Ainigmata Tou Sympantos 10

66  Download (1)

Full text

(1)
(2)

περιεχομενα

4

10

16

20

25

28

35

38

44

46

53

58

60

αρθρα

Η ΔΟΥΛΕΙΑ ΣΤΑ ΜΥΡΜΗΓΚΙΑ Edward Ο. Wilson ΟΙ ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΕΙΣ ΓΡΑΦΕΣ ΤΗΣ ΣΑΧΑΡΑΣ Solas Boncompagni Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΕΙΡΑΜΑΤΟΖΩΟ Antonio Pitassi ΤΑ ΧΗΜΙΚΑ ΚΛΕΙΔΙΑ ΤΟΥ ΥΠΟΣΥΝΕΙΔΗΤΟΥ Pierre Espagne ΘΑΛΑΣΣΟΦΑΝΤΑΣΙΑ Peter Kolosimo Η ΜΕΤΕΝΣΑΡΚΩΣΗ LUC. Gianfranceschi ΤΟ ΚΑΡΝΑΒΑΛΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ Εφη Καρποδίνη Η ΣΕΛΗΝΗ Δρ. Πέτρος Ροβίθης ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΥΡΙΟ Arthour Clark ΛΕΜΟΥΡΙΑ Mara Calabri ΑΘΑΝΑΣΙΑ Katerina Serafin ΣΕΝΑΡΙΟΓΡΑΦΟΣ ΟΝΕΙΡΩΝ Διαμαντής Φλωράκης ΤΑ ΦΥΤΑ ΚΑΟΣΜΙΚΗ ΚΕΡΑΙΑ Ellen Sutton

1

2

19

63

τμηματα

ΦΙΛΙΚΗ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΩΝ ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΔΙΕΘΝΗΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ Παρακαλούμε όσους άποστέ-λουν συνεργασίες στο περιοδικό να είναι δακτυλογραφημένες. Χειρόγραφα δέν επιστρέφονται. Οι απόψεις του περιοδικού δέν ταυτίζονται αναγκαστικά μέ τις απόψεις πού εκφράζονται από τους συνεργάτες του. ΑΙΝΙΓΜΑΤΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ" μηνιαίο περιοδικό. Ετος ιδρύσεως 1975. ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ: Εκδόσεις "ΧΡΥΣΗ ΤΟΜΗ" (Γ.Σω-τηρόπουλος—Σπ. Άλεβιζόπουλος) Ο.Ε.—Χρήστος Δ. Λάζος. ΓΡΑ-ΦΕΙΑ: Πανεπιστημίου 56, 3ος όροφος ΤΗΛ. 600059. ΕΚΔΟΤΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: Σπύρος Άλεβιζόπουλος, Βούλγαρη 72, Πειραιεύς. ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ: Χρήστος Δ. Λάζος, Δημητρακοπούλου 65-67 Κουκάκι, 'Αθήνα, τηλ. γραφείου 603198. ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΛ-ΛΙΤΕΧΝΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ: Δανάη Άρνέλλου-Λάζου. ΓΛΩΣΣΙ-ΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Μάνια Φιλιππίδου, Συνεσίου Κυρήνης 5-7 'Αθή-να, τηλ. 6464845. ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ: Ντίνος Γαρουφαλιάς, Γ Σεπτεμβρίου 151, τηλ. 874611. ΑΝΑΠΑΡΑ-ΓΩΓΗ: 'Εξωφύλλου 'Ηλίας Καραμπατσάκης Ε.Ε "ILMAK", Ασκλη-πιού 36, Τηλ. 632984. 'Εσωτερικών: Μιχάλης Σπανός, Βουγλαροκτό-νου 26-28, Τηλ. 6433197. ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΣ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟΥ: ΜιχάληςΜακέδος, Βουλγαροκτόνου 26-28, Τηλ. 6433197. ΜΟΝΤΑΖ —ΕΚΤΥΠΩΣΗ: "GRAMAK" Ε.Π.Ε. Βουλγαροκτόνου 26-28, Τηλ. 6433197.

(3)

Ανθρωπος στή Σελήνη. Τό πανάρχαιο όνειρο του ανθρώπου γίνεται πραγματικότητα. Ενας ν έ ο ς κόσμος μάς περιμένει: το διάστημα πού ίσως και να είναι ή πραγματική μας κοιτίδα. Μέ χαρά μας διαπιστώνουμε ότι ο αγώνας πού διεξήγε το περιοδικό σχετικά μέ τήν Δημοτική γλώσσα δικαιώθηκε. Όπως και να το κάνουμε είναι ή γλώσσα πού μιλάμε. Αρχίσαμε συντο-νισμένες προσπάθειες για τήν έγκαιρη λήψη του περιοδικού στις εκτός Αθηνών περιοχές μέ τήν δημιουργία τοπικών κέντρων διαθέσεως του. (σχε-τικά στην στήλη "Διάθεση Περιοδικού") Εντύπωση προκάλεσε το τεύχος Φεβρουαρίου μέ τήν ποικιλλία και τήν σωστή παρουσίαση θε-μάτων άγνωστων στο κοινό (εγκέφαλος—Φυτά— το Επτά). Δέν θά σταματήσουμε εκεί όμως. Στό παρόν τεύχος παρουσιάζουμε μιά έντονα ενδιαφέ-ρουσα σειρά άρθρων μέ γενικό τίτλο: "ΤΟ ΜΥ-ΣΤΙΚΟ ΤΩΝ ΧΑΜΕΝΩΝ ΚΟΣΜΩΝ" αρχίζον-τας από τήν Λεμουρία. Τό έθιμο τής δουλείας στα Μυρμήγκια θά ξαφνιάσει ακόμα και τους ειδικούς ή δέ Μετενσάρκωση θά δημιουργήσει και πάλι θόρυβο και άντεγκλίσεις. Μέ χαρά μας παρουσιά-ζουμε ένα διήγημα του (γνωστού από σχετική κρι-τική μας) κ. Διαμαντή Φλωράκη, συγγραφέα μυ-θιστορημάτων και διηγημάτων επιστημονικής φαντασίας. Καθιερώνουμε μέ τήν ευκαιρία αυτή και τον διαγωνισμό διηγήματος επιστημονικής φαντασίας. Επίσης άναγγέλουμε τήν καθιέρωση ειδικού τμήματος για "ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ ΑΝΑ-ΓΝΩΣΤΩΝ" (Βλέπετε σε ανακοίνωση). Ενδιαφέρον παρουσιάζει ο ρόλος των ναρκω-τικών στους πολιτισμούς τής Κεντρικής Αμερι-κής (Χημικά κλειδιά υποσυνείδητου) ή Αθανα-σία ή ΘαλασσοφανταΑθανα-σία και όλα τα άλλα. Ειδι-κά επισημαίνουμε το πανάρχαιο έθιμο του Καρνα-βαλιού τής Σκύρου, ένα εξαιρετικό θέμα πού πα-ρουσιάζεται από τήν ειδική συνεργάτιδα μας Δίδα Έφη Καρποδίνη. Στό τεύχος αυτό τελειώνει ή έρευνα για τήν Σελήνη. Ό αστρονόμος κ. Π. Ρο-βίθης θά παρουσιάσει στην συνέχεια τής εργασίας του μιά ενδιαφέρουσα έρευνα για τον Ζωοδότη Ήλιο. Οι νέες θεωρίες για τήν ύλη πού παρουσιάζον-ται νομίζουμε ότι είναι μιά ωραία απάντηση στους σκεπτικιστές και συντηρητικούς αναγνώστες πού δύσκολα πείθονται για τήν ανάγκη τής ενόρασης! του μέλλοντος. Ίσως το άρθρο του Κλάρκ να τους πείσει ότι το μέλλον φτιάχνεται τώρα από εμάς. Και τώρα είναι πού χρειάζεται να ενώσουμε τήν γόνιμη φαντασία μέ τήν αποδοτική επιστημο-νική έρευνα. Σχετικά δέ μέ τον άνθρωπο πειραματόζωο το αφήνουμε στην κρίση σας.

(4)

Κον ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ: Δυστυχώς ή ποιητική διασκευή πού κάνατε στο γνωστό ποίημα του "Παγκοσμίου" Καβάφη, δέν μπορεί να δημοσιευθεί. Ή μεταφορά πού σεις ονομάζετε "παρωδία" μάλλον δέν έπρε-πε να γίνει. Πάντως, το έπρε-περιοδικό δέν μπο-ρεί να το δημοσιεύσει λόγω του ότι ξεφεύγει τής δικαιοδοσίας του. 'Ισως μπορούσε να δημοσιευτεί σε κάποιο από τα τόσα λογο-τεχνικά περιοδικά πού κυκλοφορούν. Αγαπητοί Kύριοι, Πριν από 4 μέρες κυκλοφόρησε στην Θεσ/κη το τεύχος του Δεκεμβρίου. Λοιπόν, δέν είναι κατάσταση αυτή. Πολύ πίσω έχει μείνει ή επαρχία, δέν νομίζετε; Αλλά δέν σάς γράφω γι' αυτό. Υπάρχουν άλλοι λόγοι και συγκεκριμένα τρεις. 1 Υπάρχει μιά φοβερή ασυμφωνία και άντίφασις εις δύο άρθρα πού αναφέρονται στα UFO εις τα τεύχη 3 και 7. Στό 3ο τεύχος αναφέρει ο κ. Σιμόπουλος στή σελίδα 19 στην τελευταία παράγραφο τα εξής. "Τό 1965 εις τήν περιοχή του Μίτσιγκαν ενεφα-νίσθη ένα UFO το όποιο κατόπιν εξετάσεως απεδείχθη ότι ήταν αέρια βάλτων" δίχως να αναφέρει λεπτομερή στοιχεία. Στό 7ο τεύ-χος ο κ. Μπαλάνος αναφέρει τήν ίδια περί-πτωση σάν μιά από τις σημαντικώτερες πε-ριπτώσεις των εμφανίσεων UFO. Και σάς ερωτώ: Ό απλός ερευνητής τι θά πει: Ποιον να πιστέψει. Αν ο κ. Σιμόπουλος σφάλλει σ' αυτό το σημείο ποιος μού εγγυάται ότι δέν σφάλλει και στα υπόλοιπα. Αλλά, για να μή φανώ μονομερής το ίδιο δύναμαι να πώ και για τον κ. Μπαλάνο. Αλλά, και ποία ή θέσις του περιοδικού. Ένα άρθρο αποδει-κνύεται εσφαλμένο. Νομίζω όμως ότι πρέπει να δίδεται κάποια προσοχή στα άρθρα και παρακαλώ ύπευθύνως να δοθή μία λύσις στις απορίες μου. Αλλά αρκετά μ' αυτό το θέμα. 2. Θά ήθελα να πώ ορισμένα στοχεία για τους Μάγους (7ο τεύχος). Σύμφωνα μέ τήν παράδοση, τα λείψανα των τριών Μάγων ευρίσκονται στην Κολωνία εις τον καθεδρι-κό ναό. Υπάρχει μιά χρυσή λειψανοθήκη πίσω από τήν Αγία Τράπεζα μέ τα οστά τους. Ένα χρυσό αστέρι πάνω από το θόλο του νάρθηκα συμβολίζει το άστρο τής Βηθ-λεέμ. Ή παράδοση λέει ότι ή Αγία Ελένη βρήκε τα λείψανα και τα μετέφερε στή Κων/πολη. Μετά από αιώνες μετεφέρθησαν στην εκκλησία του Α.Εύστοργίου στο Μι-λάνο. Αργότερα ο Ραϋνάνδος φόν Ντάσελ μετέφερε τα λείψανα στην Κολωνία όπου μένουν ως σήμερα. 3. Και λίγα λόγια για το περίφημο άστρο, "ήταν τελικά άστρο ή κομήτης ή ο,τιδήπο-τε. Τι θέλω να πώ. Ιδού. Στίς 12.2.1884, ο αστρονόμος Νίτσεν, παρατηρεί ένα φωτεινό αντικείμενο κοντά στην Αφροδίτη. Στίς 18 και 20.4.1889 ένα φωτεινό ακίνητο σημείο εμφανίζεται στους δακτυλίους του Κρόνου. Στίς 22.5.1823 ο Γουέμπ παρατηρεί άγνωστα σώματα κοντά στην Αφροδίτη. Και τώρα στο ψητό. Τόν 'Οκτώβριο του 1850 ο Φέρ-γκυσον παρατηρεί ένα UFO έπί 4 συνεχείς νύχτες. Στίς 22.5.1854 ένα αντικείμενο δια-στάσεων πλανήτου εμφανίζεται κοντά στον Ερμή. Στίς 12.9.1857 ο Όρτ, παρατηρεί ένα UFO μέ τις διαστάσεις του Ερμή. Στίς 26.3.1859 ο Λεσκαρμπώ ανακοινώνει εμφά-νιση ουρανίου σώματος διαστάσεως πλανή-του. Ο Λέ Βερριέ υποθέτει ότι είναι ο πλανήτης Βουλκάν και προβλέπει εμφάνιση ξανά στίς 22.3.1877. Ακόμα περιμένει. Στίς 29.1.1860 παρατηρείται αντικείμενο διαστά-σεων πλανήτου. Στίς 30.5.1867 ο Μπέρν παρατηρεί μέ το τηλεσκόπιο σώματα φαινο-μενικής διαμέτρου διπλασίας αυτής τής Αφροδίτης. Περιττό να πώ ότι αυτά θά φαί-νονταν και μέ γυμνό μάτι. Αρκετά όμως γιατί δέν θά τελειώσουμε ποτέ. Μετά από όλα αυτά, γιατί το άστρο τής Βηθλεέμ να είναι πλανήτης. Νομίζω ότι δέν πρέπει να απορρίψουμε τήν περίπτωση ότι το άστρο πιθανόν να μήν είναι άστρο. Σάς ευχαριστώ και συγγνώμη για τήν φλυαρία μου. Οι πε-ριπτώσεις των "πλανητών" αναφέρονται στο βιβλίο Εισβολείς στο 15ο κεφάλαιο. Μετά τιμής, Καρατζάς Όμηρος. Αγαπητέ αναγνώστη, το γράμμα σας είναι πολύ ενδιαφέρον. Κατ' αρχήν ή αγανάκτη-ση σας είναι δικαιολογημένη, αλλά σάς πληροφορούμε ότι δέν φταίμε εμείς. Η δια-νομή γίνεται από το πρακτορείο το οποίο και καθυστερεί. Γιά να ξεπεράσουμε το πρό-βλημα αυτό έχουμε αρχίσει να δημιουργού-με στίς δημιουργού-μεγαλύτερες πόλεις τοπικά υποπρα-κτορεία, στα όποια θά μπορείτε να προμη-θεύεστε τα τεύχη, τους τόμους και κάθε βι-βλίο τής "Χρυσής Τομής" σύντομα. Στό τεύχος αυτό, αναγράφουμε τα πρώτα υπο-πρακτορεία Πειραιώς και Θεσ/κης. Ή α-συμφωνία όπως λέτε των δύο άρθρων για το ίδιο συμβάν οφείλεται στην διαφορά από-ψεων των συνεργατών μας. Τό άρθρο δέν είναι εσφαλμένο, απλώς ερμηνεύεται διαφο-ρετικά ή δέ θέση του περιοδικού είναι ξεκά-θαρη και αφήνει να παρουσιαστούν όλες οι ερμηνείες. Μόνον έτσι θά λάμψει ή αλήθεια. Αυτά πού άναφέρερε για τα οστά των Μάγων μάς είναι άγνωστα, και μάς κάνουν ν' απο-ρούμε, γιατί ένώ μετά από 2.000 χρόνια αμ-φισβητείται ή ημερομηνία γεννήσεως του Χριστού, είναι περίεργο να υπάρχουν τα οστά των Μάγων, πρόσωπα πού παραμένουν τελείως μυστηριώδη. Όσον αφορά δέ το άστρο τής Βηθλεέμ ήδη δύο αστρονόμοι ήρθαν σε αντίθεση μεταξύ τους. Ό κ. Αλέξανδρος Λαγκαδάς, υποστήριξε ότι δέν υπήρξε ποτέ. Τώρα σχε-τικά μέ τα υπονοούμενα. Ότι πιθανόν να ήταν το άστρο κάποιος ιπτάμενος δίσκος, ή υπόθεση πηγαίνει μακριά. Γιά ποιο λόγο οι εξωγήινοι να δείχνανε ενδιαφέρον για κά-ποιο άνθρωπο πού γεννήθηκε στην Βηθλεέμ: Έκτός κι άν ο ίδιος ο Χριστός ήταν εξω-γήινος...Όλα αυτά πρέπει να ελέγχονται άμεσα και σχολαστικά. Τό θέμα είναι τερά-στιο και πολλά έχουν να ειπωθούν ακόμα. Ευχαριστούμε για όλα. Δίδα ΠΕΛΛΗ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ: Τό γράμμα σας αναφέρεται σε θέσεις πούχουν αναπτύξει κι άλλοι αναγνώστες (Απαντήσεις αλληλο-γραφίας μηνός Φεβρουαρίου) Αγαπητό Περιοδικό. Τό ότι είμαι αναγνώστης των Αινιγμάτων είναι αρκετό για να μή μπλέξω μέ προλό-γους, όπως μπράβο, συγχαρητήρια και άλλα πολλά πού αντιπαθώ. Τό να προσπαθήσω να σάς πείσω να άφιερώσετε περισσότερες σελίδες σε θέματα πού προσωπικά μ' ενδια-φέρουν (εξωγήινες υπάρξεις, παραψυχολο-γία) το β ρ ί σ κ ω λίγο εγωιστικό και δέν σάς προσθέτω αυτό τον πονοκέφαλο, χωρίς όμως να παύω να ελπίζω στο μέλλον. Θά ήθελα όμως να ασχοληθείτε μέ ένα γεγονός πού συνέβη στην 'Ελλάδα πριν από λίγα χρόνια και πού πιθανώς σε τελευταία ανάλυ-ση να μήν παρουσιάζει τίποτα το εξαιρετι-κό. Τό γεγονός όμως ότι οι αρχές του τόπου έτρεξαν βιαστικά να το καλύψουν (μάλλον να το εξαφανίσουν) μού έχει γεννήσει μερι-κά ερωτηματιμερι-κά (και σε πολλούς άλλους υποθέτω). Πρόκειται συγκεκριμένα για το δυστύχημα πού συνέβη στή λεωφόρο Βου-λιαγμένης στο ύψος του εργοστασίου Δαρ-ζέντα όπου ή σκιά ενός σκοτωμένου αποτυ-πώθηκε στην άσφαλτο και οι διάφορες ερ-μηνείες πού διατυπώθηκαν έμπλεξαν τα πράγματα αντί να τα διαλευκάνουν. Έτυχε να δώ το θέαμα από κοντά, και αργά έστω περιμένω μιά υπεύθυνη απάντηση. Τι λέτε, αξίζει τον κόπο; Νίκος Σκευάκης, Γενναδίου 30, Ήλιούπο-λις, 'Αθήναι. 'Αγαπητέ αναγνώστη, ομολογουμένως, το φαινόμενο είναι άξιοπαρατήρητο. Δυστυχώς όμως, εκτός από τήν αναφορά του, καμιά επίσημη ανακοίνωση δέν έγινε. Γιά τον λόγο αυτό, μιά υπεύθυνη απάντηση θά κα-θυστερήσει. Ίσως σύντομα γίνουν γνωστά στοιχεία πού θά μάς εκπλήξουν. — Αξιότιμοι Κύριοι, Τυχαία τις προάλλες στή βιτρίνα ενός βι-βλιοπωλείου είδα το τεύχος 5 του περιοδι-κού σας. Τό ρούφηξα κυριολεκτικά και τήν άλλη βδομάδα πήρα και το τεύχος 6. Τέτοιο περιοδικό έλειπε από τήν Ελλάδα. Όλα του τα άρθρα είναι συναρπαστικά και ενδια-φέρουν κάθε άνθρωπο πού διερωτάται για τα μυστήρια πού τον περιβάλλουν. Τό επιτε-λείο των συνεργατών σας είναι άριστο. Μέ χαρά μου είδα στο τεύχος 6 και τον αγαπη-μένο μου συγγραφέα επιστημονικής φαντα-σίας Ισαάκ Ασήμωφ. Έχω διαβάσει σχε-δόν όλα τα μυθιστορήματα στα αγγλικά.

(5)

Πάνω σ' αυτό ήθελα να σάς προτείνω να βάλετε σε κάθε τεύχος κι ένα διήγημα επι-στημονικής φαντασίας. Τούτο απευθύνεται ειδικά στον κ. Λάζο πού κάνει κριτική βι-βλίων S.F στο τεύχος 6. Τό είδος αυτό τής λογοτεχνίας είναι σχεδόν άγνωστο στην Ελλάδα, αντίθετα μέ άλλες χώρες. Πολλοί συγγραφείς χρησιμοποιούν αυτό το λογο-τεχνικό είδος ως "εργαλείο" για να εκφρά-σουν διάφορες προσωπικές τους απόψεις για θέματα κοινωνιολογικά, ψυχολογικά, τεχνο-κρατικά, ανθρωπιστικά κλπ. Ευχαριστώ, Γ. Μάντης-Καβάλα Αγαπητέ αναγνώστη, σχετικά μέ τήν πρα-κτόρευση αναφέρουμε σε προηγούμενη επι-στολή σ' αυτή τη σελίδα. Γιά άμεση εξυπη-ρέτηση γραφτείτε συνδρομητής. Οί απόψεις σας σχετικά μέ τήν επιστημονική φαντασία μάς βρίσκει τελείως σύμφωνους. Δυστυχώς εκδοτικοί οίκοι κυκλοφορούν βιβλία επι-στημονικής φαντασίας, αλλά δέν μάς τα στέλνουν για κριτική παρουσίαση. Θά προ-ωθήσουμε το θέμα όσο μπορούμε. Αξιότιμοι Κύριοι. Δεχθήτε κατ' αρχάς τα συγχαρητήρια μου για τήν προσπάθεια να κάμετε το περιοδικό σας σε κάθε τεύχος καλύτερο. Τό περιοδικό σας έλειπε πολύ μέχρι σήμε-ρα. Βλέπω ότι ή αποστολή του, είναι να κα-λύψει το μεγάλο κενό μεταξύ των ειδικευμέ-νων και ασχολουμέειδικευμέ-νων επιστημόειδικευμέ-νων και του κοινού. Διαβάζω όλα τα άρθρα του περιοδι-κού σας, τα όποια συμβάλλουν πολύ στην πνευματική ανάπτυξη αλλά και πού τέρπουν εγκυκλοπαιδικά. Παρατήρησα όμως ότι όλα τα τεύχη σας ασχολούνται μέ όλα τα θέματα και γενικά μέ τήν εξωγήινη έρευνα, τήν αρχαιολογία, τήν τηλεπάθεια, τήν παλαι-οντολογία κλπ. όμως δέν ασχολούνται για τις πτήσεις των διαφόρων διαστημοπλοίων και για τους πλανήτες. Δηλαδή νομίζω ότι για τους τελευταίους "Απόλλων 14-15-16-17" και το Σκάϋλαμπ δέν μπόρεσε να πληρο-φορηθεί καλά το κοινό. Ύστερα, για τις πτήσεις των διαφόρων "Σογιούζ" των Σά-λιουτ κλπ. οι εφημερίδες δέν ανέφεραν κα-θόλου. Επίσης το περιοδικό σας εκτός για τον πλανήτη " Ά ρ η " του κ. Πέτρου Ροβίθη, δέν ασχολήθηκε μέ κανέναν άλλο πλανήτη του Ηλιακού συστήματος και άν υπάρχει ζωή σε αυτούς, μάλιστα σε κανένα ύστερα από τον Κρόνο. Μέ το κείμενο πού σάς δίνω, νομίζω ότι κάνω τήν αρχή για τα θέματα αυτά. Γιά τον πλανήτη Αφροδίτη, παρουσιάζω τις συνθήκες πού επικρατούν στην επιφάνεια του και αναφέρω τον τρόπο άποικοποιήσης τής Αφροδίτης αλλά και τα διαστημόπλοια τα όποια οδήγησαν τους επι-στήμονες να καταλήφουν στα συμπεράσμα-τα γνωριμίας μέ τον πλανήτη. Στό μέλλον θά σάς παρουσιάσω και άλλα κείμενα, σχετικά μέ τους πλανήτες "Ερμής και Δίας και τήν αποστολή του Απόλλων 11 και 14. Φυσικά νομίζω ότι δέν είμαι αστρονόμος για να σάς φέρω φωτογραφίες περί Αφροδίτης αλλά ούτε και γλωσσολόγος για να σάς φέρω ένα κείμενο γραμμένο στην δημοτική γλώσσα πού δέν γνώρισα κατά τις σπουδές μου έπί τής τυρρανικής επταετίας. Περιμένω από σάς να διορθώσετε τα τυχόν λάθη πού θά συναντήσετε και άν μπορέσετε να προσθέ-σετε μερικές φωτογραφίες από το αρχείο σας. Σέ περίπτωση πού δέν δημοσιευτεί ζη-τώ διά μέσου του περιοδικού σας να μού γράψετε τους λόγους πού δέν εκδόθηκε. Σάς παρακαλώ όμως να δημοσιεύσετε το όνομα μου στην περίπτωση πού το κείμενο δημο-σιευτεί. Μέ μεγάλη εκτίμηση, Γεώργιος Σκούρτας. Αγαπητέ αναγνώστη, ευχαριστούμε θερμά για τα καλά σας λόγια. Όπως και άλλοτε γράψαμε, ή δημοσιευομένη ύλη σχετίζεται μέ τις προτιμήσεις των αναγνωστών μας. Θέματα Αστροναυτικής και κυρίως τα απο-τελέσματα των σχετικών προσπαθειών δί-δονται η μέσα στα άρθρα του κ. Π. Ροβίθη ή στή στήλη "ενημέρωση". Βέβαια, θά δημο-σιευτούν και ανεξάρτητα άρθρα για τα μεγά-λα διαστημικά προγράμματα. Μερικά είναι ήδη έτοιμα και περιμένουν τη σειρά τους για δημοσίευση. Όσον αφορά το άρθρο σας, δέν μπορεί να δημοσιευτεί γιατί τα σχετικά μέ τήν εξερεύνηση των πλανητών θά δημο-σιευτούν σ' ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο πού είναι έτοιμο αυτόν τον καιρό. Πέραν αυτού όμως, θέλουμε να εκφράσουμε τη λύπη μας, γιατί το άρθρο σας χρειάζεται αρκετή επε-ξεργασία ακόμα για να μπορέσει να φτάσει στο τυπογραφείο. Λυπούμεθα επίσης, γιατί εκτός από το όνομα σας, δέν έχουμε κανένα άλλο στοιχείο για να έλθουμε σε επαφή μαζί σας.

(6)

η δουλεια

στα μυρμηγκια

EDWARD Ο. WILSON

Μετάφρ. Ντίνος Γαρουφαλιάς Η ερευνητική ματιά πού ρίχνει ο άνθρωπος στην φύση παρουσιάζει εκπλήξεις αξεπέραστες. ' Ο κόσμος των μυρμηγκιών είναι μιά μοναδική στο είδος της περίπτωση. ' Η δουλεία στην κοι-νωνία των μυρμηγκιών δέν παραλάζει απ' αυτή των ανθρώπων ούτε στις χαρακτηριστικές της εκδηλώσεις ούτε και στα αποτελέσματα.

Ο

θεσμός τής δουλείας δέν βρίσκεται αποκλειστικά στις ανθρώπινες κοινωνίες. Υπάρχουν 35 είδη μυρμηγκιών πού ανήκουν σε έξι διαφορετικές ομά-δες και πού εξαρτώνται, τουλάχι-στον κατά ενα μέρος, από τη δου-λειά σκλάβων. Ή τεχνική πού έχουν αναπτύξει στις επιδρομές σε ξένες φωλιές,για να παίρνουν σκλά-βους, είναι ολόκληρο σύστημα στρατηγικής, από τα πιό περίπλοκα στον κόσμο των εντόμων. Τα πε-ρισσότερα από τα είδη επιδρομέων μυρμηγκιών έχουν συνηθίσει τόσο πολύ, ώστε πεθαίνουν κυριολεκτι-κά από τήν πείνα, αν τους λείψουν οι σκλάβοι τους. Είναι δηλαδή ένα φαινόμενο αντίστροφης εξέ-λιξης, πού αρχίζει μέ συμπτωματι-κές μάχες και επιδρομές ορισμένων μυρμηγκιών, τα όποια, ένώ αρχικά ήσαν κανονικά,γίνονται μόνιμοι πο-λεμιστές, και καταλήγει σε τέτοιο εκφυλισμό, ώστε τα μέλη της φω-λιάς δέν μπορούν ούτε επιδρομές να κατευθύνουν. Ή δουλεία στα μυρμήγκια πα-ρουσιάζει μιά σημαντική διαφορά άπ' τη δουλεία στις ανθρώπινες κοινωνίες: τα σκλαβωμένα μυρμήγ-κια ανήκουν πάντα σε άλλο είδος μυρμηγκιών πού κανονικά ζουν ε-λεύθερα και δέν παίρνουν σκλά-βους. Άπ' αυτήν τήν άποψη, τα σκλαβωμένα μυρμήγκια θυμίζουν περισσότερο οικιακά ζώα, μέ τη διαφορά ότι οι σκλάβοι δέν έχουν δικαίωμα αναπαραγωγής και δτι βρίσκονται στο ίδιο ή σε ανώτερο επίπεδο κοινωνικής οργάνωσης από τους αφέντες τους. Τα περίφημα άμαζόνια μυρμήγ-κια του είδους «Πολύεργος» είναι εξαιρετικά δείγματα εξελιγμένων επιδρομέων. Τα μέλη της φωλιάς είναι πολύ ειδικευμένα στον πόλε-4 μο. Οί δαγκάνες τους, πού έχουν μορφή μικροσκοπικών σπαθιών, εί-ναι ιδανικές για να τρυπούν τα σώ-ματα των άλλων μυρμηγκιών, αλλά ακατάλληλες για τις καθημερινές εργασίες των συνηθισμένων μυρ-μηγκιών. Πράγματι, όταν οι Πο-λύεργοι βρίσκονται στή φωλιά τους ή μοναδική τους ασχολία είναι να παρακαλούν τους σκλάβους τους να τους ταΐσουν και να τους καθα-ρίσουν ή όπως είπε ο εντομολόγος Ούίλλιαμ Μόρτον Ούήλερ, «να τους γυαλίζουν τήν πανοπλία τους». Όταν όμως οι Πολύεργοι ετοι-μάζουν μιαν επιδρομή, αλλάζουν εντελώς. Όρμούν έξω άπ' τη φω-λιά σε πυκνές φάλαγγες και προχω-ρούν ακάθεκτα προς μιά φωλιά μυρμηγκιών του είδους των σκλά-βων. Εξοντώνουν τους φύλακες πού αμύνονται, τρυπώντας τους τα σώματα, και μετά συλλαμβάνουν και μεταφέρουν τα κουκούλια μέ τα έμβρυα των εργατών. Οταν τα νεογνά ξεπεταχτούν άπ' τα κουκούλια δέχονται σάν αδελ-φούς τα μυρμήγκια πού τα αιχμαλώ-τισαν. Δέν κάνουν καμιά διάκριση ανάμεσα στους αληθινούς γονείς ΕΠΙΔΡΟΜΗ ΑΜΑΖΟΝΙΩΝ ΜΥΡΜΗΓΚΙΩΝ Σχηματι-κή αναπαράσταση επιδρομής αμαζονιων μυρμηγ-κιών του είδους "Πολυέργκους Ρουφέσκενς" (α-νοιχτού χρώματος) εναντίον κοινότητας του εδους των σκλάβων "Φόρμικα Φούσκα" (σκούρου χρώμα-τος). Τα μυρμήγκια "Φούσκα" κάνουν τη φωληά

(7)

τους και τους Πολύεργους. Οι εργά-τες ρίχνονται στη δουλειά για τήν οποία τα έχει προορίσει ή φύση, ενώ οι αφέντες επωφελούνται από τήν κατάσταση. Άφού οι σκλάβοι είναι μέλη της εργατικής τάξης δεν έχουν δικαίωμα αναπαραγωγής. Για να διατηρηθεί ο απαραίτητος αρι-θμός εργατών, τα μυρμήγκια του είδους των επιδρομέων διοργανώ-νουν περιοδικά συμπληρωματικές επιδρομές. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα είδη των επιδρομέων ζουν μόνο σε ψυ-χρά κλίματα. Παρά το γεγονός ότι ή μεγάλη πλειοψηφία των μυρμηγ-κιών βρίσκεται στους τροπικούς και στις εύκρατες ζώνες, κανένα από τα είδη πού ζουν σ' αυτές τις περιοχές δέν έχει σχέση μέ τη δου-λεία. Αντίθετα, στα μυρμήγκια πού ζουν σε ψυχρότερα κλίματα, αυτή ή μορφή παρασιτισμού είναι πολύ συχνό φαινόμενο. Οί φωλιές των μυρμηγκιών επιδρομέων αφθονούν στα δάση των βορείων περιοχών των Η.Π.Α., αλλά τέτοιες επιδρο-μές μπορούν να παρατηρηθούν ακό-μα και σε μέρη απίθανα, σάν τήν Πανεπιστημιούπολη του Χάρβαρντ. Οί επιδρομείς υπόκεινται σ' ένα νόμο πού συνήθως λέγεται Νόμος του Έμερυ. Τό 1909, ο Κάρλο Έμερυ, ένας Ιταλός εντομολόγος, ειδικευμένος στή μελέτη των μυρ-μηγκιών, παρατήρησε ότι τα είδη των παρασιτικών μυρμηγκιών είναι, από γενετική άποψη, σχετικά συγ-γενή προς τα είδη πού αιχμαλωτί-ζουν. Αυτή ή σχέση μεταξύ των επιδρομέων και των σκλάβων είναι πολύ χρήσιμη για τη μελέτη της προέλευσης του φαινομένου. Ό Δαρβίνος, πού είχε γοητευτεί από το φαινόμενο τής δουλείας των μυρμηγκιών, υπέθεσε ότι το πρώτο βήμα ήταν απλή ληστεία: τα αρχέ-γονα είδη άρχιζαν τις επιδρομές σε ξένες φωλιές για να βρουν τρο-φή, παίρνοντας δηλαδή μαζί τους τα κουκούλια για να μπορούν να τα καταβροχθίσουν μέ τήν ησυχία τους στή φωλιά τους. Αν μερικά νεο-γνά γλύτωναν αυτήν τήν τύχη για άρκετόν καιρό, κατέληγαν να γί-νουν μέλη τής εργατικής τάξης. Σέ περιπτώσεις πού οι αιχμάλωτοι αυτοί αποδείχνονταν πιο χρήσιμοι σάν εργάτες παρά σάν τροφή, οι επιδρομείς κατέληγαν να άφιερω-θούν αποκλειστικά στή σύλληψη σκλάβων. Αν και ή υπόθεση του Δαρβίνου είναι ενδιαφέρουσα, βρήκα τελευ-ταία αποδείξεις ότι ή άμυνα τής φωλιάς και όχι ή ανάγκη τροφής ήταν ή αρχική αιτία στην εξέλιξη αυτών των ειδών. Στό Μουσείο Συγκριτικής Ζωολογίας του Χάρ-βαρντ, έβαλα μαζί διαφορετικά εί-δη μυρμηγκιών τής οικογενείας των «Λεπτοθωράκων» πού κανονικά δέν εξαρτώνται από σκλάβους. Όταν τοποθέτησα τις φωλιές τους πιό κοντά άπ' ότι βρίσκονται κανονικά στή φύση, τα μέλη τής μεγαλύτερης φωλιάς έκαναν επίθεση στή μικρό-τερη και έπαιρναν μαζί τους ή σκό-τωναν τις βασίλισσες και τους εργάτες. Οί επιδρομείς αιχμαλώτι-ζαν κουκούλια και τα πήγαιναν κι αυτά στή φωλιά τους. Τότε, τα νεογνά μπορούσαν να γίνουν δεκτά και να εξελιχθούν σε εργάτες. Στίς περιπτώσεις πού αυτοί οι νέοι εργά-τες ανήκαν στο ίδιο είδος, τους επέτρεπαν να γίνουν ενεργά μέλη τής φωλιάς. Αν όμως ανήκαν σε διαφορετικά είδος του γένους των «Λεπτοθωράκων», τότε ή εκτέλεση τους ήταν θέμα ωρών. Μ' αυτό το δεδομένο είναι εύκολο να φαντα-στούμε τήν προέλευση του φαινο-μένου τής δουλείας, αν παραδε-χτούμε ότι το επόμενο βήμα τους θά ήταν να ανέχονται σάν εργάτες, αιχμαλώτους συγγενικών ειδών, αν-τί να τους σκοτώνουν. Οσο πιο στενή είναι ή συγγενική σχέση ανά-μεσα στους επιδρομείς και τους αιχμαλώτους τόσο πιο εύκολα συμ-βιβάζονται. Έξ άλλου, ένα τέτοιο τους σε στεγνό χώμα κάτω από μία πέτρα. Τα ' Αμα-ζόνια πού κάνουν τήν επίθεση σκοτώνουν όσα "Φούσκα" αντιστέκονται τρυπώντας τα μέ τις δαγ-κάνες τους πού μοιάζουν μέ σπαθιά. Τα περισσότε-ρα Αμαζόνια μυρμήγκια κουβαλάνε κουκούλια πού περιέχουν τις νύμφες "Φούσκα" για να πάνε στή φωληά τους. Οταν τα μικρά ξεπεταχθούν άπ' τα κουκούλια γίνονται σκλάβοι. Δύο μυρμήγκια "Φούσκα" πού αντιστάθηκαν είναι νεκρά, ένώ άλλα δύο άποτραβήχτηκαν στο βράχο πού είναι πάνω άπ' τη φωληά τους.

(8)

αποτέλεσμα συμβαδίζει καν με το Νόμο του Έμερυ. Ένα είδος πού φαίνεται ότι τε-λευταία μόνο κατέληξε να συλλαμ-βάνει αιχμαλώτους για να τους κάνει σκλάβους, είναι ο «Λεπτοθώ-ραξ ο Δουλωτικός», ενα σπάνιο μυρμήγκι πού βρίσκεται μόνο σε ορισμένες περιοχές των Πολιτειών Όχάϊο, Μίτσιγκαν και Οντάριο. Ή ανατομία του είδους αυτού είναι πολύ λίγο αλλαγμένη ώστε να αντα-ποκρίνεται στις ανάγκες των επι-δρομών, πράγμα πού σημαίνει ότι στην εξέλιξη του, το είδος αυτό μόνο τελευταία αφιερώθηκε σ' αυ-τόν τον τρόπο παρασιτικής ζωής. Σέ πειράματα πού έκανα με μυρ-μήγκια, στο εργαστήριο, αντιλή-φθηκα μέχρι ποιου σημείου έχει φτάσει ο εκφυλισμός στή συμπερι-φορά του «Λεπτοθώρακα του Δου-λωτικού». Οπως και τα άμαζόνια μυρμήγκια, οι «Δουλωτικοί» είναι πολύ εξελιγμένοι στις επιδρομές και τον πόλεμο. Οταν έβαζα φωλιές διαφορετικών «Λεπτοθωράκων» κοντά σε φωλιά «Δουλωτικών», οι τελευταίοι διοργάνωναν εντατικές εξορμήσεις μέχρι να αιχμαλωτί-σουν όλα τα κουκούλια του άλλου είδους. Στή δική τους φωλιά, οι «Δουλω-τικοί» τεμπέλιαζαν, αφήνοντας σχε-δόν όλη τη συνηθισμένη δουλειά στους αιχμαλώτους. Όταν απομά-κρυνα για λίγο τους σκλάβους, οι Δουλωτικοί έδειχναν ενα δραματικό ζήλο για εργασία, εκτελώντας σχε-ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΦΩΛΗΑΣ ΑΜΑΖΟΝΙΩΝ Σχηματική ανα-παράσταση κοινότητας Αμαζονίων όπου οι σκλά-βοι "Φόρμικα Φούσκα" (σκούρο χρώμα) εκτελούν όλες τις δουλειές "του σπιτιού". Στό κέντρο πάνω, ένας σκλάβος φέρνει ένα φτερό μύγας στή φωληά για τροφή. Άλλοι σκλάβοι ασχολούνται μέ τα αυ-γά, τα κουκούλια και τις νύμφες των αφεντικών τους. Τήν εποχή των επιδρομών άν μερικές νύμφες είναι των εργατών "Φούσκα", τα αφεντικά (ανοιχτό χρώμα) δέν έχουν άλλη λύση παρά να τα περιποιη-θούν (πάνω αριστερά). Τα αμαζόνια μυρμήγκια, για να φάνε, είναι υποχρεωμένα να παρακαλάνε τους σκλάβους τους να τα ταίσουν στόμα μέ στόμα (κά-τω αριστερά). Αυτά τα είδη μυρμηγκιών βρίσκονται στην Ευρώπη.

(9)

δον όλες τις δουλειές πού προηγου-μένως έκαναν οι σκλάβοι. Ετσι, οι Δουλωτικοί διατηρούν σε λανθά-νουσα κατάσταση μιαν ικανότητα για εργασία, μιαν ικανότητα πού έχει εξαφανιστεί εντελώς σε πιό προηγμένα είδη επιδρομέων. Πάντως, οι Δουλωτικοί πού εί-χαν μείνει χωρίς σκλάβους δέν έκα-ναν πολύ σωστά τις δουλειές. Δέν τάιζαν τα μικρά τους σε κανονικά διαστήματα, δέν τα περιποιόντου-σαν όπως έπρεπε, κουβαλούπεριποιόντου-σαν άσκοπα εδώ κι εκεί διάφορα υλικά της φωλιάς χωρίς να τα τοποθετούν στή σωστή τους θέση και έχαναν πάρα πολύ καιρό μαζεύοντας και μοιράζοντας μέλι. Τό πιό σημαν-τικό είναι ότι τα μυρμήγκια πού χαν μείνει χωρίς σκλάβους, δέν εί-χαν ενα βασικό χαρακτηριστικό των συνηθισμένων μυρμηγκιών: Δέν μά-ζευαν νεκρά έντομα ή άλλη στε-ρεή τροφή. Αγνοούσαν μέχρι και τις τροφές πού βρίσκονταν μές στα πόδια τους. Οταν ή φωλιά άρχισε να παρουσιάζει δείγματα λιμοκτο-νίας και φθοράς τους επέστρεψα μερικούς σκλάβους του είδους «Λε-πτοθώραξ Κουρβισπινόσους» (Cur-vispinosus). Οι εργατικοί σκλάβοι τακτοποίησαν γρήγορα τη φωλιά, ενώ οι επιδρομείς σχεδόν αμέσως ξανάπεσαν στή συνηθισμένη τους τεμπελιά. Δέν είναι όλα τα είδη των επι-δρομέων πού χρησιμοποιούν βία για να κατακτήσουν τα θύματα τους. Σχεδόν κατά σύμπτωση ο Φρέντ Ε. Ρέγκνιερ του Πανεπιστη-μίου Περντιού και εγώ, ανακαλύ-ψαμε ότι μερικά γένη έχουν πιό εκλεπτυσμένη στρατηγική. Ένώ εξετάζαμε τις χημικές ουσίες πού χρησιμοποιούν τα μυρμήγκια για να σημάνουν συναγερμό και να προστατέψουν τις φωλιές τους, ανα-καλύψαμε δύο είδη επιδρομέων πού χρησιμοποιούν ουσίες εντελώς δια-φορετικές από τα άλλα μυρμήγκια πού είχαμε εξετάσει ως τότε. Αυτά τα μυρμήγκια, ή «Φόρμικα Σουμπίν-τεγκρα» (Formica Subintegra) και ή «Φόρμικα Περγκαντέι» (Formi-ca Pergandei) παράγουν εντυπωσια-κές ποσότητες δεκυλικού, δωδεκυ-λικού και τετραδεκυδωδεκυ-λικού άσετά-του (όξικού άλατος). Μιά έρευνα πιό λεπτομερής τής «Φόρμικα Σου-μπίντεγκρα» αποκάλυψε ότι εκτο-ξεύουν αυτές τις ουσίες σε γένη μυρμηγκιών πού αντιστέκονται στις επιδρομές για να μή γίνουν σκλά-βοι. Τα οξέα προσελκύουν κι άλ-λους επιδρομείς, δηλαδή χρησι-μεύουν στο να συγκεντρώνονται Ο ΑΔΕΝΑΣ "ΝΤΥΦΟΥΡ" πού παράγει ορισμένες ουσίες και τις οποίες χρησιμοποιούν τα μυρμήγκια σάν μέσο επικοινωνίας "δια τής οσμής", είναι πολύ μεγαλύτερος στο είδος επιδρο-μέως "Φόρμικα Σουμπίντεγκρα" (πάνω) παρά στο είδος έπι-δρομέως "Φόρμικα Σουμπσερίσεα" (κάτω). Τα "Σουμπσερί-σεα" εκτοξεύουν τα οξέα τους για να προειδοποιήσουν τους συντρόφους τους ότι ύπάρχει κάποιος κίνδυνος. μυρμήγκια αυτού του είδους εκεί πού ξεσπάει ο πόλεμος. Συγχρό-νως, τα οξέα πού εκτοξεύτηκαν πα-νικοβάλλουν τα μυρμήγκια πού αντιστέκονται. Πράγματι,, αυτά τα οξέα είναι ισχυρά και ανθεκτικά υποκατάστατα ουσιών συναγερμού, διότι μιμούνται τις ουσίες και τα χημικά οξέα πού βρίσκονται σε γένη σκλάβων του είδους «Φόρμι-κα» και πού τα εκτοξεύουν για να σημάνουν συναγερμό όταν κινδυ-νεύει ή φωλιά τους. Έν τούτοις, τα οξέα των επιδρομέων είναι τόσο πιό ισχυρά, ώστε ή αποτελεσματι-κότητα τους είναι διαρκείας. Γι' αυτόν το λόγο, ο Ρέγκνιερ και εγώ τα ονομάσαμε «προπαγανδι-στικά οξέα». Πιστεύουμε ότι εξηγήσαμε ένα παράξενο γεγονός, πού πρώτος το παρατήρησε ο Πιέρ Ύμπέρ έδώ και 165 χρόνια στην πρωτοποριακή του μελέτη ενός ευρωπαϊκού μυρ-μηγκιού - επιδρομέα του είδους «Μύρμηξ ο Αίματόχρους» (Formi-ca Sanguinea). Ό Ύμπέρ είχε πα-ρατηρήσει ότι όταν μιά φωλιά έπε-φτε θύμα επιδρομής, τα επιζώντα μέλη της απέφευγαν να παραμεί-νουν στην ίδια περιοχή, ακόμα κι αν δέν υπήρχαν άλλες κατάλλη-λες φωλιές. Ό Ύμπέρ σημείωσε ότι «τα μυρμήγκια ποτέ δέν επι-στρέφουν στην κυριευμένη πρωτεύ-ουσα τους, ακόμα κι' αν οι κατα-κτητές έχουν πιά αποτραβηχτεί στή δική τους φωλιά, ίσως διότι αντι-λαμβάνονται ότι ποτέ δέν θά είναι ασφαλή εκεί, άφόσον πάντα θά υπόκεινται στις επιθέσεις των μι-σητών επισκεπτών τους». Ό Ρέγκνιερ και εγώ μπορέσαμε έτσι να βρούμε ενα σημαντικό στοιχείο, σχετικά μέ τήν αρχική οργάνωση των επιδρομέων. Είχα-με κάνει μιαν υπόθεση, βασιζόΕίχα-με- βασιζόμε-νοι στην τεχνική άλλων μυρμηγ-κιών. Υπάρχουν μυρμήγκια-άνι-χνευτές πού κατευθύνουν τους

(10)

συν-Στά 1909, ο Ιταλός μυρμηκολόγος Κάρλο Εμερυ είχε παρατηρήσει τη συγγένεια μεταξύ των επιδρο-μέων και των σκλάβων.Σέ κάθε ζευγάρι μυρμηγκιών τής εικόνας, ο επιδρομέας είναι αριστερά και ο σκλάβος δεξιά. Αυτά τα είδη είναι: α) Πολυέρ-γκους Ρουφέσκενς και Φόρμικά Φούσκα, β) Ροσ-σομύρμηξ Προφορμικάρουμ και Προφόρμικα Να-σούτουμ, γ) Αρπαγόξενος ο Αμερικανός και Λε-πτοθώραξ Κουρβισπινόσους, δ) ΛεΛε-πτοθώραξ ο Δουλωτικός και Λεπτοθώραξ Κουρβισπινόσους, ε) Στρογγυλόγναθος Άλπίνους και Τετραμόριουμ Καίσπιτουμ και στ) Φόρμικα Σουμπίντεγκρα και Φόρμικα Σουμπσερίσεα. τροφούς- τους σε φωλιές μυρμηγ-κιών - σκλάβων, αφήνοντας μιά «γραμμή οσμής» απ' το στόχο ως τη φωλιά. Για να εξετάσουμε αυτή την υπόθεση φτιάξαμε ένα εκχύλι-σμα από σώματα των «Φόρμικα Σουμπίντεγκρα» και «Φόρμικα Ρουμπικούντα» (Formica Rubicun-da: Μύρμηξ ο Ξανθόχρους), ενα άλλο είδος μυρμηγκιού που συχνά ετοιμάζει καλά οργανωμένες επι-δρομές κατά τη διάρκεια του καλο-καιριού. Μετά, την ώρα που συνή-θως γίνονται οι επιδρομές, τοπο-θετήσαμε τεχνητές γραμμές οσμής χρησιμοποιώντας ενα λεπτό πινέλο που βουτούσαμε στο εκχύλισμα που είχαμε φτιάξει. Τις γραμμές οσμής τις τοποθετήσαμε ξεκινώντας από την είσοδο τής φωλιάς, σε σημεία που διαλέξαμε στην τύχη, ενα ή δυό μέτρα πιο πέρα. Τα αποτελέσματα ήσαν δραματικά. Πολλοί από τους επιδρομείς όρμη-σαν έξω, έτρεξαν κατά μήκος τής γραμμής και στο τέλος σταμάτη-σαν στριφογυρίζοντας εδώ κι εκεί παραξενεμένοι. Όταν τοποθετήσα-με μικρές κοινότητες του είδους των σκλάβων «Φόρμικα Σουμπσε-ρίσεα» (Formica Subsericea) στο τέλος των γραμμών, οι επιδρομείς διοργάνωσαν την επίθεση με τέ-τοιο τρόπο, που σε πολλά σημεία έμοιαζε με τις επιθέσεις που ετοί-μαζαν όταν ακολουθούσαν τις γραμ-μές που τοποθετούσαν οι ανιχνευ-τές τους. Ή Μαίρη Τάλμποτ και οι συνάδελφοι της, στο Λίντεν-γουντ Κόλλετζ, μελέτησαν τα είδη των έπιδρομέων «Πολυέργκους Λού-σιντους» (Polyergus Lucidus: Πο-λύεργος ο Διαυγής) και «Άρπαγ-κόξενους Αμερικάνους» (Harpago-xenus Americanus: Αρπαγόξενος ο Αμερικανός) και κατέληξαν στο ίδιο συμπέρασμα: οι επιδρομές διορ-γανώνονται με βάση τις γραμμές οσμής που τοποθετούν οι ανιχνευ-τές από τις φωλιές τους μέχρι τις φωλιές που θά γίνουν στόχος τής επιδρομής. Είναι δηλαδή πιθανό, αυτός ο τρόπος επικοινωνίας να είναι πολύ διαδεδομένος ανάμεσα στα είδη μυρμηγκιών που κάνουν επιδρομές για να συλλάβουν σκλά-βους. Ή ανάπτυξη του κοινωνικού πα-ρασιτισμού στα μυρμήγκια λειτουρ-γεί σάν τα γρανάζια μιας μηχανής, δηλαδή, τα σπρώχνει όλο και πιό χαμηλά στην παρασιτική τους εξάρ-τηση απ' τους σκλάβους τους, χω-ρίς να τους επιτρέπει να ξαναγυρί-σουν στην πρωταρχική ελεύθερη και ανεξάρτητη ζωή τους. Ένα παράδειγμα, όπου ή συμπεριφορά των μυρμηγκιών σ' αυτόν τον τομέα έχει εκφυλιστεί σχεδόν εντελώς βρίσκεται σ' ένα είδος του γένους «Στρογγυλόγναθος» (Strongylogna-thus), που ζει στην Ασία και την Ευρώπη. Τα περισσότερα είδη αύ-του αύ-του γένους διοργανώνουν βί-αιες επιδρομές με το σκοπό να βρουν σκλάβους. Έχουν χαρακτη-ριστικές δαγκάνες που μοιάζουν με σπαθιά, για να σκοτώνουν τα άλλα μυρμήγκια. Έν τούτοις, το είδος «Στρογγυλόγναθος ο Τεστα-καϊος» (Strongylognathus Testa-ceus), έχει χάσει τις πολεμικές του συνήθειες. Αν και διατηρεί ακόμα τις χαρακτηριστικές δαγκάνες του γένους του, δέν διοργανώνει επι-δρομές για την ανεύρεση σκλάβων. Αντί γι' αυτό, μία βασίλισσα «Τε-στακαίος» μετακομίζει στή φωλιά ενός είδους σκλάβων και ζει με τη βασίλισσα αυτού του είδους. Και οι δύο βασίλισσες γεννούν αυγά, αλλά όσα μυρμήγκια γεν-νιούνται απ' τη βασίλισσα «Τεστα-καίος» δέν εργάζονται. Τα μυρμήγ-κια του είδους των σκλάβων τα ταΐζουν. Δέν ξέρουμε πώς πραγμα-τοποιείται κατ' αρχήν η ένωση δύο βασιλισσών, αλλά το πιό πι-θανό είναι ότι ή παρασιτική βα-σίλισσα απλώς καταφέρνει να υιο-θετηθεί απ' τη νέα κοινότητα αμέ-σως μετά την απόδραση της από τη μητρική της φωλιά. Έτσι, ο Στρογγυλόγναθος ο Τε-στακαίος δέν είναι πιά πραγματικός επιδρομέας, αφού έχει γίνει ένα πολύ προηγμένο κοινωνικό παρά-σιτο που εγκαθίσταται σε ξένες φω-λιές. Υπάρχουν, για παράδειγμα, πολλά είδη μυρμηγκιών που φιλο-ξενούν παράσιτα, όπως σκαθάρια, σφήκες και μύγες, προσφέροντας τους στέγη και τροφή. Μήπως ή δουλεία στα μυρμήγ-κια προσφέρει κανένα μάθημα στο ανθρώπινο είδος; Μάλλον όχι. Ή δουλεία στους ανθρώπους είναι

(11)

ΜΙΚΤΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΜΥΡΜΗΓΚΙΩΝ ΣΕ ΓΥΑΛΙΝΟ ΘΑΛΑΜΟ. Αποτελείται από το σπάνιο είδος Λεπτοθώραξ ο Δουλωτι-κός και το είδος σκλάβων Λεπτοθώραξ Κουρβισπινόσους. Ο Δουλωτικος που βρίσκεται στό Οχάιο Μίτσιγκαν και Ον-τάριο μόνο πρόσφατα αφιερώθηκε στή "σκλαβοθηρία". Ενας Δουλωτικος φαί-νεται καθαρά στό κέντρο τής φωτογρα-φίας. Από κάτω του φαίνονται τρεις σκλάβοι. Τα λευκά αντικείμενα είναι προ-νύμφες και των δυο ειδών. Αν αφαιρε-θούν απ' την κοινότητα οι σκλάβοι, οι Δουλωτικοί προσπαθούν να εκτελέσουν τις απαραίτητες εργασίες τής φωληάς, αλλά δέν τα καταφέρνουν. ένας ασταθής κοινωνικός θεσμός, πολύ ενάντιος προς τα ηθικά συ-στήματα που έχουν αναπτύξει οι περισσότερες ανθρώπινες κοινω-νίες. Ή δουλεία στα μυρμήγκια είναι μιά γενετική προσαρμογή ορι-σμένων ειδών και δέν μπορούμε να πούμε ότι έχει περισσότερη ή λι-γότερη επιτυχία από την προσαρ-μογή των ειδών του αντίθετου στρα-τοπέδου. Τα μυρμήγκια που συλ-λαμβάνουν σκλάβους αποτελούν ένα ενδιαφέρον και σαφέστατο πα-ράδειγμα εξέλιξης συμπεριφοράς, αλλά οι αναλογίες που παρουσιά-ζουν με την ανθρώπινη συμπεριφο-ρά είναι τόσο ελάχιστες που δέν μας επιτρέπουν να τις χρησιμο-ποιήσουμε για ηθικά ή πολιτικά διδάγματα. Edward Ο. Wilson

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ

Λόγω τής μεγάλης συροής συνεργασιών προς το περιοδικό από αναγνώστες, αποφασί-σαμε την καθιέρωση ειδικού τμήματος με τίτλο "ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΩΝ". Στίς σελίδες που θά διατεθούν για το τμήμα αυτό θά παρουσιάζονται κάθε μήνα οι καλ-λίτερες συνεργασίες που θά φτάνουν στα γραφεία. Οι συνεργασίες αυτές θά αποστέλ-λονται σε δύο αντίγραφα δακτυλογραφημένα, το δέ μέγεθος τους δέν πρέπει σε καμία περίπτωση να ξεπερνά τις 8-10 σελ. δακτυλογραφημένες. Εάν τα κείμενα είναι εύκολο να πλαισιωθούν από φωτογραφίες πρέπει αυτές να αποστέλλονται ή να γρά-φονται οι πηγές άπ' όπου μπορούν να ληφθούν. Απαραίτητη είναι ή αναγραφή των βιβλιογραφικών σημειώσεων. Κείμενα ανυπόγραφα δέν δημοσιεύοντα, όπως επίσης και κείμενα που δέν έκπληρούν τους παραπάνω όρους. Ή διεύθυνση του περιοδικού πιστεύει ότι έτσι συμβάλει θετικά στην δημιουργία ενός κοινού πόλου έλξης των αναγνωστών δίνοντας τους παράλληλα την δυνατότητα να εκφραστούν. Οι συνεργασίες θά ελέγχονται από την Σύνταξη και τους ειδικούς συνεργάτες του περιοδικού. Οσοι από τους αναγνώστες αποστέλλουν συνεργασίες θά πρέπει στον φάκελλο αποστολής να γράφουν εκτός των άλλων και το εξής: "Γιά την στήλη "Συνεργασιές αναγνωστών" ώστε να μήν μπλέκονται φάκελλοι με την υπόλοι-πη αλληλογραφία. Όσα δέ από τα κείμενα αυτά μπορούν να πλαισιωθούν από το περιοδικό με φωτογραφικό υλικό αυτό θά γίνεται. Τα κείμενα θα έχουν σχέση μόνο με τα θέματα που ερευνά το περιοδικό. Καλλιτεχνικού, λογοτεχνικού, πολιτικού ή οποιασ-δήποτε άλλης μορφής κείμενα δέν θά παρουσιάζεται. Τα κείμενα είτε παρουσιαστούν είτε όχι δέν επιστρέφονται. Θά αναφέρουμε τους λόγους για τους όποιους κάποιο κείμενο θά θεωρείται ακατάλληλο για δημοσίευση. Η στήλη "ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΩΝ" θά αρχίσει από το τεύχος Απριλίου 1976 Ν.11

(12)

ΚΛΕΙΠΕΟΛΟΓΙΑ

οι μυστηριωδεις γραφες

της σαχαρας

Μιά μεγάλη έρημος και ένα τεράστιο ερωτηματικό. Χαμένες πολιτισμικές κοιτίδες που φανερώνουν την έκταση του ανθρωπίνου πολιτισμού σ' ένα κό-σμο που σήμερα καλύπτεται από κινούμενη άμμο. Τό ανεξιχνίαστο πρόσωπο τής Σαχάρας δέν άφίνε-ται εύκολα για εξερεύνηση.

SOLAS BONCOMPAGNI

Α

υτή η τεράστια, και μά-λιστα ερημωμένη, έκταση που πάει από τον Νείλο στο Ρίο ντε Ορο και από το Μα-ρόκο στη Λίμνη Τσάδ, ίσως να εί-ναι ακόμα πολύ πλούσια σε κρυμ-μένους θησαυρούς, που ή ανακά-λυψη τους θα μπορούσε να επιφέ-ρει επανάσταση στις γνώσεις που έχομε για τους αρχαίους αφρικα-νικούς, ασιατικούς και ευρωπαϊκούς πολιτισμούς. Πράγματι, πολύ λίγα έχουν ανα-καλυφθεί και πολύ περισσότερα μέ-νουν ν' ανακαλυφθούν κατά μήκος των αρχαίων ποταμών με τις έπο-λιθωμένες κοίτες (ου ί ν τ ι α ν ) και τα κοχύλια, στα τραπεζοειδή οροπέδια ( χ α μ μ ά ν τ α ) , σ τ α βουνά ( γ κ έ μ π ε λ ) , άπ' τίς αμ-μώδεις εκτάσεις (έ ρ γ κ ) μέχρι τις βραχώδεις περιοχές (ρ έ γ κ). Τό αφιλόξενο κλίμα με την ανυ-πόφορη ζέστη και ή ξηρασία του εδάφους, είναι οι σπουδαιότεροι λόγοι για τους οποίους καθυστέ-ρησαν οι έρευνες, αν και, άπ' όσα ξέρουμε μέχρι τώρα, μπορούμε να βεβαιώσουμε με σιγουριά ότι, στην προϊστορία, ή Σαχάρα είχε μεγά-λο πληθυσμό, διότι άπ' την παλαιο-λιθική εποχή στην νεοπαλαιο-λιθική, πα-Σκηνή κυνηγιού με τοξότες που έχουν ουρά. Μετάφρ. Ντίνος Γαρουφαλιάς ρουσιάστηκε μιά προοδευτική απο-ξήρανση, που ξεκίνησε με τη λεγό-μενη «φάση των βροχών» για να φτάσει στη «φάση της ξηρασίας». Ετσι εξηγείται γιατί στην πρώτη φάση το κλίμα ήταν εντελώς δια-φορετικό άπ' το σημερινό και γιατί στη βόρεια Αφρική δημιουργή-θηκαν στα πανάρχαια χρόνια οι κα-λύτερες προϋποθέσεις για την εγ-κατάσταση λαών που ερχόντουσαν από άλλες, εντελώς ακατάλληλες για ζωή, περιοχές. Αυτές οι περιο-χές πρέπει να βρισκόντουσαν πιο νότια. Άπό εκεί οι ξηρασίες θά πρέ-πει να έδιωξαν τους λαούς εκείνους που κατοικούσαν στή ζώνη των με-γάλων λιμνών της ανατολικής Α-φρικής και αυτοί, κατεβαίνον-τας τον Ανω Νείλο, κατευθύνθηκαν στην τότε γόνιμη περιοχή τής Σα-χάρας (Αιθιοπικό-Σαχαριανή με-τανάστευση). Ισως βέβαια να προ-ερχόντουσαν και από το βορρά, δηλαδή άπ' την Ευρώπη, διότι οί π ε ρ ί ο δ ο ι τ ω ν β ρ ο χ ώ ν τ ή ς Α φ ρ ι κ ή ς έ χ ο υ ν μ ι α ν α ν τ ι σ τ ο ι χ ί α μ ε τ ο υ ς δ ι α φ ό ρ ο υ ς ε υ ρ ω -π α ϊ κ ο ύ ς -π α γ ε τ ώ ν ε ς , ο ι οποίοι σκέπαζαν ολόκληρη την Ευρώπη από το Βόρειο Πόλο μέ-χρι και την Δορδόνη στή Γαλλία. Είναι λοιπόν φανερό ότι αστά-θμητοι κλιματολογικοί παράγον-τες επηρέασαν εκείνη την μακρό-χρονη περίοδο, που ξεκινάει άπ' την παλαιολιθική εποχή και φτά-νει μέχρι τη νεολιθική, προκαλών-τας μετακινήσεις, εγκαταστά-σεις, επαφές μεταξύ ετερογενών λαών, για τις όποιες σήμερα, είναι 10

(13)

πολύ δύσκολο ν' ανακαλύψουμε στοιχεία, και ίχνη που να μας βοη-θοϋν στο να εξακριβώσουμε λε-πτομερώς την προέλευση τους. Εν-τούτοις, είναι δυνατόν, χάρη στους παραλληλισμούς που μπορούν να γίνουν με βάση τις συνεχείς ανα-καλύψεις προϊστορικών υπολειμ-μάτων, να γίνει μιά επαλήθευση αυτών των υποθέσεων. «Οι βορειο-αφρικανικές βραχογραφίες», λόγου χάρη, «έχουν στενή σχέση με τις σπηλαιογραφίες της νότιας Γαλ-λίας και της βόρειας Ισπανίας». Αυτές οι βραχογραφίες που με πολύ κόπο ανακαλύφθηκαν στα βάθη των σπηλαίων αποκαλύπτουν το υψηλό επίπεδο τέχνης όπου εί-χαν φτάσει οι προϊστορικοί καλ-λιτέχνες, και με πόση μαεστρία χρη-σιμοποιούσαν τα λίγα χρώματα που γνώριζαν. Αποκαλύπτουν πώς ο άνθρωπος είχε, άπ' την αρχή, έν-τονη φαντασία, πώς εκείνοι οι λαοί βρέθηκαν στην ανάγκη να αναπτύ-ξουν μιά κοινωνικότητα, οχι μόνο από την κοινή ανάγκη της επιβίω-σης, αλλά και χάρη σ' ένα συμβο-λισμό άμεσα συνδεδεμένο με ορι-σμένες τελετουργίες και παραδό-σεις. Με λίγα λόγια, όλο εκείνο το παράξενο «φολκλόρ» που μας άφη-σαν άφη-σαν μήνυμα με την πρωτόγο-νη τέχπρωτόγο-νη τους. Ή προοδευτική αποξήρανση που σίγουρα έγινε στη διάρκεια της νεολιθικής εποχής, καθώς αποδεικνύει ή απολιθω-μένη χλωρίδα της Σαχάρας για την οποία ή μέθοδος του ραδιοάν-θρακα δίνει τις χρονολογίες 3.450 - 2.800 π.Χ., προκάλεσε οπωσδή-ποτε νέα μεταναστευτικά κύματα προς την κεντρική Αφρική, την Ευρώπη και την Αίγυπτο. Αυ-τό θα εξηγούσε και τη στενή σχέ-ση της σαχαριανής τέχνης της βρα-χογραφίας με τους πολιτισμούς της Αιγύπτου, των Μυκηνών, κλπ. Για την αποξήρανση της αρχαίας λεκάνης της Σαχάρας, εκτός από τις αλλαγές, του κλίματος, μπορεί να είχε σημαντική επιρροή και μιά πιθανή παρέκκλιση του Νείλου και του Νίγηρα. Αν βέβαια, πρέ-πει να υποθέσουμε μιά παρέκκλιση εντελώς φυσική, οι αμφιβολίες πα-ραμένουν. Θά μπορούσαμε να μά-θουμε ολόκληρη την ιστορία της Αιγύπτου, μόνον άν βρίσκαμε ο-λόκληρο το ιστορικό έργο του Μα-νέθωνα. «Οί εντελώς άγνωστες ή σχεδόν άγνωστες περίοδοι αντι-προσωπεύουν τα δύο τρίτα της ιστορίας της Αιγύπτου : από τις 30, τουλάχιστον, δυναστείες που αναφέρει ο Μανέθωνας, μόνο έντε-Βάρκα σε υγρή επιφάνεια. Ντύσιμο, χτένισμα και στολί-δια θυμίζουν τις αρχαίες αιγυπτιακές συνήθειες. κα έχουν αρκετά λεπτομερή περι-γραφή». Θά μαθαίναμε με σι-γουριά αν ή υπόθεση του γεωμέ-τρη Λεόν Μαγιού ότι «το μυστικό του Νείλου είναι κλεισμένο μέσα στή Μεγάλη Πυραμίδα» έχει κάποια ιστορική βάση, ή, τότε, αν ο Νείλος, έστω και τεχνητά, άλλα-ξε ή επέκτεινε την κοίτη του αργά, με το πέρασμα των αιώνων, ώσπου να δημιουργήσει το τεράστιο ση-μερινό του Δέλτα - που δεν υπήρχε πρώτα - αρδεύοντας και γονιμο-ποιώντας έτσι την αιγυπτιακή γη. Ό Ηρόδοτος έγραψε : «Μου διη-γόντουσαν οι (Αιγύπτιοι) ιερείς ότι ο π ο τ α μ ό ς (Νείλος) έ τ ρ ε -χ ε τ ό τ ε π ο λ ύ κ ο ν τ ά σ τ ι ς α μ μ ώ δ ε ι ς π ε ρ ι ο χ έ ς τ ω ν Η φυλή των προγόνων των Φούλμε (άνω). Σημερινό γυναικείο χτένισμα Φούλμε στή Γουϊνέα (κάτω). 11

Figure

Updating...

References

Related subjects :