Shaban Musliu R-521-10
E D R E J T A P E N A L E
Prof. dr. Ismet Salihu
I. PJESA E PËRGJITHSHME
VEPRIMI I LEGJISLACIONIT PENAL
Veprim i legjislacionit penal do të thotë se ai është në fuqi dhe se gjykatat janë të detyruara ta zbatojnë atë në rastet konrete. Çdo ligj penal vepron në kohë të e caktuar, në territor të caktuar dhe ndaj personave të caktuar. Kjo vlen edhe për Kodin Penal të Kosovës.
Së këndejmi, varësisht prej aspektit të vrojtimit, njihen tri lloje të veprimit të ligjeve penale:
1) veprimi i ligjit penal në kohë, 2) në territor dhe
3) ndaj personave.
1. Veprimi i ligjeve penale në kohë
Sikundër edhe ligjet e tjera, edhe Kodi Penal vepron në kohë të caktuar. Ai fillon të veprojë prej momentit të hyrjes në fuqi të tij dhe zbatohet gjersa të pushojë së vepruari. Zakonisht ligji penal hyn në fuqi tetë ditë pas shpalljes në Fletoren Zyrtare. Mirëpo, meqë me ligjet penale rregullohen çështje shumë të rëndësishme dhe delikate, koha prej nxjerrjes dhe hyrjes në fuqi të tyre është më e gjatë.
Kështu është vepruar edhe me Kodin Penal të Kosovës, i cili u miratua më 6 korrik të vitit 2003, ndërsa u parashikua të hyjë në fuqi, domethënë, të fillojë të zbatohet, prej 6 prillit të vitit 2004.
Përjashtimisht, ligji penal, sikundër edhe ligjet e tjera, për shkaqe posaçërisht të arsyeshme, mund të hyjë në fuqi brenda një afatit më të shkurtër se tetë ditë, nga dita e shpalljes, ose po ditën e shpalljes.
Koha prej shpalljes së ligjit në Fletoren Zyrtare gjer në hyrjen në fuqi, quhet vacatio legis. Kjo kohë, që zakonisht, siç pamë, është tetë ditë, lihet me qëllim që me normat e ligjit penal të njihen ata të cilëve u referohet si dhe ata që duhet ta zbatojnë atë.
Kjo ka rëndësi të posaçme për legjislacionin penal, ngase shkelja e këtyre dispozitave ka për pasojë shqiptimin e sanksioneve penale.
Ligji penal vepron përderisa të shfuqizohet me ligjin e ri, përkatësisht ai vepron gjer në ditën kur hyn në fuqi ligji i ri, i cili shprehimisht ose në mënyrë të heshtur e shfuqizon atë të mëparshmin. Shprehimisht, ligji penal shfuqizohet në rastet kur ligji i ri parashikon një dispozitë të posaçme, me të cilën e shfuqizon atë të mëparshmen ose në rastet kur ligji i ri përmban një klauzolë të përgjithshme, me të cilën parashikohet se pushojnë së vepruari të gjitha dispozitat që janë në kundërshtim me të.
Në mënyrë të heshtur ligji penal shfuqizohet atëherë kur ligji penal i ri nuk përmban dispozitën për shfuqizimin e ligjit të mëparshëm, mirëpo çështjet e njëjta i rregullon në mënyrë të njëjtë apo të ndryshme. Në rastet e këtilla vlen rregulla ,,lex posterior derogat legi priori” .
Përveç këtyre dy mënyrave të shfuqizimit, ligji penal pushon së vepruari edhe në rastet kur skadon afati për të cilin është nxjerrë.
1.2. Rëndësia e përcaktimit të veprimit të ligjit penal në kohë
Përcaktimi i veprimit të ligjit penal në kohë ka rëndësi të madhe në të drejtën penale, ngase prej kësaj varet se cili ligj penal do të zbatohet ndaj kryerësit të veprës penale. Kjo çështje ka rëndësi të posaçme në rastet kur vepra penale është kryer në kohën kur ka qenë në fuqi një ligj penal, kurse kryerësi gjykohet në kohën kur ligji i mëparshëm ka pushuar së vepruari, përkatësisht kur në vend të tij ndodhet në fuqi ligji i ri penal.
Në rastet e tilla, që nuk janë aq të rralla, shtrohet pyetja se sipas cilit ligj penal do të ndëshkohet kryerësi i veprës penale: sipas ligjit penal që ka qenë në fuqi në kohën e kryerjes së veprës penale apo sipas ligjit penal të mëvonshëm.
Për shkak të rëndësisë së posaçme të kësaj çështjeje, që është e lidhur ngushtë edhe me parimin e legalitetit, kjo është rregulluar në mënyrë parimore edhe me konventa
ndërkombëtare dhe me Kushtetutë, në të cilën parashikohet se veprat penale përcaktohen dhe dënimet për këto vepra shqiptohen sipas ligjt (dispozitës) që ka qenë në fuqi në kohën e kryerjes së veprës, përveç nëse ligji, përkatësisht dispozita tjetër është më e butë për kryerësin.
Duke u mbështetur në këto dispozita parimore, Kodi Penal i Kosovës e ka rregulluar
çështjen e veprimit të ligjit penal në kohë. Rrjedhimisht, në paragrafin 1 të nenit 2 të Kodit Penal është parashikuar:
“Ndaj kryerësit zbatohet ligji që ka qenë në fuqi në kohën e kryerjes së veprës penale”. Një zgjidhje e këtillë është në përputhje me parimin ,,nullum crimen, nulla poena sine lege” . 1.3. Ndalimi i veprimit prapaveprues të ligjit penal dhe zbatimi i ligjit më të butë
Me dispozitat e Kodit Penal të Kosovës, në të drejtën penale është përvetësuar parimi i ndalimit të veprimit prapaveprues të ligjit penal.
Mirëpo, përjashtimisht, po me këto dispozita të Kodit Penal, është lejuar mundësia e veprimit prapaveprues të ligjit penal vetëm në rastet kur ligji që është nxjerrë pas kryerjes së veprës penale, është më i butë (më i favorshëm) për kryerësin.
Kjo mundësi është parashikuar shprehimisht në paragrafin 2 të nenit 2, në të cilin thuhet: “Në rast se ligji në fuqi ndryshon para shqiptimit të vendimit të formës së prerë, atëherë ndaj kryerësit zbatohet ligji që është më i favorshëm”.
Së këndejmi, kurrsesi nuk mund të ketë fuqi prapavepruese ligji penal i cili parashikon vepër penale të re apo dënim më të rëndë, në krahasim me ligjin që ka qenë në fuqi në kohën e kryerjes së veprës penale.
Lidhur me mundësinë e zbatimit të ligjit më të butë ndaj kryerësit të veprës penale, në paragrafin 3 të nenit 2, Kodi Penal i Kosovës e ka përvetësuar një koncept edhe më të avancuar, që tani nijihet në kodet penale të shteteve të Evropës Perëndimore.
Në këtë dispozitë shprehimisht është parashikuar:
“Nëse ligji i ri nuk e inkriminon veprën, por kryerësi i veprës penale është dënuar me aktgjykim përfundimtar në pajtim me ligjin e mëparshëm, dënimi nuk fillon të ekzekutohet ose, në rast se ka filluar, ndërpritet”.
Nga parimi se në rast të ndryshimit të ligjit, ndaj kryerësit të veprës penale do të zbatohet ligji më i butë ( më i favorshëm) gjithashtu ngjashëm me disa kode penale të Evropës
Perëndimore, Kodi Penal i Kosovës e parashikon një përjashtim në paragrafin 4 nenit 2. Në këtë dispozitë është parashikuar shprehimisht:
“Një ligj, i cili shprehimisht ka qenë në fuqi vetëm për një kohë të caktuar, zbatohet për ato vepra penale që janë kryer gjatë kohës kur ky ligj ka qenë në fuqi edhe në rastin kur nuk vazhdon të jetë në fuqi. Kjo nuk zbatohet nëse vetë ligji shprehimisht parashikon ndryshe”. Kjo dispozitë është parashikuar për rastet e situatave dhe rrethanave të jashtëzakonshme, siç janë, p.sh., rreziku i luftës, koha e luftës, koha e ndonjë epidemie apo katastrofe
natyrore, për të cilat rrethana mund të nxirren ligje të posaçme, në të cilat parashikohen veprat penale.
Në këso rastesh, edhe pas pushimit të këtyre rrethanave, personat do të dënohen për veprat penale të kryera në këto situata, ndonëse ligji ka pushuar së vepruari.
Shtrohet pyetja se cili ligj është më i butë për kryerësin: ligji penal që ka qenë në fuqi në kohën e kryerjes së veprës penale apo ligji penal që është nxjerrë më vonë?
Kjo çështje mund të zgjidhet duke krahasuar pozitën e kryerësit të veprës penale konkrete sipas ligjit që ka qenë në fuqi në kohën e kryerjes së veprës penale me ligjin që është në fuqi në momentin (kohën) e gjykimit. Në bazë të këtij krahasimi, gjykata do të vendosë të gjykojë kryerësin e veprës penale sipas ligjit që është më i butë për kryerësin e veprës penale. Me këtë rast, ndaj kryerësit të veprës penale konkrete duhet patjetër të zbatohet në tërësi një ligj penal, qoftë i vjetri, qoftç i riu, përkatësisht do të zbatohet ai ligj të cilin gjykata e konsideron më të butë. Së këndejmi, në rastet e këtilla vlen parimi i
Nga kjo rezulton se gjykata nuk mundet, për një rast konkret, t’i zbatojë në mënyrë të kombinuar dispozitat e ligjit që ka pushuar së vepruari dhe ato të ligjit që ndodhet në fuqi, sepse po të lejohej një mundësi e këtillë, atëherë gjykata, në fakt, sajon një ligj të ri penal, përkatësisht do të gjykonte kryerësin e veprës penale sipas ndonjë ligji që kurrnjëherë nuk ka qenë në fuqi.
Gjithashtu, duhet theksuar se gjykata është e detyruar që në rastin konkret të zbatojë ligjin penal më të butë. Kjo nuk i është lënë në kompetencë gjykatës që të vendosë sipas bindjes së saj se a do ta zbatojë ligjin më të butë apo jo.
Një ligj konsiderohet më i butë, po qe se veprën konkrete nuk e parashikon si vepër penale, po qe se parashikon rrethana të reja për përjashtimin e kundërligjshmërisë, po qe se
parashikon një lloj më të butë të dënimit, mundësi më të mëdha të zbutjes a lirimit nga dënimi, mundësi të shqiptimit të dënimit me kusht ose të një lloji tjetër të dënimit
alternativ. Po ashtu, një ligj konsiderohet më i butë, po qe se nuk parashikon mundësinë e shqiptimit të dënimit plotësues, kur parashikon afat më të shkurtër të parashkrimit etj. Duhet theksuar veçanërisht se zbatimi i ligjit më të butë duhet të vihet në zbatim në të gjitha instancat e gjykimit, përderisa aktgjykimi të marrë formë të prerë. Mirëpo, siç
theksuam më sipër, sipas paragrafit 3 të nenit 2 të Kodit Penal, nëse ligji i cili është nxjerrë ndërkohë, pasi kryerësi i veprës penale është dënuar me aktgjykim përfundimtar, dënimi nuk fillon të ekzekutohet dhe nëse ka filluar të ekzekutohet, ekzekutimi i dënimit
ndërpritet.
Nëse në bazë të ndonjë mjeti juridik sërish shqyrtohet çështja lidhur me një vepër penale konkrete, pra kur kemi të bejmë me përsëritje të procedurës penale, atëherë gjykata gjithashtu është e detyruar që kryerësin ta gjykojë sipas ligjit penal më të butë, i cili ndërkohë ka hyrë në fuqi.
II. VEPRIMI I LIGJIT PENAL NË TERRITOR 1. Nocioni i veprimit të ligjit penal në territor
Ligjet penale të një shteti, sikundër edhe ligjet në përgjithësi, zakonisht veprojnë në
territorin e shtetit në të cilin janë nxjerrë. Së këndejmi, Kodi Penal i Kosovës, ligjet e tjera penale dhe normat penalo-juridike në përgjithësi veprojnë dhe zbatohen në territorin e Kosovës. Parimi se ligji apo Kodi Penal zbatohet në territorin e vendit është manifestim i sovranitetit të çdo shteti, parim ky që në lëmin panalo-juridik emërtohet si pushtet represiv i shtetit.
Termi pushtet represiv i një shteti do të thotë që ai shtet të përcaktojë me ligj se cilat vepra konsiderohen vepra penale dhe për to të parashikojë sanksione penale. Kosova, edhe pse ende nuk e ka fituar statusin e shtetit, Kodi Penal i saj vepron në tërë territorin e Kosovës, sikundër kodet penale të shteteve të tjera. Çështjet të cilat shtrohen dhe rregullohen në kuadrin e institucionit të veprimit të legjislacionit penal në territor më tepër kanë të bëjnë me elementet ndërkombëtare. Këtu kryesisht është fjala për veprimin (zbatimin) e ligjeve
penale të Kosovës ndaj shtetasve të huaj, që kryejnë vepra penale në territorin e Kosovës apo jashtë kufijve të Kosovës, por të cilët, në ndonjë mënyrë, gjenden në vendin tonë, si dhe të personave që kryejnë vepra penale, me të cilat dëmtojnë të mirat juridike të shtetasve tanë apo të shtetit të huaj.
Siç shihet, këtu, në fakt, është fjala kryesisht për çështjet që bëjnë pjesë në fushën e së drejtës penale ndërkombëtare. Me qëllim që të evitohen konfliktet e mundshme se cili shtet është kompetent të gjykojë kryerësin e caktuar të veprës penale, me dispozitat
penale-juridike të Kodit Penal është rregulluar veprimi i legjislacionit penal në territor. Me këto dispozita në masën më të madhe është rregulluar veprimi i legjislacionit penal të Kosovës ndaj kryerësve të veprave penale, me elemente ndërkombëtare. Me dispozita
penale-juridike të parashikuara në nenin 99 deri 104 të Kodit Penal të Kosovës, janë miratuar pesë parime, të cilat njëherësh zbatohen edhe në shumicën e të drejtave penale të shteteve të tjera bashkëkohore dhe këto janë:
- parimi territorial, - parimi real,
- parimi i personalitetit aktiv, - parimi i personalitetit pasiv dhe - parimi universal.
2. Veprimi i legjislacionit penal sipas parimit territorial
Parimi territorial i veprimit të legjislacionit penal të Kosovës në territor, sikundër edhe në të drejtat penale të shteteve të tjera, është parim themelor, kurse parimet e tjera janë të natyrës plotësuese.
Ky parim është themelor, ngase për shkak të tipareve dhe shtrirjes së tij, më së shpeshti zbatohet në praktikë. Sipas këtij parimi, legjislacioni penal i një vendi zbatohet ndaj të gjithë personave që kryejnë vepra penale në territorin e tij, pa marrë parasysh se a janë shtetas të tij, shtetas të huaj apo persona pa shtetësi.
Parimin territorial e parashikon edhe Kodi ynë Penal në paragrafin 1 të nenit 99, në të cilin shprehimisht thuhet: “Ligjet penale të Kosovës zbatohen për secilin person, i cili kryen vepër penale në territorin e Kosovës”.
Veprimi i legjislacionit penal sipas parimit territorial rezulton nga sovraniteti i çdo shteti që në territorin e vet të ushtrojë pushtetin represiv dhe juridiksionin (që gjykatat e vendit ta gjykojnë dhe t’i shqiptojnë dënimin kryerësit të veprës penale).
Legjislacioni penal i Kosovës zbatohet edhe ndaj secilit që kryen vepër penale në aeroplan të regjistruar në Kosovë, pa marrë parasysh se ku gjendet fluturakja në kohën e kryerjes së veprës penale (par. 2 i nenit 99).
3. Veprimi i legjislacionit penal të Kosovës për veprat penale që kryhen jashtë territorit të Kosovës
Meqë të mirat juridike të Kosovës a të qytetarëve tanë mund të cenohen edhe me vepra penale që kryhen në shtete të tjera, dispozitat e legjislacionit tonë penal parashikojnë mundësinë e zbatimit të tyre edhe ndaj personave që kryejnë vepra penale jashtë territorit të Kosovës. Këtu bëjnë përjashtim rastet e veprave penale që kryhen në anijet apo
aeroplanët tanë, për të cilët, siç pamë më lart, përgjegjësia penale është zgjidhur sipas legjislacionit tonë penal. Që të mund të zbatohet legjislacioni ynë penal edhe në rastet kur veprat penale kryhen jashtë territorit të Kosovës, e drejta jonë penale i ka përvetësuar disa parime të natyrës së përgjithshme.
Këto janë: -parimi real,
-parimi i personalitetit aktiv, -parimi i personalitetit pasiv dhe -parimi universal.
3.1. Parimi real
Veprimi i legjislacionit tonë penal, sipas parimit real a mbrojtës, shprehet në rastet kur veprat penale kryhen jashtë territorit të Kosovës, por me të cilat dëmtohen apo rrezikohen të mirat juridike të vendit tonë a të qytetarëve tanë.
Parimi real a mbrojtës është parashikuar në nenin 100 të Kodit Penal. Në paragrafin 1 të këtij neni, zbatimi i parimit real të legjislacionit penal të Kosovës është parashikuar për shumicën e veprave penale kundër së drejtës ndërkombëtare. Rrjedhimisht, në paragrafin 1 të nenit 100 të Kodit Penal është parashikuar si vijon:
“Ligjet penale të Kosovës zbatohen ndaj cilitdo person që jashtë territorit të Kosovës kryen vepër penale të parashikuar në nenet 116-121, 125-128, 132, 133(1) 134-137, 139(1)(2) dhe (3) 141 dhe 244) të Kodit Penal”.
Sipas këtij paragrafi, parimi real zbatohet edhe në rastin e kryerjes së veprës penale të ,,falsfikimit të parasë “(neni 244).
Po ashtu, zbatimi i parimit real ose mbrojtës të legjislacionit penal të Kosovës është parashikuar edhe për disa vepra penale shumë të rënda, me të cilat rrezikohet siguria e Kosovës ose e popullit të saj. Lidhur me këtë, në paragrafin 2 të nenit 100 të Kodit Penal është parashikuar:”Ligjet penale të Kosovës zbatohen ndaj cilitdo person që kryen vepër penale të parashikuar nga nenet 110-113 të këtij Kodi jashtë territorit të Kosovës, kur vepra e tillë paraqet rrezik ndaj sigurisë së Kosovës ose popullatës së saj, në përgjithësi ose
pjesërisht”.
Këto inkriminime janë:
- kryerja e veprave terroriste (neni 100)
- ndihma në kryerjen e veprave terroriste (neni 111) - lehtësimi i kryerjes së terrorizmit,
Supozim për zbatimin e parimit territorial a mbrojtës është që kryerësi i veprës penale të haset në territorin e Kosovës ose të ekstradohet nga shteti tjetër.
3.2. Parimi i personalitetit aktiv
Sipas parimit të personalitetit aktiv apo parimit nacional, legjislacioni ynë penal zbatohet në rastet kur qytetarët e Kosovës kryejnë vepra penale jashtë territorit të Kosovës. Në paragrafin 1 të nenit 101 të Kodit Penal, parimi i personalitetit aktiv është parashikuar kësisoj: “Ligjet penale të Kosovës zbatohen ndaj secilit person i cili është banor i Kosovës, nëse personi i tillë kryen vepër penale jashtë territorit të Kosovës dhe nëse kjo vepër, po ashtu, është e dënueshme në vendin ku është kryer ajo vepër”.
Parimi i personalitetit aktiv zbatohet edhe në rastet e kryerësve të veprave penale, të cilët nuk janë shtetas të asnjë shteti (apatrid).
Kjo zgjidhje është parashikuar në paragrafin 2 të nenit 101 të Kodit Penal, në të cilin thuhet: “Ligjet penale të Kosovës zbatohen, po ashtu, ndaj cilitdo person që nuk është i një shtetësie të huaj, nëse personi i tillë kryen vepër penale jashtë territorit të Kosovës dhe kjo vepër është, po ashtu, e dënueshme në vendin ku është kryer ajo vepër”.
Gjithashtu parimi i personalitetit aktiv zbatohet edhe në rastet kur personi, pas kryerjes së veprës penale, bëhet banor i Kosovës (paragrafi 3 i nenit 101 të Kodit Penal).
Që të mund të zbatohet parimi i personalitetit aktiv, duhet që qytetari i Kosovës të haset në territorin tonë ose të ekstradohet.
Parimi i personalitetit aktiv është subsidiar, ngase legjislacioni ynë penal do të zbatohet ndaj kosovarëve vetëm po qe se në vendin ku e kanë kryer veprën penale nuk është
ushtruar mbrojtja e duhur juridike-penale, përkatësisht, sipas Kodit tonë Penal (neni 1003, par. 2, pika 1-3) ndaj shtetasve tanë që kanë kryer vepra penale jashtë vendit ndjekja penale nuk do të ndërmerret:
1) nëse kryerësi në tërësi e ka vuajtur dënimin që iu është shqiptuar jashtë vendit;
2) nëse kryerësi jashtë vendit. me aktgjykim të formës së prerë, është liruar ose dënimi i është parashkrirë ose i është falur;
3) nëse për vepër penale, sipas ligjit të huaj, ndiqet në bazë të kërkesës së të dëmtuarit, ndërsa kërkesa e tillë nuk është ushtruar.
Nga kjo rezulton se parimi i personalitetit aktiv e respekton parimin “ne bis in idem”, ngase në rastet kur qytetari ynë në vendin ku e ka kryer veprën penale është ndëshkuar apo kur i është falur ose i është parashkruar dënimi; një kryerës të këtillë gjykata jonë nuk e ndëshkon.
3.3. Parimi i personalitetit pasiv
Sipas parimit të personalitetit pasiv, legjislacioni penal i Kosovës zbatohet edhe ndaj të huajve, të cilët jashtë territorit të Kosovës kryejnë vepra penale kundër qytetarit tonë ose kundër vendit tonë. Parimi i personalitetit pasiv është parashikuar në nenin 102 të Kodit
Penal, në të cilin shprehimisht thuhet: “Ligjet penale të Kosovës zbatohen ndaj cilitdo person që është i një shtetësie të huaj nëse:
1) Personi i tillë ka kryer vepër penale jashtë territorit të Kosovës, kundër banorit të
Kosovës, madje edhe atëherë kur vepra e tillë penale nuk është përmendur në nenin 100 të këtij Kodi;
2) Kjo vepër penale është e dënueshme në vendin ku është kryer dhe
3) Kryerësi është ndodhur në territorin e Kosovës ose ka qenë transferuar në Kosovë”. Quhet parim i personalitetit pasiv, ngase në aspektin kriminal, qytetarët tanë ose Kosova janë pasivë, janë viktima të veprës penale. Me anë të këtij parimi qytetarët tanë dhe Kosova mbrohen nga veprat penale që kryhen jashtë vendit nga shtetas të huaj.
3.4. Parimi universal
Sipas parimit universal, legjislacioni i ynë penal zbatohet edhe ndaj të huajit që kryen vepër penale jashtë territorit të Kosovës ndaj shtetit të huaj ose personit të huaj.
Që të mund të zbatohet ky parim, duhet që shtetasi i huaj të haset në territorin e Kosovës ose ekstradohet. Parimi universal është parashikuar në paragrafin 1 të nenit 100 të Kodit Penal dhe, si i tillë, koincidon me parimin real ose mbrojtës.
Parimi universal zbatohet kur bëhet fjalë për vepra të rënda penale, të cilat i kryejnë të huajt jashtë vendit. Arsyeshmëria e këtij parimi qëndron në faktin se është detyrim
ndërkombëtar i çdo shteti që ta luftojë kriminalitetin, pa marrë parasysh se ku kryhet dhe e mira e kujt është dëmtuar. Ky parim njëherësh është manifestim i solidaritetit
ndërkombëtar në luftë kundër kriminalitetit. 4. Parimi i juridiksionit përfaqësues
Parimi i juridiksionit përfaqësues është parashikuar me Konventën Evropiane për Kalimin (transferin) e Ndjekjes Penale të vitit 1978. Me këtë Konventë janë zgjidhur në mënyrë parimore çështjet kryesore të kalimit (transferit) të ndjekjes penale nga shteti ku është kryer vepra penale në shtetin, shtetësinë e të cilit e ka kryerësi i veprës penale. Duke u
mbështetur në Konventën e përmendur, këtë institucion e ka parashikuar edhe Kodi ynë Penal (neni 103, par.4).
Ky parim, në fakt, përbën një lloj përjashtimi nga parimi i veprimit territorial të
legjislacionit tonë penal. Në të vërtetë, sipas parimit të juridiksionit përfaqësues, në rastet kur shtetasi i huaj kryen vepër penale në territorin e Kosovës, edhe pse gjykatat tona kanë të drejtë ta dënojnë në bazë të parimit territorial, është parashikuar mundësia që vendi ynë të heqë dorë nga kjo e drejtë dhe ndjekja penale t’i besohet shtetit të huaj, domethënë shtetit, shtetësinë e të cilit e ka kryerësi i veprës penale apo në atë shtet ka vendqëndrim të përhershëm.
I. Nocioni i veprës penale
Përcaktimi i nocionit (kuptimit) të veprës penale është një ndër detyrat kryesore të legjislacionit penal dhe të shkencës së të drejtës penale. Kështu, përcaktimi i nocionit të veprës penale, përgjegjësisë penale dhe sanksioneve penale janë tri çështjet kryesore të cilat i shqyrton e drejta penale.
Në renditjen e këtyre tri çështjeve kryesore, vepra penale zë vendin e parë, ngase kjo është hipotezë, parakusht që të mund të shqyrtohet përgjegjësia penale e personit të caktuar dhe që të mund të shqiptohet sanksioni penal.
Lidhur me përcaktimin e nocionit të veprës penale, në teorinë e së drejtës penale janë shfaqur mendime të ndryshme. Këto mendime dallojnë varësisht prej këndvështrimit të veprës penale. Para së gjithash, vepra penale trajtohet si fenomen juridik. Krahas këtij mendimi, vepra penale me të drejtë konsiderohet edhe si fenomen social dhe si veprim a sjellje e njeriut të caktuar, me të cilën dëmtohen ose rrezikohen vlerat e caktuara të
shoqërisë apo të individit. Mirëpo, duhet theksuar se vetëm qasja nga të trija këto aspekte mund të na ofrojë kuptimin e plotë të veprës penale.
Vështruar kështu në mënyrë komplekse, mund të kuptohet si duhet nocioni juridik i veprës penale, i cili është shprehje e realitetit social dhe veprimit të njeriut.
Në aspektin social, vepra penale është sjellje e njeriut (veprimi apo mosveprimi) e cila është në kundështim me interesat e shoqërisë. Rrjedhimisht, me vepër penale sulmohen vlerat që kanë rëndësi të posaçme dhe, si të tilla, ato janë të mbrojtura edhe me
legjislacionin penal. Kështu, në rastet kur dikush cenon ose dëmton këto të mira, shqiptohen sanksionet penale.
Gjithashtu, vepër penale është edhe veprimi i njeriut të caktuar që, midis të tjerash, është edhe shprehje e personalitetit të tij. Ajo është shprehje e vetive dhe koncepteve të individit, si dhe gjendjes psikike të tij në momentin kritik. Mirëpo, në fakt, vepra penale është
manifestim i mospajtimit të personit të caktuar me normat që gjenden në fuqi. Ky është një lloj çrregullimi i raportit midis individit dhe shoqërisë. Me fjalë të tjera, këtu kemi të bëjmë me konfliktin midis sistemit të vlerave të shoqërisë dhe të individit.
1. Elementet themelore të veprës penale
Nga përkufizimi i veprës penale, që e vumë në dukje më sipër, del se vepra penale përbëhet prej katër elementeve themelore apo të përgjithshme. Këto janë:
1) veprimi i njeriut; 2) kundërligjshmëria;
3) përcaktueshmëria e veprës penale në ligj dhe 4) fajësia (përgjegjësia penale e kyerësit)
Çdo vepër, për t’u konsideruar vepër penale, duhet të posedojë në mënyrë kumulative të katër elementet që i përmendëm. Të gjitha këto elemente së bashku përbëjnë anatominë e veprës penale dhe çdonjëri prej tyre është pjesë e strukturës së veprës penale. Njëherësh, këto elemente përcaktojnë të ashtuquajturën figurë të përgjithme të veprës penale.
Me gjithë faktin se vepra penale përbëhet prej këtyre katër elementeve themelore, vepra penale është unike, një tërësi, ngase vetëm tërësia e tyre formon kuptimin e plotë social dhe juridik. Për nga rëndësia e tyre shoqërore dhe juridike, të gjitha këto elemente janë të
njëjta. Së këndejmi, nëse mungon njëri prej këtyre elementeve, vepra penale nuk mund të ekzistojë. Varësisht se prej çfarë këndi vështrohen, elementet themelore të veprës penale mund të ndahen në elemente
- objektive dhe - subjektive.
Në grupin e elementeve objektive bëjnë pjesë: - veprimi i njeriut (veprimi me pasojën e shkaktuar) - kundërligjshmëria dhe
- përcaktueshmëria e veprës penale në ligj.
Ndërkaq, në grupin e elementeve subjektive bën pjesë vetëm një - përgjegjësia penale e kryerësit (fajësia).
Siç shihet nga elementet themelore të veprës penale, legjislacioni ynë penal dhe praktika gjyqësore e përvetëson nocionin objektivo-subjektiv të veprës penale. Ndarja e tyre në elemente të natyrës objektive dhe subjektive më tepër bëhet me qëllim që ato të analizohen dhe të shpjegohen më mirë dhe për të treguar rëndësinë e tyre veç e veç. Sidoqoftë, siç theksuam, të gjitha këto elemente janë pjesë konstitutive të çdo vepre penale.
2. Figura e veprës penale
Termi figurë e veprës penale ka qenë i njohur edhe në të drejtën romake. Ky term njihet edhe tani pothuaj në të gjitha të drejtat penale të shteteve bashkëkohore. Me gjithë faktin se termi figurë e veprës penale njihet që moti, edhe sot e kësaj dite është kontestuese se çka duhet nënkuptuar me këtë.
Sipas mendimit të disa autorëve, me figurë të veprës penale duhet nënkuptuar tërësinë e elementeve themelore të veprës penale, e cila ndryshe emërtohet edhe si figurë e
përgjithshme e veprës penale. Ndërkaq, sipas mendimit të autorëve të tjerë, me termin figurë e veprës penale duhet nënkuptuar tërësinë e elementeve të posaçme të çdo vepre penale.
Lidhur me këto dilema, përkitazi me nocionin e figurës së veprës penale, tani mbisundon mendimi se me figurë të veprës penale duhet nënkuptuar tërësinë e elementeve të veprës penale të caktuar, përkatësisht çdo vepër penale e parashikuar në legjislacionin penal posedon elementet e veta të posaçme, me të cilat ajo edhe dallohet prej veprave të tjera penale. Tërësia e elementeve të posaçme sajon fizionominë apo figurën e veprës penale të caktuar. Ndërkaq, elementet themelore apo të përgjithshme, siç theksuam më sipër, duhet të shprehen te çdo vepër penale dhe ato, në fakt, sajojnë kuptimin e përgjithshëm të veprës penale.
Nga kjo del se, përderisa elementet themelore apo të përgjithshme të veprë penale (veprimi i njeriut, kundërligjshmëra etj.) duhet të shprehen te çdo vepër penale, elementet e posaçme
janë tipare apo karakteristikë e veprës penale të caktuar dhe këto shprehen krahas
elementeve të përgjithshme. Së këndejmi, krahas kuptimit të përgjithshëm të veprës penale, në të drejtën penale njihet edhe kuptimi i posaçëm apo figura e veprës penale.
Figura e veprës penale sajohet duke përcaktuar elementet e posaçme veç e veç dhe duk bërë sintetizimin dhe përgjithësimin e tyre në dispozitën e caktuar penalo-juridike. Kështu, fjala vjen, vepra penale e vjedhjes(neni 252 i Kodit Penal) përbëhet prej këtyre elementeve: 1) marrjes;
2) pasurisë së huaj të luajtshme dhe
3) me qëllim që me përvetësimin e saj t’i sjellë vetes ose tjetrit fitim pasuror në mënyrë të kundërligjshme.
Vepra penale e marrjes së ryshfetit (neni 343 i KoditPenal) posedon këto elemente të posaçme:
1) personi zyrtar;
2) që kërkon ose merr dhuratë ose ndonjë përfitim, ose që pranon premtimin e dhuratës; 3) me qëllim që në kuadër të autorizimeve të tij zyrtare, të kryejë veprimin zyrtar që nuk duhet ta kryejë ose që të mos e kryejë veprimin zyrtar që duhet ta kryejë.
Gjithashtu, elementet e posaçme të figurës së veprës penale konkrete mund t’i referohen kohës apo vendit të kryerjes, mënyrës apo mjeteve me të cilat kryhet vepra penale, vetive personale, marrëdhënies midis kryerësit dhe viktimës etj.
OBJEKTI DHE SUBJEKTI I VEPRËS PENALE I. Nocioni i objektit të veprës penale
Veprat penale janë të drejtuara kundër të mirave apo vlerave të cilat janë të mbrojtura me sistemin juridik të një vendi dhe me të drejtën ndërkombëtare. Të mirat juridike që janë të mbrojtura me të drejtën penale janë edhe objekt i veprës penale. Ose, me fjalë të tjera, objekt i veprës penale është e mira juridike kundër së cilës është e drejtuar vepra penale. Nocioni i veprës penale plotësohet me njohuritë që i përkasin objektit të veprës penale, ngase vetëm kur përcaktohet saktësisht objekti i veprës penale dhe të konstatohet se çka mbrohet me një dispozitë penale-juridike, atëherë bëhet i qartë kuptimi i asaj dispozite apo vepre penale.
Andaj, përcaktimi i objektit të veprës penale është pikënisje për çdo shpjegim të normës së ligjit penal, në të cilën parashikohet vepra penale.
Shtrohet pyetja se çka konsiderohen në të drejtën penale objekte të veprës penale? Objekte të veprës penale janë të mirat apo vlerat vitale të njeriut, të popullit të një vendi dhe të komunitetit ndërkombëtar. Këto janë jeta e njeriut, integriteti i tij trupor, liritë dhe të drejtat themelore të njeriut dhe qytetarit, siguria, paqja, barazia, prona, rregullimi
shoqëroro-politik dhe siguria e vendit, martesa, familja, nderi, autoriteti etj.
Për shkak të rëndësisë së madhe për qytetarët dhe shoqërinë, këto dhe vlerat e ngjashme janë të mbrojtura me të drejtën penale nacionale dhe me të drejtën penale ndërkombëtare.
Këtë mbrojtje e drejta penale e ushtron duke parashikuar dhe duke zbatuar me dhunë dënime dhe sanksione të tjera penale ndaj personave që kryejnë vepra të këtilla.
Objekti i veprës penale është substrat material i çdo vepre penale, ngase me vepër penale rrezikohet apo dëmtohet ndonjë e mirë, e cila për shkak të rëndësisë së saj shoqërore mbrohet nga e drejta penale.
Në rastet kur vepra inkriminohet edhe në fazat që i paraprijnë veprimit të kryerjes, siç është, fjala vjen, organizimi i shoqatës kriminale apo veprimet përgatitore, që në fakt akoma nuk paraqesin veprim të kryerjes, kjo nuk do të thotë se veprat e këtilla ndëshkohen vetëm për shkak të vetë veprimit, por ngase edhe me këto vepra, edhe pse në një relacion më të largët, rrezikohen të mirat që janë të mbrojtura me të drejtën penale. Këtu fjala është për veprat që janë jashtëzakonisht të rrezikshme dhe për këtë arsye, siç do të shohim më vonë, kur të flasim për fazat e kryerjes së veprës penale, është zgjeruar sfera e inkriminimit apo mbrojtja juridiko-penale.
Me gjithë faktin se çdo vepër penale është e drejtuar ndaj një objekti të caktuar, në praktikë nuk është gjithherë e lehtë të konstatohet se çka ka qenë objekt i ndonjë vepre penale. Dilema lidhur me objektin e veprës penale është e lidhur ngushtë me nocionin e figurës së veprës penale.
Kështu, p.sh., ekziston dilema se cili është objekt i veprës penale të ndërprerjes së palejueshme të shtatzënësisë: integriteti i gruas apo fryti i zënë.
Nga kjo që thamë del se objekt i veprës penale janë të mirat e njeriut dhe të bashkësisë. Rrjedhimisht, në të gjitha fazat e së drejtës penale, njeriu dhe bashkësia shoqërore,
përkatësisht formacioni i caktuar shoqëroro-politik, ka qenë objekt që është mbrojtur nga veprat penale. Në shoqëritë më stabile dhe demokratike, e drejta penale më tepër e ka mbrojtur njeriun dhe liritë e të drejtat e tij. Ndërkaq, në periudhat shoqëroro-politike të përcjella me kriza, ku ka qenë i pranishëm steriliteti i rregullimit shoqëror dhe frika e klasës sunduese nga rrezikimi i pushtetit të saj, “interesat e përgjithshme” bëhen objekt themelor i mbrojtjes penalo-juridike. Në shoqëritë dhe periudhat e këtilla shprehet totalitarizmi i së drejtës penale e cila shkakton politizimin e së drejtës penale.
II. SUBJEKTI I VEPRËS PENALE l. Njeriu si subjekt i veprës penale
Personi që kryen vepër penale quhet subjekt i veprës penale. Në të drejtën penale
bashkëkohore është përvetësuar mendimi se subjekt i veprës penale mund të jetë vetëm njeriu - personi fizik.
Mirëpo, në të drejtat e lashta subjekt i veprës penale ishin edhe sendet, shtazët dhe
egërsirat. Përveç atyre që ndërmarrin drejtpërdrejt veprimin e kryerjes, subjekte të veprës penale konsiderohen edhe shtytësit, ndihmësit dhe organizatorët e shoqatës kriminale. Këta konsiderohen subjekte të këtillë ngase kontribuojnë në kryerjen e veprës penale.
Lidhur me moshën, subjekt të veprës penale konsiderohen vetëm personat që kanë mbushur moshën 14-vjeçare.
Personat nën moshën 14 vjeç, në të drejtën penale konsiderohen fëmijë, këta janë penalisht të papërgjegjshëm dhe, si të tillë, gjenden jashtë sferës së të drejtës penale. Kjo kategori e personave nuk mund të merret në përgjegjësi penale, pa marrë parasysh se çfarë vepre penale kanë kryer. Kjo është parashikuar shprehimisht në paragrafin 2 të nenit 11 të Kodit Penal, ku thuhet: “Personi nuk konsiderohet penalisht përgjegjës nëse në kohën e kryerjes së veprës penale është nën moshën katërmbëdhjetë vjeç”.
Varësisht se çfarë kriteri zbatohet, subjektet e veprës penale mund të ndahen në disa kategori. Sipas kriterit të moshës, në legjislacionin penal njihen delikuentët e mitur. Delikuentë të mitur konsiderohen personat prej moshës 14 deri 18 vjeç.
Gjithashtu personat e mitur në të drejtën penale ndahen në të mitur të rinj (prej moshës 14 deri 16 vjeç dhe të mitur të rritur prej moshës 16 deri 18 vjeç).
Madhorë konsiderohen personat mbi moshën 18 vjeçare.
Ndërsa persona madhorë të rinj konsiderohen personat në moshën prej 18 deri 21 vjeç. Ky kategorizim i personave të mitur, në të mitur të rinj dhe të mitur të rritur, ka rendësi jo vetëm teorike por edhe praktike, ngase trajtimi penalo-juridik i të miturve të rritur është më i rreptë. Kështu, p.sh. burgimi për të mitur, si lloj i dënimit më të rendë ndaj kësaj
kategorie të kryerësve të veprave penale, mund t’u shqiptohet vetëm të miturve të rritur. Sipas kriterit të aftësive psikike të kryerësve të veprave penale, se a kanë qenë në gjendje ta kuptojnë rëndësinë e veprës dhe t’i kontrollojnë sjelljet e tyre, legjislacioni penal bën
dallimin midis personave:
1. të përgjegjshëm (neni 11 par.1)
2. personave të papërgjegjshëm (neni 12, par.1) dhe
3. personave me përgjegjshmëri të zvogëluar (neni 12, par.2) të Kodit Penal.
Dhe në fund, varësisht prej asaj se a kanë qenë më parë të ndëshkuar, legjislacioni penal bën dallimin midis :
1. delikuentëve primarë, që për herë të parë kanë kryer vepër penale dhe
2. recidivistëve, atyre që edhe më parë kanë qenë të ndëshkuar për shkak të ndonjë vepre tjetër penale.
2. Personi juridik si subjekt i veprës penale
Sikundër në shkencën e së drejtës penale, ashtu dhe në legjislacionin penal, janë të pranishme zgjidhje të ndryshme lidhur me personin juridik si subjekt i veprës penale. Rrjedhimisht, në shumicën e ligjeve penale të shteteve të Evropës Perëndimore, nuk parashikohet mundësia që personat juridikë të konsiderohen subjekte të veprës penale. Andaj dhe nuk mund t’u shqiptohen dënime dhe sanksione të tjera penale.
Mirëpo, duhet theksuar se ndaj personave juridikë është parashikuar mundësia e shqiptimit të dënimeve për kundërvajtje, në rastet kur i cenojnë apo nuk i respektojnë normat juridike
që parashikojnë detyrimin e pagimit të tatimit, doganave, kontributeve të ndryshme apo kur nuk i respektojnë normat e tjera, me të cilat rregullohen marrëdhëniet e tjera ekonomike. Gjithashtu edhe ligjet penale të ish-shteteve socialiste, personave juridikë nuk ua njihnin statusin e subjektit të veprës penale. Prandaj, sipas legjislacionit penal të shteteve
socialiste, personat juridikë nuk mund të merreshin në përgjegjësi penale.
Ndryshe nga zgjidhjet e legjislacioneve të shteteve të Evropës Perëndimore, legjislacionet e shteteve anglosaksone personave juridikë ua njohin statusin e subjektit të veprës penale. Koncepti anglosakson i përgjegjësisë së personave juridikë për veprat penale u përvetësua së pari në shtetet më të zhvilluara të Evropës Perëndimore, si, p.sh., në Gjermani, Francë dhe në disa vende të tjera. Ky koncept u përvetësua edhe në Kodi Penal të Sllovenisë të vitit 1994.
3. Përgjegjësia e personave juridikë për vepr.Penale sipas legjislacionit penal të Kosovës Me çlirimin e Kosovës në qershor të vitit 1999, në vendin tonë u inaugurua sistemi demokratik - pluralist dhe ekonomia e tregut. Kështu, Kosova u inkuadrua në proceset e përgjithshme të integrimit dhe globalizimit euroatlantik. Ky sistem i ri juridik dhe
globalizimi evropian e më gjerë, determinoi rregullimin mbi baza të reja edhe çështjen e përgjegjësisë së subjekteve juridike në lëmin e së drejtës penale. Tani, në një mënyrë specifike, sipas konceptit anglo-amerikan dhe modelit të Kodit Penal të Gjermanisë, Francës, Sllovenisë dhe të disa kodeve të tjera penale të shteteve të Evropës Perëndimore, edhe në Kodin Penal të Kosovës (neni 106) në mënyrë parimore është përcaktuar
përgjegjësia e personave juridikë për veprat penale, të cilat kryerësi i kryen në emër apo në llogari të personit juridik.
Lidhur me këtë çështje shumë të ndërlikuar, duhet theksuar sidomos se Kodi ynë Penal, sikundër edhe legjislacionet penale të shteteve anglo-amerikane dhe evropiane, të cilat e njohin përgjegjësinë, përkatësisht ndëshkueshmërinë e personave juridikë për pasojat të cilat shkaktohen nga veprat e kryera penale, kurrsesi nuk do të thotë se i tërë personeli juridikë (të gjithë punëtorët dhe udhëheqësit e tyre) përgjigjen penalisht sikurse në rastet kur veprat penale i kryejnë personat fizikë. Përkundrazi, i tërë personeli juridikë do të përgjigjet vetëm për dëmin e shkaktuar nga vepra penale. Kjo përgjegjësi do të konsistojë në kompensimin e dëmit, kthimin e dobisë pasurore të fituar në mënyrë te kundërligjshme , ndalimin e ushtrimit të veprimtarisë së caktuar etj. Ndërsa për veprën penale do të
përgjigjet personi apo personat e caktuar për të cilët konstatohet se me fajin e tyre është kryer vepra penale.
Neni 106 i Kodit Penal në të cilin është parashikuar përgjegjësia e personave juridikë për veprat penale të kryera është e karakterit parimor dhe blanket.
Karakteri parimor i kësaj dispozite qëndron në faktin se me të nuk rregullohet kjo
përgjegjësi në mënyrë të hollësishme, por vetëm në mënyrë të përgjithshme, përkatësisht parimore, ngase thuhet se personi juridik mund të jetë penalisht përgjegjës.
Ndërkaq, karakteri blanket qëndron në faktin se në këtë dispozitë në mënyrë shprehimore thuhet se çështja e përgjegjësisë së personit juridik për veprat penale të kryera në emër apo në llogari të tij do të rregullohet me ligj të veçantë.
Për të kuptuar më mirë brendinë dhe shtrirjen e nenit 106 të Kodit Penal, po e citojmë në tërësi këtë dispozitë: “Veprat penale për të cilat personi juridik mund të jetë penalisht përgjegjës, përgjegjësia penale e personit juridik, sanksionet penale të cilat mund të zbatohen ndaj personit juridik parashikohen veçan me ligj”.
Nga e tërë përmbajtja e këtij neni shihet qartë se me një ligj të posaçëm do te parashikohet përgjegjësia e personit juridik për veprën penale të cilën kryerësi e ka kryer në emër apo në llogari të personit juridik, mandej llojet e veprave penale të cilat mund t’i kryejë personi juridik si dhe llojet e sanksioneve penale që mund të shqiptohen. Gjithashtu, me këtë ligj të posaçëm do të përcaktohet edhe procedura penale.
Në kohën kur jemi duke e përfunduar këtë tekst, është duke u punuar në përgatitjen e ligjit të posaçëm, i cili do të përcaktojë përgjegjësinë e personave juridikë për veprat penale të kryera në emër apo në llogari të personit juridik.
VEPRIMI I. Nocioni penalo-juridik i veprimit
Veprimi apo sjellja e caktuar e njeriut është një ndër elementet themelore të çdo vepre penale. Ai shprehet te veprat penale që kryhen me veprim dhe mosveprim, te veprat penale të kryera me dashje dhe nga pakujdesia, te tentativa apo vepra penale e kryer, te format e ndryshme të bashkëpunimit në kryerjen e veprës penale etj.
Me termin veprim në të drejtën penale nënkuptojmë të gjitha sjelljet apo veprimet e njeriut që manifestohen në botën e jashtme dhe të cilat janë të përcaktuara me ligj si vepra penale. Veprimet që ngjajnë në psikën dhe vullnetin e brendshëm të njeriut, siç janë mendimi,
dëshira, vendimi dhe qëllimi për të kryer vepër penale, nuk mund të konsiderohen
veprime në kuptimin penalo-juridik dhe nuk mund të ndëshkohen po qe se ato nuk manifestohen në botën e jashtme.
Krahas kësaj, për t’u konsideruar një veprim revelant në të drejtën penale, ai duhet të jetë i vullnetshëm. I vullnetshëm konsiderohet ai veprim që është ndërmarrë dhe është drejtuar nga ana e personit të vetëdijshëm dhe në bazë të vullnetit të lirë.
Së këndejmi, sipas të drejtës penale, nuk do të konsiderohen si veprim dhe nuk do të
ndëshkohen sjelljet apo veprimet që ndërmerren apo shkaktohen pa vetëdije, rastësisht apo nën ndikimin e dhunës apo të kanosjes.
Veprime të këtilla janë, fjala vjen, veprimi në gjumë, me ç’rast nëna ia zë frymën foshnjës së vet të porsalindur dhe e mbytë; apo personi duke ecur në trotuar për shkak të ngricës rrëshqet dhe me atë rast i shkakton lëndim tjetrit që është gjendur pranë tij. Ndërkaq, personi vepron me vetëdije, përkundër vullnetit të tij, në rastin kur nën ndikimin e dhunës apo kanosjes detyrohet të ndërmarrë një veprim të caktuar, p.sh., kur personi A. ia drejton
revolen personit B., që është duke punuar në sportelin e bankës dhe në këtë mënyrë e detyron t’ia dorëzojë të gjitha të hollat që gjenden në kasafortë.
Siç shihet nga këta shembuj, veprimet e këtilla, që kanë shkaktuar pasoja të dëmshme, janë ndërmarrë pa vetëdije ose rastësisht apo kundër vullnetit të njeriut (nën ndikimin e dhunës apo kanosjes).
Për këtë arsye veprimet e këtyre personave në të drejtën penale nuk konsiderohen vepra penale. Në të drejtën penale janë të rëndësishme vetëm ato veprime të njeriut të cilat i përgjigjen ndonjë veprimi të përcaktuar në figurën ligjore të veprës penale përkatëse. Kjo është në harmoni me parimin e ligjshmërisë së veprës penale. Veprimi i kryerjes së veprës penale në ligj është përcaktuar në mënyra të ndryshme. Në disa raste veprimi është
përcaktuar në mënyrë të saktë, p.sh. në nenin 259 të Kodit Penal - pushtimi i paligjshëm i pronës së paluajtshme të personit tjetër apo pjesës së saj.
Në raste të tjera, veprimi i kryerjes është përcaktuar në mënyrë indirekte, duke cekur vetëm pasojën që shkaktohet, p.sh. në nenin 146 të Kodit Penal -privimi nga jeta. Kurse në rastet më të shpeshta, në ligj veprimi është përcaktuar me ndonjë term të përbashkët apo të përgjithësuar, i cili përfshin në vete një varg veprimesh të ngjashme, p.sh. në paragrafin 1 të nenit 119 të Kodit Penal - shkelje e rëndë e ligjeve dhe e zakoneve që zbatohen në konfliktin e armatosur ndërkombëtar.
Gjithashtu në disa raste, veprimi i kryerjes së veprës penale në ligj është përcaktuar më me hollësi, duke cekur mjetet apo mënyrën e kryerjes së veprës penale, vendin dhe kohën e kryerjes së veprës penale, motivin për të cilin mund të kryhet vepra penale etj., për shembull, vrasja në mënyrë mizore apo dinake, vrasja për interes, peshkimi i
kundërligjshëm me eksploziv, rrymë elektrike apo helme, ndihma agresorit gjatë kohës së luftës etj.
Figura e disa veprave penale është përcaktuar se mund të kryhet me disa veprime. Te veprat penale të këtilla, veprimet e kryerjes në ligj mund të jenë të përcaktuara në mënyrë alternative, kurse më rrallë në mënyrë kumulative. Në mënyrë alternative janë përcaktuar veprimet në rastet kur konsiderohet se është kryer vepra penale nëse është ndërmarrë vetëm njëri prej llojeve të veprimit të caktuar në ligj (p.sh. vepra penale e trajtimit të
pandërgjegjshëm mjekësor - neni 219 i Kodit Penal, kryhet kur mjeku, me rastin e dhënies së ndihmës mjekësore, përdor haptas mjetin e papërshtatshëm, mënyrën e papërshtatshme ose nuk i zbaton masat përkatëse higjienike apo në përgjithësi vepron në mënyrë të
pandërgjegjshme dhe në këtë mënyrë shkakton keqësimin e gjendjes shëndetësore të ndonjë personi).
Në mënyrë kumulative janë të përcaktuara veprimet e kryerjes, në rastet kur konsiderohet se është kryer vepra penale, po qe se janë ndërmarrë dy apo më shumë veprime që e përbëjnë figurën e veprës penale përkatëse (p.sh. vepra penale e mosdhënies së ndihmës personit të lënduar në fatkeqësinë e trafikut publik - neni 301 i Kodit Penal, kryhet kur shoferi i automjetit ose i mjetit tjetër transportues e lë pa ndihmë personin që me atë mjet të transportit është lënduar ose lëndimin e të cilit me atë mjet e ka shkaktuar).
Të gjitha këto janë të ashtuquajtura modalitete të veprimit të kryerjes. Sipas paragrafit 1 të nenit 31 Kodit Penal, vepra penale mund të kryhet me 1. veprim ose
2. me mosveprim.
Andaj lidhur me mënyrën nëpërmjet së cilës manifestohet veprimi i kryerjes së veprës penale, në të drejtën penale njihen dy lloje të veprave penale:
1. veprat penale të kryera me veprim dhe 2. veprat penale të kryera me mosveprim. 1. Veprat penale të kryera me veprim
Shumica e veprave penale të parashikuara në legjislacionin penal kryhen me veprim. Në kuptimin penalo-juridik, veprimi është lëvizje trupore e vullnetshme e njeriut me të cilin kryhet vepra penale (p.sh. shkrepja me armë te vepra penale e vrasjes, marrja e sendit të huaj te vepra penale e vjedhjes etj.).
Me anë të veprave penale të kryera me veprim apo siç quhen ndryshe, delikte komisive, cenohen normat penalo-juridike, të cilat e ndalojnë veprimin e caktuar. Këto norma ndryshe quhen norma prohibitive.
Së këndejmi, me rastin e kryerjes së veprave penale me veprim, personi vepron në kundërshtim me normën që e ndalon veprimin e caktuar (p.sh. te vepra penale e vrasjes, cenohet norma e cila ndalon privimin e ndonjë personi nga jeta; te vepra penale e
gjaktrazimit apo incestit, cenohet norma e cila ndalon marrëdhënien seksuale me personin që është në gjini gjaku në vijën e drejtë ose me vëllanë apo me motrën).
2. Veprat penale të kryera me mosveprim
Veprat penale me mosveprim apo, siç quhen ndryshe, deliktet omisive, kryhen me mosndërmarrjen apo abstenimin nga veprimi që ka qenë i detyruar ta ndërmarrë.
Përkufizimi i këtillë i delikteve omisive është përcaktuar në nenin 31, par. 2 të Kodit Penal, sipas të cilit: “Vepra penale kryhet me mosveprim vetëm kur kryerësi nuk e ndërmerr veprimin të cilin ka qenë i detyruar ta kryejë”.
Së këndejmi, kjo mënyrë e kryerjes së veprës penale shprehet si qëndrim pasiv i njeriut në rrethanat e caktuara, për shkak të të cilit qëndrim shkaktohet pasoja e ndaluar në botën e jashtme. Si vepër penale e kryer me mosveprim është p.sh. mosdhënia e ndihmës
mjekësore (neni 220 i Kodit Penal).
Sipas përkufizimit ligjor (neni 31, par. 2 i Kodit Penal) rezulton se veprat penale me mosveprim mund t’i kryejnë vetëm ata persona që, sipas ndonjë baze juridike, kanë pasur obligim apo detyrë që t’i ndërmarrin veprimet e caktuara. Detyrimi për të vepruar mund të rrjedhë nga normat apo marrëdhëniet e ndryshme juridike.
1. Nocioni dhe rëndësia e kauzalitetit ( lidhjes shkakësore) në të drejtën penale
Në shkencën e së drejtës penale kauzaliteti përkufizohet si lidhje objektive midis veprimit apo mosveprimit dhe pasojës së shkaktuar.
Kauzaliteti ( lidhja shkakësore) është përkufizuar në nenin 14 të Kodit Penal. Në këtë dispozitë thuhet shprehimisht: “Personi nuk është penalisht përgjegjës kur midis veprimit ose mosveprimit të tij dhe pasojave mungon lidhja shkakësore, ose kur nuk ka mundësi të shkaktohen pasojat”.
Prej këtij përkufizimi del se kauzaliteti duhet shqyrtuar ndaras nga fajësia e kryerësit. Kauzaliteti në të drejtën penale ka rëndësi të madhe, ngase për t’u konsideruar një vepër e njeriut si vepër penale dhe për të mundur t’i ngarkohet atij, duhet të konstatohet se ajo vepër ka shkaktuar pasojën e ndaluar e cila në ligj është e parashikuar si vepër penale. Andaj midis veprimit të njeriut dhe pasojës së shkaktuar duhet të ekzistojë një lidhje apo raport i caktuar në bazë të të cilit konstatohet se pasoja është shkak i veprimit të caktuar të njeriut. Kjo lidhje apo ky raport quhet lidhje shkakore apo kauzale, kurse veprimi i cili ka shkaktuar pasojën quhet shkak.
Që të mund të përcaktohet kauzaliteti në të drejtën penale, duhet të konstatohet se midis veprimit dhe pasojës ekziston lidhja e domosdoshme kauzale. Veprimi është kauzal atëherë kur konstatohet se po të mos ishte ndërmarrë ai veprim, nuk do të shkaktohej pasoja e ndaluar. Për këtë arsye, kauzaliteti konsiderohet pjesë përbërëse e figurës së veprës penale. Pa ekzistimin e kauzalitetit nuk mund të konsiderohet se është kryer vepra penale dhe nuk mund të sajohet përgjegjësia penale.
Përcaktimi i kauzalitetit në të drejtën penale në të shumtën e herave nuk është çështje e rëndë dhe e ndërlikuar. Në të gjitha ato raste kur pasoja shkaktohet menjëherë pas
ndërmarrjes së veprimit dhe kur në shkaktimin e pasojës nuk ka kontribuar ndonjë faktor apo rrethanë tjetër, atëherë nuk është vështirë të përcaktohet kauzaliteti. Për shembull, nëse personi A. shkrep me armë në personin B. dhe e vret, atëherë veprimi i personit A. është shkaktar i drejtpërdrejtë i vdekjes së personit B.
Mirëpo, në rastet kur pasoja shkaktohet jo vetëm nga veprimi i një personi të caktuar, por edhe për shkak të ndikimit dhe bashkëndodhjes edhe të faktorëve të tjerë që mund të vijnë nga personi tjetër apo nga rrethanat natyrore ose rrethanat shoqërore objektive, atëherë përcaktimi i kauzalitetit ndërlikohet dhe është punë mjaft e vështirë. Këtë e ilustrojnë më së miri shembujt vijues. Nëse personi A. i shkakton lëndim trupor personit B. dhe nëse
personi B. vdes në spital nga infektimi, për shkak se ia mbështjellin plagën me fasha të papastra; - nëse personi A. i shkakton lëndim trupor personit B., nga i cili ky e humb vetëdijen dhe mbetet i shtrirë dhe, meqë qëndron gjatë, vdes nga të ftohtit apo gjersa ka qenë i shtrirë pa vetëdije, e shkel ndonjë automobil. Apo rastet që ndodhin më shpesh - në ndeshjen e dy automobilave shkaktohet vdekja e disa personave dhe dëme materiale.
Në të drejtën penale, rëndësi të posaçme ka çështja e përcaktimit të kauzalitetit te veprat penale të kryera me mosveprim. Kjo për faktin se në kushtet e tanishme të jetës
bashkëkohore gjithnjë më tepër çdo individ është i ngarkuar me një varg detyrash dhe detyrimesh, kështu që moskryerja e këtyre detyrave dhe obligimeve apo qëndrimi pasiv ose indiferent ndaj tyre, mund të shkaktojë pasoja të dëmshme për shoqërinë.
Në shkencën e së drejtës penale ekzistojnë ca dilema lidhur me atë se a mundet
mosveprimi të konsiderohet shkak i veprës penale, sidomos te veprat penale jo të drejta të kryera me mosveprim. Me gjithë këto dilema, shumica e teoricienëve të së drejtës penale janë të mendimit se edhe mosveprimi mund të paraqitet si shkak i pasojës. Siç pamë, mendimi i këtillë është përvetësuar edhe në Kodin tonë Penal (neni 31), në të cilin është parashikuar shprehimisht se vepra penale mund të kryhet me veprim ose me mosveprim. Konsiderohet se mosndërmarrja e veprimit të caktuar apo mosveprimi mund të jetë shkak i pasojës nëse janë përmbushur këto kushte:
1) nëse ka ekzistuar detyrimi që të veprohet në mënyrë të caktuar për t’u parandaluar pasoja,
2) nëse personi ka pasur mundësi, ka qenë në gjendje të parandalojë shkaktimin e pasojës dhe
3) nëse konstatohet se me siguri pasoja nuk do të shkaktohej ose do të shkaktohej pasojë shumë më e vogël, po të ndërmerrej veprimi që është dashur të ndërmerrej.
Vetëm nëse përmbushen këto tri kushte në mënyrë kumulative, mosveprimi mund të
konsiderohet shkak i pasojës. Kështu, p.sh., nëse konstatohet se për shkak të mosdhënies së ndihmës mjekësore është shkaktuar keqësimi i gjendjes shëndetësore apo vdekja e personit, shkaktar i kësaj pasoje konsiderohet mjeku, i cili e ka pasur për detyrë t’i japë ndihmë mjekësore personit, jeta e të cilit ka qenë në rrezik, përkatësisht, po ta kishte kryer mjeku veprimin të cilin e ka pasur për detyrë ta kryente, pasoja e dëmshme nuk do të shkaktohej. III. VENDI DHE KOHA E KRYERJES SË VEPRËS PENALE
Përcaktimi i vendit dhe kohës së kryerjes së veprës penale ka rëndësi të shumëfishtë për të drejtën penale. Në të drejtën penale, çështja e përcaktimit të vendit dhe kohës së kryerjes së veprës penale shtrohet në rastet kur veprimi i kryerjes së veprës penale është ndërmarrë në një vend, kurse pasoja shkaktohet në vendin tjetër apo kur veprimi i kryerjes është ndërmarrë në një kohë, kurse pasoja shkaktohet më vonë.
Lidhur me zgjidhjen e këtyre rasteve, kur pasoja e veprës penale nuk shkaktohet në vendin dhe kohën kur është ndërmarrë veprimi i kryerjes, në shkencën e së drejtës penale janë dhënë mendime të ndryshme. Këto çështje janë rregulluar shprehimisht edhe me normat e Kodit tonë penal.
Në të shumtën e herave pasoja e veprës penale shkaktohet në vendin ku është ndërmarrë veprimi i kryerjes. Në këso raste nuk ka dilema, ngase si vend i kryerjes konsiderohet vendi ku është ndërmarrë veprimi dhe ku është shkaktuar pasoja.
Mirëpo, në disa raste veprimi i kryerjes ndërmerret në një vend, kurse pasoja shkaktohet në vendin tjetër. Për shembull, personi A. nga Prishtina, në bisedë telefonike e ofendon
personin B. në Pejë. Në këtë shembull veprimi i kryerjes së veprës penale të fyerjes është ndërmarrë në Prishtinë, kurse pasoja është shkaktuar në Pejë. Këto janë të ashtuquajturat vepra penale distancionale.
Pikërisht te veprat penale distancionale, shtrohet pyetja se cili vend konsiderohet vend i kryerjes së veprës penale: vendi ku është ndërmarrë veprimi i kryerjes apo vendi ku është shkaktuar pasoja.
Përcaktimi i vendit të kryerjes së veprës penale është me rëndësi për këto shkaqe: 1) prej vendit ku është kryer vepra penale varet se cili ligj penal do të zbatohet,
2) sipas vendit të kryerjes së veprës penale përcaktohet kompetenca territoriale e gjykatave, 3) te disa vepra penale, vendi i kryerjes së veprës penale konsiderohet element konstitutiv 4) në disa raste, në aspektin e së drejtës penale ndërkombëtare, është me rëndësi përcaktimi i vendit të kryerjes së veprës penale, kur veprimi i kryerjes është ndërmarrë në një shtet, kurse pasoja është shkaktuar në shtetin tjetër.
Lidhur me përcaktimin e vendit të kryerjes së veprave penale distancionale, në shkencën e së drejtës penale njihen tri teori:
1. teoria e veprimit,
2. teoria e pasojës apo e suksesit dhe 3. teoria e ubikvitetit.
Sipas teorisë së veprimit, si vend i kryerjes së veprës penale konsiderohet vendi ku është ndërmarrëveprimi i kryerjes.
Sipas teorisë së pasojës apo suksesit, si vend i kryerjes së veprës penale konsiderohet vendi ku është shkatuar pasoja, ngase sipas kësaj teorie veprimi dhe pasoja përbëjnë një tërësi dhe vepra penale konsiderohet se është kryer ku shkaktohet edhe pasoja e saj.
Sipas teorisë së ubikvitetit, si vend i kryerjes së veprës penale konsiderohet si vendi ku është ndërmarrë veprimi i kryerjes, ashtu dhe vendi ku është shkaktuar pasoja. Kjo teori është përvetësuar në shkencën e së drejtës penale të shteteve bashkëkohore.
Gjithashtu edhe e drejta jonë penale e ka përvetësuar këtë teori. Kështu, sipas par. 1 të nenit 33 të Kodit Penal, vepra penale konsiderohet se është kryer si në vendin ku kryerësi ka vepruar ose ka qenë i detyruar të veprojë, ashtu edhe në vendin ku është shkaktuar pasoja. Me zgjidhjen e këtillë, Kodi ynë Penal i jep rëndësi të barabartë vendit ku personi ka vepruar apo ka qenë i detyruar të veprojë, dhe vendit ku është shkaktuar pasoja.
Njëherësh zgjidhja e këtillë është më praktike, ngase bën të mundshëm efikasitet më të lartë të gjykatave.
Te veprat penale me mosveprim, si vend i kryerjes konsiderohet vendi ku personi ka qenë i detyruar të veprojë dhe vendi ku është shkaktuar pasoja. Pra, edhe te deliktet omisive është
përvetësuar teoria e ubikvitetit. Në rastet kur është fjala për veprat penale të vazhduara, kolektive apo permanente, si dhe çdo lloj tjetër i veprave penale që kryhen në vende të ndryshme, vend i kryerjes së veprës penale konsiderohet secili vend ku është ndërmarrë ndonjë veprim që bën pjesë në figurën e veprave të këtilla.
Te veprat penale të kryera në bashkëpunim, si vend i kryerjes konsiderohet si vendi ku ka vepruar bashkëpunëtori ashtu dhe vendi ku ka vepruar kryerësi, përkatësisht ku është shkaktuar pasoja. Zgjidhja e këtillë është në harmoni me teorinë e ubikvitetit dhe i përgjigjet natyrës akcesore të bashkëpunimit.
Sipas paragrafit 2 të nenit 33 të Kodit Penal, në rastet kur tentativa e veprës penale
ndëshkohet, vendi i kryerjes konsiderohet si vendi ku është ndërmarrë veprimi i kryerjes, ashtu dhe vendi ku sipas parashikimeve apo dashjes së kryerësit pasoja është dashur të shkaktohet ose ka mundur të shkaktohet.
2. Koha e kryerjes së veprës penale
Çështja e përcaktimit të kohës së kryerjes së veprës penale ka rëndësi të posaçme praktike. Kjo rëndësi qëndron në faktin se prej kohës kur konsiderohet se është kryer vepra penale varet se cili ligj do të zbatohet, ligji që ka qenë në fuqi në kohën kur është ndërmarrë veprimi apo ligji që ka qenë në fuqi në kohën kur është shkaktuar pasoja. Mandej, sipas kohës së kryerjes së veprës penale përcaktohet përgjegjësia penale e kryerësit dhe
shqiptimi i sanksioneve penale – varësisht prej asaj se a ka qenë personi i mitur i ri, i mitur i rritur a madhor dhe a ka qenë i përgjegjshëm dhe i fajshëm.
Afati i parashkrimit fillon të ecë prej momentit të kryerjes së veprës penale dhe në fund, në disa raste koha e kryerjes së veprës penale është element konstitutiv i figurës së veprës penale. Lidhur me përcaktimin e kohës së kryerjes së veprës penale, në shkencën e së drejtës penale dhe në Kodin tonë Penal është përvetësuar teoria e veprimit.
Kështu, sipas nenit 32 të Kodit Penal, vepra penale konsiderohet se është kryer në kohën kur personi ka vepruar apo ka qenë i detyruar të veprojë, pa marrë parasysh kohën kur është shkaktuar pasoja. Në rastet kur vepra penale kryhet në bashkëpunim, si kohë e kryerjes konsiderohet koha kur bashkëpunëtori ka vepruar e jo kur kryerësi ka ndërmarrë veprimin e kryerjes.
Kur është fjala për veprat penale të vazhduara dhe kolektive, të cilat sipas natyrës së tyre përbëhen nga shumë veprime, si kohë e kryerjes konsiderohet e tërë koha gjatë së cilës janë ndërmarrë veprimet e posaçme, te cilat e përbëjnë figurën e këtyre llojeve të veprave
penale.
Te veprat penale permanente, si kohë e kryerjes konsiderohet e tërë koha sa ka zgjatur gjendja e kundërligjshme. Me fjalë të tjera, si kohë e kryerjes së veprave penale
permanente konsiderohet periudha prej momentit të kryerjes së kësaj vepre penale gjer në momentin kur ka pushuar gjendja e krijuar e kundërligjshme. Për shembull, nëse një person ka kryer vepër penale të bigamisë (neni 205 i Kodit Penal) dhe ka qëndruar në martesë me
dy gra prej 1 janarit gjer më 31 dhjetor të vitit 2001, atëherë si kohë e kryerjes së kësaj vepre penale konsiderohet e tërë periudha e vitit 2001.
KUNDËRLIGJSHMËRIA I. Nocioni dhe rëndësia e kundërligjshmërisë
Kundërligjshmëria është element apo atribut i përgjithshëm i çdo vepre penale. Parimisht, veprimi apo mosveprimi i njeriut i cili është në pajtim me figurën e veprës penale është edhe i kundërligjshëm. Me sjelljet e këtilla zakonisht shkelen normat e ligjit penal që e ndalojnë ndonjë veprim (normat prohibitive) apo që urdhërojnë të ndërmerret ndonjë veprim (normat imperative).
Kundërligjshmëria paraqet bazë juridike për përcaktimin e veprës penale. Ky është manifestim i vlerësimit kriminalo-politik të pasojës së dëmshme të një veprimi apo mosveprimi për një bashkësi shoqërore, për një sistem juridik.
Me anë të kundërligjshmërisë, shoqëria manifeston qëndrimin e vet negativ ndaj sjelljeve të individëve të cilët cenojnë ndonjë ndalesë apo urdhëresë.
Nga kjo del se një vepër nuk mund të konsiderohet si vepër penale, po qe se nuk është e kundërligjshme. Sipas natyrës së saj, kundërligjshmëria është tipar i çdo delikti, andaj ky është tipar edhe i delikteve penale - veprave penale. Meqë sistemi juridik i një shteti është unik, del se nocioni i kundërligjshmërisë është i përbashkët.
Ajo që është e kundërligjshme për një degë të drejtësisë, është e kundërligjshme edhe për tërë sistemin juridik. Ekziston vetëm dallimi i pasojave juridike të kundërligjshmërisë në degët e ndryshme të drejtësisë.
Me gjithë këtëj platformë të përgjithshme të nocionit të kundërligjshmërisë, duhet të theksohet veçmas se në të drejtën penale, në harmoni me parimin e legalitetit, një vepër mund të konsiderohet si e kundërligjshme vetëm në rastin kur përmban të gjitha tiparet e figurës së veprës penale të përcaktuar në ligj. Së këndejmi, mundet që një veprim, sipas vlerësimit të përgjithshëm, të konsiderohet si vepër e rrezikshme shoqërore, madje mundet që në një degë të drejtësisë të konsiderohet edhe e ndaluar, por për të drejtën penale të mos jetë e kundërligjshme dhe kryerësit të saj të mos i shqiptohet sanksioni penal, nëse ajo vepër nuk është e parashikuar me ligj si vepër penale. Zgjidhja e këtillë është në harmoni me parimin e legalitetit dhe me natyrën juridike të së drejtës penale, ngase kjo degë e drejtësisë disponon sanksionet më të rënda që i njeh një sistem juridik. Andaj, në të drejtën penale duhet në mënyrë të qartë dhe precize të përcaktohen se cilat vepra të
kundërligjshme konsiderohen vepra penale. Përndryshe, në rastet e kundërta, gjykatat dhe qytetarët nuk do të dinin se cilat vepra duhen konsideruar si vepra penale.
Kundërligjshmëria, sipas brendisë së saj, është e natyrës objektive. Kjo përcaktohet duke vënë në relacion veprimin apo mosveprimin e individit me normat e së drejtës penale. Kështu, në të gjitha rastet kur sjellja e njeriut është në kundërshtim me normat e legjislacionit penal, të cilat urdhërojnë apo ndalojnë ndonjë veprim, atëherë mund të
konstatojmë se sjellja e tillë është e kundërligjshme, se personi i caktuar ka kryer vepër penale, me kusht që me atë rast të mos ketë ekzistuar ndonjë bazë juridike e cila lejon atë veprim.
Mirëpo, edhe pse kundërligjshmëria, sipas natyrës së saj, është komponente e natyrës objektive, në disa raste ajo përmban edhe elemente subjektive. Kështu, nëse i analizojmë figurat e posaçme të veprave penale, do të shohim se në disa raste, për t’u konsideruar një veprim i kundërligjshëm, duhet të konstatohet se personi e ka kryer veprën për motive apo qëllime të caktuara. Në këtë mënyrë, elementi subjektiv (qëllimi apo motivi i njeriut) është i inkorporuar në veprim.
Pra, motivi apo qëllimi janë të ashtuquajturat elemente subjektive të kundërligjshmërisë. Në rastet kur elementi subjektiv është element përbërës i veprimit si akt i kundërligjshëm, atëherë prej tij varet ekzistimi apo kualifikimi (supsumcini) i veprës në ligj. Kështu, p.sh. falsifikimi i parasë (neni 244 par. 1) do të konsiderohet si vepër penale, vetëm po qe se është bërë me qëllim që paraja e falsifikuar të vihet në qarkullim. Në këtë shembull shihet se nëse mungon ky qëllim, nuk do të konsiderohet se është kryer kjo vepër penale. Ose rasti tjetër, nëse marrja e sendit të huaj është bërë me qëllim të përvetësimit, do të ekzistojë vepra penale e vjedhjes (neni 252) mirëpo, nëse marrja e sendit të huaj është bërë me
qëllim që personi vetëm ta përdorë atë, atëherë do të ekzistojë vepra penale e marrjes së pasurisë së huaj (neni 258).
II. Rrezikshmëria shoqërore e veprës penale si komponente materiale e kundërligjshmërisë Rrezikshmëria është tipar social dhe element material, komponente materiale e
kundërligjshmërisë, përkatësisht e veprës penale dhe, si e tillë, ajo konsiderohet veprim i ndaluar. Rrezikshmëria është presupozim i veprës penale, është pjesë përbërse e veprës penale.Andaj nuk mund të konsiderohet vepër penale ajo vepër që nuk është e rrezikshme për një bashkësi të caktuar shoqërore.
Në Kodin Penal të Kosovës, ngjashëm me kodet penale të shteteve të Evropës
Perëndimore, rrezikshmëria shoqërore nuk ceket në mënyrë të veçantë si element i figurës së veprës penale, ngase kjo nënkuptohet, është imanente në çdo vepër penale.
Rrezikshmëria është bazë, fundament i kundërligjshmërisë. Mund të konsiderohet vepër e kundërligjshme si vepër penale vetëm ajo vepër që është edhe e rrezikshme.
Lidhur me rrezikshmërinë si komponente e kundërligjshmërisë, duhet theksuar se në të drejtën penale nuk konsiderohet çdo vepër shoqërore e rrezikshme si vepër penale. Për t’u konsideruar një veprim i rrezikshëm si vepër penale, është e domosdoshme që ai veprim të manifestohet me një shkallë më të lartë të rrezikshmërisë dhe të jetë i përcaktuar me ligj si vepër penale. Kjo për faktin se ekzistojnë një mori veprash të tjera të dëmshme dhe të ndaluara me ligj, por për shkak se posedojnë një dozë më të vogël të rrezikshmërisë, nuk konsiderohen si vepra penale por, fjala vjen, si kundërvajtje, delikte civile etj.
Nga kjo del se çdo vepër e rrezikshme nuk konsiderohet vepër penale, kurse çdo vepër penale është edhe e rrezikshme.
Nocioni i rrezikshmërisë dhe intensiteti i saj, si element material i veprës penale, është relativ dhe për nga përmbajtja, është me karakter dinamik. Ky nocion ka karakter relativ dhe dinamik, ngase rrezikshmëria vlerësohet duke pasur parasysh kohën në të cilën është ndërmarrë ndojnë veprim dhe duke pasur parasysh rrethanat në të cilat jeton një bashkësi. Kështu, p.sh., te ne në Kosovë, në rrethanat shoqëroro-ekonomike, që kanë qenë të
pranishme menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore, çdo tregti e pakontrolluar ka paraqitur rrezikshmëri për ndarje të drejtë, për çka është konsideruar si vepër penale, kurse tani pjesa më e madhe e tregtisë zhvillohet pa kontrollin e aparatit shtetëror.
1. Shkallëzimi i rrezikshmërisë
Rrezikshmëria shoqërore e veprës penale mund të jetë me intensitet të ndryshëm. Disa vepra penale janë më pak të rrezikshme, disa më shumë. Kështu, p.sh., vrasja është më e rrezikshme se lëndimi i lehtë apo lëndimi i rëndë trupor; vjedhja është më e rrezikshme se fyerja etj. Madje, disa vepra penale të caktuara nuk janë me rrezikshmëri të njëjtë në të gjitha periudhat e zhvillimit të një shoqërie.
Nga kjo rezulton se nocioni i rrezikshmërisë së disa veprave penale është i ndryshueshëm dhe, varësisht prej kësaj, ajo mund të shkallëzohet. Shkallëzimi i rrezikshmërisë shoqërore bëhet duke marrë parasysh intensitetin dhe rëndësinë e së mirës juridike që është rrezikuar apo dëmtuar.
Shkalla e rrezikshmërisë përcaktohet edhe duke marrë parasysh mënyrën e kryerjes së veprës, mjetet me të cilat është rrezikuar apo dëmtuar e mira juridike, koha e kryerjes, vendi i kryerjes etj.
Gjithashtu, shkalla e rrezikshmërisë varet edhe nga vetë kryerësi (subjekti) i veprës penale, siç është motivi për të cilin personi e ka kryer veprën, jeta e tij e mëparshme, a është ai recidivist apo jo etj.
Nga kjo rezulton se rrezikshmëria është nocion objektivo-subjektiv, ngase ngërthen në vete komponente objektive që i përkasin veprës penale dhe komponente subjektive që i përkasin personalitetit të kryerësit të veprës penale.
Duke u mbështetur në shkallën e rrezikshmërisë, përcaktohet pesha e veprës penale.
Kështu, në rastet kur rrezikshmëria është më e madhe, edhe vepra penale konsiderohet më e rëndë dhe anasjelltas, kur rrezikshmëria është më e vogël, edhe vepra penale
konsiderohet më e lehtë.
Shkalla e rrezikshmërisë së veprës penale shprehet posaçërisht te sanksionet penale. Kështu, për veprat penale më të rrezikshme në ligj parashikohen lloje dhe masa të dënimeve më të rënda.
2. Rrezikshmëria e përgjithshme dhe e posaçme
Rrezikshmëria e përgjithshme është ajo rrezikshmëri e veprës penale që është përcaktuar në ligj, në mënyrë të përgjithshme (abstrakte) përnjë numër të pacaktuar të rasteve. Pra, përcaktimin e nocionit të rrezikshmërisë shoqërore në mënyrë të përgjithshme e bën
