plutokracia,Tirania,Despotia,Diktatura etj. SISTEMI I KUVENDIT NENKUPTON? Sipas sistemit te kuvendit, organi ligjdhenes-Kuvendi eshte organ me i larte i pushtetit, ai eshte bartes i te gjithe funksioneve te pushtetiti cilii zgjedh organet e tjera apo i emeron per nje kohe te caktuar. Puna e organeve administrativo- ekzekutive dhe gjyqesore eshte e bazuar ne aktet te cilat i nxjerr organi me i larte - kuvendi dhe natyrisht se per punen e vet i pergjigjen Kuvendit.

SISTEMI I KONVENTES NENKUPTON? Ky eshte sistem i organizimit horizontal te pushtetit ku pushteti legjisiativ dheekzekutiv eshte perqendruar ne ate legjislativ (konventin ), ndersa ai gjyqesoreshte i ndare. Ky sistem per here te pare eshte paraqitur gjate RevolucionitFrancez (1789) gjate kohes se Jakobineve. Konventi ka zgjedhur Keshillin eShpetimit Publik, i cili ka udhehequr pushtetin ekzekutiv.

CILAT JAN SISTEMET E USHTRIMIT TE PUSHTETIT SHTETEROR TE BAZUARA NE PARIMIN E NDARJES SE PUSHTETIT? Kemi tre sisteme te ndarjes se pushtetit:•Sistemin presidencial•Sistemin parlamentar•Sistemin e perzier

SISTEMI PARLAMENTAR, NENKUPTON? Sistemi parlamentar eshte sistem i ushtrimit tepushtetit mbeshtetur ne parimine ndarjes se pushtetit,sistemi cili eshte karakteristik per nga raportispecifik midis parlamentit –pushtetit legjistlativ dhe te qeverise –pushtetit egzekutiv.

Parlamentarizmi per here te pare u paraqit ne Anglime qellim qe te kufizohet pushteti i monarkut dheparlamenti shendrrohet ne faktor kryesor te pushtetit politik.

SISTEMI PRESIDENCIAL, NENKUPTON? Ky sistem eshte sistemi me konsekuent i mbeeshtetur ne parimin e ndarjes se pushtetit , Sistemi presidencial eshte forme e rregullimit dhe organizimit te pushtetitne te cilen eshte zbatuar ndarja rigoroze pushtetit legjislativ dhe atij ekzekutiv. Separi eshte zbatuar ne SH.B.A. me Kushtetuten e vitit

1787.pushtet duhet t'i punoje ato pune qe i takojne, dhe duhet te jete sa me i pavarur ngady pushtetet tjera.

SISTEMI I PERZIER (PARLAMENTAR-PRESIDENCIAL), NENKUPTON? Ky sistem paraqet nje sistem hibrid te organizimi dhe ndarjes se pushtetit shteteror.Ky sistem shquhet per nga kombinimi i parimeve dhe rregullave te sistemitparlamentar dhe atij presidencial.Ky sistem njihet edhe si parlamentaro-presidencialose anasjelltas. Zbatimi i saj eshte si rezultat per krijimin e qeverive stabile dhe eliminimin ekualicioneve te gjera e cila ka shkaktuar kriza politike te shpeshta. Ky sistem meshume zhvilohet si forme e presidencializmi te crregullt se sa

parlamentarizmitracional. Ne raport me dy sistemet e meparshme, ky eshte i ri. Per here te pare uparaqit ne Finlande me Kushtetuten e vitit 1919, pastaj ne Austri -1934, France 1958, etj.

KU DHE KUR LINDI PARLAMENTI? Parlamentarizmi per here te pare u paraqit ne Angli per te kufizuar pushtetin e monarkut.

PARLAMENTI PARAQET? Eshte organ me i larte perfaqesues ne shtetin bashkekohor, i cili ushtron

pushtetinlegjislativ dhe ne disa raste edhe ate ekzekutiv.Ne vende te ndryshme, ky organ perfaqesues, emerohet ndryshe si: kuvend, konvent, sovjet, kongres, sejm, megjlis, sabor, sobranje. Parlamenti paraqitet me paraqitjen e

(7)

kushtetutave, per arsye se kushtetuta shenon kalimin gradual te pushtetit nga aristokratet dhe autokracia ne borgjezi nacionale. Fjala parlament vjen nga gjuha latine "parlare " qe d.t.th. me fole

CILAT JANE FUNKSIONET E PARLAMENTIT? -Funksioni kushtetutevenes -Fubksioni i rregullt legjislativ -Funksioni normativ

SHEFI I SHTETIT, PARAQET? Shefi i shtetit eshte institucion i cili perfaqeson shtetin brenda dhe jashte.

CILET JANE LIRITE DHE TE DREJTAT PERSONALE? a)E drejta ne jetese b)Liria e personalitetit te njeriut c)E drejta e jetes personale dhe private

d)Liria e qarkullimit dhe e zgjedhjes se vendbanimit e)Pacenueshmeria e baneses f)Pacenueshmeria e fshehtesise se letrave

CILET JANE LIRITE DHE TE DREJTAT POLITIKE? a)E drejta e zgjedhjes b)Liria e bashkimit c)Liria e te menduarit d)Lirla e ndergjegjes (percaktimit) te njeriut e)Liria e besimit f)Liria e shtypit

CILET JANE TE DREJTATSOCIALO EKONOMIKE? a)E drejta e pronesise b)Liria e punes c)E drejta per pune d)E drejta ne orar te kufizuar te punes

e)E drejta per shkollim

NORMAT E PARA JAN PARAQIT: ne kohen e sistemit feudal

KUSHTETUTA E PAR FEDERATIVE NE BOTE ESHTE : kushtetuta e Shba-ve.

EMERTIMI E DREJTA KUSHTETUESE NCJERR BAZEN DHE KUPTIMIN NGA :folozofia juridike-natyrore dhe kontrata shoqerore.

NUMERO TRI SISTEMET E KONTROLLIT TE KUSHTETUTES SE LIGJEVE DHE AKTEVE TJERA JURIDIKE Organi I rregullimit legjislativ, Organi special ose politik, Gjykatat e regullta apo politike

GJYKATA KUSHTETUESE SI MBROJTESE E KUSHTETUTES PER HER T EPAR ESHTE PARAQIT NE : Austri.

EMERTIMI E DREJTA PUBLIKE : me I vjeter se e drejta kushtetuese .

KU QENDRONTE RENDESIA E KUSHTETUTES SE FRANCES VITI 1793? Rendesia e kesaj kushtetute qendron se me kete kushtetute zbatohen per her te pare sistemi repoblikan ne france . gjithashtu per her te pare juridikisht e ka parapare dhe shprehur konceptin dhe sistemin e qeverisjes se kuvendit ne baze te teorise mbi unitetin e pushtetit duke e likuiduar qeverin si bartese ekzekutive.

SIPAS TEORIS JURIDIKE GJERMANE KUSHTETUTA PARAQET : aktin me te lart te nje vendi.

SI U EMERUA DHE NE CILIN VEND U APROVUA KUSHTETUTA E PARE E SHQIPERISE ? Kushtetuta e shqiperis u aprovua ne vitin 1914 dhe u emerua si statues organic.

CILI ESHTE KUPTIMI MATERIALIST OSE SOCIOLOGJIKO-POLETIK I SE DREJTES KUSHTETUESE ? Nenkupton te drejtat eksistuese qe materializohen ne jeten e nje vendi si dhe e drejta positive me te gjitha raportet realo-formale e normative pavaresisht se keto norma jan ose jot e kordinuara ne nje kushtetut. Ku kuptim eshte karakteristik per angline.

KUSHTETUTA E FRANCES E VITIT 1958 PERCAKTON QEVERISJEN SHTETRORE NE FORME

KUSHTETUESE. Kjo kushtetute eshte e njihur si kushtetuta e Gaulleit u miratua kur ai ishte ne postin e kryetarit te qeveris se ne vitin 1958.

(8)

QKA ESHTE METODA DOGMATIKE E SDUDUMIT TE SE DREJTES KUSHTETUESE ? Metoda dokmatike e studimit te se drejtes kushtetuese eshte metode themelore dhe e vjeter e studimit te se drejtes kushtetuese. Per mer saj pasqyrohet permbajtja e normave dhe rregullave juridike me te cilat regullohen raportet politike.

QKA ESHTE METODA AKSIOLOGJIKE E STUDIMIT TE SE DREJTES KUSHTETUESE E SHBA-VE ME 1792? Metoda alsiologjike me ndihemen e ksaj metode zbulohet permbajtja e vlerave kuridike te sanksionuara me norma dhe regulla kushtetuese si dhe senderitmi I tyre ne praktik.

BURIME FORMALE TE SE DREJTES KUSHTETUESE JAN : aktet e shkruara juridike te nje vendi kan fuqi me te larte se ligjet e rendomta.

E DREJTA KUSHTETUESE SI DEGE E POSITIVE-JURIDIKE PERFSHIN: tersin e rregullave mbi bazat e sistemit politik,ekonomik per funksionimin e pushtetit,litite, drejtat e njeriut. Etj.

E DREJTA KUSHTETUESE KA RENDESI: Teorike,edukative dhe pedgogjike.

KUPTIMI MATERIAL I KUSHTETUTES MERR PER BAZE? Natyra juridike te kushtetutes.

NUMERO BURIMET E TE DREJTES KUSHTETUESE NE AGLI? Jan disa dokumente te vjetra politike – juridike si: karta e madhe e lirive. Peticioni mbi te drejtat , ligji mbi te drejtat.

NUMERO BURIMET MATERIALE TE KSUHTETUTES? Jan doket(zakonet)kushtetuese,konventat kushtetuese. Praktika gjygjsore. Faktet juridike dhe teoria juridike.

PREAMBULA KA KARAKTER: ideor

PRAKTIKA GJYGJSORE DHE ZAKONORE ESHTE BURIM KRYESOR I SE DREJTES KUSHTETUESE NE; Angli.

PJESET KRYESORE KUSHTETUTES JANE: preambula,pjeset normative dhe dispozitat kalimtare

THEKSO MENYRAT E NXJERRJES DHE NDRYSHIMIT TE KUSHTETUTAVE? Menyrat per ndryshimin e kushtetutave jan : ndryshimi me an te refendumit kushtetues, nga ana e kuvendit kushtetues, nga ana e kuvendit kushtetues, po ashtu ndryshohet edhe me akte siq jan ligji kushtetues dhe amandamentet kushtetuese.

THEKSO REZERVAT KRYEOSRE TE KUSHTETUES TE VAJMARIT? Rezervat kan te bejn me te drejten kuvendit qe te nxjerr dispozita me te cilat autorizohet shefi I shtetit qe ne raste te jashtzakonshme tem und te nxjerr ligje.

Dektretligje, sipas neovjes me te cilen mundet ta emeroj perkatesisht per kryetar qeverie dhe personin I cili nuk fiton shumicen en kuvend ose me te cialt mund te suprimohen te drejtat shtetasve te garantuar me kushtetute.

CILAT ISHIN DY QESHTJEJT KONTESTUESE ME RASTIN E MIRATIMIT TE KUSHTUTES SE FRANCES TE VITIT 1958.

Dy qeshte kontestuese ishin se projektin e saj e kish pergaditur qeveria e jo parlamenti siq parashikohej me k.e.v 1946 MAGNA KARTA LIBERTATUM PARAQET (KARTA E MADHE E LIRIVE): Aktin e pare te shkruar per te drejtat e njeriut

KUSHTUTA E PAR E SHKRUAR NE BOTE: Kushtetuta e Shba-ve e viti 1787.

KONGRESI AMERIKAN PERBEHET NGA DY DHOMA? Dhoma e perfaqesuesve dhe senati

CILA ESHTE KUSHTETUTA MA E GJAT NE BOTE? Kushtetuta me e gjat ne bote eshte kushtetuta e Indis 39 nene dhe 9 shtojca.

CILI PARLAMENT KA PAS NE EVROPEN JUG-LINDORE PERBERJE DY DHOMSHE? Parlamenti I frances ka pasur perberje 2 dhomshe nga kuvendi kombetar dhe senati.

(9)

EMERIMIN E DREJTA KUSHTETUESE SI DICIPLIN SHKENCORE E PARAQET SE PARI NE: Fakullteti juridik ne ferare te italis 1797.

QKA QUAJM BURIME FORMALE TE SE DREJTES KUSHTETUESE? Burimet formale te se drejtes kushtetuese quajm akte te pergjithshme juridike te formes se shkruar te cilat jan me fuqi, me te cilat rregullohet material

kushtetuese dhe nga te cilat burojn drejt per drejt aktet juridike individuale.

CILI EMERTIM PERDORET SOT ME SE SHUMTI NE GJERMANI? E drejta shteterore.

QKA ESHTE LIGJI KUSHTETUES? Ligji kushtetues eshte akt kushtetues I cili ne vend dhe periudha te ndryshme parqitet ne forme te ndryshme ai paraqet ne rastet kur eksiston kushtetuta e shkrar si akt me te cilin behet ndryshime rrenjesore te kushttutes eksistuese.

AKTET LIGJORE SI BURIME TE SE DREJTES KUSHTETUESE KANË: Kan fuqi me te dobet ne krahasim me burimet tjera formale te se drejtes kushtetuese.

E DREJTA KUSHTETUESE SI SHKENC: ka permbajtje shum me te gjer se e drejta kushtetuese si deg e se drejtes. SA ANETAR E PERBEJN GJYKATEN SUPREME TE SHBA-VE DHE CILAT ORGANE SHTETRORE BEN ZGJEDHJET E TYRE: E perbejn 9 anetar dhe zgjedhjen e tyre e ben senati.

PJESA NORMATIVE E KUSHTETUTES PARAQET: Pjesen kryesore te sjaj, perkatesisht kushtetuten e caktuar. ME LIGJ KUSHTETUES BEHET? Qdo ndryshim kushtetuese.

KUSHTETUTA E FRANCES E VITIT 1958 PERCAKTON QEVERISJEN SHTETRORE NE FORME TE: Precidesncial dhe gjysmepresidencial.

CILAT JAN RAPORTET THEMELORE POLITIKE QE JAN OBJECT STUDIMI I SE DREJTES KUSHTETUESE? Objekt I te drejtes kushtetuese jan raportet qe hyjen ne procesin e sendertimit te pushteit shtetror me te cilin rast keto raporte perfshijn ne ter ate qe e cakton kushtetuten e BRSS.

CILEN PJES ESENCIALE TE KUSHTETUTES NUK E KA KUSHTETUTA E FRANCES E VITI 1958? deklarata mbi te de njeriut.

CILI SISTEM TE QEVERISJES SHTETRORE E PERCAKTON KUSHTETUTA E BELGJIKES E VITIT 1831? Rendesi a e kesaj kushtetute qendron ne zbatimin dhe regullimin e modelit optimal te monarkis kushtetuese. Si monarki e kufizuar e mbeshtetur ne sistemin parlamentar klasik. Ku sipas saj I ter pushteti del nga populli.

QKA QUAJM BURIME FORMALE TE SE DREJTES KUSHTETUESE? Burime formale te se drejtes kushtetuse quajm aktet e pergjithshme juridkike te formes se shkruar te cilat jan me fuqi me te cilat rregullohet material kushtetuese dhe nga te cilat burojn drejt per drejte aktet juridike individuale.

QKA ESHTE LIGJI KUSHTETUES. Ligji kushtetues eshte akt kushtetues I sili ne vend dhe periudha te ndryshme paraqitet ne formea te ndryshme . ai paraqitet ne raste kur eksiston kushtetuta e shkruar si akt me te cilin me te cilin behet ndryshime rrenjesore te ksuhtetutave eksistuese.

AKTET LIGJORE SI BURIME TE SE DREJTES KUSHTETUESE KAN? Kan fuqi me te dobet ne krahasim me burimet tjera formale te se drejtes kushtetuese..

CILI ESHTE DALLIMI MIDIS KSUHTETUTAVE TE SHKRUARA DHE JOT E SHKRUARA? Kushtetutat e shkruara te gjith normat e ksuhtetutave jan te shkruara ne nje document kurse kushtetutat e pa shkruara jan bazuar ne shum ne norma zakonore.

(10)

kushtetues pavaresisht se a jan te kodifikuara ne nje document te veqant a jo.

KONTROLLIMIN E KUSHTETUTSHMERIS NE SHBA. E KONTROLLON: Gjykata supreme.

PSE U MIRATUAN 10 AMANDAMENTET E PAR NE KSUHTETUTEN E SHBA-VE ME 1791? U mitatuan sepse kushtetutes origjinale I mungonte nje ligj mbi te drejtat..

LIRIT PUBLIKE I REFETOHEN KRYESISHT? Shtetasve .

E DREJTA POSITIVE E VOTES NENKUPTON? Te drejten e votimit.

QKA ESHTE KONFEDERATA? Eshte forme e bashkimit te shteteve te cilat krijohen ne baze te kontrates

konfederative midis shtetve sovrane .rregullim te realizimit te interesave te perbashketa ne leminje te caktuar. Ne ket forme te bahskimit te shtetet e ruajn sovranitetin e tyre.

KRIZA KUSHTETUESE SHFAQET KUR? Kur nuk mund te zbatohet kushtetuta.

QKA QUAJM BURIME FORMALE DHE MATERIALE? Burimet formale jan aktet e pergjithshme juridike te formes se shkruar me te cilat regullohet material kushtetuese dha nga te cilat buojn drejt per djret aktet juridike individuale, burimet formale jan ekskuzive dhe te perziera. Burimet formale paraqesin bazen juridike per krijimin dhe funkionimoin praktik te rendit kushtetues. BURIMET MATERIALE: kuptojm faktor te caktuar te cilet kushtezojnedhe ndikojn ne formimin e normave kushtetuese dhe te se drejtes. Numeri I burimeve materiale eshte I madh, jan dy grupe: doket, normat e pergjithshme te se drejtes nderkombetere, praktika gjygjsore dhe faktet juridike, toria juridike , doktrinat politike etj.

CILI ESHTE DALLIMI NE MES AMANDAMENTEVE KUSHTETUESE DHE ANEKSIT KUSHTETUES ? Eshte se amandamenti paraqitet gjithmion ne kushtet e eksistimit te kushtetutes ne nje vend. Me te behet plotesimi I kushtetutes ose ndryshimi dhe zevendesimi I nirmave te caktuara te saj. Kurse aneksi kushtyetues eshte shtojc e posaqme e ksuhtetutes.

CILAT JANËMËNYRAT E NDARJES APO PËRCAKTIMIT TË MANDATEVE? Egzistojnë dy sisteme të ndarjes së mandateve:a) Sistemi i shumicës - mazhoritar b) Sistemi i perfaqësimit proporcional

CILËT JANË ELEMENTET E NOCIONIT TË SHTETIT?· 1,populli, 2.territori, 3.pushteti sovran.

NË SA MËNYRA REALIZOHET SOVRANITETI? Sovraniteti zakonisht realizohet në dy mënyra :·1 Nëpërmjet formave të të vendosurit të drejtëpërdrejtë të shtetasve dhe·2 Nëpërmjet përfaqësimit politik të trupit zgjedhor në organet e caktuara shtetërore.

CILËT JANË FORMAT E SHEFIT TË SHTETIT?·1 Shefi individual i shtetit·2 Shefi kolegjial ose kolektiv i shtetit QKA PAREQET QEVERIA? Qeveria e Republikës së Kosovës është bartëse e pushtetit ekzekutiv.Të drejtat dhe detyrat e veta Qeveria i ushtron në bazë dhe në kuadër të Kushtetutës dheligjeve.Qeverinë e përbëjnë Kryetari dhe ministrat.Kryetari dhe ministrat nuk mund të jenëdeputetë në Kryetari gëzon imunitet. Për imunitetin e tij vendos Kuvendi. Kryetari dhe ministrat nuk i nënshtrohen në forcat e armatosura.Funksioni Kryetar i Qeverisë dhe ministër është i papajtueshëm me ushtrimin e të tjerafunksioneve profesioneve publike. Organizimi dhe mënyra e punës së Qeverisërregullohet me ligj.

NË SISTEMET POLITIKE DEMOKRATIKE BASHKËKOHORE SI VLERA JURIDIKE JANË?Rendi, qetësia, liria, drejtësia, dinjiteti i njeriut, e vërteta, siguria etj.

CILAT KUSHTETUTA MË TË RËNDËSISHME ISHIN TË PERIODES PAS LUFTËS SËDYTË BOTËRORE? Kushtetutat më të rëndësishme të kësaj periode janë :1.Kushtetuta e Italisë e vitit 1948, 2.Kushtetutu e Itulisë e vitit 1949, 3.Kushtetuta e Francës e vitit 1958, 4.Kushtetuta e Kinës e vitit 1982, 5.Kushtetuta e Federatës Ruse e vitit 1993.

(11)

QKA NËNKUPTON PARIMI I LIGJSHMËRISË? Ligjshmëria nënkupton qeverisjen e drejtësisë, garantimin e lirive dhe të drejtave tështetasit, akteve individuale, normave të ligjit, etj. Ligjslimëria mbështetet nënënshtrimin e të drcjtës pozitive në fuqi, pra të ligjit. Instrumentet juridike për sigurimin e ligjshmërisë janë : ekzistimi i pushtetit të

institucionalizuar, ekzistimi igjykatave të pavarura dhe autoritative, etj.

QKA PARAQET INSTITUCIONI I LIRIVE DHE TË DREJTAVE TË NJERIUT DHE SHKËNDIJAT E PARA? Institucioni i lirive dhe të drejtave të njeriut paraqet institucionin më të rëndësishëm juridik, dhe paraqet bazën e së Drejtës Kushtetuese. Nga ky institucion vërehet sa saështë demokratike një shtet dhe një shoqëri dhe është institucion mjaft i ri nëdoktrinën e së drejtës.Shkëndijat e para të proklamimit dhe garantimit të disa të drejtave të shtetasve ihasim në Kartën e Madhe të Lirive të shpallur në vitin 1215 nga mbreti i Anglisë JohnLackland, dhe në disa ligje që nxirren në Norvegji, Çeki, Poloni,etj.

E DREJTA E ZGJEDHJEVE NËNKUPTON DISA TË DREJTA DHE ATE: Të drejtën e shtetasve të zgjedhin përfaqësuesit e vet që njihet si " e drejtëaktive".1Të drejtën e shtetasit që të zgjedhen për përfaqësues që njihet si e drejtë pasive".2Të drejtën e shtetasit që të kandidohet për përfaqësues.3Të drejtën e shtetasit që të vendosin përqështje të rëndësishme përmesreferendumit.

SI BËNË NDARJEN FILOZOFI FRENG MONTESKIE TË SISTEMEVE POLITIKE? Republikë, Monarki, Despoti. CILAT JANË ATRIBUTET E PUSHTETIT SHTETËROR? 1.pavarësia, 2.kontinuiteti, 3. pandashmëria.

EKZISTOJNË DISA LLOJE TË PROCEDURËS GJYQËSORE? 1. Penale, 2.Kontestimore, 3.Jashtëkontestimore, 4.Përmbarimit.

KUSH E USHTROJNË PUSHTETIN GJYQËSOR NË RKS? Pushtetin gjyqësor në RKS e ushtrojnë gjykatat Gjykatat janë të mëvetësishme dhe të pavarura. Gjykatat gjykojnë në bazë të Kushtetutës e të ligjeve dhe të

marrëveshjevendërkombëtare të ratifikuara në pajtim me Kushtetutën.Janë të ndaluara gjykatat e jashtëzakonshme. Llojet, kompetencat, themelimi,suprimimi, organizimi dhe përbërja e gjykatave, si dhe procedura paratyre, rregullohen me ligj, i cili nxirret me shumicë prej 2/3 të votave nganumri i përgjithshëm i deputetëve.

GJYQTARIT I NDËRPRITET FUNKSIONI I GJYQTARIT: Nëse atë e kërkon vetë; nëse e humb përgjithmonë aftësinë për ushtrimin e funksionit të gjyqtarit, të cilën evërteton Këshilli Gjyqësor i Republikës së Kosovës; nëse i plotëson kushtet për pension të pleqërisë; nëse është dënuar me vendim të plotëfuqishëm gjyqësor për vepër penale me dënimtë pakusht me burg prej së paku 6 muaj dhe4nëse është zgjedhur ose emëruar në funksion tjetër publik, përveçse kur funksioni igjyqtarit pushon nën kushtet e caktuara me ligj;

GJYQTARI SHKARKOHET; për shkak të shkeljes së rëndë disiplinore që e bën të padenjë për ushtrimin efunksionit të gjyqtarit të paraparë me ligj dhe për shkak të ushtrimit jo profesional dhe jo të ndërgjegjshëm të funksionit të gjyqtaritnën kushtet e caktuara me ligj.

ÇKA NËNKUPTOJM ME BURIMET STANDARDE? Janë aktet e përgjithshme juridike me karakter të ndryshmë të cilët I hasim nëçdo vend si psh.aktet kushtetuese, aktet ligjore, rregulloret e pyunës të organeve përfaqësuese,

dekretligjet etj.

QKA PARAQESIN KUSHTETUTAT REALO-PROGRAMATIKE? Paraqesin realitetin egzistues dhe njëkohësisht përcaktojnë kahjen e zhvillimit tëmëtejmë

CILËT JANË TË DREJTAT DHE LIRITË E NJERIUT DHE SHTETASIT DHE ME QKAMBROHEN ATO? 1.Liritë dhe të drejtat personale, 2.Liritë dhe të drejtat politike, 3.Të drejtat sociale dhe ekonomike ato mbrohen me kushtetute së pari nga kushtetutat e brendshme pastaj Karta e OKB gjithashtu Komisioni Evropian për të Drejtat e Njeriut, Gjykata Evropiane për tëdrejtat e njeriut.

NË HISTORIKUN E SË DREJTËS SË ZGJEDHJEVE JANË PARAQITUR DY FORMA TËVOTIMIT DHE ATE? 1.Votimi i hapët publik, 2.Votimi i fshehtë

NUMËRO TEORI TË NDRYSHME MBI SHTETIN? 1.Teoritë biologjike organistike, 2.Teoritë idealiste-objektive, 3.Teoritë e dhunës, 4.Teoritë funksionaliste, 5.Teoritë Marksiste.

(12)

LIRITE DHE TE DREJTATT PERSONALE JANE: E drejta e jetes, liria e personalitetit te njeriut, e drejta endalimit te diskriminimit,e drejta e ankeses , e drejta ne liri, liria e te menduaritt dhe ndergjegjes, liria e besimit.

NOCIONI I SOVRANITETIT- sovraniteti I shtetit paraqet nje cilesi esenciale te shtetit me ndihmen e se ciles shteti behet i pavarur nga faktore e jashtem si dhe nje faktore me I larte ne raport me subjektet e mbrendshme. Ndekaq sovraniteti ne shtet, percakton se kush eshte bartes I pushtetit shteteror ne planin e mbrendshem: individi,grup I njerzve apo populli.

FOMAAT E DRJTEPERDREJTA TE REALIZIMIT TE SOVRANITETIT- jane: referendum,inisiativa e popullit dhe ubimi I popullit nderkaq, forma themelore e te vendosurit te terthort eshte sistemi perfaqsues qe realizohet pemes perfaquesve te zgjedhur te qytetareve.

REFERENDUMI- shte institute me I perhapur I demokracise se drejtperdrejt e bote,, referendum paraqet fomen e te vendosrit te drejteperdrejt te qytetareve per ndonje akt te rendesisem juridik ose ndonje vendim me me rendesi te vecante shteteror ose locale.

E DREJTA E ZGJEDHJES E PERGJIHSHME - sot e drejta e zgjedhjes e pergjithshme paraqet nje nder parimet themelore te procesit te zjedhjeve dhe, me te nenkuptohet e drejta e pergjithshme per te marre pjese ne zgjedhje perkatesisht te drejten e te gjithe qyttetareve qe kane mbushur moshen madhore pa dallim racebesimi gjinie etj.

NOCIONI I PROCEDURES SE ZGJEDHJEVE – procedura e zgjedhjeve perben palcen e sistemit te zgjedhjeve sepse nga ajo varet karakteri I trupave te zgjedhur si dhe sendertimi I te drejtave plitike te shtetasve.Me procedurete zgjedhjes nenkuptojme tteresine e veprimeve dhe instrumenteve lidhur mezbatimin e te drejtes se zgjedhjes pergjat procesit zgjedhor.

PERBERJA E GJYKATES KUSHTETUESE –sipas kushtetutes se RKS gjykatene perbejne 9 gjygjtaret. Kuvendi I zgjedh gjygjtaret e saj.mandati I gjygjtareve zgjat 9 vjet pa te drejt rizgjedhje.Gjykata kushtetuse zgjedhe nga rradhet e veta Kryetarin per kohen prej tre vjetesh dhe pa te drejte Rizgjedhje .

KOMPETENCA E GJYKATES KUSHTETUSE - sipas Kushtetutes se RKS Gjykata kushtetuese : Vendos per pajtueshmerine e ligjeve me Kushtetuten,vendos pajtueshmerine e dispozitave te tjera dhe te kontratave kolektive me kushtetuten dje em ligj,mbron liite dhe te drejtat e njeriut dhe qytetarit ,mendimine shprehjes publike te menimeve bashkimin dhe veprimin politik dhe me ndalimin e diskriminimit ne baze te gjinise races fese perkateise

kometare,vendos per konfliktin per kompetencen midis batesve te pushtetit ligjvenes,ekzekutiv dhe gjygjsor etj. PERBERJA E KESHILLIT GJYGJSOR ESHTE PERCAKTUAR SI VIJON: Keshillin e perbejne 15 antaret. Sipas funksionit antaret e keshillit jane Kryetari I Gjykates Supreme te RKS dhe ministry I Drejtesise . 8 antaret e keshillit I zgjedhin gjygjtaret nga rradhet e veta. 3 nga antaret e keshillit jane pjestare te komunitetit qe nuk jane shumice ne RKS . 3 antaret e kesillit I zgjedh kuvendi em shumice te votive nga numri I pergjithshem I dpeuteteve, dy antaret i propozon kryetari I shtetit. Mandati zgjat 6 vjet em te drejt zgjedhje edhe nje here.

KUSHTETUTSHMERIA – nekuptojme pajtueshmerine e te gjitha akteve juridike dhe veprimeve material me kushtetuten si akt me I larte juridik . KUPTIMI Material I kushtetushmerise perfshine disa elemente edhe ate pajtueshmerine e pembajtjes se ligjeve dhe te akteve nen-ligjore me pembajtjen e kushtetutes ,pajtueshmerine e veprimeve material te organeve hteterore me pembajtjen e ksuhtetutes, garatimin kushtetues te lirive dhe te drejtave themelore te njeriut dhe te qytetarit si dhe ekzistimin e pushtetit te kufizuar shteteror.

KUPTIMI FOMAL I KUSHTETUTSHMERISE PO ASHTU PERFSHINE DISA ELEMENTE EDHE ATE: nenshtrimin hirearkik I ligjeve dhe I akteve tjera juridikenen kushtetuten, pajtueshmerine e fomees se ligjeve dhe te akteve tjera juridike ne pajtim me procedure e percaktuar me ksuhtetute,miratimi I ligjeve dhe I akteve juridike nga subjektet me kushtetute si dhe jyrja ne fuqi e ligjev dhe kateve juridike ne pajtim me dispozitat e ksuhtetutes.

PARIMI I KUSHTETUTSHMERISE NE RKS SENDERTOHET MBI BAZEN E KETYRE PARIMEVE: supremacioni I kushtetutes, kushtetutshmeria statusore, kushtetutshmeria e garantuar,

(13)

PARIMI I LIGJSHMERISE NE RKS SENDERTOHET MBI BAZEN E KETYRE PARIMEVE: publikimi I ligjeve, ndalesa per efektin prapaveprues te ligjeve, percaktimi me ligj I veprave penale dhe I denimeve, te bazuarit ne ligj te akteve dhe masave individuale, zgjidhja e kontesteve ne procedure te parapere me ligj , e drejta e ankeses dhe kontrolit gjygjsore I ligjshmerise se akteve te organeve shteterore dhe institucioneve publie.

SI U EMRUA DHE NE CILIN VIT U APROVUA KUSHTETUTA E PARE E SHQIPERSISE: U emruat Statusi oragnik dhe u aprovua me 10 prill 1914 nga princi Vid, qe shpallte Shqiperine si principate kushtetuese nen mbikqyrjen e fuqive te medha.

QKA NENKUPTOJME ME PRESIDENTIN PROTEMPORE? Presidenti tempore zgjidhet at'her kur zevendes presidenti i shtetit del si president i shtetit apo largohet nga detyra per tjera arsye.

MODELIN KRYESOR TË KUSHTETUTËS SË NGURTË E PARAQET AJO E SHBA-VE, sepse për ndryshimin e saj krahas pëlqimit me 2/3 të të dy dhomave të kongresit, kërkon mbështetje të njejtë nga 50 legjislaturat e shteteve federale.

KUSHTETUTA E INDISË njëhet si kushtetuta më e gjatë në botë me afër 500 nene dhe 15 anekse.

KUSHTETUTA TË SHKURTA SIÇ JANË PSH, SHBA-TË, ku kushtetuta ka vetëm 7 nene në formë parimeve kushtetuese, të cilat më vonë janë plotësuar me 27 amandamente.

SHUMICA E KUSHTETUTAVE NE BOTE JANË TË SHKURTA dhe rregullojë vetëm materien kushtetuese, si psh; Kushtetuta e Francës ka 89 nene, Kushtetuta e Italisë 139 nene, Ligji Themelor i Gjermanisë 141 nene, Kushtetuta e Turqisë 160 nene, Kushtetuta e Spanjës 169 nene, Kushtetuta e Sllovenisë 174 nene, Kushtetuta e Federatës Ruse 137 nene, Kushtetuta e Norvegjisë 112 nene, Kushtetuta e Maqedonisë 134 nene, Kushtetuta e Kroacisë 142 nene, Kushtetuta e Holandës 142 nene, Kushtetuta e Austrisë 148 nene etj.

KONTROLLIN E KUSHTETUESHMERISE NE SHBA E USHTRON: Gjykata supreme.

AKTET PARAPARKE QE I KANE PARAPRI KUSHTETUTES SE SHBA-se JANE: deklarat e pavarsise dhe artikujt e konfederates

PARIMET THEMELORE TE KUSHTETUTES SE SHBA-se JANE: 1. Sovraniteti popullor, 2. Sundimi i ligjit, 3. Ndaraj e pushtetit, 4. Kontrolli dhe ekuilibrat, 5. Rishikimi gjyqesor, 6. Federalizmi,

KONGRESI I SHBA-se: Perbehet prej 2 dhomave, Dhoma e perfaqesuesve dhe Senatit. Dhoma e perfaqsuesve ka 435 perfaqesues, kurse Senati ka 100 senator.

INSTRUMENTET QE PRESIDENTI MBROHET NGA KONGRESI JANE: Fjalimet vjetore apo mesazhet, Vetoja suspenzive dhe vetoja e xhepit.

QAK ESHTE E DREJTA SUSPENZIVE E VOTES: eshte e drejta e presidentit qe projektiligjin e nxjerre nga kongresi ti ja kthej kongresit bashke me verejtjet brenda 10 diteve pas dorzimit pa i llogaritur te diellat.

KUSHTETUTA E SHBA 1787: eshte kushtetuta e pare e shkruar ne bote, eshte kushtetuta me e shkurte me 7 nene dhe 26 amandamente, poashtu eshte shteti i pare federativ ne bote.

PARIMET E DEMOKRACISE AMERIKANE? Sovraniteti popullor , sundimi i ligjet , te drejtat e njeriut , ndarja e pushtetit , kontrolli dhe ekuilibri etj.

DISA NGA BURIMET E SE DREJTES KUSHTETUESE NE SHBA? Burimet e se drejtes ne Shba jan : kushtetuta bashk me amadamentet , vendimet e gjykates supreme dhe disa gjykatave te tjera , disa ligje qe i nxjerr kongresi etj . KARAKTERISTIKAT E KUSHTETUTES SE SHBA-VE ? Eshte kushtetuta e pare e shkruar, eshte kushtetut e shkurt, kushtetuta e pare federative etj.

(14)

SENATI KA TE DREJT te marr pjes ne emerimet qe i ben Presidenti ( funksion ekzekutiv ). KONGRESI KA TE DREJT te pushoj nga puna zyrtar ndaj te cilve eshte ngre padi .etj

SA HERE ESHTE AMANDAMENTUAR KUSHTETUTA E SHBA-se: 27 her dhe i ka 7 nene.

CILI ESHTE INSTRUMENTI QE KONGRESI KONTROLLON PRESIDENTIN? Ja rezon veton presidentit. Buxhentin e propozon Presidenti por miratimi i duhet nga Kongresi , presidenti raporton her pas here per gjendjen e pergjithshme, edhe per taksa fjalen e fundit e ka kongresi ... etj

ROLI I PRESIDENTIT: mund te propozoj projektligje , ai ka te drejten te therras kongresin kur te doj ai , ai mund te kerkoj te behen ndryshime qe atij i duken te rendesishme etj

KONTROLLI I KONGRESIT NDAJ PRESIDENTIT - rezon veton presidentit. Buxhentin e propozon Presidenti por miratimi i duhet nga Kongresi , raporton presidenti her pas here per gjendjen e pergjithshme , edhe per taksa fjalen e fundit e ka kongresi,etj.

RAPORTI MES PRESIDENTIT DHE KONGRESIT TE AMERIKES? Bartës i pushtetit legjislativ është Kongresi. Kongresi përbëhet nga Dhoma ePërfaqësuese, si dhomë e shtetasve dhe Senatit si dhomë e njësive federale. Bartës i pushtetit ekzekutiv është presidenti i zgjedhur nga populli, është organ individual me autorizime të gjera ekzekutive. Përgjegjësia e tij është e drejtuar nga elektorati e jo nga organi përfaqësues-legjislativi, pozita e tillë ka ndikuar në teorinë kushtetuese tëzbatohet emërtimi sistem presidencial.

5 FAZAT E ZGJEDHJES SE PRESIDENTIT NE SHBA , 1.gara mbrenda partis, 2. emrimi i zv presidentit, 3.fitorja ndaj kandidatit te partis kundershtare, 4.demokrat apo republika te ciles i takon tash, 5. fitimi i votave te elektoratit te mbrendshem, dhe i fundit eshte inagurimi qe behet me 21 janar.

PERGJEGJSITE E PRESIDENTIT TE AMERIKES? Presidenti mund te ndikoj ne kongres permes Vetos, mund te propozoj projektligje , ka te drejten te therras kongresin kur te doj ai, mund te kerkoj te behen ndryshime qe atij i duken te rendesishme, etj.

QYSH NDIKON PRESIDENTI NE KONGRES PERMES CILIT INSTRUMENT? Presidenti mund te ndikoj ne kongres permes Vetos.

CILI ESHTE ROLI I PRESIDENTIT NE KONGRES? Presidenti hartonë dhe zbatonë politikën e jashtme amerikane. Gjashtë veprimet e Presidnetit në politikën e jashtme janë kryesisht ekzekutive, 1) – Përgjigje ndaj ngjarjeve të jashtme 2) – Propozimet legjislative 3) – Negociimi i traktateve ndërkombëtare 4) – Deklaratat politike 5) – Implementimi i politikave, dhe 6) – Veprim të pavarur.

KONGRESI I SHBA NË LIDHJE ME PRESIDENTIN DHE GJYKATA SUPREME KA ROLIN E ORGANIT LEGJISLATIV KRYESOR TË SHTETEVE TË BASHKUARA. Por hartuesit e Kushtetutës së ndërtuar një sistem në të cilin tri degë të fuqishme të qeverisë duke përdorur një seri të kontrolleve dhe balancave mund të kufizojë fuqinë e njëri-tjetrit. Si rezultat, ajo ndihmon për të kuptuar se si Kongresi ndërvepron me presidencën si dhe Gjykatës së Lartë, në mënyrë që të kuptojnë se si ajo funksionon si një institucion.

KARAKTERISTIKAT E KUSHTETUTES AMERIKANE? karakteristikat ekushtetutes amerikane jan: eshte kushtetuta me e shkurt ne bot eshte e perber prej 7 nenesh 27 amandamente prej te cilave 24 jan ne fuqi.

ROLIN E GJYKATES NE SHBA e ben Senati , dhe ate ne kete rast e udheheq gjykatesi i gjykates se lart . Presidenti mund te largohet nese senati voton 2/3 .

IMPEACHMENT / PADI KUNDER PRESIDENTIT KA TE DREJT TE NGRIS VETEM: dhoma e perfaqsusve. ME IMPEACHMENT KUPTOHET procesi , apo padia te cilen e ben dhoma e perfaquesve kunder presidentit. KUR PERDORET IMPIQMENTI? Procesi , apo padia te cilen e ben dhoma e perfaquesve kunder presidentit .. Presidenti mund te paditet dhe te denohet ne raste se ka bere krime , ryshfet, apo edhe kundervajtje.

MAGNA KARTA LIBERTATUM QKA PERMBAN ? 1. peticioni mbi të drejtat 1628 2. ligji mbi të drejtat (bill of right) 1688 3. habeas corpus act 1690. Të drejat me kryesore tëdeklaruara dhe të mbrojtura nga ky dokument janë: e drejta e pronësisë private, e drejta e privatsisë,e drejta e lirisë personale nga shteti kryesisht nga pushteti i Mbretit etj. magna charta ishte nje marrveshje kushtetuse ndermjet mbretit dhe feudalve qe, feudalet te kishin te drejta formale mbi

(15)

tokat e tyre, pastaj kerkonin haraq te arsyeshem qe do ja jepte kuvendi i pergjithshem i mbreteris pastaj te mbrohen nga sulmet qe do i beheshin nga mbreti etj

TEORIA JURIDIKE GJERMANE CILEN TE DREJTE E ZHVILLOI? Te drejten shteterore.

PROKLAMIMI I KUSHTETUTES NE MENYRE SOLEMNE? Proklamimi i kushtetuses behet nepermjet kuptimit Politik , pasi sipas kuptimit politik kushteta paraqet nje deklaracion te proklamuar solemnisht i cili perman rregulla ne kufizimin dhe kontrollin e e pushtetit , e sidomos ne te drejtat dhe lirit e njeriut .

ARSYET E KUSHTETUTAVE TE SHKRUARA? Disa arsye te kushtetutave te shkruara : Bejne interpretimin apo sqarimin e normave kushtetuse , qytetaret i njohin te drejtat e tyre , pastaj keshtu krijohet nje shtet me i sigurt etj! PSE KUSHTETUTA ESHTE AKTI ME I LARTE? Kushtetuta eshte ligji themelor i nje shteti dhe akti me i lart juridik i nje vendi . Ka epersi mbi te gjitha pasi ajo siguron dhe mbron interesat e pergjithshme te qytetareve . Pastaj ajo ka epersi ndaj degve te tjera , dhe te gjitha normat e tjera duhet te jene ne pajtueshmeri me kushtetuten.

KUPTIMI MATERIAL I KUSHTETUTES MERR PER BAZE: Qeshtjet (Objektin) qe e rregullon kushtetuta. ME QKA NDRYSHON KUSHTETUTA? Me ligj edhe me amandament.

SHTESA QKA PARAQET NE KUSHTETUTE?-Aneksin kushtetues. DEKLARATA ESHTE? Akt politik

KUPTIMI ME I NGUSHTE I TE DREJTES KUSHTETUESE? Dege e sistemit juridik.

NE QFARE FORMA NDRYSHOHET KUSHTETUTA? me referendum, me organ te veqant te kushtetutes edhe me organ legjislativ.

MARRËVESHJET NDËRKOMBËTARE TË RATIFIKUARA DHE NORMAT JURIDIKISHT TË DETYRUESHME TË SË DREJTËS NDËRKOMBËTARE: kanë epërsi ndaj ligjeve të Republikës së Kosovës.

E DREJTA PASIVE E VOTES: Paraqet te drejten e kandidimit personal.

KRIZA KUSHTETUESE SHFAQET KUR: Skilet kushtetuta, kur deshton nxjerrja e saj dhe kur nuk munde te zbatohet ajo.

NDRYSHIMI FAKTIK I KUSHTETUTES ESHTE: Pa u bere ndryshimi formal i kushtetutes.

SA ANTARE E PERBEJNE KESHILLIN KUSHTETUES NE FRANCE DHE CILI ORGAN KUSHTETUES I ZGJEDHE ATA: E perbjen 9 antare dhe kane mandate 9 vjeqar pa te drejte rizgjedhje, 3 antare i zgjedhe presidenti, 3 antare i zgjedh kryetari i asamblese kombetare dhe 3 antare i zgjedhe senati.

MAGNA KARTA LIBERTATUM? E ka kufizu pushtetin e monarkut dhe I ka dhen te drejta klasave tjera.

MAGNA KARTA LIBERTATUM 1215? Në vitin 1215 nxirret Karta e Madhe e Lirive me të cilën rregullohen shumë qështje veqmas kufizohet pushteti I monarkut në disa sfera. Si dokument me të cilin zbatohet supremacioni I drejtësisë në raport me pushtetin e monarkut,me këtë document parishikohet edhe e drejta e popullit në kryengritje po qe se monarku nuk I përmbahet këtij dokumenti.

KUSH E GARANTON SIGURINE KUSHTETUESE NE KOSOVE? Gjykata kushtetuese e Kosoves.

KUR GJYKATA KUSHTETUESE KA TE DREJT TE BEJ KONTROLLIN E PROJEKT AMANDAMENTEVE NE KOSOVE? Gjykata Kushtetuese e ben kontrollin e projekt - amandamenteve, atehere kur kryetari i Kuvendit te Kosoves i dorezon projekt - amandamentet ne Gjykaten Kushtetuese per vleresimin e ligjshmerise dhe

(16)

KUR PRESIDENTI KA TE DREJT TE NIS INICIATIVEN LEGJISLATIVE NE KOSOVE? Nismen per te propozuar ligje, mund ta merr Presidenti i R. te Kosoves ne fushveprimtarine e ti, Qeveria, Deputet e Kuvendit, ose me se paku 10000 qytetareve, sipas menyres se percaktuar me ligj. Ligji i miratuar ne Kuvend nenshkruhet nga kryetarit i Kuvendit dhe e shpall Presidenti i Kosoves pasi te kete nenshkruar brenda 8 diteve. Nese Presidenti i R. te Kosoves brenda 8 dite, pas marrjes se ligjit, nuk ka marre asnje vendim per shpalljen apo kthimin e tij, atehere ligji konsiderohet i shpallur pa nenshkrimin e tij dhe publikohet ne gazeten zyrtare. Ligji hyn ne fuqi 15 dite pas publikimit ne Gazeten Zyrtare, nese me ligj nuk percaktohet ndryshe.

SHKARKIMIN E GJYQTAREVE KUSH E BENE DHE PER QFARE ARSYE? Shkarkimin e Gjyqtarve e bene: Presidenti i R. te Kosoves me propozimin e Keshillit Gjyqesor te Kosoves, nese kryen ndonje veper penale te rende ose mos respektimi i detyres keto jane shkaqet apo arsyet e shkarkimit te gjyqtareve.

CILI SHTET KA KUSHTETUTE TE BUTE ?Kushtetute e bute konsiderohet ajo e cila miratohet nga organi i cili i nxjerr ligje te rendomta, sipas procedures per nxjerrjen e ligjeve te rendomta. Si Kushtetute e bute (fleksibile) konsiderohet Kushtetuta e Anglise.

PROCEDURA E EMRIMIT TE SHEFIT TE POLICISE SE KOSOVES? Komisioni për Emërime të Larta dhe

Disiplinë në Polici i propozon Ministrit te MPB-se kandidatët për emërim në pozitën Drejtor i Përgjithshëm i Policisë, ndërkaq Ministri i MPB-se i rekomandon Kryeministrit kandidatët e mundshëm për këtë post. Drejtorin e Përgjithshëm të Policisë e emëron Kryeministri, bazuar në propozimet e paraqitura nga Ministri i MPB-se. Drejtori i Përgjithshëm i Policisë emërohet për një periudhë kohore prej pesë (5) vjetësh, me mundësi vazhdimi pas çdo pesë (5) vjet, nga autoriteti që i ka emëruar. Nëse Drejtorit të Përgjithshëm i përfundon mandati në vitin kalendarik të zgjedhjeve të përgjithshme, atëherë qëndrimi i tijë në detyrë do të zgjatet në mënyrë automatike për një (1) vit pas certifikimit të zgjedhjeve.

CILI ORGAN E BEN MBIKQYRJEN E RUAJTJES SE MONUMENTEVE TRASHEGIMORE NE KOSOVE? Mbikqyrjen e bene Ministria e rinise dhe kultures, kurse ruajn KFOR ne bashkpunim me Policine e Kosoves. MENYRAT E MIRATIMIT DHE NDRYSHIMIT TEKUSHTETUTES?

Kushtetuta mund te ndryshohet permes dy akteve kushtetuse, ato jane: Me ligje Kushtetuse dhe Amandamentet Kushtetuse.

BURIMET E SE DREJTES KUSHTETUESE NE KOSOVE? Burimet formale te se Drejtes Kushtetuese ne R. e Kosoves jane: Deklarata e Pavaresise; Kushtetuta e Republikes se Kosoves; Aktet Kushtetuese; Ligjet e Kuvendit te Kosoves; Vendimet e Gjykates Kushtetuese te Kosoves; Konventat Evropiane per tedrejtat e Njeriut e specifikuar ne Kushtetute.

GJYKATA KUSHTETUESE E KOSOVES KUR U HARTU PER HERETE PARE? Per te here te pare u hartua ne vitin 1972.

POZITA E KOSOVES NE BAZE TE KUSHTETUTES SE VITIT 1974? Kosova me dispozitat e kesaj kushtetuese u percaktua si njesi autonome politike territoriale dhe si element konstituiv I federalizmit. Pozita kushtetuese juridike e kosoves sipas kushtetutes se ish RSFJ-se se vitit 1974 ne shum sfera ishte e ngjashme me poziten e republikave socialiste. Kushtetuta e RSFJ-se se vitit 1974 sikurse edhe kushtetuta e KSA te kosoves te vitit 1974 percaktojn Kosoven: a) njesi te mvetesishme politike territoriale, b) element konstituiv te federalizmit jugosllav.

KOSOVA SI NJESI E MVETSISHME TERRITORIALE? Sipas kushtetutes se ish RSFJ-se te vitit 1974 kosova ka pasur kufijt e vet territorial qe kan pasur cilsin e kufive shtetror. Si I till ky teritor eshte I pa ndashum dhe nuk mund te jet objekt I kurfar ndarjesh dhe coptimesh territoriale. Per ndryshimin e kufive ka mundur te vendos vetem populli dhe organet legjitime te kosoves.

KOSOVASI ELEMENT KONSTITUIV I FEDERALIZMIT JUGOSLLAV? Sipas zgjedhjeve te kushtetutes se RSFJ tevitit 1974 dhe kushtetutes te KSA te te njejtit vit, kosova ishte subjekt dhe element konstituiv I federalizmit jugosllav me te drejtat e ngjashme me njesit e tjera federale. Parimet kushtetuese te cilat percaktonin kosoven si element

konstituiv te federalizmit jugosllav bazohen ne: Perfaqesimin e saj ne te gjitha organet e institucioneve federative, pjesmarrjen e saj ne realizimin e funksioneve legjislative dhe funksioneve te tjera ne nivel te federates etj.

(17)

CILI SHTET KA HARTU KUSHTETUTEN ME MARRVESHJEN DERKOMBTARE? Qiproja

QFAR ESHTE ROLI KUSHTETUES I KESHILLIT GJYQESOR TE KOSOVES SIPAS KUSHTETUTES SE KOSOVES? Keshilli gjyqesor I kosoves eshte organ plotesisht I pavarur ne kryerjen e funksioneve te tij me qellim te sigurimit te nje sistemi te pavarur, te drejt, professional dhe te paanshem te drejtsis ne Kosove.

QFAR ESHTE UDHEZIMI ADMINISTRATIVE? Udhezimi eshte akt juridik normative dhe nxjerret me qellim te drejtimit, keshillimit ose dhenies se instrukcioneve te ndryshme lidhur me zbatimin e ligjit apo dispozitave tjera. Udhezimi administrative ka karakter detyrues por ne mas me te dobet se urdheresa apo rregullorja, egziston udhezimi fakultativ apo I pa detyrueshum, udhezimi nxirret nga organet me te larta qe iu drejtohen organeve me te ulta.

QFAR ESHTE DEKRETI PRESIDENCIAL SIPAS LEGJISLACIONIT NE FUQI NE KOSOVE? Dekreti eshte nje shkres apo dokument te cilen kryetari I shtetit e leshon per qellime te ndryshme qe duhet zbatuar nga organet shtetrore psh. Dekreti per emrimin e ambasadorve ne shtetet tjera etj.

SIPAS CILES FORMUL DHE NEN CILAT KUSHTE MUND TE SHKARKOHEN NGA DETYRA PROKURORET E KOSOVES? Prokuroret mund te shkarkohen vetem ne rast se: a)shkaktojn veper penale, b) nese bejn shkelje te rendit te detyres zyrtare. Propozimin per shkarkim ebene keshilli prokurorial kurse shkarkimin e bene presidenti.

PROCEDURA PER SHPALLJEN E GJENDJES SE JASHTZAKONSHME NE VEND? Kushtetuta percakton se gjendjen e jashtzakonshme e shpall Presidenti i Republikës së Kosovës, në konsultim me Kryeministrin, mund të shpallë Gjendjen e Jashtëzakonshme. Me shpalljen e Gjendjes së Jashtëzakonshme, Presidenti i Republikës së Kosovës shpallë menjëherë një dekret, i cili përcakton natyrën e gjendjes së emergjencës dhe çfarëdo kufizimi mbi të drejtat dhe liritë. Brenda dyzet e tetë (48) orësh, Kuvendi mund të japë pëlqimin me dy të tretat (2/3) e votave të deputetëve të pranishëm dhe që votojnë. Nëse nuk jepet pëlqimi, dekreti i Presidentit nuk ka forcë as efekt. Gjatë Gjendjes së Jashtëzakonshme, Kushtetuta e Republikës së Kosovës nuk suspendohet. Kufizimet mbi të drejtat dhe liritë e

garantuara me këtë Kushtetutë, bëhen vetëm deri në shkallën e nevojshme, për sa më pak kohë që të jetë e nevojshme dhe në përputhje të plotë me këtë Kushtetutë. Gjatë Gjendjes së Jashtëzakonshme, ligji për zgjedhjet e Kuvendit dhe të Komunave nuk mund të ndryshohet.

NE CILAT RASTE SHPALLET GJENDJE E JASHTZAKONSHME? Presidenti i Republikës mund të shpallë Gjendjen e Jashtëzakonshme, kur: (1) ka nevojë për masa emergjente të mbrojtjes; (2) ka rrezik të brendshëm ndaj rendit kushtetues ose sigurisë publike; (3) ka fatkeqësi natyrore, e cila prek tërë territorin e Republikës së Kosovës ose një pjesë të tij.

CILAT JAN FAZAT E SHPALLJES SE GJENDJES SE JASHTZAKONSHME (AFATET) ESE? Gjendja e Jashtëzakonshme zgjat për aq kohë sa vazhdon të kërcënojë rreziku dhe nuk mund të zgjatë më shumë se për një periudhë prej gjashtëdhjetë (60) ditësh. Me pëlqimin e shumicës së deputetëve të Kuvendit të pranishëm dhe që votojnë, Gjendja e Jashtëzakonshme, nëse është e nevojshme, mund të zgjatet për periudha pasuese prej tridhjetë (30) ditësh, por jo më shumë se për nëntëdhjetë (90) ditë shtesë gjithsej. Kuvendi mund të vendosë kufizime të tilla, sipas nevojës, për sa i përket kohëzgjatjes dhe shkallës së Gjendjes së Jashtëzakonshme. Kur Presidenti konstaton se rreziku ndaj Republikës së Kosovës është i natyrës së jashtëzakonshme, Kuvendi mund të vendosë që Gjendja e

Jashtëzakonshme të zgjasë më shumë se njëqind e pesëdhjetë (150) ditë, vetëm nëse për të votojnë dy të tretat (2/3) e të gjithë deputetëve të Kuvendit.

KUR GJYKATA KUSHTETUESE KA TE DREJT TE BEJ KONTROLLIN E PROJEKT AMANDAMENTEVE NE KOSOVE? Gjykata kushtetuese kontrollin e projekt-amandamenteve e ben ateher kur kryetari I kuvendit I dorzon projekt-amandamentet ne gjykaten kushtetuese per vlersimin e ligjshmeris dhe kushtetutshmeris para miratimit te tyre ne kuvend.

QFAR SISTEMI TE ORGANIZIMIT TE EGZEKUTIVIT PERCAKTON KUSHTETUTA E KOSOVES? Kosova eshte sistem bicefal.

PJESA HYRSE DHE KONSTITUIVE E DEKLARATES SE PAVARSIS SE KOSOVES? Pjesa hyrse, pasi qe ne hyrjet e deklarates riafirmohet deshira per integrime euroatlantike theksohet se kosova eshte nje rast special qe del nga

(18)

shperberja jokonsensuale e jugosllavis dhe nuk paraqet prosedan per cilendo situate tjeter. Pjesa konstituive e deklarates permban elementet thelbsore te deklarimit te pavarsis dhe percaktimit te vlerave kryesore te shtetit te ri. PARIMET NE KUSHTETUTEN E KOSOVES (NJEREN PREJ TYRE ME FOL GJERSISHT)? Kushtetuta e kosoves proklamon keto parime kryesore: a) parimi I supremacis se kushtetutes, b) parimi I sundimit te ligjit, c) parimi I

enumeracionit taksativ te juridiksionit kushtetues, d) parimi I demokracis kushtetuese dhe parlamentare, e) parimi I ndarjes dhe kontrolleve te pushteteve, f) parimi I diskriminimit pozitiv etj.

PARIMI I NDARJES DHE KONTROLLIT RECIPROK TE PUSHTETEVE – ndarja dhe kontrolli I pushteteve perben nje nder parimet krysore te demokracis. Ne kosove ndarja e pushteteve behet ne ket menyr: pushteti legjislativ bartes I te cilit eshte parlamenti, pushteti egzekutiv bartes I te cilit eshte qeveria e kosoves, pushteti gjyqesor bartes te te cilit jan gjykatat e kosoves.

RAPORTI I KUSHTETUTES ME PAKON E AHTISARIT? Perfundimisht ne relacionin ne mes te pakos dhe

kushtetutes eshte me rendsi fakti se kushtetuta e kosoves eshte e shkruar e tera ne frymen e pakos se Ahtisarit duke ju nenshtruar ne mas te madhe asaj.

KUSHTETUTA E REP.SE KOSOVES DEFINOHET SI: republike parlamentare

E DREJTA E RIKTHIMIT TE LIGJIT NE PARLAMENT BEHET NGA PRESIDENTI BRENDA AFATIT PREJ: Tete (8) diteve nga data e dorzimit te tij ne presidence.

CILAT NGA SHTETET NE VIJIM NJIFET QE MIRATOI KUSHTETUTEN PERMS REFERENDUMIT: Franca. CILAT NGA SHTETET NE VIJIM NIFET PER KUSHTETUTE TE FORTE (RIGJIDE): SHBA

QDOKUSH QE AKUZOHET PER VEPER PENALE, GEZON TE DREJTA MINIMALE NE VIJIM: (1) Të njoftohet menjëherë në gjuhën që kupton, për natyrën dhe shkakun e akuzës kundër

saj/tij; (2) Të njoftohet për të drejtat e tij/saj sipas ligjit; (3) Të ketë kohë, mundësi dhe mjete të mjaftueshme për të përgatitur mbrojtjen e vet; (4) Të ketë ndihmën pa pagesë të një përkthyesi, kur nuk flet ose nuk kupton gjuhën në të cilën zhvillohet gjykimi; (5) Të ketë ndihmën e një mbrojtësi që e zgjedh, të komunikojë lirisht me të dhe, nëse nuk ka mjete të mjaftueshme, t’i sigurohet mbrojtja falas.

GJYKATAT E RREGULLTA NE KOSOVE: Jane kushtetutshmerisht te detyruara ti permbahen praktikes gjygjsore te gjykates europiane per te drejtat e njeriut.

GJYKATA KUSHTETUSE E KOSOVES BENE RISHIKIMI E KUSHTETUTSHMERISE SE AMANDAMENTEVE KUSHTETUSE: Per pajtueshmerin me te gjitha dispozitat kushtetuse te kushtetutes se kosoves

EMRIMI FILLESTAR I GJYQTARVE SIPAS KUSHTETUTES SE KOSOVES BEHET PER NJE MANDATE: (3) trevjeçar. Në raste të riemërimit, mandati është i përhershëm deri në moshën e pensionimit, sikurse është përcaktuar më ligj, përveç nëse shkarkohet në pajtim me ligjin.

KOMPETENT PER TRANSFERIMINE GJYQTARVE SIPAS KUSHTETUTES SE KOSOVES ESHTE: Këshilli Gjyqësor i Kosovës është përgjegjës për transferimin dhe për procedurën disiplinore kundër gjyqtarëve.

QFARE EDHTE ROLI KUSHTETUES I KSHILLIT GJYQSOR TE KOSOVES SIPAS KUSHTETUTES SE KOSOVES? Kshilli gjyqesor I kosoves eshte organ plotesisht I pavarur ne kryerjen e funksioneve te tij me qellim te sigurimit te nje sistemi te pavarur, te drejt, te qasshem, professional dhe te pa anshem te drejtsis ne kosove.

CILAT ISHIN DEFEKTET (MANGESIT) E REZULUTES 1244? a) me shum eshte marr me pasojat e krizes se sa me burimet e saj, b) ka sanksionuar gjendjen e status quos,

c) nuk e ka njohur gjendjen e me parshme te shpallur me referendum.

RATIFIKIMI I MARRËVESHJEVE NDËRKOMBËTARE: Kuvendi i Republikës së Kosovës me votat e (2/3) e të gjithë deputetëve ratifikon marrëveshjet ndërkombëtare për këto çështje:

(19)

(1) territorin, paqen, aleancat, çështjet politike dhe ushtarake, (2) të drejtat dhe liritë themelore,

(3) anëtarësimin e Republikës së Kosovës në organizata ndërkombëtare.

(4) marrjen përsipër të detyrimeve financiare nga ana e Republikës së Kosovës.

CILI ORGAN KUSHTETUES NE KOSOVE EDHTE KOMPETENT PER RATIFIKIMIN E MARRVESHJEVE NDERKOMTARE PER TRANSPORT NDERKOMTAR RRUGOR DHE MALLRA? Keto lloj marrëveshje ndërkombëtare, ratifikohen pas nënshkrimit nga Presidenti i Republikës së Kosovës.

NJE MARRVESHJE E RATIFIKUAR NDERKOMTARE SIPAS KUSHTETUTES SE KOSOVES: Ka epersi ndaj ligjit po jo ndaj kushtetutes.

RAPORTI I KUSHTETUTES ME PAKON E AHTISARIT ? Perfundimisht ne relacionin ne mes te pakos se Ahtisarit dhe kushtetutes eshte me rendsi fakti se kushtetuta e rep. se kosoves eshte e shkruar e tera ne frymen e pakos se

Ahtisarit duke iu nenshtruar ne mas te madhe asaj.

CILI ORGAN KONTROLON DHE MBIKQYRE POLITIKAT E INSTITUCIONEVE TE SIGURISE SIPAS

KUSHTETUTES SE KOSOVES? Kuvendi i Republikës së Kosovës mbikëqyr buxhetin dhe politikat e institucioneve të sigurisë, sikur rregullohet me ligj.

JANE TE NJOHURA DISA FORMA KUSHTETUESE TE MBROJTJES SE KUSHTETUESHMERISE DHE LIGJSHMERISE: 1. Mbrojtja e kushtetutes nga organi perfaqesues – psh. Parlamenti, 2. Mbrojtja e kushtetutes nga gjykatat e rregullta – psh. Gjykata supreme ne (SHBA), 3. Mbrojtja e kushtetutes nga nje organ i veqante kushtetues – psh. Keshilli kushtetues ne (France), 4. Mbrojtja e kushtetutes nga ana e gjykatave kushtetuese, 5. Mbrojtja dhe interpretimi i kushtetutes nga institucionet dhe mekanizmat nderkombetare qe zbatohet ne vendet me administrim nderkombetar, ku prezenca nderkombetare ka te drejtat perfundimtare ne interpretimin e kushtetutave te orkestruara te ketyre shteteve, psh. Bosnje dhe ai i Kosoves me kornizen kushtetuese.

CILI ESHTE ROLI I KOMISIONEVE FUNKSIONALE NE KUVENDIN E KOSOVES NE PROCEDUREN E SHQYRTIMIT TE PROJEKT-LIGJEVE? Rregullorja e Punës e Kuvendit të Kosovës parasheh që komisionet parlamentare duhet të takohen së paku dy herë në muaj.

Çdo komision brenda fushës së tij të përgjegjësive ka autoritet për të mbikëqyrur zbatimin e ligjeve nga Qeveria e Kosovës respektivisht nga ministritë përkatëse.

KUORUMI është numri i domosdoshëm i anëtarëve të komisionit që duhet të jenë prezentë për të mbajtur mbledhjen. Shumica (50%+1) e anëtarëve të komisionit përbëjnë kuorumin.

PERKUFIZIMI I KUVENDIT SIPAS KUSHTETUES SE KOSOVES: Kuvendi eshte institucioni me i larte perfaqesues dhe ligjevenes i R. Kosoves, Kuvendi ka strukture njedhomeshe (Unikamerale) dhe perbehet nga 120 Deputet te zgjedhur me votim te fshehte, bazuar ne sistemin prporcional me lista te hapura. 100 Deputet, te partive, koalicioneve, iniciatives qytetare shqiptare, 10 Deputet te partive, koalicioneve, iniciatives qytetare serbe, 10 Deputet komunitetev tjera, 1 Rom , 1 Ashkali, 1 Egjiptian, 3 Boshnjak, 2 Turq, 1 goran dhe 1 Deputet ai kumunitet qe ka me shume votues.

NË FRANCË PUSHTETI ekzekutiv është bicefal. Qeveria është heterogjene dhe funksionon si qeveri e koalicionit. NË ANGLI QEVERIA ZGJEDHET nga Dhoma e Komunave me propozim tëKryeministrit dhe është homogjene. Ndër sa në Francë Presidenti e zgjedhkryeministrin, i cili më pas e përpilon listën e ministrave të tjerë, listëe cila pas përpilim it ratifikohet nga preidenti Republikës. Në Anglikryeministri zgjedhet drejtëpërdrejtë nga populli.

PUSHTETI EKZEKUTIV MONOCEFAL është kur shefi i shtetit është bartës i vetën i tërëpushtetit ekzekutiv dhe njëkohësisht është shef i qeverisë si p.sh SHBA.

PUSHTETI EKZEKUTIV BICEFAL është kur dy organe të larat shtetërore e ushtrojnëparalelisht funksionet ekzekutive. Në këto shtet roli i shefit të shtetit është formalndërsa bartës i vërtetë i pushtetit ekzekutiv është qeveria. (sistemet parlamentare) si psh. Kosova.

Figure

Updating...