E DREJTA E DETYRIMEVE
NOCIONI, LËNDA, SISTEMI DHE RËNDËSIA E SË DREJTËS SËDETYRIMEVE
Nocioni : E drejta e detyrimeve është e drejtë pozitive,e cila paraqet tërësinë e normave juridike që i rregullojnë marrëdhëniet e detyrimeve, të cilat janë
marrëdhënie juridike, në të cilat një subjekt që quhet kreditor, ka të drejtë të kërkojë nganjë subjekt tjetër që quhet debitor, një dhënie - dare, bërje - facere,mosbërje - et non facere, dhe një pësim - pati, për të cilën gjë ky subjekt është i detyruar ti përmbahet sjelljes së tillë.
Termi e drejta e detyrimeve ka dy kuptime:
E drejta e detytimeve në kuptimin objektiv - paraqet grupin e rregullave me anën e të cilave rregullohen qëndrimet e pjesëmarrësve në marrëdhëniet e tyre tëndërvetshme të detyrimeve, kurse
E drejta e detytimeve në kuptimin subjektiv - paraqet pushtetin subjektiv, të cilin pjesëmarrësit e nxjerrin nga e drejta objektive.
Subjektet në të drejten e detytimeve janë ndërmarrësit dhe individët.
Lënda - lëndë e së drejtes es detytimeve është vet detyrimi - quid obligatio. Sjellja e debitorit, prej të cilit kërkon diçka kreditori, është lëndë e së drejtes sëdetyrimeve, që kjo mund të përmbajë ndonjë dhënie, bërje, mosbërje ose pësim. Pra, mund të thuhet së lënda është prestim që duhet të paguajë debitori, i cili parimisht ka karakter pasuror.
Sistemi - e drejta e detytimeve ndahet në dy pjesë: pjesa e përgjithshme dhe ajo eveçantë.
Pjesa e përgjithshme trajton çështje të përgjithshme dhe institutet themelore të kësaj dege, ku hyjnë, nocioni, elementet, karakteristikat,burimet, efektet,
ndërrimi i subjekteve në marrëdhëniet e detyrimeve, dheshuarja e detyrimeve.
Në pjesën e veçantë bëjnë pjesë rregullat, të cilat u përkasin llojeve të veçanta të kontratave me emër. Ndarja e këtyre kontratave është bërë sipas efekteve të tyre. Sipas kësaj ndarjeje të gjitha kontratat e detyrimeve klasifikohen në pesë grupe:
1. Kontratat mbi tjetërsimin e sendeve / të drejtave (janë: kontrata mbi shitjen, mbi këmbimin, dhe kontrata mbidhuratën);
2. Kontratat e sendeve dhe të të drejtave (kontrata mbi qiranë, mbi shërbimin dhe mbi huanë);
3. Kontratat mbi shërbimet (kontrata mbi veprën, mbi autorizimin, dhe mbi depoziten);
4. Kontratat mbi bashkësinë pronësore dhe të punës (kontrata mbi ortakërinë); dhe 5. Kontratat aleatore, (kontrata mbi lojën dhe kushtin, kontrata mbi sigurimin dhe kontrata mbi mbrojtjen epërjetshme).
BURIMET E SË DREJTES SË DETYRIMEVE
Ndahen në dy grupe: në burime formale dhe në burime materiale.
Burimet formale - janë ato forma të ndryshme me të cilat shprehet vullneti, janë: kushtetuta dhe ligji për detyrimet e Kosovës. Ligji për detyrimet e
Kosovës (LMD) është burimi më i rëndësishëm formal për të drejtën
edetyrimeve. Është miratuar me 27.7.2004. Me këtë ligj në mënyrë unike rregullohet materia e së drejtës së detyrimeve. Ligji përmban 1372 nene dhenë tërësi përfshinë materien e detyrimeve.
Parimet kryesore në të cilat mbështetet LMD janë: parimi i ndalimit të
keqpërdorimit të të drejtave, autonomia e vullnetit, doket e mira afariste, parimi i ndërshmërisë dhendërgjegjshmërisë, parimi i ndalimit të shkaktimit
të dëmit, detyra e përmbushjes së detyrimit, kujdesi i duhur.
Burimet materiale - janë ato fakte juridike relevante, me të cilat mund të
krijohen marrëdhëniet e detyrimeve, të ndryshohen dhe të shuhen ato. Këtofakte janë: kontrata, shkaktimi i dëmit, pasurimi i pabazë, gjerimi i punëve të huaja pa porosi dhe shprehja e njëanshme e vullnetit.
NOCIONI, KARAKTERISTIKAT DHE KLASIFIKIMI I DETYRIMEVE Nocioni i detyrimeve - e drejta e detyrimeve, si degë e së drejtës, merret me studimin e marrëdhënieve të detyrimeve të cilat janë
marrëdhënie juridike ndërmjet kreditorit dhe debitorit, ku kreditori ka të drejtë të kërkojë nga debitori një bërje, veprim, mosveprim, dhënie, ose pësim. Fjala detyrim shpreh kuptimin e fjalës latine “obligatio” dmth lidhje me hallkë mes debitorit dhe kreditorit.
Në kuptimin e gjerë, detyrimi paraqet marrëdhëniet juridike ndërmjet dy ose më shumë subjekteve, në mbështetje të të cilave një subjekt (kreditori) ka të drejtë të kërkojë prej subjektit tjetër (debitorit) që ai të kryej diçka ose të heqë dorë nga kryerja e ndonjë veprimi, të cilin ka të drejtë ta bëj.
Në kuptimin e ngushtë, fjala detyrim dmth, borxh - detyrë e debitorit, por
shikuar nga aspekti i kreditorit, detyrimi dmth, e drejtë për të kërkuar - kërkesë. Detyrime quhen edhe letrat me vlerë, letrat e prurësit, të cilat jepen me rastin e regjistrimit të huave publike.
Karakteristikat e detyrimeve - detyrimet janë marrëdhënie juridike, janë marrëdhënie ndërmjet subjekteve të caktuara, janë marrëdhënie me përmbajtje të caktuar, janë marrëdhënie që kanë vlerë të caktuar pasurore,dhe janë marrëdhënie me karakter relativ.
Detyrimet janë marrëdhënie me karakter juridik - dmth se janë të
rregulluara në mbështjetje të rregullave juridike. Karakteri juridik i detyrimit dmth, që marrëdhënia e krijuar ndërmjet pjesëmarrësve jo vetëm që është
rregulluar sipas të drejtës, por edhe gëzon mbrojtje juridike ose sanksion juridik, dmth se pjesëmarrësi i detyrimeve ka të drejtë të përdorë mjete dhune për
realizimin e të drejtave të veta. Mjet tipik për mbrojtjen e detyrimeve është padia civile - actio, me të cilën kreditori kërkon të vërtetohet ekzistimi i së drejtës së tij në marrëdhëniet e detyrimeve, me të cilën urdhërohet debitori që në afatin e caktuar ta përmbushë detyrën e vet ndaj kreditorit, e nëse këtë ai nuk e bën vullnetarisht në afatin e caktuar, gjykata me mjete të shtrëngimit do ta detyrojë debitorin ta përmbushë detyrimin.
Mjete tjera janë: kundërshtimi - exceptio, kthimi në gjendjen e mëparshme - restitutio inintegrum. Këto detyrime që gëzojnë sanksion, janë
mund të realizohen me mjete juridike, e këto janë detyrimet natyrale - obligationes naturales.
Detyrimet janë marrëdhënie ndërmjet subjektëve të caktuar – kjo karakteristikë e detyrimit do të thotë se çdo pjesëmarrës në marrëdhëniet e detyrimeve ka pozitë të caktuar juridike. Këtu duhet të ekzistojnë së paku dy subjekte në role të caktuara, një subjekt quhet kreditor (sipas foljes credo - për të besuar dhe creditum - besim) dhe subjekti tjetër që quhet debitor(debeo - për të pasur borxh dhe debitum - borxh). Për debitorin detyrimi është detyrë, borxh dhe ai është subjekt pasiv në marrëdhëniet e detyrimit, kurse kreditori është aktiv pasi që ka të drejtën e kërkesës.
Detyrimet janë marrëdhënie me përmbajtje të caktuar -
nga përmabajtja e marrëdhënies së detyrimit ndërmjet kreditorit dhe debitorit përcaktohet se cilit lloj të marrëdhënies se detyrimit i takojnë ato, dmth, se kemi të bëjmë memarrëdhënie të detyrimit nga kontrata e shitjes, qirasë , veprës apo e shërbimit,etj. Detyra e debitorit ndaj kreditorit mund të rrjedhë nga ndonjë dhënie,veprim, mosveprim ose pësim. Përmbajtja e detyrimeve duhet të jetë në pajtim me parimet kushtetuese, dispozitat dhunuese dhe me normat e moralit.
Detyrimet janë marrëdhënie me karakter relativ - çdo marrëdhënie e
detyrimeve ka karakter inter partes (me përjashtim të kontratës në dobi tëpersonit të tretë). Në marrëdhëniet e detyrimeve, për realizimin e së drejtës së vet kreditori mund ti drejtohet vetëm debitorit e jo ndonjë subjekti tjetër.
Ekzistojnë raste kur e drejta relative shndërohet në të drejtë absolute, psh,kur lidhet kontrata për shfrytëzimin e tokës bujqësore e cila regjistrohet në librat e tokës, kur e drejta e parablerjes regjistrohet në librat publikë kakarakter ndaj personave të tretë, kur lidhet kontrata në dobi të personit të tretë në
kontratën mbi licencën kur lidhet kontrata kolektive e punës me ç’rast kontrata krijon detyrim ndaj atyre që nuk kanë marrë pjesë në lidhjen e kontratës.
Detyrimet janë marrëdhënie me karakter pasuror - parimisht çdo marrëdhënie e detyrimeve mund të vlerësohet me para. Karakteri material I marrëdhënieve të detyrimeve paraqitet në ato raste kur mosekzistimi i detyrës nga ana e debitorit do ti shkaktojë dëm kreditorit dhe do ta detyronte debitorin që të bëj dëmshpërblimin i cili bëhet me para.
Vetit ë e detyrimeve të plotfuqishme - janë: detyrimi të jetë i mundshëm, i caktuar dhe i lejueshëm.
Detyrimi është i mundshëm - në rast se debitori detyrohet për diçka që nuk është e mundshme të bëhet (rregulla - imposibilum nulla est obligatio dhe ultrapose nemo tenetur ( nuk ka detyrim nëse debitori detyrohet për diçka që nuk është e mundshme të bëhet)).
Sipas natyrës, pamundësia mund të jetë: objektive, subjektive, fillestare, e mëvonshme, e natyrës fizike dhe juridike.
Pamundësia objektive ekziston kur detyrimi objektivisht nuk mund të ekzekutohet, psh, kur dikush merr detyrimin të fluturojë pa mjete të caktuara ose të caktuara ose ta kalojë lumin pa mjete përkatëse, etj.
Pamundësia subjektive është kur detyrimi është i atillë që debitori i caktuar nuk mund ta ekzekutojë, por mund ta ekzekutojnë subjektë të tjerë, psh, kurdebitori merr detyrën që t’ia punojë një skulpturë kreditorit, e ai nuk është skulptor). Pamundësia fillestare e detyrimit ekziston kur në çastin e krijimit detyrimi është i pamundshëm. Ky rast ekziston kur krijohen detyrime kundër ligjit.
Pamundësia e mëvonshme ekziston kur në çastin e krijimit detyrimi ka qenë I mundshëm, por në çastin e ekzekutimit është bërë i pamundshëm. Nëse debitori është fajtor për pamundësinë për ekzekutim, psh, e ka shkatërruar sendin individualisht të caktuar, detyrimi krijon efekt dhe debitori është i detyruar që në vend të detyrimit të mëparshëm, t’ia shpërblejë kreditorit dëmin që ky e ka pësuar, por, nëse kjo pamundësi është shkaktuar për shkak të fuqisë madhore, detyrimi nuk ekziston më.
Pamundësia fizike ekziston kur debitori nuk mund ta përmbushë detyrimin sepse sendi është zhdukur, psh, debitori ka pasur për detyrë t’ia dorëzojë sendin individualisht të caktuar, por ky është shkatërruar nga rrufeja. Por nëse debitori është fajtor, atëherë ai bën shpërblimin.
Pamundësia juridike paraqitet kur detyrimi nuk mund të ekzekutohet përshkaqe juridike, psh, debitori detyrohet që kreditorit t’ia dorëzojë sendin jashtë qarkullimit juridik (armët e zjarrit, helmet, etj.). Detyrimi i këtillë nuk është i plotëfuqishëm. Detyrimi është i caktuar - nëse kreditori dhe debitori e dinë se cilat janë të drejtat dhe detyrat e tyre në ato marrëdhënie. Lënda e detyrës
së debitorit mund mund të jetë: e caktuar plotësisht dhe e caktueshme. Detyrimi është i lejueshëm - nëse është në pajtim me rregullat
kushtetuese,ligjore dhe me normat e moralit shoqëror. Nëse krijohen marrëdhënie detyrimesh të palejueshme, këto marrëdhënie nuk krijohen efekte juridike.
Klasifikimi i detyrimeve – detyrimet klasifikohen:
Sipas kriterit të karakterit juridik të detyrimeve: në detyrime civile dhe natyrale, Sipas lëndës së ekzekutimit: në detyrime negative dhe pozitive,
Sipas asaj se a do të dorëzohet sasia e caktuar e parave ose sendi i caktuar: në detyrime me para dhe jo me para,
Sipas kohëzgjatjes se prestimeve: në detyrime të përhershmedhe të përkohshme, Sipas caktueshmërisë së detyrimit: në individuale dhe gjenerike,
Sipas shumicës së objekteve dhe subjektëve: në detyrime të përbëra prej shumë objektesh ku bëjnë pjesë: detyrimet fakultative, alternative dhe kumulative, kurse detyrimet me shumë subjektë klasifikohen në detyrime të përbëra, aktive
dhe passive, Sipas subjektit që e ekzekuton detyrimin: në detyrime thjeshtë personale dhe jopersonale.
Llojet e detyrimeve sipas karakterit juridik - detyrimet civile janë ato që mund të realizohen me mjete të dhunës nëse debitori nuk e përmbush detyrimin e vet. Titullari i së drejtës ka të drejtë që me anë të padisë, ose me
kundërshtim apo me mjete tjera, të kërkojë realizimin e kërkesës së vet. Si detyrime civile paraqiten: e drejta e mbajtjes, e drejta e shitësit që të kërkojë çmimin, e drejta e porositësit që të kërkojë që puna të kryhet me kohë, etj.
Detyrimet natyrale - janë detyrimet të cilat gëzojnë sanksion juridik, që nuk mund të realizohen me mjete juridike (obligationes naturales), e këto raste janë: detyrimet që rrjedhin nga rastet kur për krijimin e tyre nuk është respektuar forma, detyrimet që i janë falur debitorit në procedurën e falimentimit dhe me pajtimin me dhunë të kreditorëve, detyrimet nga kontratat që kanë lidhur personat e paaftë për të vepruar si subjektë të mitur, ose subjekteve që iu është marrë aftësia për të vepruar, kërkesat që janë parashkrir, etj.
Llojet e detyrimeve sipas lëndës së ekzekutimit - detyrimet pozitive janë ato ku debitori është i detyruar të sillet aktivisht, të ndërmarrë ndonjë veprim, bërje ose mosbërje - in faciendo.
Detyrimi pozitiv ekziston për blerësin – që t’ia paguajë shitësit çmimin e shitjes, për shitësin - që t’ia dorëzojë sendinblerësit, etj.
Detyrimet negative janë detyrimet të cilat përbëhen nga fakti i mosveprimit ose pësimi.
Kështu ndodhë: kur një subjekt i detyrohet tjetrit se nuk do të ndërtojë ndonjë objekt banimi në tokën e vet ose kur një subjekt obligohet ndaj tjetrit që ai mund të kalojë nëpër tokën e tij.
Llojet e detyrimeve sipas asaj se a dorëzohet sasi e caktuar parash osesendesh të caktuara - detyrim me para është pagimi i çmimit sipas
kontratës mbi qiranë nga ana e qiramarrësit, në kontratën mbi huanë huamarrësi mund t‘ia kthejë huanë huadhënësit, etj. Detyrimet me para kanë rëndësi të
veçantë në aspektin e pagimit të kamatës për vonesë, të kamatës kontraktore, në aspektin e përmbushjes se detyrimit para afatit, vendit të përmbushjes, etj. Në këto detyrime ndalohen pjesëmarrësit që të kontraktojnë klauzola për pagesë me ar, klauzola valutare dhe klauzolat e indeksit. Ndodhë që nga çasti i krijimit të detyrimit e deri në ekzekutimin e tij rritet ose zvogëlohet fuqia blerëse e parasë. Për këtë arsye janë paraqitur dy teori: teoria e nominalizmit monetar dhe teoria e valorizmit monetar. Sipas teorisë se nominalizimit monetar, debitori duhet të paguajë vlerën e parave që kanë pasur në çastin e krijimit të detyrimit, pa marrë parasysh rritjen ose uljen e fuqisë blerëse të parasë. Sipas teorisë së valorizimit monetar, debitori duhet të ekzekutojë ose të dorëzojë vlerën e parave në çastin kur e përmbush detyrimin, dmth, se emerr parasysh rritjen ose uljen e fuqisë blerëse të parasë. Kjo teori është miratuar në Ligjin për Detyrimet të Kosovës - 2004. është rregull e përgjithshme që, nëse
shkaktohet vonesa në detyrimet me para, paguhet kamata. Ekzistojnë disa lloj kamatash: ligjore, kontraktore dhe për vonesë. Anatocizmi ose kamata mbi kamatën është e ndaluar me dispozitë ligjore. Detyrimet jo me para janë ato
detyrime në të cilat debitori është i detyruar tëdorëzojë sendin e caktuar ose të kryejë veprimin e caktuar.
Llojet e detyrimeve sipas saktësimit të detyrimit - detyrimet individuale janë ato në të cilat debitori ka borxh të përmbushë prestimin e caktuar, dorëzimin e sendit të caktuar ose kryerjen e veprimit të caktuar. Lëndë është sendi individualisht i caktuar (res in specie), i pazëvendësueshëm. Detyrimet gjenerike janë ato detyrime lënda e prestimit e të cilave është caktuar sipas llojit, gjinisë (res in genere), ashtu që detyrimi mund të përmbushët pas dorëzimit të çfardo sendi të atij lloji të sendit i cili është lëndë e
detyrimit (send i zëvendësueshëm), psh, kur debitori është i detyruar të dorëzojë 100kg grurë.
Llojet e detyrimeve të përbëra prej shumë objektesh - detyrimi kumulativ ekziston kur debitori ka borxh shumë sende të ndryshme dhe
konsiderohet se detyrimi është përmbushur nëse ai kreditorit ia ka dorëzuar të gjitha sendet,psh, kur debitori i ka borxh të dorëzojë sendin e caktuar ose sasinë e caktuartë parave ose të kryejë veprimin e caktuar. Ky detyrim konsiderohet i përmbushur kur dorëzohen të gjitha sendet e detyrimit, pra, kur përmbushet në tërësi. Detyrimet alternative janë ato detyrime ku detyrimi përbëhet prej shumë lëndëve, ku debitori është i obliguar të dorëzojë njërin prej tyre dhe të konsiderohet se obligimi është përmbushur, psh, kur debitori ka borxh një televizor ose 1,000$, 100 litra verë, e nëse debitori e bën dorëzimin e njërit prej tyre, konsiderohet se e ka përmbushur detyrimin e vet.
Detyrimet fakultative janë ato ku debitori ka borxh një lëndë të caktuar, por mund të lirohet nga detyra e vet duke dorëzuar ndonjë lëndë tjetër. Në këto detyrime një lëndë është in obligatione e shumë lëndë janë in sulutione “debitorit i njihet kjo e drejtë e zëvendësimit të lëndës së detyrimit me lëndë tjetër derisa në proceduren e përmbarimit kreditorit nuk i përmbushet detyrimi”.
Llojet e detyrimeve në shumë subjekte (solidare) - solidare janë ato detyrimetë përbëra në të cilat ka shumë subjekte, qoftë në anën e debitorit, apo në anën e kreditorit dhe që detyrimi edhe pse i ndashëm, paguhet në tërësi. Këto detyrime mund të krijohen sipas ligjit, kontratës apo testamentit. Këto detyrime ndahen në aktive dhe pasive, sipas asaj se a ka më shumë subjektënë anën e kreditorit apo të debitorit. Detyrimet solidare aktive janë ato në të cilat ka shumë kreditorë dhe një debitor, në të cilat secili kreditor është I autorizuar të kërkojë pagimin e tërë detyrimit dhe kur e merr kërkesën një kreditor, detyrimi shuhet edhe për kreditorët tjerë. Solidariteti aktiv nuk mundtë supozohet, por parashihet me ligj ose me kontratë. Ky solidaritet krijon efekt të dyfishtë: 1. efekti në marëdhëniet midis kreditorëve dhe njërit debitor (në këto detyrime ka aqë kërkesa sa ka kreditor , por çdo kreditor ka të drejtëtë kërkojë pagimin e kërkesës në tërësi, dhe në rast se paguhet detyrimi shuhet ndaj kreditorëve tjerë. Debitori ka të drejtë t’ia bëj pagesën cilit do kreditor), dhe
2. në marrëdhëniet midis kreditorëve, pasi që realizojnë pagesën për kërkesën e tyre (nëse paguhet kërkesa ndaj njërit kreditor, detyrimi shuhet edhe për kreditorët tjerë. Kreditorët mund ta ndajnë kërkesën e paguar në pjesë të barabarta).
Detyrimet solidare pasive janë ato detyrime të përbëra, ku ekzistojnë shumë debitorë e një kreditor dhe secili debitor është i detyruar që të paguajë tërë detyrimin dhe pas pagimit detyrimi shuhet edhe për debitorët tjerë solidarë. Ky solidaritet mund të krijohet në bazë të ligjit, kontratës dhe testamentit.
Si raste të rëndësishme të detyrimeve solidare pasive janë: kur prindërit dhe fëmijët përgjigjen solidarisht për dëmin e shkaktuar nga i mituri; kur ka shumë nënshkrues të kambialit, kur shumë vetë e marrin rolin e dorëzanit, etj. Ky solidaritet u ofron kreditorëve sigurinëe pagimit të borxhit. Rreziku i insolvencës (zhytja në borxhe) të njërit nga debitorët solidarë nuk e godet kreditorin por debitorët tjerë solidarë.
Këtodetyrime krojojnë dy lloj efektesh:
1. Efektin midis shumë debitorëve dhe një kreditori (kreditori mund të kërkojë pagimin e borxhit nga çdo debitor, dhe nëse njëri debitor e paguan borxhin në tërësi, debitorët tjerë lirohen nga detyrimi), dhe
2. Efektin në marrëdhëniet midis debitorëve pas kryerjes së pagimit (kur pagesa bëhet nga njëri debitor, detyrimi shuhet edhe për debitorët tjerë. Në këtë rast barra e borxhit të paguar duhet të ndahet ndërmjet debitorëve solidarë).
Llojet e detyrimeve sipas kohëzgjatjes së prestimeve - detyrimet e përkohshme janë ato ku debitori detyrohet ta përmbushë detyrimin në një çast. Detyra e debitorit përbëhet prej një bërje ose lëshimi, psh, detyra e shitësit që të dorëzojë sendin në pronësi të blerësit, detyrat e blerësit që të paguajë çmimin. Detyrimet sukcesive janë detyrime të përhershme ku debitori detyrohet që veprimin ta përmbushë në intervale të caktuara, psh, pagimi i qirasë në
kontratën mbi shfrytëzimin e banesës, e cila bëhet për çdo muaj në fillim të muajit. Detyrimet me prestime të përhershme janë ato ku debitori është i detyruar që kreditorit ti bëjë ose mos bëj diçka brenda një kohe të gjatë, psh, të kontrata e shitjes kur çmimi paguhet në kiste, etj.
Llojet e detyrimeve sipas subjektit që e ekzekuton detyrimin -
detyrimet thjeshtë personale (obligationes intuita personae), janë ato që lidhen për cilësitë personale të debitorit, të cilat është i detyruar ti kryejë vetë debitori, e jo ndonjë subjekt tjetër në vend të tij, psh, detyra e piktorit që të punojë portretin e kreditorit, etj. Këto detyrime nuk mund të cedohen (barten) ose të trashëgohen, për këto nuk mund të hyhet dorëzan dhe nuk mund të bëhet ndërrimi i debitorit me marrjen e borxhit. Detyrimet jopersonale janë ato të cilat nuk janë të lidhura për subjektin e debitorit dhe ato mund ti përmbushëedhe dikush tjetër në emër dhe në vend të debitorit, psh, në kontraten mbi shitjen, detyrën e shitësit që ti dorëzojë sendin blerësit mund ta bëj edhe dikush tjetër në vend të tij. Pra, këto detyrime mund të cedohen dhe tëtrashëgohen.
BURIMET E SË DREJTËS SË DETYRIMEVE KONTRATAT E DETYRIMEVE
Nocioni - kontrata është burim kryesor dhe më i rëndësishëm i marrëdhënieve të detyrimeve, është marrëveshje e dy a më shumë personave që ka
për qëllim të krijojë, të ndryshojë ose të shuajë një marrëdhënie juridike të detyrimit. Kontrata hyn në grupin e punëve juridike të dyanshme, është instrument juridik, me të cilin krijohen detyrime me vullnetin e palëve kontraktuese. Me anë të kontratës rregullohen marrëdhëniet e pjesëmarrësvenë qarkullimin e mallrave dhe në dhënien e shërbimeve.
Fusha e zbatimit të kontratës - kontrata zbatohet gati në të gjitha degët e së drejtës, përveç në të drejtën penale. Në të drejtën e punës, kontrata gjen shprehje në marrëdhëniet rreth punës, në kontratën kolektive të punës, kontraten rndërmjet punëdhënësit dhe punëmarrësit, në të drejtën ekonomike më se shumti zbatohet
kontrata për qarkullimin e mallrave dhe shërbimeve, në tëdrejtën ndërkombetare publike me anë të kontratës rregullohen marrëdhëniet midis shteteve, etj.
Parimet e se drejtës kontraktore - janë: liria e kontraktimit dhe parimi i konsensualizmit.
Parimi i lirisë së kontraktimit - do të thotë që çdo subjekt i së drejtës: të vendosë lirisht, të lidhë apo të mos lidhë kontratën e caktuar; të
zgjedhë lirisht personin më të cilin do ta lidhë kontraten; të caktojë lirisht
përmbajtjen e kontrates, formën dhe mënyrën e lidhjes së saj; të vendosin lirisht mbi ndërrimin dhe mënyrat e shuarjes së kontrates; nëse kontrata lidhet mes shtetasve të ndryshëm, ata mund të zgjedhin lirisht legjislacionin i cili do të zbatohet në kontratën e tyre, si dhe caktojnë gjykatën në rast të kontestit.
Vullneti I palëve - ka fuqin detyrimi dhe ai është mbi ligjin. Përmbajtja e kontratës caktohet lirisht nga palët dhe ajo ka vlerën e ligjit për palët, “ajo që kontraktuesit kanë përcaktuar me kontratë është ligj për ta” – contractus contrahendibus lex est.
Kufizimi i lirisë së kontraktimit - liria e kontraktimit kufizohet në pikëpamje të mundësisë së zgjedhjes së palës kontraktuese, në pikëpamje të përmbajtjes se kontratës, me anë të kontratave të adezionit, në kontratat formale
nëpërmjet formës së kontratës, në lidhjen e kontratave kolektive, si dhe në rastet kur për lidhjen e kontratës kërkohet dhënia e pëlqimit.
Parimi i konsensualizmit - dmth, se kontrata mund të lidhet thjeshtë në bazëtë vullnetit të palëve kontraktuese “solo consensus”, pa pasur nevojë për
përmbushjen e formës së caktuar. Në bazë të këtij parimi kontrata lidhet duke u mbështetur në bona fides -në mirëbesimin e palëve kontraktuese. Kushtet për lidhjen e kontratave -Ndahen në dy grupe: të përgjithshme dhe të veçanta.
Në kushtet e përgjithsme bëjnë pjesë: aftësia e palëve punuese, pajtimi i vullnetit, dhe lënda e kontratës.
Në grupin e kushteve të veçanta bëjnë pjesë: forma e kontrates, lidhja e kontrates me dorëzimin e sendit, dhe dhënia e pëlqimit për lidhjene kontrates. Aftësia punuese e palëve kontraktuese - është kusht i përgjithshëm që kërkohet për lidhjen e kontratës. Subjekti që lidh kontraten me vullnetin e vet mund të krijojë të drejta dhe detyrime të caktuar. Aftësinë punuese duhet takëtë si personi fizik, edhe ai juridik - ndërmarrësi.
Personi fizik e fiton aftësinë punuese kur e arrin moshën madhore 18 vjet, dhe kur në moshën 16 vjeç ka lidhur kurorë - me emancipim. Ekziston edhe aftësia e kufizuar punuese, për personat e moshës 14 vjeç (nëse realizon të ardhura) dhe personat madhorë,të cilëve u është marrë pjesërisht aftësia punuese me vendimine organit kompetent. Personat e pa aftë për të lidhur kontratë janë ata të cilët nuk I kanë mbushur 14 vjet dhe personat e pa aftë mendor. Në rast se
lidhet kontrata nga personat që nuk kanë aftësi për të vepruar, kontrata e tillë nuk krijon efekte juridike.
Kushtet që duhet të plotësohen për lidhjen e kontrates nga ana e personave juridikë janë:
1. që personat fizikë që lidhin kontratën për personin juridik të kenë aftësinë e plotë të punës;
3. që lidhja e kontratave të këtilla ti përgjigjet veprimtarisë së atillë të personit juridik me të cilin ai merret vazhdimisht.
Pëlqimi i vullnetit - është kusht i dytë i përgjithshëm për lidhjen e kontrates,duhet të jetë i dyanshëm, i përputhur, dhe në këtë rast konsiderohet se kontrata është lidhur duke u marrë vesh për elementet thelbësore të saj, si psh, të kontrata e shitjes si elemente thelbësore janë sendi dhe çmimi. Palët në këtë rast duhet të shprehin edhe qëllimin e kontraktimit (animus contrahendi). Vullneti I palëve mund të shprehet me fjalë, me shenja të rëndomta, shprehimisht, metë cilin dëshmohet se ekziston pëlqimi i vullnetit. Pëlqimi i vullnetit duhet të ketë veti të caktuara, duhet të jetë serioz, të bëhet lirisht, të jetë i vërtetë,dhe të jetë i mundshëm.
Në marrëdhëniet e ndryshme juridike të detyrime vendoshë që vullneti i shprehur të mos pajtohet me vullnetin e brendshëm të palëve. Për kët ekzistojnë dy teori:
1. teoria e vullnetit - i jep përparësi vullnetit të brendshëm të palëve (e drejta franceze);
2. teoria e vullnetit të deklaruar - i jep përparësi vullnetit që është shprehur, që është deklaruar.
Lënda e kontratës - nocioni i lëndës së kontrates është kusht i përgjithshëm për lidhjen e kontrates. Lënda e kontrates është ajo për të cilën palët janë marrë vesh, ose për ç është lidhur kontrata. Lëndë e kontrates mund të jetë ndonjë send, ndonjë veprim ose mosveprim, psh, në kontraten mbi dhuratën lëndë e saj është dorëzimi i sendit të premtuar dhuratmarrësitë, etj. Lëndë e kontrates mund të jetë sendi i luajtshëm, i paluajtshëm dhe i konsumueshëm. Si lëndë e kontrates mundtë paraqitet një e drejtë reale (e drejta e pronësisë, hipoteka, etj), ose e detyrimeve (çdo e drejtë që mund të bartet, cedohet).
Cilësitë e lëndës së kontrates janë:
Duhet të jetë e mundshme ( e pamundshmja nuk është detyrim), Të jetë e caktuar (sipas llojit, sasisë dhe çmimit), dhe
Të jetë e lejueshme (në pajtim me ligjin dhe normat e moralit). Nëse nuk ekzistojnë këto cilësi, kontrata shpallet e pavlefshme.
Kushtet e veçanta për lidhjen e kontratës - janë: lidhja e kontratës me dorëzimin e sendit; dhënia e pëlqimit për lidhjen e kontratës, dhe forma ekontratës.
Lidhja e kontratës me dorëzimin e sendit - për disa kontrata, që të konsiderohen se janë të lidhura, përveç kushteve të përgjithshme duhet tëbëhet edhe dorëzimi i sendit. Këto kontrata quhen kontrata reale. Në këtë gruphyjnë: kontrata mbi huanë, dhuratën, depozitën, pengun, etj.
Çdo kontrate reale i paraprinë lidhja e parakontratës. Ligji për detyrimet i Kosovës kontratat reale i konsideron si kontrata konsensuale.
Dhënia e pëlqimit për lidhjen e kontrates - kur për lidhjen e kontrates është i nevojshëm pëlqimi i personit të tretë, ky pëlqim mund të jetë i dhënë para lidhjes së kontrates si leje, ose pas lidhjes se kontrates si pëlqim.
Lidhur me natyrën juridike të lejimit ekzistojnë mendime të ndryshme, sipas të paritë – lejimi është pjesë e shprehjes së vullnetit,
sipas të dytit - përfaqëson formën ekontrates, dhe sipas të tretit - paraqet kushtin e shtyerjes.
Pëlqimi kërkohet në dyraste: për mbrojtjen e interesit individual (të interesi i të miturit pëlqimin e japin kujdestarët - shprehje e njëanshme e vullnetit; ose organi i
kujdestarisë - akt administrativ) dhe për mbrojtjen e interesit të përgjithshëm
(pëlqimin e jep organi i shteti me qëllim që të mbrohet shoqëria, psh, të eksportimi /importimi i drogave, narkotikeve, etj, organizata ekonomike duhet të kërkojënga organi kompetent i tregtisë së jashtme që ti kryej këto veprime).
Forma e kontratës - kuptimi i formës forma e kontrates është manifestim i jashtëm i përmbajtjes së kontrates. Për disa kontrata, përveç kushteve të përgjithshme, nevojitet që kontrata të lidhet në formë të caktuar, që është kusht i veçantë për lidhjen e saj, e ajo parashihet shprehimisht me ligj. Zakonisht kërkohet forma me shkrim për lidhjen e këtyre kontratave:
kontratat mbi shitjen e sendeve të paluajtshme, mbi shfrytëzimin e banesës, mbi qiranë e lokaleve afariste, mbi ndërtimin, mbi licencen, mbi sigurimin, etj.
Llojet e formës janë:
Solemne (të kontrata për qiranë e lokaleve afariste, për ndërtim,etj. Këtu përmbajtja e kontrates ka formën me shkrim),
Reale (ekziston në ato raste kur dorëzimi i sendit është kusht i veçantë për krijimin e disa kontratave, psh, të kontrata e huasë, të pengu, të depozita, etj.), Me shkrim (është formë e tillë,ose redaktimi me shkrim i kontrates i
shkruar me dorë, me makinë dhe e nënshkruar nga palët kontraktuese, elementet kryesore të këasaj kontrate janë teksti dhe nënshkrimi i palëve), Ligjore (ekziston kur për vlefshmërinë e kontrates ligji shprehimisht parasheh formën e caktuar, e kjo është forma me shkrim,psh, të kontrata mbi ndërtimin, mbi licencën, etj.),
Provuese (shërben siprovë për vërtetimin e ekzistimit të kontrates në rast kontesti ndëmjet palëvekontraktuese), dhe
Kontraktore (ekziston kur palët kontraktuese për vlefshmërinë e kontrates parashohin formën e caktuar. Qëllimi kryesor i kësaj forme është që
të sigurohen prova për ekzistimin e kontratës. Këtu forma nuk është thelbësore por deklarative).
Sanksioni i mungesës së formës, nëse palët kontraktuese, kontratën e kanë kushtëzuar në formë të caktuar dhe këtë nuk e kanë respektuar, kontrata nuk ekziston dhe nuk krijon efekte juridike.
Kontratat formale mund të zgjidhen duke pasur parasysh sa a është parparë forma me ligj (zgjidhja bëhet me marrëveshje formale) apo me kontratë(zgjidhja bëhet me marrëveshje joformale).
Lidhja e kontratës
Lidhjes se kontratës i paraprinë veprimet paraprake, e ato janë:
negociatat,bisedimet dhe parabisedimet e palëve kontraktuese. Pastaj palët
ndërmarrin veprime konkrete rreth lidhjes se kontratës: oferta dhe pranimi i ofertës.
Negociatat - subjektët e interesuar mund të bisedojnë për elementet ecaktimit të lartësisë së çmimit, për mënyrën dhe vendin e dërgimit, përcilësitë e sendit, për pagesën, etj. Në këtë fazë të bisedimeve palët nuk janë në detyrim ndaj njëra-tjetrës, negociatat i paraprijnë lidhjes së kontratës dhe nuk obligojnë. Rëndësia e negociatave shprehet me faktin që palëve tu mundësohet njohja se me çka detyrohen, të njihen me pasojat juridike të kontrates që do të lidhet, të njihet me solvencën e palës tjetër, etj. Nëse ndonjë subjekt pa arsye tërhiqet nga negociatat e bëra, shkaktohet dëmi. Dëmi i shkaktuar si pasojë
e sjelljes së fajshme të pjesëmarrësit quhet culpa incontrahendo. Shpërblimi në këtë rast përfshin humbjet e pësuara, shpënzimet e bëra dhe dobitë eventuale që do ti realizonte i dëmtuari.
Oferta - nocioni, oferta është shprehje e vullnetit të një personi (ofertuesi) me anë tëtë cilit e fton personin tjetër (i ofertuari) të caktuar me qëllim që të lidhë kontratën.
Oferta duhet ti plotësojë këto kushte:
1.Që të jetë dhënë nga personi i cili ka për qëllim të lidhë kontrate, ose nga personi i autorizuar i tij,
2.Ti përmbajë elementet thelbësore për lidhjen e kontrates, të cilën dëshirojnë ta lidhin,
3.Ti përmbajë qartë dhe seriozisht vullnetin e shprehur të propozuesit se dëshiron të lidhë kontrate në bazë të kushteve të propozuara,
4.Oferta duhet të bëhet me shkrim nëse lidhet kontrata formale.
Malli që është ekspozuar në vitrinën e shitorës me çmim të caktuar paraqet ofertën për lidhjen e kontrates së shitjes me çdo konsumues.
Ankandet duhet dalluar nga ofertat, sepse aty nuk kemi të bëjmë me ofertë, por thirrje e drejtuar pjesëmarrësve të ankandit që të bëjnë ofertë, me shkrim apo në mbledhje të caktuar, me qëllim që të lidhet kontratame ofertuesin, oferta e të cilit do të jetë më e përshtatshme.
Mënyra e paraqitjes së ofertës, oferta mund të paraqitet me shkrim, me gojëdhe në heshtje. Mënyrat e paraqitjes së ofertës ndahen në dy grupe: të drejtpërdrejta (të gjitha deklaratat e shprehjes se lirë të vullnetit të bëra me gojë, me shkrim dhe me të gjitha mjetet tjera me anë të të cilave mund të tregohet qëllimi për të lidhur kontratë) dhe të tërthorta (të gjitha ato shprehje të vullnetit, prej të cilave nuk mund të kuptohet se shprehin vullnetin për të lidhur kontratë, por mund të kuptohet tërthorazi se ekziston një vullnet i
tillë.Këtu hyjnë edhe veprimet konkludente.).
Si rregull, ofertuesi është i lidhur për ofertën, të cilën ia ka bërë të ofertuarit dhe nuk mund ta revokojë, por edhe kjo rregull ka përjashtime. Ofertuesi mund ta revokojë ofertën gjersa nuk i ka arritur të ofertuarit. Nëse prej parashtrimit e deri të pranimi i ofertës vdes ofertuesi, ose e ka humbur aftësinë e punës, oferta nuk e humb efektin, pra i obligon trashëgimtarët e ofertuesit (jo të kontrata intuita personae).Pranimi i ofertës është shprehje e njëanshme e vullnetit të të
ofertuarit, me anën e të cilit e miraton propozimin e ofertuesit për lidhjen e kontr në kushtetë caktuara në ofertë. Që deklarata e një personi, e cila paraqet përgjigjen e një personi të ofertuar për propozimin e ofertuesit, të jetë pranim i ofertës,duhet të plotësohen këto kushte: të jetë dhënë nga personi i ofertuar ose i autorizuar prej tij; që sipas përmbajtjes ti përgjigjet plotësisht ofertës (deklarimi për pranim me çfardo ndryshimi paraqet refuzim të ofertës); që
tëpërmbajë shprehjen e qartë dhe serioze të vullnetit të të ofertuarit se dëshiron të lidhë kontrate në kushtet e parapara në ofertë; që ti arrijë me kohë propozuesit (pas afatit nuk krijon efekt).
Mënyrat e pranimit të propozimit, ose të ofertës, mund të jenë: 1. Të drejtpërdrejta (direkte) - hyjnë ato deklarata të bëra veçmas me gojë, me shkrim, me teleprinter ose me shenja të përgjithshme të pranimit (luajtja e kokës, duke dhënë dorën, kaparin, etj.). Në këto mënyra hyjnë: nënshkrimi i të ofertuarit në ofertën me shkrim të kontrates ose vënia e shenjës
2. Të tërthorta (indirekte) - për tu shprehur pranimi i ofertës në këtë mënyrë,duhet që nga sjellja e personit të ofertuar të kuptohet se ai ka dashur të shprehë pajtimin që të lidhet kontrata sipas propozimit të bërë, psh, nëse personi e merr në dorë sendin që dikush ia ofron për shitje dhe atë e vendosënë shportë, dmth se ai e pranon ofertën.
Heshtja dhe pranimi i ofertës, heshtja nuk hyn në mënyrat indirekte, me anëtë së cilës mund të shprehet pranimi i ofertës.
Nga kjo rregull ekzistojnë disa përjashtime:
1. Nëse palët kanë lidhur ndonjë kontrate në kohë të caktuar,vazhdimi i kësaj marrëdhënie mund të bëhet duke heshtur, psh, në kontraten mbi qiranë, nëse qiramarrësi pas shuarjes se kontrates ende e ka mbajtur sendin e
qiradhënësit dhe e ka shfrytëzuar, dmth dëshiron ta vazhdojë kontraten;
2. Nëse ndërmjet palëve ekzistojnë marrëdhënie të përhershme pune, heshjta e të ofertuarit konsiderohet si pranim i ofertës, psh. rasti i një ndërmarrje prodhuese dhe asaj hoteliere, e cila furnizohet me mall të njëjtë prej prodhuesit, ndërmarrja hoteliere nuk është e detyruar që veçmas të paraqes mendimin për çdo dergesë. Nëse nuk dëshiron të marrë ndonjë dergesë,duhet që në afatin e caktuar ta refuzojë;
3. Nëse palët merren vesh që heshtja e të ofertuarit të konsiderohet se kontrata është lidhur dhe se është arritur pajtimi ndërmjet tyre.
Efektet juridike të pranimit të ofertës, pranimi i ofertës është shprehje e njëanshme e vullnetit të të ofertuarit me anë të së cilës pajtohet për lidhjen e kontrates sipas kushteve të propozuara në ofertë. Pasi i ofertuari i jep pëlqimin për ofertë, lidhet kontrata e cila krijon të drejta dhe detyra ndërmjet atyre subjektëve. Deklarata për pranimin e ofertës mund të revokohet, nëse deklarata për revokimin e pranimit të ofertës arrin të ofertuesi para ose njëkohësisht kur arrin deklarata për pranimin e ofertës. Revokimi i vonuar i ofertës nuk do të krijoj kurrfarë efekti juridik.
Mbi kohën e lidhjes së kontratës - nga çasti kur lidhet kontrata rrjedhin edhe efektet e saj, detyrat për debitorin dhe të drejtat për kreditorin, fillon të rrjedhafati i kontratës në bazë të së cilës palët kontraktuese janë të detyruara ta ekzekutojnë detyrimin. Çasti i lidhjes se kontrates është i rëndësishëm për caktimin e
rrjedhës së afatëve të parashkrimit, si dhe për ngritjen e padisë pauliana, me të cilën kreditori hedhë poshtë veprimet juridike të debitorit të ndërmarra me personin e tretë me qëllim që të dëmtojë kreditorin. Koha e lidhjes se kontrates është më lehtë të caktohet kur oferta bëhet ndërmjet palëvetë pranishme. Kontrata lidhet nga çasti kur personi i ofertuar e pranon ofertën.
Mirëpo, nëse lidhet kontrata ndërmjet palëve jo të pranishme, atëherë për këtë ekzistojnë 4 teori:
1.Teoria e dërgimit - kontrata konsiderohet e lidhur në çastin kur i propozuari e dorëzon në postë deklaratën e vet mbi pranimin;
2.Teoria e deklarimit - kontrata konsiderohet e lidhur në çastin kur i ofertuari e ka dhënë pëlqimin për ofertën e dhënë;
3.Teoria e marrjes - kontrata konsiderohet se është lidhur nga çasti kur ofertuesi e ka marrë përgjigjen për pranimin e ofertës; dhe
4.Teoria e njoftimit - kontrata konsiderohet se është lidhur kur ofertuesi është njoftuar për pranimin e ofertës.
Kriteret për klasifikimin e kontratave janë të ndryshme:
1. Sipas asaj se një kontrate a është paraparë sipas ligjit apo jo, kemi: kontrata me emër dhe pa emër;
2. Sipas kushteve të domosdoshme që nevojiten për krijimin e tyre
se kontrata alidhet në bazë të vullnetit të palëve apo në bazë të formës së caktuar, kemi:kontrata konsensuale dhe formale;
3. Sipas asaj se njëra palë për atë që kadhënë a merr kundërvlerë adekuate apo jo, kemi: kontrata me shpërblim dhe pashpërblim;
4. Sipas të drejtave dhe detyrave që krijohen midis palëve kontraktuese, kemi: kontrata detyruese të njëanshme dhe të dyanshme;
5. Sipas asaj se me rastin e lidhjes se kontrates a i dinë palët të drejtat dhe detyrat e tyr edhe se a varet kjo nga një rrethanë e ardhshme dhe e pasigurtë, kemi:
kontrata komutative dhe aleatore;
6. Sipas kohëzgjatjes së prestimit që duhet të përmbushet, kemi: kontrata me prestime të përhershme dhe të përkohshme;
7.Sipas asaj se në një kontrate a janë elementet e një kontrate apo ka elemente të disa kontratave, kemi: kontrata të thjeshta dhe të përziera;
8. Sipas mënyrës së lidhjes se tyre, kemi: kontrata të përgjithshme dhe të veçanta;
9. Sipas asaj se një kontrate a mund të ekzistojë pavarësisht nga ekzekutimi i saj apo varet nga ndonjë kontratë tjetër, kemi: kontrata të pavarura dhe akcesore; 10. Sipas asajcse a lidhet një kontrate me qëllim që të lidhet kontrata tjetër, kemi: parakontrata dhe kontrata kryesore;
11.Sipas asaj se a merren parasysh cilësi të e veçanta të palës
kontraktuese apo jo, kemi: kontrata intuita personae dhe jo intuita personae; 12.Sipas asaj se a marrin pjesë në lidhjen e kontrates drejtpërdrejtë të gjithë subjektët që e kanë shprehur vullnetin apo një person e lidhë kontrate në emër të tyre, kemi: kontrate individuale dhe kolektive;
13. Sipas teknikës dhe mënyrës së lidhjes së kontratave, kemi: kontrata me përmbajtje të caktuar dhe kontrata të adezionit;
14. Sipas asaj se një kontrate a duket baza apo nuk duket, kemi: kontrata kauzale dhe abstrakte.
Kontratat me emër dhe pa emër (contractus nominatus dhe innominatus)
Kontrara me emër janë ato kontrata, që janë të parapara dhe të rregulluara
shprehimisht me dispozita të ligjit të ose të kodeve civile. Janë: kontrata eshitjes, e dhuratës, e veprës, e qirasë, e këmbimit, etj. Kontrata pa emër janë ato kontrata, që nuk e kanë emrin e tyre dhe nuk janë të rregulluara me ligje ose kode civile, por krijohen nga palët duke u bazuar në rregullat e përgjithshme të se drejtës
kontraktuese. Janë: kontrata për sefin, për ekspozimin, botimin, dhe për angazhimin e kapaciteteve hoteliere.
Kontratat konsensuale dhe formale
Kontrata konsensuale janë ato kontrata, të cilat lidhen me marrëveshjen e thjeshtë të palëve kontraktuese - solo consensus. Palët duhet të shprehin qëllimin e kontraktimit. Janë: kontrata mbi shitjen, mbi veprën, mbi qiranë, etj.
Kontrata formale janë ato kontrata, për lidhjen dhe vlefshmërinë e të cilave me ligj është caktuar forma e posaçme, e cila paraqitet si element konstituiv I kontratës. Nëse forma parashihet me kontratë, forma është kontraktore, e nëse parashihet në bazë të ligjit, forma është ligjore. Janë: kontrata mb
indërtimin, mbi përfaqësimin tregtar, mbi kredinë, mbi sigurimin, etj. Kontratat me shpërblim (oneroze) dhe pa shpërblim (lukrative)
Kontrata me shpërblim (oneroze) në kontrata jepet shpërblimi për atë që
merret.Këtu hyjnë: kontrata mbi shitjen, mbi veprën, mbi qiranë, mbi ndërtimin, etj. Në kontratat me shpërblim ekziston barazvlera e prestimeve.
Kontrata pa shpërblim (lukrative) janë ato kontrata në të cilat nuk jepet kurrfarë shpërblimi për atë që fitohet. Këtu hyjnë: kontrata mbi dhuratën, huanë pakamatë, mbi shërbimin, mbi depozitën, etj.
Kontrata detyruese të njëanshme (unilaterale) dhe të dyanshme (bilaterale)
Kontrata te njëanshme janë ato kontrata nga të cilat krijohen detyra vetëm për njërën palë kontraktuese, vetëm ajo palë bëhet debitor, kurse pala ptjetërfiton vetëm të drejtën për të kërkuar dhe bëhet kreditor i saj. Janë: kontrata mbidhuratën, mbi huanë, mbi depozitën, mbi autorizimin, etj. Kontrata te dyanshme këtu krijohen të drejta dhe detyra për të dy palët kontraktuese, pra krijohen edhe borxhe edhe kërkesa për të dy palët. Janë:kontrata mbi qiranë, mbi veprën, mbi ortakërinë, mbi sigurimin, etj.
Kontratat komutative dhe aleatore
Kontrata komutative janë ato kontrata në të cilat palët kontraktuese që në çastin e lidhjes së kontrates i dinë të drejtat dhe detyrat e tyre. Fjala komutativ rrjedh ngafjala latine - commutatio, dmth ndërrim, këmbim. Këto kontrata kanë rëndësi të madhe në qarkullimin e mallrave dhe dhënien e shërbimeve. Veçori kryesoree këtyre kontratave është barazvlera reciproke e prestimeve. Në këto kontrata,hyjnë: kontrata mbi shitjen, ndërtimin, këmbimin, qiranë, sigurimin, etj. Kontrata aleatore janë ato kontrata në të cilat palët në çastin e lidhjes së kontrates nuk I dinë të drejtat dhe detyrat e tyre, por kjo varet nga një rrethanë e ardhshmedhe e pasigurtë. Emërtimi aleatore rrjedh nga fjala latine alea, dmth bixhoz,lojë fati, e që ndryshe këto kontrata quhen edhe kontrata fatore. Pasiguria e ngjarjes mund të jetë pacaktueshmëria e kohës, psh, në
kontraten mbi rëntën jetsore nuk dihet se deri kur do të jetojë marrësi i rëntës, i së drejtës sëmbajtjes. Në këto kontrata hyjnë: kontrata mbi sigurimin, mbi lojën dhe kushtin,mbi mbajtjen e përjetshme, etj.
Kontrata me prestime të përkohshme janë ato në të cilat prestimi ekzekutohet aty për aty, menjëherë. Detyrimi i debitorit përbëhet prej një bërjeje ose mosbërjeje, prej një lëshimi të cilin e ekzekuton për një çast. Rasti i tillë ekziston kur lidhet kontrate e shitjes së sendeve me para të gatshme, kontrata mbi dhuratën, mbi huanë, etj. Zgjidhja e kontratave me prestime të përkohshme ka efekt retroaktiv, ex tunc.
Kontrata me prestime të përhershme janë ato, në të cilat prestimi ekzekutohet me intervale më të gjata kohore. Këtu, detyra e debitorit përbëhet prej shumë bërjesh, mosbërjesh ose lëshimesh. Në këtë grup hyjnë: kontrata mbi qiranë, ndërtimin, sigurimin, shërbimin, etj. Sipas mënyrës së ekzekutimit të detyrave, në këto kontrata mund ti dallojmë dy nënlloje: kontrata me prestime periodike (detyra e debitorit ekzekutohet në intervale të sakta kohore dhe në mënyrë të njëjtë, psh, pagimi i qirasë për çdo muaj nga qiramarrësi) dhe meprestime
sukcesive (detyra e debitorit ekzekutohet në pjesë në afate të kontraktuara dhe në keste, psh, kontrata mbi shitjen e mallrave me dërgime të sasive të caktuara të mallrave për çdo muaj deri në dërgesën e fundit). Të kontrata me prestime të përhershme zbatohen rregullat e clausula rebus sicstantibus. Zgjidhja e kontratave me prestime të përhershme ka efekt në tëardhmen ex nunc. Kontratat e thjeshta dhe të përziera
Kontrata te thejshta janë ato që kanë elemente të një kontrate dhe paraqet një llojtë caktuar kontratash, psh, kontrata e shitjes, e qirasë, e
dhuratës, e këmbimit,etj. Kontrata e përzier është një kontrate, e cila sipas përmbajtjes ka elemente të disav llojeve të
kontratave të thjeshta. Përmbajtja e këtyre kontratave paraqet një tërësi të një kontrate unike. Këtu hyjnë: kontrata mbi pansionin, mbi allotmanin,inxhinieringun, mbi sefin, etj. Lidhur me atë se me cilat rregulla duhet rregulluar kontratat e përziera, në shkencën juridike ekzistojnë 4 teori:
1.Teoria e absorbimit - zbatohen rregullat e asaj kontrate në të cilën dominojnë ato karakteristika që e absorbojnë kontratën në tërësi;
2. Teoria e kombinimit - në rast kontesti në këto kontrata, gjykata duhet ti kombinojë rregullat e përbashkëta për kontratën e përbërë;
3. teoria e kreimit - gjykata do tëzbatojë ato rregulla që i përgjigjen situatës konkrete, duke zbatuar rregullat e drejtshmërisë;
4. Teoria e analogjisë - gjykata do të zbatojë rregulla analoge të ndonjë kontrate të rregulluar me dispozita ligjore.
Kontrata e përgjithshme dhe të veçanta
Kontratat e përgjithshme janë ato, në të cilat palët i kanë caktuar, saktësuar, të drejtat dhe detyrat në mënyrë të përgjithshme, për një periudhë të gjatë kohore. Zakonisht, këto kontrata lidhen në ndërtimtari, në ndërtimin e fabrikave,rrugëve, etj. Prandaj me rastin e kryerjes se këtyre punëve lidhen dy lloj kontratash, të përgjithshme - për të gjitha punët e ndërtimit, dhe të veçanta të cilat lidhen për çdo vit kalendarik. Rregullat e clausula rebus sic stantibus zbatohen vetëm për kontratat e përgjithshme.
Kontratat e veçanta janë ato kontrata në të cilat janë konstatuar detyrat konkrete të palëve për një periudhë të shkurtër kohore prej një viti. Kontrata e veçantë e konkretizon kontraten e përgjithshme, prandaj nuk mund të jetë në
kundërshtimme të.
Kontratat e pavarura dhe akcesore
Kontratat e pavarura (kryesore) krijojnë efekte juridike dhe shuhen pavarësisht nga ndikimi i ndonjë kontrate tjetër. Në këtë grup bëjnë pjesë: kontrata e shitjes,e
qirasë, e veprës, e dhuratës, e shërbimit, etj. Kontrata akcesore lidhet, ekziston dhe varet nga kontrata kryesore. Këto kontrata zakonisht lidhen si shtesë (aneks) e kontratës së pavarur ose si kontrate e veçantë por akcesore. Këtu hyjnë: kontrata për kaparin, pengun, dorëzaninë,hipotekën, etj. Me zgjidhjen apo anulimin e kontrates kryesore, zgjidhet edhe kontrata akcesore, kurse nëse zgjidhet apo anulohet kontratat akcesore nuk ka ndikim në kontrata kryesore. Kontratat klauzale dhe abstrakte
Kontratat kauzale këtu shkaku i drejtpërdrejtë juridik për çka është lidhur kontrata është i njohur, jo vetëm për palët kontraktuese, por edhe për personat e tretë. Sipas rregullës kontratat janë kauzale. Këtu bëjnë pjesë: kontrata mbiqiranë, huanë, dhuratën, veprën, etj. Kontrata kauzale mund të shndërrohet në kontrate abstrakte me marrëveshjen e palëve, psh, është lidhur kontrata për qiranë,qiramarrësi jep kambialin për çmimin e qirasë.
Kontrata abstrakte quhet ajo, në të cilën nuk është cekur qëllimi për të cilin palët obligohen. Baza e kontrates ekziston në këto kontrata por shkaku nuk është I njohur për palët kontraktuese sepse obligohen. Në këto kontrata si bazë mund të jetë pagesa e qirasë, kthimi i huasë, etj. Kontrata abstrakte është kambiali, ose kur dikush me shkrim obligohet se dikujt do t’ia paguajë shumën e caktuar të parave.
Kontratat individuale dhe kolektive
Kontrata individuale janë ato me të cilat saktësohen detyrat ndërmjet subjekteve - anëtarëve të grupit në emër të të cilëvë është lidhur kontrata kolektive. Kontrata individuale duhet të jetë në pajtim me kontraten kolektive. Këto raste janë:
kontrata individuale e punës që lidh punëtori me punëdhënësin.
Kontrata kolektive janë ato që krijojnë efekte juridike për të gjithë subjektët që I përkasin grupit të caktuar, pa marrë parasysh se të gjithë nuk i kanë dhënë pëlqimin për lidhjen e saj. Këto kontrata i lidhë përfaqësuesi i grupit, ku hyjnë: kontrata kolektive e punës, ajo e sigurimit kolektiv, pajtimi me dhunë I kreditorëve, etj.
Kontratat paraprake (preliminare) dhe kryesore (definitive)
Kontrata praprake (parakontrata) janë ato me anë të të cilave palët janë obliguar që në të ardhmen të lidhin kontratë tjetër, elementet e të cilave janë caktuar më parë. Që të krijojë efekte juridike parakontrata duhet të këtë
elementet thelbësore të kontrates kryesore. Lidhja e kontrates kryesore mund të kërkohet në afat prej 6 muajsh, e nëse nuk është paraparë, atëherë prej ditës kur sipas natyrës së punës duhet të lidhet. Parakontrata dallon nga punktacioni, sepse parakontrata krijon obligimin që të lidhet kontr kryesore, kurse punktacioni është kontrate definitive që obligon të përmbushet
prestimi në përputhje me përmbajtjen.
Kontrata kryesore janë ato, të cilat krijohen pasi të jetë përmbushur kontrata
paraprake.Ky klasifikim i kontrates ka rëndësi praktike, psh, nuk mund të zbatohen në kontrate paraprake rregullat për përgjegjësinë për mungesat fizike dhe juridike të sendeve, etj.
Kontrata intuita personae dhe jo intuita personae
Kontrata intuita personae (personale) janë ato, për lidhjen e të cilave
merret parasysh cilësia e veçantë e palës kontraktuese. Për këto kontrata, cilësitë e njërës ose të të dy palëve janë elemente thelbësore të kontrates. Si cilësi të veçanta konsiderohen: mjeshtëria e veçantë, talenti, besimi i caktuar, etj.
Kontrata intuita personae janë: kontrata mbi dhuratën, veprën, autorizimin, etj. Këto kontrata shuhen me vdekjen e palës. Përmbushja e kësaj kontrate nuk mund të bartet në persona tjerë dhe në disa nuk mund të bëhet ekzekutimi me dhunë. Kontrata jo intuita personae janë ato, në të cilat nuk merret parasysh cilësia e veçantë e palës kontraktuese, psh, kontrata e shitjes, këmbimit, etj.
Kontratat me përmbajtje të caktuar dhe ato të adezionit
Kontrata me përmbajtje të caktuar janë ato, në të cilat është caktuar përmbajtja nga palët kontraktuese. Në këto kontrata palët me marrëveshje i caktojnë
elementet dhe kushtet e saj. Kontrata të adezionit janë ato, në të cilat njëra palë që më përpara cakton elementet dhe kushtet e kontrates, kurse pala tjetër nuk merr pjesë në përpilimine kësaj kontrate, e as që ndikon në ndonjë element të këtyre kontratave. Pala kontraktuese që dëshiron të lidh këso kontrata mund ta lidhë me nënshkrimine kontrates ose ta refuzojë “en bloc” lidhjen e saj.
INTERPRETIMI I KONTRATËS
Nocioni - kontrate është vepër e palëve kontraktuese. Lidhet me pajtimin e vullnetit të shprehur të dy ose më shumë subjekteve me qëllim të krijimit, ndryshimit ose shuarjes së marrëdhënies se caktuar të detyrimeve.
Interpretimi i kontrates dmth, përcaktimi i kuptimit të vërtetë dhe efekteve të dispozitave të saj. Në rregullat e interpretimit të kontrates dallohen: rregullat e përgjithshme dhe ato plotësuse. Rregullat plotësuese të interpretimit të kontratës - janë: gjatë interpretimit të kontrates nuk duhet tu përmbahemi domethënieve bukfale të shprehjeve të përdorura por duhet të vërtetohet qëllimi i përbashkët i palëve kontraktuese;nëse ndonjë kontratë ose ndonjë dispozitë e saj është e pakuptueshme, duhet bërë përpjekje që kontrata të ngelë në fuqi dhe që kur interpretohet të këtë ndonjë kuptim; nëse dispozitat e kontrates përbëhen nga fjalë të cilat mund të kenë kuptim të ngushtë ose të gjerë, dhe nuk dihet me siguri se cilin kuptim palët e kanë pasur parasysh, kontrata duhet të interpretohet në kuptimin e ngushtë (in dubio pro reo); nëse interpretohet kontrata me shpërblim, ajo duhet të interpretohet me synim që të realizohen rregullat e
drejtshmërisë në dhëniet reciproke të palëve, kurse në interpretimin e kontrates pa shpërblim kontratat duhet të interpretohen në atë aspekt që detyrimi të jetë më pak I rëndë për debitorin (in dubio pro debitore); nëse kontrata është lidhur sipas përmbajtjes që më përpara të shtypur, ose kur kontrata ka qenë e përgaditur në ndonjë mënyrë tjetër dhe e propozuar nga njëra palë kontraktuese, dispozitat e paqarta do të interpretohen në llogari të palës tjetër, dmth në dëm të
përpiluesit (in dubio contra stipulatorem). Interpretimi është zakonisht punë e gjykatës.
Kontratat e ndaluara
Nocioni - kontrata është e ndaluar nëse është në kundërshtim me
parimet kushtetuese, me dispozitat dhunuese, me normat e moralit shoqëror dhe me normat e dokeve të mira. Rastet e kontratave të ndaluara - rastet më të shpeshta në praktikë, janë:
Është e ndaluar kontrata që lidhet midis avokatit dhe klientit, me të cilën avokati, për shërbimet që ofron merr më tëpër shpërblim, se që parashihet me tarifene paraparë që nxirret nga Oda e Avokatëve, e nëse kjo nuk është e caktuar,atëherë palët mund të merren vesh për lartësinë e shpërblimit; Është e ndaluar kontrata që lidhet midis avokatit dhe klientit të cilën avokati e blenë tërësisht ose pjesërisht gjënë kontestuese që i është besuar atij në mbrojtje; Është e ndaluar kontrata për dhënien e shumës së caktuar të parave
ndërmjetësuesit për të lidhur kurorë midis personave të caktuar;
Është e ndaluar kontrata me anë të se cilës një subjekt i premton tjetrit ndonjë dobi pasurore që pala tjetër të lidhë kurorë;
Është e ndaluar kontrata kur me të premtohet dobia pasurore për të dhënë me qira lokalin afarist ose për të zbrazur atë me qëllim që të vendoset qiradhënësi ose personi i tretë;
Është e ndaluar kontrata e lidhur mes personave fizikë dhe atyre juridik civil, e cila ka për lëndë të kontrates sendet në përdorim të përgjithshëm, psh, rrugët,
sheshet,lumenjtë, etj.;
Është e ndaluar kontrata mes palëve kur njëra palë merr detyrim nga pala tjetër që të kryejë vepër penale; etj.
Pasojat juridike të kontratave të ndaluara - kontratat e ndaluara
janë kontrata të pavlefshme. Pavlefshmëria e tyre është relative (nëse cenohen interesat individuale të palëve kontraktuese) ose absolute (nëse cenohet interesi I përgjithshëm i shoqërisë). Anulimi i tyre bëhet sipas detyrës zyrtare (ex oficio)të pavlefshmëria absolute, ose me iniciativën e palës së
dëmtuar të pavlefshmëria relative. Anulimi i tyre krijon pasoja juridike, pra kthimi I gjendjes së mëparshme (restitutio in integrum), i cili mund të jetë I njëanshmë apo i dyanshëm. Çështja e pasojave juridike të këtyre kontratave nuk
parashtrohet në raste kur është lidhur kontrata por nuk është ekzekutuar asgjë,sepse ato janë të pavlefshme, por pasojat paraqiten në rast se është kryer ekzekutimi i pjesshëm ose në tërësi i kontratës.
Kontratat me fajde
Nocioni - kontrate me fajde është ajo sipas se cilës njëra palë kontraktuese fiton për vete ose për personin e tretë një dobi të pamasë nga pala tjetër kontraktuese, duke shfrytëzuar nevojën, varësinë, mendjelehtësinë, papërvojën e palës tjetër kontraktuese. Për të ekzistuar kjo kontrate duhet të plotësohen këto kushte në mënyrë kumulative: të jetë kontrate me shpërblim; të ekzistojë nevoja e njërës palë kontraktuese; të ekzistojë papërvoja; dhe të shkaktohet disproporcioni i prestimeve.
Të drejtat e palës së dëmtuar - ka të drejtë të kërkojë anulimin e
kontratës.Nëse disproporcioni i dhënieve reciproke të palëve nuk mund të eliminohet,kontrata shpallet e pavlefshme. E drejta e anulimit të kontrates
realizohet në afatin 1 vjeçar dhe rrjedh prej çastit të lidhjes se kontrates. Pala e dëmtuar ka të drejtë të kërkojë që kontrata të mbetet në fuqi, duke eliminuar disproporcionin e prestimeve të shkaktuara me kontrate me fajde. Pala e dëmtuar ka të drejtë të kërkojë shpërblimin e dëmit nëse i është shkaktuar dëm palës së dëmtuar në lidhjen e kontrates me fajde.
MJETET E SIGURIMIT TË EKZEKUTIMIT TË KONTRATËS
Çdo kontrate e lidhur është e siguruar me sanksion juridik, që paraqet një garanc se në qoftë se nuk përmbushet kontrata vullnetarisht, ajo do të përmbushet me mjete të dhunës, megjithatë ka raste kur kreditori nuk ka besim ndaj pales tjetër kontraktuese ose nuk e njeh sa duhet, kërkon që me anë të mjeteve tjera të sigurimit të sigurohet përmbushja e kontrates. Mjetet e sigurimit tëekzekutimit të kontr janë:
Personale - pendimi, kushti penal, dhe dorëzania; dhe Reale - hipoteka, pengu, kapari, dhe kaucioni.
MJETET E SIGURIMIT PERSONAL TË EKZEKUTIMIT TË KONTRATËS Dorëzania
Nocioni - dorëzania është mjet personal për sigurimin e ekzekutimit të
kontrates.Krijohet në bazë të marrëveshjes së kreditorit dhe dorëzanit, me të cilën dorëzani merr obligim që të paguajë borxhin nëse nuk do ta paguaj
debitori.Dorëzania është kontrate akcesore, sepse lidhet bashkë me kontraten kryesore, me klauzolë të veçantë në kontrate ose si kontrate e veçantë. Karakteristikat:
Vlefshmëria e dorëzanisë varet nga vlefshmëria e detyrës kryesore, nëse nuk krijohet detyra kryesore e vlershme nuk është e vlershme as dorëzania; Nëse detyrimi kryesor do të krijohet si detyrim natyral, nuk mund të
krijohet dorëzania; Dorëzania shuhet pas shuarjes së detyrës kryesore; Detyrimi I
dorëzanisë nuk mund të jetë më i madh se detyra e debitorit, detyrimi mund të jetë i njëjtë ose më i vogel.
Qëllimi i dorëzanisë - është sigurimi më i mirë i kreditorit. Kur ekziston dorëzania kreditori i ka dy debitor, të cilëve mund tu drejtohet për pagim. Në këtë rast dorëzani është debitor akcesor. Dorëzani nuk përgjigjet krahas debitoprit kryesor, por ai përgjigjet pas tij. Në dorëzani kreditori se pari i drejtohet debitorit kryesor, e pas tij i drejtohet dorëzanit.
Efektet e dorëzanisë - me dorëzani krijohen dy lloj marrëdhëniesh: marrëdhëniet e kreditorit dhe e dorëzanit dhe ato të dorëzanit dhe debitorit.Marrëdhënia e
kreditorit dhe e dorëzanit manifestohet me faktin se dorëzani i përgjigjet kreditorit ashtu siç i përgjigjet debitori kryesor, nëse debitori kryesor nuk i përgjigjet. Ekzistojnë dy raste kur kreditori i drejtohet menjëherë dorëzanit:
2. Kurdebitori kryesor është zhdukur ose nuk i dihet vendbanimi.
Dorëzani I përgjigjet kreditorit për tërë borxhin. Nëse dorëzani paguan borxhin e debitorit kryesor, atëherë ka të drejtë ti drejtohet debitorit kryesor për
pagim.Marrëdhëniet midis dorëzanit dhe debitorit kryesor, kur dorëzani i paguan kreditorit kërkesën, ai ka të drejtë regresi ndaj debitorit kryesor, dhe tani dorëzani i ka të gjitha të drejtat, të cilat i ka pasur kreditori ndaj debitorit - subrogim
personal. Dorëzani është i detyruar që para se të paguajë borxhin,të informohet nga borxhliu kryesor për gjendjen e borxhit, nëse borxhi është falur, është zvogëluar ose është parashkruar. Llojet e dorëzanisë - janë: Dorëzani supsidiar (ose i thjeshtë, është debitori I rendit të dytë, sepse ky
detyrohet ta paguajë borxhin nëse këtë nuk e bën debitori në afatin e paraparë), Dorëzani pagues (është debitor, i cili përgjigjet bashkë me debitorin kryesor. Kreditori nuk është i detyruar që së pari tidrejtohet debitorit kryesor e mandej dorëzanit, por këtë mund ta bëjë menjëherë edhe dorëzanit.),
Bashkëdorëzanët (ekziston atëherë kur shuëm vetë në cilësinë e dorëzanitë dorëzojnë për borxhin e debitorit kryesor. Këta I përgjigjen solidarisht kreditorit. Nëse kreditori ka tentuar që kërkesën ta realizojë nga debitori kryesor dhe ka qenë i pasuksesshëm, atëherë ka tëdrejtë që ti drejtohet cilit do nga bashkëdorëzanët.),
Dorëzani i dorëzanit (ekziston kur një person detyrohet ndaj kreditorit se do të përgjigjet për përmbushjen e detyrimit të dorëzanit. Kreditori mund të kërkojë përmbushjene detyrimit nga dorëzani i vet e mandej nga dorëzani pagues, nëse dorëzani I vet nuk mund të realizojë kërkesën e tij), Dorëzani për
shpërblimin e dëmit (ekziston kur një person i garanton dorëzanit se do ta shpërblejë dëmin nëse dorëzani ia paguan kërkesën kreditorit dhe në atë rast nuk mund të regresojë nga debitori kryesor).
Suarja e dorëzanisë - dorëzania shuhet: 1. Kur shuhet kontrata kryesore;
2. Kur kreditori ia fal borxhin dorëzanit;
3. Me ndërrimin e debitorit (marrja eborxhit); 4. Me konfondim.
Parashkrimi - me parashkrimin e detyrimit të debitorit kryesor parashkruhet edhe detyrimi i dorëzanit.
Pendimi (multa poenitentialis)
Është mjet i sigurimit personal për ekzekutimin e kontrates, si dhe është kontrate akcesore sepse lidhet pranë dhe ndan fatin e kontrates kryesore. Me marrëveshjen e palëve kontraktuese mund të autorizohet njëra ose të dypalët që të tërhiqen nga kontrata duke dhënë pendimin. Pendimi kontraktohet me klauzolë të veçantë në kontrata ose si kontrate e veçantë pranë kontratës kryesore. Pendimi është
premtim i shumës së caktuar në të holla ose i ndonjë vlere pasurore të cilën do të paguajë njëra ose të dy palët në rast se heqë dorë nga kontrata e lidhur. Kushti penal (stipulatio poenae) No
cioni - është mjet personal i sigurimit të ekzekutimit të kontratës, është kontrate akcesore që ndan fatin me kontraten kryesore. Ai ekziston kur debitori dhe kreditori merren vesh që debitori të paguajë shumën e parave ose
dhënien endonjë vlere pasurore, në rast se nuk e ekzekuton detyrimin e vet në tërësi ose atë e përmbush në mënyrë të parregullt. Kushti penal vend të
rëndësishëm zë në kontraten e detyrimeve dhe në ato ekonomike. Kushti penal caktohet në shumë të caktuar të të hollave, në përqindje të caktuar ose për çdo ditë vonesë. Kushti penal parashihet si klauzolë e veçantë në kontraten kryesore ose lidhet si kontr e veçantë akcesore.
Qëllimi i kushtit penal - është që ti bëj presion debitorit që ai të
përmbushë kontraten me kohë dhe në mënyrë të rregullt, e në rast se atë nuk e bën, kushti penal i bën të mundur që më lehtë ta realizojë shpërblimin e dëmit. Mënyrat e kontra ktimit të kushtit penal - kushti penal mund të
kontraktohet në dy mënyra: 1. Për mosekzistimin e plotë të kontrates (këtu kreditori mund të kërkojë nga debitori ose përmbushjen e kontrates, ose pagimin e kushtit penal. Zgjedhja që bën kreditori është definitive); dhe 2. Për ekzistimin e parregullt, jo të plotë të kontrates (këtu më se shpeshti vjen në shprehje vonesa e debitorit për përmbushje, këtu kreditori mund të kërkojë edhe përmbushejn e kontrates edhe pagimin e kushtit penal).
Rastet kur kushti penal nuk mund të kontrakt ohet - janë: për detyrimet me para, për arsye se në këto detyrime mos ekzistimi ose vonesa në
ekzekutim, si rregull krijon obligimin e pagimit të kamatës; për detyrimet që rrjedhin nga akreditivi; dhe në rast se kontrata është e ndaluar dhe jo morale. Zvogëlimi i lartësisë së kushtit penal - palët kontraktuese vendosin lirisht mbilartësinë e kushtit penal. Me qëllim që të pengohet keqpërdorimi i lirisë së kontraktimit të kushtit penal me shumë, shumë të lartë, është paraparë e drejta e debitorit që të kërkojë nga gjykata zbritjen e shumës së tëpërt të kushtit penal. Gjykata, në bazë të kërkesës së debitorit, mund të
zvogëlojë shumën e kushtit penal nëse gjen se ajo është pa masë e lartë në krahasimme vlerën dhe rëndësinë e lëndës së detyrimit.
Shpërblimi i caktuar me ligj dhe dënimi kontraktues (penalet)-Penalet janë mjete të ekzekutimit të kontrates, të cilat paraqesin shumën e caktuar të parave ose të ndonjë vlere tjetër pasurore, të cilën njëra
palëkontraktuese duhet t‘ia paguajë palës tjetër në rast se nuk e ka përmbushur detyrimin e vet ose e ka përmbushur në mënyrë jo të rregullt.
Penalet caktohen në shumë paushalle dhe paraqiten si shpërblim i dëmit gjer në lartësinë e tij. Pala kontraktuese, e cila ka të drejtë në penale nuk mund të bëj kumulimin e penaleve dhe të dëmit, ose të penaleve dhe kushtin penal. Penalet si detyrim akcesor rrjedhin nga urdhëri i ligjit, nga tarfiat e caktuaradhe nga doket tregtare.
MJETET REALE TË SIGURIMIT TË EKZEKUTIMIT TË KONTRATËS
Janë ato, me të cilat kreditori do të fitojë të drejtë reale për sendet e debitorit ose të ndonjë subjekti të tretë. Këto mjete janë: hipoteka, pengu, kapari,kaucioni, dhe avansi.
Kapari (arha)Është mjet real i ekzekutimit të kontrates, është ajo shumë parash ose ndonjë vlerë tjetër pasurore e cila dorëzohet me rastin e lidhjes së kontrates, si shenjë se kontrata është lidhur si mjet sigurimi për ekzekutimin e saj. Kontraktohet siklauzolë e veçantë në kontraten kryesore ose lidhet si kontrate e veçantë ndërmjet palëve kontraktuese. Është kontrate akcesore, ndan fatin me kontraten kryesore. Përveç parave dhe letrave me vlerë, lëndë e kaparit
mund të jetë sendi konsumues, jokonsumues, res in specie, dhe res in genere. Kapari ka funksiontë dyfishtë: si shenjë se kontrata është lidhur, dhe si mjet i sigurimit të ekzekutimit të kontrates.
Kaucioni (cautio) Është mjet real i sigurimit të ekzekutimit të kontrates, që jepet në të holla me rastin e lidhjes së kontrates. Zakonisht kaucioni
deponohet për kthimin e ambalazhit të sendit që është blerë. Me këtë blerësi garanton shitësin se do të kthejë ambalazhin, e nëse nuk e kthen, shitësi e ndal kaucionin. Me kaucion sigurohet lidhja e kontrates me anë të ankandit publik, ku së pari deponohet kaucioni, e pastaj fitohet mundësia e pjesëmarrjes në ankand. Paradhënia (avansi)Është mjet real i sigurimit të ekzekutimit të kontrates. Jepet në çastin kur lidhet kontrata e cila si lëndë ka sasinë e caktuar të parave ose
sendin e luajtshëm që ka ndonjë vlerë pasurore. Paradhënia më së shumti përdorët në kontratat përndërtim, mbi autorizimin, etj. Paradhënia llogaritet si ekzekutim i pjesshëm I kontrates.
EFEKTET E KONTRATAVE
Kontrata e lidhur midis palëve kontraktuese krijon efekte të caktuara lidhur me krijimin, ndryshimin dhe shuarjen e marrëdhënies juridike kontraktore. Në tëdrejtat e ndryshme ekzistojnë disa qëndrime rreth efekteve të kontratave në detyrime.
Sipas grupit të parë të të drejtave, kontrata ka efekt
juridiko-obligues,dmth, se për fitimin e pronësisë në mënyrë derivative është e nevojshme tëekzistojnë dy kushte: 1. Baza juridike (shitja, dhurata, etj.);
2. Mënyra e fitimit të pronësisë (dorëzimi i sendit të luajtshëm ose dorëzimi i tapisë te sendet e paluajtshme, ose regjistrimi në librat e tokës).
Sipas grupit të dytë,kontrata ka efekt juridiko-real, dmth, efekt translativ. Me anët të kontrates fitohet pronësia, ashtu që nga çasti i krijimit të kontrates se plotëfuqishme, pronësia është fituar, pa marrë parasysh se lënda e kontrates nuk i është dorëzuar blerësit.
Sipas grupit të tretë, për bartjen e të drejtave reale paraqiten dy kontrata:
njëraështë kauzale (obligon), kurse tjetra është reale (është e pavarur dhe sherben për dorëzimin e sendit).
Efekti i kontr ates ndërmjet palëve kontraktuese
Kontrata e detyrimeve krijon të drejta dhe detyra të caktuara ndërmjet palëve kontraktuese. Ka efekt relativ, nuk krijon efekte juridike ndaj personave të tretë res inter alio acta - send që për ta ishte juridikisht irelevant.
Si palë në një kontrate konsiderohet çdo subjekt që ka marrë pjesë në lidhjen e saj në emër të vet dhe në llogari të vet, si dhe ai subjekt që nuk ka marrë pjesë drejtpërdrejt në lidhjen e saj, por që e ka lidhur kontrate në mënyrë të tërthortë, nërmjet përfaqësuesit. Efektet e kontratave shtrihen edhe në një kategori
personash, të cilët nuk kanë marrë pjesë në lidhjen e saj por që nuk mund të
konsiderohen si persona të tretë, e ata janë: sukcesorët univerzal -pasardhësit e së drejtës së palëve kontraktuese. Kurse të sukcesorët singular nuk shtrihen efektet e kontratave.
Sukcesorët singular janë ata persona, të cilët kanë fituar të drejtat dhe detyrat nga personi tjetër. Kontratat e paraardhësvetë tyre nuk krijojnë për sukcesorët
