Milan Kundera
Shakaja
Roman
Përktheu nga frëngjishtja: Mirela Kumbaro
Titulli origjinal: ZERT
Titulli në variantin frëngjisht: La Plaisanterie - Milan Kundera Redaktore: Mariana Ymeri
Kopertina: Lulzim Mema © Milan Kundera 1967
© i botimit dhe i përkthimit në shqip, DITURIA 2000
Ky libër, botuar në kuadrin e programit të ndihmës për botim të shërbimit kulturor të Ambasadës franceze në
Shqipëri, gëzon mbështetjen e Ministrisë franceze të Punëve të Jashtme.
Cet ouvrage, publië dans le cadre du programme d'aide a la publication du service culturel de l'ambassade de France en Albanie, bënëficie du soutien du ministëre
français des Affaires ëtrangëres.
PËRMBAJTJA
Pjesa e parë: Ludviku Pjesa e dytë: Helena Pjesa e tretë: Ludviku Pjesa e katërt: Jarosllavi Pjesa e pestë: Ludviku Pjesa e gjashtë: Kostka
Pjesa e shtatë: Ludviku, Helena, Jarosllavi
7 17 29 113 149 187 223
PJESA E PARË
gjenda kështu pas shumë vitesh, në vendin tim të lindjes. Nuk provoja asnjë emocion tek rrija më këmbë në sheshin qendror (ku kisha kaluar me mijëra herë kur isha çilimi, fëmijë e më pas djalë i ri), përkundrazi mendoja se kjo hapësirë në të cilën kulla e bashkisë vrojton çatitë përreth (si një ushtar me përkrenare), të kujton terrenin e gjerë stërvitor të ndonjë kazerme dhe se e kaluara ushtarake e këtij qyteti të Moravisë që dikur shërbente si fortesë kundër sulmeve të magjarëve dhe të turqve, kishte lënë mbi fytyrën e tij gjurmët e një neverie të pashlyeshme.
Për vite të tëra, asgjë s'më tërhiqte drejt qytetit të lindjes; mendoja se nuk më bënte më përshtypje e kjo më dukej e natyrshme: ka pesëmbëdhjetë vjet që unë jetoj tjetërkund, këtu s'më kanë mbetur veç ca të njohur, dhe nja dy shokë (që megjithatë më mirë t'i shmang), nëna është varrosur në një varr që s'është i familjes me të cilin unë s'jam marrë fare. Në fakt unë s'isha i sinqertë: kur thosha s'më bënte përshtypje ishte fjala për mëri; s'e kisha shumë të qartë pse, në këtë qytet si kudo tjetër kisha njohur dhe të mira dhe të këqia, gjithsesi mëria mbetej; këtë e kuptova kur ndërmora udhëtimin; detyrën që më solli këtu, në fund të fundit, mund ta kisha kryer fare mirë edhe në Pragë, por papritmas nuk i bëja dot ballë tundimit për të përfituar nga rasti që më jepej për të shkuar në qytetin tim të lindjes, sepse fjala ishte pikërisht për një detyrë cinike dhe të thjeshtë që, në mënyrë qesharake, më çlironte nga dyshimi që kisha se mos kthehesha këtu i prekur nga ndonjë drithërimë e mjerë për kohën e humbur.
I hodha edhe një vështrim qesëndisës sheshit të pakëndshëm para se t'i ktheja shpinën për të marrë rrugën që të çonte në hotelin ku më ishte rezervuar një dhomë. Portieri më zgjati çelësin me dardhën e drunjtë duke thënë: "kati i tretë". Dhoma nuk ishte kushedi se çfarë: një shtrat ngjitur pas murit, në mes një tryezë e vogël dhe vetëm një karrige, pranë shtratit çoç ishte një tavolinë tualeti prej mogani me pasqyrë, afër kishte një lavamari të ciflosur fare të vockël. Vendosa çantën mbi tryezë dhe hapa dritaren që binte mbi një oborr dhe ca shtëpi që i tregonin hotelit kurrizin e tyre të lakuriqtë e të pistë. Mbylla dritaren, ula perdet dhe u afrova te
-lavamani me dy rubineta, një me shenjë të kuqe e tjetri me shenjë blu; i provova, nga të dy rridhte vetëm ujë i ftohtë; fatkeqësisht aty mund të ulej vetëm një njeri pasi në dhomë nuk kishte karrige tjetër. Duke shtyrë tavolinën drejt shtratit, u përpoqa të ulesha mbi të, mirëpo ai ishte shumë i ulët e tavolina shumë e lartë, për më tepër ai u zhyt kaq shumë nën peshën time saqë jo vetëm si ndenjëse nuk ishte i rehatshëm, por si zor se mund të ishte i tillë dhe për të fjetur. U mbështeta me grushte dhe u tendosa duke ngritur me kujdes këmbët me këpucë për të mos bërë pis mbulesën dhe çarçafët. Dysheku u bë gropë ndën trupin tim dhe unë ndjehesha si në një varr të ngushtë: as që mund të mendohej se dikush tjetër mund të shtrihej aty bashkë me mua.
U ula në karrige me vështrim të përhumbur mbi ndriçimin e perdeve të tejdukshme dhe mendoja. Atë çast, nga korridori u dëgjuan zëra dhe hapa; dy vetë, një grua e një burrë bisedonin midis tyre e fjalët u dëgjoheshin.qartë: flisnin për njëfarë Peter që kishte ikur nga shtëpia dhe për një teze Klara që ishte idiote dhe llastonte djalin e vogël; pastaj u dëgjua një çelës që rrotullohej, dera që u hap dhe zërat që vazhdonin në dhomën ngjitur; dëgjova psherëtimat e gruas (po, po, edhe psherëtimat ndjeheshin!) dhe vendimin e burrit për t'ia thënë njëherë e mirë dy fjalë asaj Klarës.
U ngrita, e kisha ndarë mendjen; lava përsëri duart në lavaman, i fshiva me peshqir dhe dola nga hoteli pa e ditur as vetë se ku duhet të shkoja. Dija thjesht se në qoftë se nuk doja të prishja suksesin e gjithë udhëtimit (udhëtim goxha i gjatë e i lodhshëm) vetëm për shkak të dhomës së parehatshme të hotelit, më duhej, ndonëse s'ma kishte aspak qejfi, të kërkoja me lezet ndihmën e ndonjë miku këtu. Solla nëpër mend të gjitha fytyrat e njohura që në rini por e lashë shpejt këtë punë mënjanë, pasi natyra konfidenciale e shërbimit që kërkoja nevojiste shumë mundim për të mbushur boshllëkun e gjithë viteve që s'i kisha takuar - e kjo s'më pëlqente. Më tej u kujtova që këtu jetonte pa dyshim një njeri të cilit i isha gjendur dikur dhe që, ashtu siç e njihja unë, do të gëzohej që po i jepej rasti të ma shpërblente nderin e bërë. Ishte një qenie e çuditshme, me ca parime kryeneçe por dhe njëkohësisht çuditërisht i trazuar e i paqëndrueshëm, që, me sa dija unë, kishte vite i ndarë nga gruaja e jetonte ku t'i dilte, mjaft që të mos ishte me të shoqen dhe me të birin. Tani, vetëm ideja se mund të ishte m'artuar përsëri, më bënte të dridhesha, kjo gjë do ta ndërlikonte realizimin e kërkesës sime, ndaj shpejtova hapat drejt spitalit.
SpitaJi është një grumbull ngrehinash e pavionesh të shpërndara sa andej-këndej në një kopshtije të gjerë; futa kokën në koliben e rojës
-10-ngjitur me derën e madhe dhe iu luta portierit të ulur pas një tavoline të më lidhte me repartin e virologjisë; ai shtyu telefonin deri në buzë të tavolinës nga ana ime dhe tha: "Zero, dy!" i rashë zero dyshit dhe mora vesh se doktor Kostka sapo kishte dalë dhe duhej të ishte duke zbritur. Zura vend në një stol afër derës kryesore për të mos e humbur, vështroja i shpërqendruar njerëzit që endeshin aty të veshur me penjuare spitali me vija të bardha e blu, pastaj pashë edhe atë: po vinte, ëndërrimtar, i gjatë, i dobët, simpatik në shpërkujdesjen e vet, po, po, ai ishte. U ngrita nga stoli dhe eca drejt tij sikur doja të përplasesha me të; më hodhi një vështrim të pakënaqur, por më njohu menjëherë dhe hapi krahët. M'u duk se u gëzua tek më pa dhe çiltërsia me të cilin më priti më pëlqeu.
I shpjegova se s'kisha as një orë që kisha mbërritur për një çështje pa shumë rëndësi për të cilën do të më duhej të rrija rreth dy ditë. I gëzuar, ai shfaqi menjëherë çudinë që vizitën e parë ia kisha bërë atij. Papritmas më erdhi keq që nuk kisha ardhur thjesht për ta takuar pa ndonjë interes dhe që pyetja ime (e pyeta duke qeshur nëse ishte martuar prapë) dukej si një vëmendje e sinqertë ndaj tij, ndërkohë që buronte nga një llogari e ulët. Më tha (për kënaqësinë time) se vazhdonte të ishte vetëm. I thashë se kishim shumë gjëra për t'i treguar njëri-tjetrit. E pranoi dhe shprehu keqardhje që, për fat të keq, nuk kishte më shumë se një orë kohë për të ndenjur, pasi i duhej të kthehej përsëri në spital e më pas, në mbrëmje, të merrte autobusin për të ikur. "Nuk banoni më këtu?" thashë i tmerruar. Më siguroi se këtu banonte, në një garsonierë në një pallat të ri, por se "s'ishte e lehtë të jetoje i vetmuar". U mor vesh që Kostka kishte në një qytet tjetër, rreth 20 km larg, një të fejuar, mësuese, që kishte një dhomë e një kuzhinë. "Mendoni të vendoseni aty më vonë?" e pyeta. Më tha se zor të gjente gjetiu një punë aq interesante sa ajo që i pata rregulluar unë dhe se nga ana tjetër edhe e fejuara e tij do ta kishte të vështirë të gjente një punë këtu. Unë fillova të shfryj (me gjithë zemër) kundër zvarritjeve të burokracisë së paaftë për t'i lehtësuar gjërat me qëllim që një burrë e një grua të mund të jetonin bashkë. "Mos u shqetësoni, Ludvik,- më tha ai butë-butë,- nuk është dhe aq e pamundur! Sigurisht që udhëtimi më kushton para edhe kohë, por vetmia ime mbetet e paprekur dhe unë i lirë. Po përse keni kaq nevojë për liri? e pyeta. -Po ju?- ma ktheu. - Unë bredh pas femrave,- iu përgjigja. - Lirinë nuk e dua për gratë, e dua për vete", tha dhe shtoi: "Dëgjoni, shkojmë pak nga unë para se të nisem." Unë s'doja gjë tjetër.
Pasi dolëm nga muret e spitalit mbërritëm shumë shpejt në një grumbull paJlatesh të reja që kishin mbirë njëri pas tjetrit pa kurrfarë
-11-harmonie, në një truall të pluhurosur e të parregulluar (pa lulishte, pa trotuare, pa asfalt) e që krijonin një dekor të trishtë në kufi të fushave të gjera e të rrafshta, të shtrira shumë larg. KaJuam një portë, ngjitëm ca shkallë shumë të ngushta (ashensori nuk punonte) dhe u ndalëm në katin e katërt ku ishte shkruar emri i Kostkës. Hymë dhe u gjetëm brenda një dhome që më pëlqeu shumë: një divan i gjerë e i rehatshëm zinte një kënd; përveç divanit kishte një tavolinë të vogël, një kolltuk, një bibliotekë e madhe, një gramafon dhe një radio.
la lëvdova Kostkës dhomën dhe e pyeta se si e kishte banjon. "Pa salltanete", tha ai i kënaqur për interesin që po tregoja dhe më çoi në korridor ku hapi derën e banjës, e vogël por shumë e këndshme, me vaskë, dush, lavaman. "Tek shoh këtë apartament të mrekullueshëm më erdhi një ide,- thashë. - Çfarë do të bëni nesër mbasdite dhe në mbrëmje? - "Më vjen keq,- kërkoi falje i hutuar,- nesër e kam të gjatë ditën në punë dhe nuk do të kthehem para orës 7. Po ju jeni i lirë në darkë? - Ka mundësi të jem i lirë,- iu përgjigja,- po, a e di ç'keni? A mund të ma lini shtëpinë nesër pasdite?"
Pyetja ime e habiti, por menjëherë (duke pasur frikë se mos unë dyshoja në zellin e tij) më tha: "Me gjithë qejf, është juaja." E pastaj vazhdoi, sikur donte të tregonte se nuk i kërkonte arsyet e pyetjes sime: "Po qe se s'keni ku të flini, mund të vini që sot këtu, pasi unë do të kthehem nesër në mëngjes, madje as nesër pasi do të shkoj drejt e në spital. - Jo, jo, s'është nevoja. Jam vendosur në hotel. Mirëpo dhoma ime nuk është aspak mikpritëse dhe nesër pasdite, më duhet një ambient më i këndshëm. Natyrisht, jo për të ndenjur vetëm." - Po,- ia bëri Kostka duke ulur lehtas kokën,- e marr me mend." Pas një çasti ai tha: "Jam i gëzuar që më jepet mundësia të bëj diçka për ju." Dhe pastaj shtoi: "Duke menduar që është vërtetë diçka e mirë."
Paskëtaj zumë vend rreth tryezës së vogël (Kotska kishte bërë gati kafen) e bëmë një copë herë muhabet (i ulur në divan, vura re me kënaqësi fortësinë e tij dhe se as nuk fundosej e as nuk kërciste). Kostka tha pastaj se duhej të kthehej në spital e nxitoi të më tregonte sekretet e shtëpisë: që të mbyllej rubineti i vaskës duhej shtrënguar fort, uji i ngrohtë, ndryshe nga rregulli, rridhte nga rubineti me shkronjën F, priza e korentit për gramafonin ndodhej poshtë divanit dhe në dollapin e vogël ndodhej një shishe me vodka e sapofilluar. Më pas ai më dha dy çelsa të lidhur bashkë e me tregoi atë të hyrjes së pallatit e atë të shtëpisë. Gjatë jetës sime kam provuar kushedi sa shtretër dhe për mua çelësat përbëjnë një kult të veçantë, ndaj me një ngazëllim të heshtur i futa në xhep.
Duke ikur, Kostka uroi që streha e tij të më falte "vërtet diçka të
-12-bukur". "Po,- i thashë, -ajo do të më lejojë të bëj një shkatërrim të bukur. - Ju mendoni se mund ketë shkatërrime të bukura?"- tha Kostka dhe unë buzëqesha së brendshmi sepse, përmes kësaj pyetjeje (e thënë ëmbël por e menduar egërsisht), e pashë atë siç e kisha njohur në krye (i mirë e njëherësh komik) këtu e pesëmbëdhjetë vjet të shkuara. la ktheva: "E di që jeni një punëtor i paqtë në kantierin e përjetshëm hyjnor dhe që nuk ju pëlqen kur dëgjoni të flitet për shkatërrime, po ç'të bëj unë: ja që s'jam ai çiraku- murator i Perëndisë. Le që, në qoftë se çirakët- muratorë të Perëndisë ndërtojnë këtu poshtë ngrehina me mure të vërteta, si zor që shkatërrimet tona t'i dëmtojnë ato. Veçse, më duket se kudo në vend të mureve unë shoh vetëm dekore. Dhe shkatërrimi i dekoreve është një gjë shumë e drejtë."
U kthyem përsëri atje ku ishim ndarë herën e fundit (ndoshta rreth 9 vjet më parë); mosmarrëveshja jonë kishte marrë tashmë forma metaforike pasi thelbin ia njihnim mirë të dy e nuk e ndjenim të nevojshme t'i ktheheshim përsëri; donim vetëm t'i përsërisnim njëri-tjetrit se nuk kishim ndryshuar dhe se ishim gjithmonë po aq të ndryshëm nga njëri-tjetri (meqë ra fjaJa, duhet të them se më pëlqente ky mosngjasim me Kostkën dhe se për këtë arsye, kisha kënaqësi kur diskutoja me të. Kësisoj mund të verifikoja kalimthi kush isha në të vërtetë dhe çfarë mendoja). Pra, për të më hequr çdo lloj dyshimi në lidhje me të, m'u përgjigj: "Çka po thoni, tingëllon mirë. Po, a s'më thoni: skeptik siç jeni, ku e gjeni sigurinë që ju bën të dalloni dekorin nga muri? A nuk ju ka ndodhur ndonjëherë të dyshoni se iluzionet me të cilat ju talleni të mos jenë vërtet veç iluzione? Po sikur të gaboheshit? Po sikur të jenë vlera dhe ju një shkatërrues vlerash?" Më tutje vazhdoi: "Një vlerë e rrënuar dhe një iluzion i zhveshur kanë të njëjtën pamje të mjerë, ato ngjajnë dhe s'ka gjë më të lehtë sesa t'i ngatërrosh."
Shoqëroja Kostkën për në spitaJ dhe luaja me çelësat në fund të xhepit, ndjehesha mirë krah mikut të vjetër që merrte mundimin të më mbushte mendjen për të vërtetën e tij kudo e kurdo që të ishte, madje edhe tani tek po përshkonim terrenin e thepisur të lagjeve të reja. Natyrisht Kostkës iu kujtua që kishim gjithë mbrëmjen e të nesërmes për të folur, prandaj hoqi dorë nga filozofia për të kaluar në gjëra të zakonshme, duke më pyetur nëse kisha nevojë për gjë tjetër, i bindur përsëri se unë do ta prisja të nesërmen në shtëpi kur ai të kthehej në orën 7 (ai vetë, s'kishte çelësa të tjerë). Kalova dorën mbi fytyrë dhe i thashë se kisha nevojë të shkoja te berberi pasi mjekra më ishte rritur shumë. "Duhet domosdo,- ia bëri Kostka,- do t'ju siguroj unë një rruajtje me mik!"
-13-Unë nuk i refuzoja shërbimet e mira të Kostkës dhe e ndoqa pas në një sallon ku përpara tri pasqyrave të mëdha ishirvvendosur tre kolltukë të mëdhenj rrotullues dy nga të cilët ishin zënë nga burra me kokë të varur pas e me fytyrë të mbushur me shkumë. Dy gra me përparëse të bardha ishin përkulur mbi ta. Kostka iu afrua njërës prej tyre dhe i pëshpëriti diçka; gruaja fshiu briskun e rrojës me një picetë dhe nga një derë e brendshme thirri dikë: një vajzë e re me përparëse të bardhë doli prej andej për t'u kujdesur për zotërinë e braktisur në kolltuk, ndërsa gruaja me të cilën foli Kostka, me një përkulje të shkurtër të kokës dhe me dorë më ftoi të ulesha në kolltukun e lirë. U ndava me Kostkën duke shtrënguar duart dhe u ula duke mbështetur kokën në vendin e caktuar, e, meqenëse prej vitesh nuk më pëlqente më ta shihja fytyrën time, iu shmanga pasqyrës përballë dhe i ngrita sytë lart duke endur vështrimin përmes njollave të tavanit të lyer me gëlqere.
I mbajta sytë në tavan edhe pasi ndjeva në qafë gishtat e berberes që futën nën jakën e këmishës sime buzët e një peshqiri të bardhë. Pastaj berberja u largua një hap ndërsa unë, i ngrirë brenda një lloj qetësie të palëvizshme të mbushur me moskokëçarje të lumnuar, dëgjoja vetëm ecejakun e briskut që mprehej mbi rripin prej lëkure. Pas pak, ndjeva mbi faqe gishtat e lagësht që përhapnin butshëm mbi lëkurë pastën e rrojës dhe mendja më shkoi se sa e veçantë dhe e pa udhës ishte që një e panjohur që s'e kam asgjë dhe s'më ka asgjë, më përkëdhel kaq ëmbël. Paskëtaj, me një furçë, berberja filloi të përhapë shkumën dhe mua m'u duk se ndoshta nuk isha më as i ulur, por thjesht notoja në një hapësirë të bardhë e me njolla. Atë çast e përfytyrova veten (edhe në momente paqeje, idetë nuk i lënë lodrat) si një viktimë pa mbrojtje, krejt të lëshuar në duart e gruas që mbante briskun. Dhe meqenëse trupi im shkrihej në hapësirë e nuk ndjeja veçse fytyrën që prekej nga gishtat, nuk e kisha vështirë të përfytyroja duart e saj që ma mbanin ëmbëlsisht kokën (e rrotullonin, e përkëdhelnin) si të mos e lidhnin kurrsesi me një trup, por e shihnin aq të vetmuar sa që tehut të mprehtë që priste në tavolinkën ngjitur nuk i mbetej veç të çonte deri në fund pavarësinë e kokës sime.
Më tutje përkëdheljet u ndërprenë dhe ndjeva se si u shkëput berberja për të marrë, më në fund, briskun, dhe në atë çast u kujtova (pasi mendimet vazhdonin lojën e tyre) se më duhej të shihja se cila ishte pamja e vërtetë e zonjës (e kujdestares) së kokës sime, e vrasëses sime të ëmbël. Shkëputa sytë prej tavanit dhe vështrova mbi pasqyrë. U çmerita: loja që deri atëherë po më zbaviste, mori papritmas forma
-14-çuditërisht reale; më dukej se këtë grua që përkulej mbi mua në pasqyrë unë e njihja.
Me një dorë ajo më mbante llapën e veshit, me tjetrën hiqte me shumë kujdes shkumën nga fytyra ime; po e këqyrja dhe identiteti i saj, që një çast më parë më çuditi, po shkërmoqej ngadalë duke u humbur krejt. Më pas ajo u përkul mbi lavaman e me dy gishta rrëzoi nga brisku një shtullungë shkume, drejtoi trupin dhe më rrotulloi lehtas poltronin; atëherë vështrimet tona u kryqëzuan një çast dhe përsëri m'u duk se ishte ajo! Sigurisht, ai portret kishte ndryshuar disi, si të ishte i motrës së saj më të madhe, ishte bërë gri, i fishkur, paksa i thelluar; por bëheshin 15 vjet që kur e kisha parë për të fundit herë! Gjatë kësaj periudhe koha kishte vënë një maskë mashtruese mbi tiparet e saj të vërteta, por, fatmirësisht, kjo maskë kishte dy të çara nga ku mund të më vështronin sërish sytë e saj, të vërtetë, ashtu siç i kisha njohur unë.
Por ndërkohë një zhurmues prishi valët: një tjetër klient hyri në sallon e u ul në një karrige pas shpinës sime për të pritur radhën; pa e zgjatur shumë ai iu drejtua berberes duke llomotitur për verën e mrekullueshme dhe për pishinën që po ndërtohej në të dalë të qytetit; berberja përgjigjej (i mbaja vesh zërit të saj më shumë sesa fjalëve që në fund të fundit s'kishin rëndësi) dhe vura re se nuk po e njihja atë zë; tingëllonte i zvargur, pa ankth, gati vulgar, një zë krejt i huaj.
Tani ajo po më lante fytyrën duke e mbajtur midis pëllëmbëve, dhe (pavarësisht nga zëri) fillova përsëri të besoj se ishte ajo, se po ndjeja sërish, pas pesëmbëdhjetë vjetëve, prekjen e duarve të saj mbi fytyrë, se ajo po më përkëdhelte prapë, po më përkëdhelte gjatë me dashuri (harrova krejt se nuk ishte përkëdhelje por larje); megjithatë zëri i huaj nuk rreshtëte së përgjigjuri dërdëllitjeve pa fund të atij tjetrit, por unë s'doja t'i besoja zërit. I zija më tepër besë duarve të saj; këmbëngulja që ta njihja te duart; tek ëmbëlsia e prekjes po përpiqesha të dalloja nëse ishte ajo dhe nëse ajo më kishte njohur.
Pastaj mori një peshqir e më fshiu faqet. Llafazani shpërtheu zhurmshëm pas një anekdote që sapo e tregoi dhe vura re se berberja nuk qeshi, domethënë se ajo pa dyshim nuk po i kushtonte ndonjë vëmendje të madhe asaj çka i thoshte tjetri. Kjo më turbulloi sepse ishte për mua një provë që ajo më kishte njohur dhe se po ndjente një lloj trazimi të përmbajtur. Vendosa t'i flas sapo të ngrihesha nga poltroni. Ajo më hoqi pecetën që kisha rreth qafës. U ngrita. Nxora një kartëmonedhë pesëkoronëshe nga xhepi i brendshëm i xhaketës. Po prisja që vështrimet tona të ndesheshin përsëri për t'iu avitur
-15-duke e thirrur me emër (ai tjetri vazhdonte të llomotiste), por ajo ktheu kokën me indiferencë, mori paratë me një gjest të prerë, pa domethënie, aq sa m'u duk vetja si një i marrë që u beson mirazheve të veta dhe nuk pata guxim për t'i thënë asnjë gjysmë fjale.
Çuditërisht i pakënaqur, dola nga lokali; dija vetëm një gjë, që nuk dija asgjë dhe që ishte një mendjetrashësi të dyshoje për identitetin e një fytyre aq të dashur dikur.
Kuptohet që s'ishte shumë e vështirë ta mësoja të vërtetën. Me nxitim u ktheva në hotel (rrugës më kapi syri në trotuarin tjetër një mik të vjetër të rinisë, Jarosllavi, drejtues i një orkestre çembalesh, por, sikur të doja t'i shpëtoja muzikës therrëse e tejet të fortë, e shmanga vrullshëm vështrimin), e që andej i telefonova Kostkës; ai ishte ende në spital.
- Pa më thoni, ajo berberja tek e cila më çuat, mos quhet Luçia Sebetkova ?
- Ajo është, por sot mban një emër tjetër. Po ju nga e njihni ?- tha Kostka.
- Kanë kaluar tmerrësisht shumë kohë,- iu përgjigja dhe pa më shkuar aspak mendja për të ngrënë darkë, dola nga hoteli (tashmë nata po zbriste) për t'u endur përsëri.
PJESA E DYTË
1
/~)\ onte do të bie herët në shtrat, nuk e di nëse do të më zërë **-*J gjumi Por do të bie herët, Paveli iku sot pasdite për në
Bratislavë, ndërsa unë do të nisëm herët nesër me avion për në Brno dhe aty pastaj do të marr autobusin, Zdena ime e vogël do të kalojë dy ditë fillikat në shtëpi, por kjo nuk e shqetëson, nuk ia ka qejfi të rrijë me ne, ose të paktën me mua, ajo adhuron Pavelin, i pari idhull mashkull për të, duhet thënë se ai di se si ta rrotullojë rrotën me të, siç ka ditur gjithmonë të bëjë me të gjitha gratë, edhe me mua, dhe kështu vazhdon të jetë, kësaj jave, ai nisi të sillet prapë me mua si dikur, më binte lehtë në faqe dhe më premtonte se kur të kthehej nga Bratislava do të kalonte në Moravi për të më marrë, sipas tij ne duhej të flisnim përsëri bashkë, mos vallë ka filluar ta kuptojë se s'mund të vazhdojmë më kështu, mos ndoshta kërkon që gjithçka midis nesh të kthehet si më parë, po pse u kujtua kaq vonë, tani që unë u njoha me Ludvikun? Kjo më ka futur në ankth, megjithatë nuk duhet të trishtohem, nuk duhet, kurrë mos u lidhte me emrin tim trishtimi, kjo fjali e Fuçikut është deviza ime, edhe nën tortura, edhe para litarit Fuçiku nuk trishtohej asnjë herë, e as që më duhet fare nëse gëzimi është sot jashtë mode, jam idiote, ka mundësi, po edhe të tjerët nuk janë më pak me skepticizmin e tyre modern. Nuk e kuptoj pse duhet të heq dorë nga budallallëku im për të përvetësuar budallallëkun e tyre, nuk dua ta pres jetën më dysh, dua që jeta ime të jetë një e vetme, nga një skaj në tjetrin, prandaj më pëlqen aq shumë Ludviku, kur jam me të, nuk kam nevojë të ndërroj as idealet e as shijet, është njeri i zakonshëm, i thjeshtë, i qartë, kjo më pëlqen, kjo më ka pëlqyer gjithmonë.
Nuk më vjen turp që jam kështu si jam, nuk mund të jem ndryshe nga ajo që kam qenë gjithmonë, deri sa u bëra tetëmbëdhjetë vjeç nuk njihja veçse apartamentin shumë të rregullt të një borgjezeje provinciale po aq të rregullt, ndërsa studimet, dhe jeta e vërtetë rridhnin përtej shtatë mureve rrethuese, në dyzet e nëntën kur vajta në Pragë, ishte një mrekulli, një lumturi kaq e dhunshme sa që s'kam për ta harruar kurrë, e pikërisht kjo më bën që të jem e paaftë për ta fshirë Pavelin nga shpirti, megjithëse nuk e dua më, megjithëse më ka bërë keq, s'mundem, Paveli është rinia ime, Praga, fakulteti, qyteti
-19-i studentëve dhe s-19-idomos Ansambl-19-i -19-i famshëm -19-i këngëve dhe -19-i valleve "Fuçik", ansambël studentësh, askush s'e di tani se ç'ishte për ne, aty njoha Pavelin, ai ishte tenor ndërsa unë kontralto, kemi marrë pjesë në qindra koncerte e aktivitete, ku kemi kënduar këngë sovietike, këngët tona politike, dhe, patjetër, këngë popullore, këto të fundit na pëlqenin më shumë, isha kaq e dhënë pas muzikës së Moravisë asokohe sa që, ndonëse e lindur në Bohemi, ndjehesha morave, ato këngë u bënë leitmotiv i ekzistencës sime, për mua ato përzihen me atë periudhë, me rininë time, me Pavelin, i dëgjoj sa herë që më duket se po lind dielli, po i dëgjoj edhe këto ditë.
Si u lidha së pari me Pavelin, s'di t'ia them sot asnjeriu, është si një lloj letërsie e keqe, një ditë të përvjetorit të Çlirimit u bë një miting i madh në sheshin e pjesës se Vjetër të qytetit, edhe Ansambli ynë kishte festë, ne lëviznim të gjithë bashkë, si një tufë e vogël përmes dhjetra mijëra njerëzve, në tribunë kishin hipur udhëheqësit e shtetit dhe të huaj, shumë fjalime, shumë bujë, më pas i erdhi radha Toliatit të afrohej të mikrofoni për të përshëndetur në italisht dhe, si gjithmonë, sheshi u përgjigj duke thirrur, duke përplasur duart, duke brohoritur me parrulla. Rastësisht Paveli gjendej pranë meje në këtë zallamahi të madhe dhe e dëgjova tek bërtiste diçka vetëm në tërë atë furtunë , diçka të veçantë, i vështrova gojën dhe kuptova se ai këndonte, më shumë gërthiste se sa këndonte, donte ta dëgjonin e të bashkoheshin me të, ai kishte në gojë një këngë revolucionare italianë që bënte pjesë në repertorin tonë dhe që ishte mjaft popullore në atë kohë: Avanti popolo, alla riscossa, bandiera rossa, bandiera rossa...
Ja, ky ishte Paveli, s'kënaqej asnjëherë duke iu drejtuar arsyes, donte të arrinte te ndjenjat, m'u duk e mrekullueshme të përshëndesje në një shesh të Pragës një udhëheqës punëtor italian duke i kënduar një këngë revolucionare të vendit të tij, dëshiroja që Toliati të prekej po aq sa unë dhe, me sa fuqi kisha u bashkova me Pavelin, të fjerë e plot të tjerë u bashkuan me ne, më në fund i gjithë Ansambli ynë këlthiste duke kënduar atë këngë, por uturima e sheshit ishte tmerrësisht e fuqishme e ne nuk ishim veçse një grusht, ne ishim pesëdhjetë, ndërsa ata të paktën pesëdhjetë mijë, epërsi dërrmuese, betejë e dëshpëruar, gjatë gjithë strofës së parë menduam se do të mundeshim, se asnjeriut s'i binte ndërmend se ç'po këndonim, por mrekullia ndodhi, pak nga pak zërat që bashkoheshin me ne po shtoheshin, njerëzit filluan ta kuptojnë dhe dalëngadalë, kënga po përhapej në të gjithë turmën si një flutur gjigande që shtrin krahët duke dalë zhurmshëm nga fshikëza. Më në fund flutura, kënga, ose të paktën masat e saj të fundit muzikore fluturuan deri në tribunë, ne,
2 0
-ethshëm, ngulëm sytë mbi portretin e italianit flokëthinjur dhe u shkrimë kur na u duk se ai lëvizi dorën si përgjigje ndaj këngës, madje unë isha e sigurt se pashë lot në sytë e tij.
Në këtë entuziazëm e në ngazëllim e sipër, nuk e di se si e zura Pavelin për dore dhe ai iu përgjigj shtrëngimit, kur sheshi u qetësua disi e një orator tjetër e mori fjalën, pata frikë se mos ma lëshonte dorën, por jo, vazhduam ashtu deri në fund të mitingut dhe nuk u shkëputëm nga njëri-tjetri as kur njerëzit u shpërndanë dhe, për shumë orë më pas, vazhduam të shëtisnim përmes Pragës të mbushur me lule.
Shtatë vjet më pas, Zdena e vogël kishte mbushur pesë vjeç, s'do ta harroj kurrë këtë, ai me tha, ne nuk u martuam nga dashuria por për hir të disiplinës se partisë, e di mirë që ma tha në sherr e sipër, që ishte një gënjeshtër, që Paveli u martua me mua se më donte dhe se më vonë ndryshoi, megjithatë është e llahtarshme që arriti të më thotë një gjë të tillë, pikërisht ai që nuk ka rreshtur kurrë së thëni se dashuria e sotme është tjetër gjë, se ajo nuk të largon nga njerëzit por të mbështet nëpër beteja, në fund të fundit ne kështu e jetonim atë, në drekë nuk kishim kohë as të hanim, gëlltisnim thatë dy kafshata buke në sekretarinë e Bashkimit të Rinisë, e më pas shpesh nuk shiheshim deri në fund të ditës, zakonisht e prisja Pavelin rreth mesnatës kur ai kthehej nga mbledhjet që s'mbaronin e që zgjasnin gjashtë a tetë orë, kur kisha pak kohë të lirë kopjoja për të raportet që duhej të paraqiste në lloj-lloj konferencash e nëpër stazhe kualifikimi, këto tekste ishin shumë të rëndësishëm për të, vetëm unë e di sa e vlerësonte ai suksesin e fjalimeve të tij politike, përsëriste me qindra herë se njeriu i ri ndryshon nga i vjetri për faktin se ai ka fshirë dallimin midis jetës private e publike, e tani më ankohet mua, pas kaq vitesh, se nuk ia kanë respektuar jetën e tij private.
Kishim dy vjet që shoqëroheshim bashkë dhe unë kisha filluar ta humbisja pak durimin, asgjë për t'u çuditur, s'ka grua që të kënaqet vetëm me dashuriçka studentësh, ndërsa Paveli kënaqej me aq ngaqë ishte mësuar me atë lloj jete pa detyrime, të gjithë burrat janë pak egoistë dhe i takon gruas të vetëmbrohet e të mbrojë misionin e saj prej gruaje, këtë, për fat të keq, Paveli nuk e kuptonte aq sa shokët e tjerë të Ansamblit e thirrën përpara komitetit, nuk e di se ç'i thanë, kurrë s'folëm midis nesh për këtë, gjithsesi me siguri që s'ia kanë përtuar, asokohe nuk të falnin, shkonin ca si shumë larg, por megjithatë më mirë ta tepronin duke bërë moral se sa kështu pa moral fare si tani. Për shumë kohë Paveli më shmangej, kujtova se kisha djallosur gjithçka, isha e dëshpëruar, doja t'i jepja fund jetës,
-por më pas ai erdhi tek unë, më dridheshin gjunjët, më kërkoi të falur dhe më dhuroi një medalion me pamjen e Kremlinit, kujtimi i tij më i shtrenjtë, kurrë s'do ta ndaj nga vetja, është shumë më tepër se një kujtim nga Paveli, është kujtim lumturie, shpërtheva në lot dhe, pas pesëmbeëdhjetë ditësh, bëmë dasmën ku mori pjesë gjithë Ansambli dhe që zgjati njëzet e katër orë, kënduam, kërcyem, dhe i thosha papushim Pavelit që nëse do ta tradhtonim njëri-tjetrin do të tradhtonim të gjithë ata që po festonin dasmën tonë, do të tradhtonim mitingun në sheshin e Vjetër të qytetit dhe Toliatin, sot më vjen për të qeshur kur mendoj për të gjitha ato që tradhtuam më pas...
2 2
-o mend-oj se çfarë të vesh nesër, për shembull bluzën r-ozë dhe pardesynë, këto më shkojnë për trupin që kam, s'jam dhe aq e hollë tani, po pastaj! Edhe në qoftë se kam ca rrudha i kompensoj me hiret që i mungojnë një vajze të re, hiret e një gruaje që ka jetuar, me siguri që Jindra këto hire sheh te unë, i shkreti djalë, s'e harroj mërzinë e tij kur mori vesh se unë do të ikja me avion herët në mëngjes dhe se duhej të udhëtonte vetëm, ai lumturohet kur është me mua, i pëlqen të tregojë para meje burrërinë e tij nëntëmbëdhjetë vje-çare, me siguri që do të donte të ishte njëqind e tridhjetë vjeç që unë ta adhuroja, shëmtaraqi i vogël, përveç kësaj ai është edhe teknik edhe shofer, shkëlqyeshëm, gazetarët e marrin gjithmonë kur bëjnë reportazhe jashtë rrethit, le që ç'të keqe ka kur e di që ai tjetri kënaqet kur më shikon, këto vitet e fundit mua s'më shohin me sy shumë të mirë në radio, thuhet se jam një dhi e keqe, fanatike, dogmatike, qen rojë i Partisë, etj., etj., vetëm se mua nuk më vjen turp që e dua Par-tinë, që i sakrifikoj për të të gjitha kënaqësitë e mia. E ç'më ka ngelur në jetë? Paveli ka gra të tjera, as që dua të di cilat janë, vajza adhuron të atin, puna, ka dhjetë vjet që bëj të njëjtën gjë, reportazhe, intervista, emisione, për realizimin e planit, për stallat model, për mjelëset, sa për vatrën familjare, ajo vazhdon të jetë e pashpresë, vetëm Partia s'ma ka pasur ndonjëherë fajin e unë ia kam shpërblyer njësoj, edhe atëherë kur të gjithë donin ta braktisnin, në pesëdhjetë e gjashtën, kur shpërthyen krimet e Stalinit, njerëzit u bënë si të lojtur mendsh, pështynin mbi gjithçka, pretendonin se shtypi ynë gënjente, tregtia e shtetëzuar nuk ecte më, kulturës i merrej fryma, kooperativat bujqësore nuk duhej të kishin lindur, Bashkimi Sovjetik ishte një vend pa liri, më e keqja ishte se kështu flisnin edhe vetë komunistët, nëpër mbledhjet e tyre, edhe Paveli fliste kështu, e të gjithë e duartrokisnin, Pavelin gjithmonë e kanë duartrokitur, që fëmijë, djalë i vetëm, e ëma fle me fotografinë e tij, fëmijë i mrekullueshëm, por si burrë, mesatar, nuk pi duhan, as alkool, por i paaftë të jetojë pa brohoritje, ky është alkooli, nikotina e tij, ai ngazëllehej kur i copëtonte zemrat publikut të cilin e mbante me orë duke i folur për proceset e Uahtarshme staliniste me një zell që njerëzit sa s'shkreheshin në lot, e ndjeja sa i lumtur ishte në zemëratën e tij, dhe e urreja.
-Për fat të mirë, Partia dinte t'u jepte nga një dackë histerikëve, dhe ata heshtën, Paveli, si gjithë të tjerët, e mbylli gojën, vendi i profesorit të marksizm.it në Universitet ishte shumë i mirë e nuk donte ta rrezikonte, megjithatë diçka qarkullonte në ajër, fara e apatisë, e mosbesimit, e dyshimit, fara që bulëzonin në heshtje, fshehtas pyesja veten se ç'mund të bëja kundër kësaj, e vetmja gjë ishte të lidhesha më ngushtë me Partinë, sikur Partia të ishte një krijesë e gjallë, kujt mund t'i rrëfehesha tani që në fund të fundit s'kisha më gjë për t'i thënë asnjeriut, dhe jo vetëm Pavelit, por as të tjerët nuk më duan, u vu re shumë mirë kur duhej rregulluar ajo dreq çështjeje, një nga redaktorët tanë, burrë i martuar, kishte marrëdhënie me një teknike, një beqare e re, e papërgjegjshme dhe cinike, bashkëshortja e redaktorit nga dëshpërimi kërkoi ndihmën e organizatës, e shqyrtuam çështjen për orë të tëra, i thirrëm njëri pas tjetrit, gruan, tekniken, dëshmitarët që punojnë në sektor, u përpoqëm t'i kuptojmë të gjitha palët e të tregoheshim të drejtë, redaktori mori një vërejtje nga partia, teknika u qortua dhe të dy premtuan përpara organizatës se do t'i ndërprisnin lidhjet. Për fat të keq, fjalët mbetën fjalë, na i thanë sa për të na qetësuar e vazhduan me njëri-tjetrin, por, le t'ia hidhnin ndonjë tjetri këtë, nuk zgjati shumë dhe e zbuluam të vërtetën, atëherë, unë u shpreha për vendimin më të egër, për abuzim dhe për mashtrim me vetëdije të Partisë, propozova që kolegu të përjashtohej nga Partia, se në fund të fundit, ç'komunist është ai që gënjen Partinë e tij, e urrej gënjeshtrën, mirëpo propozimi im nuk u zbatua, redaktori ia hodhi me një vërejtje tjetër, ndërsa teknikja u detyrua të largohej nga radioja.
Ata u hakmorrën keq, më tregonin si një përbindësh, bishë të egër, një fushatë e tërë, filluan të spiunonin jetën time private, kjo ishte thembra e Akilit për mua, gruaja s'mund të bëjë pa ndjenja, ose s'është grua e pse ta mohoj, e kërkoja dashurinë gjetiu se nuk e kisha në shtëpi, megjithatë më kot e kërkoja, një ditë të bukur më sulmuan në një mbledhje të hapur, isha hipokrite, i turpëroja njerëzit me pretekstin se prishnin vatrat familjare, pretendoja t'i përjashtoja, t'i zboja, t'i zhdukja, ndërkohë që unë vetë e tradhtoja burrin sa herë që ma donte qejfi, kështu shpreheshin para meje, se pas shpinës sime më zvarrisnin në baltë, për sytë e botës hiqesha si murgeshë, por në të vërtetë isha një kurvë, thua se nuk kishin ditur të kuptonin që unë, pikërisht nga që e dija se ç'ishte një martesë e trishtuar, për këtë arsye pra, isha kaq kërkuese ndaj të tjerëve, nuk e bëja nga urrejtja por nga dashuria, nga dashuria për dashurinë, nga dashuria për vatrat e fëmijët e tyre, sepse doja t'u vija në ndihmë, edhe unë kam fëmijë e vatër e drithërohem për ta!
2 4
-Le që, mbase ata kanë të drejtë, mbase unë jam me të vërtetë një xhadi, ndërsa njerëzve u duhet dhënë liria që u takon, asnjëri s'ka të drejtë të përzihet në jetën e tyre personale, mos vallë e kemi nisur keq botën ku jetojmë dhe ndoshta unë jam me të vërtetë një spiune e ndyrë që fut hundët në punë që s'e takojnë aspak, vetëm se unë kështu jam gatuar dhe bëj gjithmonë siç e ndjej, tani është tepër vonë për të ndryshuar, gjithmonë kam menduar se krijesa njerëzore është e pandashme, vetëm borgjezi shtiranak e ndan veten në qenie publike dhe në person privat, ky është parimi im sipas të cilit veproj gjithmonë, edhe këtë herë kështu veprova.
Që unë u tregova e ligë, e pranoj pa e vënë në diskutim, i kam tmerr këto çupërlinat, këto kurvicka kriminele në rininë e tyre, pa asnjë fije solidariteti me gratë pak më në moshë, a thua se një ditë s'do jenë edhe ato tridhjetë e tridhjetë e pesë vjeçe apo dyzet vjeçe, e të mos më tregojnë mua se e dashuronte, e ku merr vesh ajo nga dashuria, futet në shtrat me të parin që i del, pa komplekse, pa pikë turpi, ofendohem nëse dikush guxon të më krahasojë me këto lavire vetëm e vetëm sepse jam e martuar dhe kam shumë lidhje të tjera. Dallimi qëndron në atë që unë kam kërkuar gjithmonë dashurinë e nëse gabohesha, nëse nuk e gjeja atje ku e kisha kërkuar, largohesha, e rrënqethur, e shkoja tjetërkund, megjithatë e dija sa e thjeshtë do të ishte të harroja një herë e mirë ëndrrën time rinore të dashurisë, të kapërceja kufirin për t'u gjendur në viset e kësaj lirie të çuditshme ku nuk përmbahesh, ku s'ka as turp, as moral, në zotërimet e kësaj dreq lirie të ndyrë ku lejohet gjithçka, ku mjafton të ndjesh se si brenda vetes seksi rreh si një bishëzë.
E dija gjithashtu se po ta kaloja këtë kufi, nuk do të isha më unë, do të bëhesha dikush tjetër, nuk e di se kush, ky ndryshim i frikshëm më llahtaris, ja pse e kërkoj dashurinë, me forcërt e dëshpërimit, kërkoj një dashuri ku mund të jetoj siç kam qenë gjithmonë, siç jam ende, me ëndrrat e mia të vjetra e me idealet e mia, sepse nuk dua që jeta ime të thyhet nga mjedisi, dua që ajo të mbetet e njëjtë nga një skaj në tjetrin, dhe kjo më bëri që të marramendem aq shumë kur të njoha, Ludvik, Ludvik...
-€*j shte krejt qesharake kur hyra për herë të parë ne zyrën e tij, *-^ nuk më rrëmbeu në mënyrë të veçantë, pa kurrfarë droje i thashë se çfarë informacioni kërkoja prej tij, si e mendoja këtë reportazh radiofonik, por, më pas, kur ai m'u drejtua mua vura re papritmas se po ngatërrohesha, se po më merrej goja, se po thosha budallaJlëqe, ndërsa ai, përpara turbullimit tim, e ktheu menjëherë bashkëbisedimin te mua, nëse isha e martuar, nëse kisha fëmijë, ku i kaloja zakonisht pushimet, tha gjithashtu se dukesha e re dhe se isha e bukur, donte të qetësonte trazimin tim, shumë i sjellshëm, kam njohur kaq shumë nga ata mburracakë që dinë vetëm të hedhin hi syve edhe sikur të mos kenë as një të dhjetën e njohurive që kishte ai, po të kishte qenë Paveli s'do kishte pushuar së foluri për veten, më e bukura ishte se pas një orë bashkëbisedimi unë nuk mësova ndonjë gjë më shumë për institutin e tij, në shtëpi isha ngulur para letrës së bardhë, s'më ecte dora fare, më mirë kështu, kisha një arsye për ta marrë në telefon, a do të pranonte të lexonte atë që kisha shkruar. U takuam në një kafe, i shkreti reportazh kishte dalë katër faqe, ai e lexoi me shumë mirësjellje, e quajti të shkëlqyer, që në fillim më dha të kuptoj se më shihte më shumë si grua se sa si gazetare, nuk dija nëse kjo duhej të më gëzonte apo të më fyente, gjithsesi ai tregohej shumë i këndshëm, kuptoheshim me njëri-tjetrin, nuk është nga ata intelektualët që nuk shohin më larg se hunda e tyre e që të plasin buzën, ka pas një përvojë shumë të pasur, madje ka punuar dhe në minierë, i thashë se më pëlqenin njerëzit e këtij lloji, por sidomos mbeta me gojë hapur kur mora vesh se ishte nga Moravia, se kishte luajtur në një orkestër çembalesh, s'u besoja veshëve, po dëgjoja leitmotivin e jetës sime, shihja se si vinte së largu drejt meje rinia ime dhe ndjeja se po i dorëzohesha.
Më pyeti se ç'bëja gjithë ditën e perëndisë, ia tregova dhe ai më tha, e dëgjoj akoma zërin e tij, gjysmë tallës e gjysmë prekës, jetoni keq, Helena, pastaj deklaroi se kjo duhej të ndryshohet, se më duhej të bëja një jetë tjetër, t'i kushtohesha pak më shumë gëzimeve të ekzistencës. la ktheva se s'kisha asgjë kundër, se gjithmonë e kisha adhuruar gëzimin, se asgjë nuk më irritonte më shumë se sa melankolia e mërzia pa kuptim, ai m'u përgjigj se kjo s'do të thotë
2 6
-asgjë dhe se ithtarët e gëzimit në shumicën e tyre janë njerëzit më të trishtë, oh! e di që keni të drejtë! më vinte të thërrisja, më pas ai më tha troç se do të vinte të nesërmen të më merrte në orën katër përpara radios për të bërë së bashku një shëtitje diku në natyrë, në të dalë të Pragës. U përpoqa të kundërshtoj, çne, unë jam e martuar, nuk mund të dal të shëtis nëpër pyll me një burrë, me një të panjohur, Ludviku u përgjigj duke qeshur se ai nuk ishte një burrë, por vetëm një shkencëtar, dhe po aty mori një pamje të trishtuar, shumë të trishtuar! E vura re dhe ndjeva një valë ngrohtësie, provova kënaqësi kur pashë se ai më dëshironte, e më dëshironte akoma më shumë kur i kujtoja se isha e martuar, kësisoj bëhesha më e paarritshme, gjithmonë, mbi gjithçka, me lakmi, dëshirojmë të paarritshmen, tek po pija trishtimin e portretit të tij kuptova se ai kishte rënë në dashuri me mua.
Të nesërmen, në një anë lumi Vltava, në anën tjetër pylli i pjerrët, pamja ishte romantike, mua më pëlqejnë gjërat romantike, sjellja ime duhet.të ishte paksa e çmendur, ndoshta pa vend për një nënë me një vajzë dymbëdhjetë vjeçe, qeshja, kërceja, e zura për dore dhe e detyrova të vraponte me mua, u ndalëm, zemra po më dilte nga kraharori, ishim përballë njëri-tjetrit, sa s'prekeshim, Ludviku u përkul lehtas e më dha një të puthur të lehtë, iu largova menjëherë, ia rrëmbeva përsëri dorën dhe rendëm sërish, sforcimi më i vogël më jep rrahje zemre, sikur edhe një kat të ngjis, e ngadalësova shpejt hapin, frymëmarrja m'u qetësua pak nga pak dhe papritmas kuptova se po këndoja lehtaz dy masat e para të një melodie morave, melodia ime e preferuar, dhe kur m'u duk se ai më kuptonte, vazhdova me zë të plotë, s'kisha turp, ndjeja se si më binin nga supet vitet, hallet, hidhërimet, mijëra luspa ngjyre gri, pastaj u ulëm në një lokal të vogël ku hëngrëm bukë e salçiçe, çdo gjë ishte përsosmërisht e zakonshme dhe e thjeshtë, kamerieri hungërinte, mbulesa e tavolinës me njolla, por aventura ishte e mrekullueshme, i thashë Ludvikut, a e dini ju se pas tri ditësh do të shkoj në Moravi për të bërë një reportazh mbi Kalërimin e Mbretërve. Më pyeti se në cilin qytet do të shkoja dhe pas përgjigjes sime, tha se ai kishte lindur aty, një koinçidencë tjetër që më la pa frymë, Ludviku tha: Do ta rregulloj që të vij edhe unë rne ju.
Pata frikë, m'u kujtua Paveli dhe ajo dritë e zbehtë shprese që ai kishte ndezur tek unë, nuk jam cinike ndaj martesës sime, jam gati të bëj gjithçka për ta shpëtuar, qoftë edhe për hir të Zdenës së vogël, pse të gënjej, sidomos për veten time, për gjithë atë që kemi jetuar, për kujtimin e rinisë, por nuk gjeta forca për t'i thënë jo
-Ludvikut, nuk e kisha atë guxim, kështu pra, zarët u hodhën, Zdena e vogël po fle, unë kam frikë ndërsa Ludviku në këtë orë ka mbërritur tashmë në Moravi dhe nesër do të më presë kur të zbres nga autobusi.
-28-PJESA E TRETË
1
C^F^°/ dola për t'u endur. U ndala mbi urën e Moravës dhe *-^ vështrova rrjedhën, sa e shëmtuar kjo Morava (ngjyra kafe e lumit ishte kaq errët sa që të duket se shtrati i tij mbarte llucë të lëngët e jo ujë) dhe sa të zymtë e ka bregun: një rrugë me pesë shtëpi borgjeze njëkatëshe, të ndara nga njëra tjetra, të ngulura secila për hesap të vet, si jetime të çuditshme; ndoshta duhet të ketë qenë embrioni i ndonjë skele me projekt ambicioz që s'u realizua ndonjëherë; dy prej tyre kanë dekoracione me engjëj e motive prej qeramike e allçije të plasaritur; engjëjve u kanë rënë krahët, ndërsa motivet vende-vende janë gërryer sa duken tullat, nuk kuptohen më se çjanë. Aty ku mbaron rruga e shtëpive jetime nuk ka veçse shtylla të hekurta të linjave elektrike, bar ku kullosin ca pata të vonuara, e më pas fusha, fusha pa horizont, që nuk shkojnë asgjëkundi, fusha përmes të cilave përhumbet lluca e lëngët e Moravës.
Qytetet dinë t'i shërbejnë njëri- tjetrit si pasqyrë, dhe unë, në këtë panoramë (e njihja mirë, qëkur isha fëmijë, por atëherë nuk më bënte përshtypje) papritmas pashë Ostravën, qytetin e minatorëve të ngjashëm me një fjetore gjigante të përkohshme, plot me ndërtesa të braktisura e me rrugë të papastra që shpien në zbrazëtirë. Rashë në kurth; gjendesha mbi këtë urë si një njeri i pambrojtur nga të shtënat e mitralozit.
Nuk doja ta sodisja më gjatë rrugën e braktisur me pesë shtëpitë e humbura, sepse ia kisha ndaluar vetes që të mendoja për Ostravën. U ktheva mbrapsht për të ndjekur bregun në drejtim të kundërt me rrjedhën.
Andej kalonte një udhë e vogël drejtvizore e mbjellë dendur nga njëra anë me plepa. Në të djathtë, një shpat i mbuluar me bar e me bimë të harlisura zbriste deri në buzë të ujit; më larg, përtej lumit, vështrimi të zinte punishte e oborre fabrikash të vogla; në të majtë të shtegut, pirgje plehrash të pafund, e më pas fusha të gjera të pickuara nga grumbujt metalikë të shtyllave të tensionit të lartë. Duke e zotëruar gjithë këtë pamje, ecja përgjatë udhës së ngushtë, sikur të isha mbi një urë të varur mbi ujë dhe nëse e krahasoj këtë peizazh me një sipërfaqe të madhe ujore kjo ndodh se ia ndjeja të ftohtin tek më depërtonte; se duke ndjekur këtë udhë më dukej sikur do të
-31-rrokullisesha. Në të njëjtën kohë e kuptoja se atmosfera e çuditshme e këtij peizazhi kopjonte atë kujtim që unë ia ndalova vetes pasi takova Luçinë; thua se kujtimet e mia të fundosura po njomnin gjithë ç'ka unë vështroja rrotull vetes, shkretimin e fushave, të oborreve të hambareve, baltovinën e lumit dhe këtë ftohtësi të kudogjendshine qe i jepte unitet gjithë dekorit. Kuptova se nuk do t'i shpëtoja dot kujtimeve; ata po më rrethonin.
3 2
-2
/"">/•/ uk do të ishte e vështirë të tregoja me një ton të lehtë e ma-^S r dje zbavitës se si arrita në rrënimin e parë të jetës sime (dhe se si në këtë mënyrë jo fort të këndshme u njoha me Luçinë): çdo gjë ndodhi për faj të prirjes sime fatale për të bërë shaka idiote, si dhe të paaftësisë së Marketës për të kuptuar shakanë. Marketa ishte nga ato vajza që marrin gjithçka seriozisht (gjë që e identifikon për bukuri më vete frymë e kohës) dhe qysh kur kanë lindur, zanat u kanë falur si cilësi kryesore aftësinë për të besuar. Me këtë s'dua të them tërthorazi se ndoshta ajo ishte e mefshtë; jo: ajo ishte mjaft e zonja dhe mendjehollë, e për më tepër aq e re (nëntëmbëdhjetë vjeç) e aq e bukur sa që besimi i saj naiv shihej më shumë si diçka tërheqëse se sa si e metë. Në fakultet të gjithë e donim shumë dhe, kush më shumë e kush më pak, ishim përpjekur t'ia fitonim zemrën gjë që s'na pengonte (disa të paktën) ta ngacmonim me lezet e pa të keq.
Sigurisht që humori me Marketën nuk shkonin gjëkundi bashkë e aq më pak me frymën e kohës. Ishte viti i parë pas shkurtit të dyzet e tetës; kishte filluar një jetë e re, një jetë vërtet e ndryshme, me një fizionomi që, ashtu siç është ngulur në kujtimet e mia, kishte një lloj serioziteti të ngurtë, por çuditërisht ky seriozitet nuk ishte aspak i ngrysur, përkundrazi, kishte pamje të qeshur; po, ato vite konside-roheshin si më të lumturit, dhe për atë që nuk ngazëllehej dyshohej menjëherë se nuk e gëzonin fitoret e klasës punëtore ose (mangësi jo më pak e rëndë) se ishte mbyllur si individualist brenda halleve vetjake.
Asokohe s'kisha shumë halle vetjake, përkundrazi, kisha shumë dëshirë për shaka, e megjithatë nuk mund të them se isha i suksesshëm për vështrimin gëzimtar të kohës: shakave të mia iu mungonte serioziteti më shumë se ç'duhej, ndërsa gazi bashkëkohës nuk i duronte hokat apo ironinë, sepse, po e përsëris, ishte një gëzim i rëndë që plot krenari quhej "optimizmi historik i klasës fitimtare", një gëzim asket dhe solemn, me një fjalë Gëzimi.
Më kujtohet se atëherë në fakultet ishim të organizuar në "rrethe studimi" ku mblidheshin rregullisht të gjithë anëtarët për të bërë kritikë dhe autokritikë të hapur, dhe që këtej jepej një vlerësim për secilin. Si gjithë komunistët edhe unë ushtroja funksione të ndryshme
-(kisha një vend të rëndësishëm në Bashkimin e Studentëve), meqenëse edhe me mësime nuk shkoja keq, por një vlerësim si ai vetëm probleme mund të nxirrte. Gjithsesi, formulat lavdëronjëse që përkufizonin aktivitetin, zellin e qëndrimin tim pozitiv ndaj shtetit e ndaj punës si dhe njohjet e mia për marksizmin, përgjithësisht shoqeroheshin me një fjali sipas së cilës personaliteti im mbartëte "mbeturina individualizmi". Një rezervë e tillë nuk ishte dhe aq shqetësuese, pasi rregulli e donte që edhe në karakteristikat më të shkëlqyera të futej një vërejtje, njërin e kritikonin për "interes të ulët ndaj teorisë revolucionare", tjetrin për "ftohtësi ndaj shoqërisë", atë tjetrin për mungesë "vigjilence dhe pjekurie", një tjetër për "sjellje të pahijshme me gratë"; merret vesh, sapo një vërejtje e tillë nuk ishte më e veçuar dhe një tjetër qortim i shtohej pas, ose po të shihej se ishe përzier në ndonjë konflikt ose se të kishin vënë në shenjë për të të nxirë jetën, "mbeturinat e individualizmit" apo "sjellja e paJiijshme me gratë" mund të mbillnin një katastrofë. Dhe, si një fatalitet i pakuptueshëm, një farë e tillë i bënte rojë dosjes së secilit, po, të secilit prej nesh.
Nganjëhere (më shumë për t'u zbavitur se sa frika) ngrihesha kundër akuzave për individualizmin dhe u kërkoja prova shokëve të mi të fakultetit. Prova konkrete, ata nuk kishin; më thoshin: "Kështu sillesh ti. - Si sillem? i pyesja. - Se ç'ke gjithmonë një buzëqeshje. - Po pastaj? Shpreh gëzim! - Jo, ti buzëqesh sikur mendon diçka që e mban vetëm për vete."
Kur shokët gjykuan se qëndrimi dhe buzëqeshjet e mia vinin erë intelektuali (një tjetër sharje e famshme në atë kohë), fillova dhe unë t'i besoj, si i paaftë që isha për të menduar (kjo e kapërcente guximin tim) se gjithë të tjerët e kishin gabim, se edhe vetë Revolucioni, fryma e kohës, mund të ishte gabuar, dhe se unë, individi, mund të kisha të drejtë. Fillova të kontrolloja buzëqeshjet dhe nuk vonoi shumë e ndjeva brenda vetes një krisje të lehtë që thellohej midis atij që isha dhe atij që (sipas frymës së kohës) duhej dhe doja të isha.
Por kush isha unë në të vërtetë? Kësaj pyetjeje dua t'i përgjigjem ndershmërisht: Unë isha njeriu me shumë fytyra.
E numri i tyre rritej. Pak a shumë një muaj para pushimeve, fillova t'i afrohesha Marketës (ajo ishte në vit të parë, ndërsa unë në të dytin) e bëja çmos që t'i imponohesha, në mënyrë po aq të trashë sa e bëjnë gjithë 20-vjeçarët e të gjitha kohërave: i vishja vetes një maskë; shtiresha sikur të isha më i vjetër (nga mendja e nga përvoja); bëja sikur mbaja distancë me çdo gjë, sikur e shihja botën nga lart e sikur kisha mbi lëkurë një shtresë tjetër, të padukshme e të
3 4
-padepërtueshme nga plumbat. Mendoja (dhe me të drejtë) se shakaja e shpreh qartë distancën dhe, nëse gjithmonë më ka pëlqyer të bëj shaka, me Marketën e bëja me një zell të veçantë, në mënyrë artificiale dhe të shtirur.
Por kush isha unë realisht? Jam i detyruar ta përsëris: Unë isha ai njeriu me shumë fytyra.
Gjatë mbledhjeve isha serioz, entuziast dhe i bindur; i lirshëm dhe ngacmues në shoqëri; thellësisht cinik dhe i sofistikuar me Marketën; dhe kur isha vetëm (kur mendoja për Marketën) bëhesha i përunjur e turbullohesha si një adoleshent.
A ishte e vërtetë kjo fytyra e fundit?
Jo. Të gjitha ishin të vërteta: ndryshe nga hipokritët unë nuk kisha një fytyrë të vërtetë e të tjera të rreme. Kisha shumë fytyra sepse isha i ri dhe se nuk e dija as vetë kush isha e kush doja të isha. (Megjithatë, hendeku që ekzistonte midis gjithë këtyre fytyrave më fuste frikën; me asnjërën prej tyre nuk ngjisja krejtësisht dhe ecja pas tyre qorrazi e në tym.)
Makineria psikike dhe fiziologjike e dashurisë është kaq e komplikuar sa që në njëfarë periudhe të jetës një djalë duhet të përqëndrohet mbi mjeshtërinë e vet aq sa i rrëshqet edhe vetë objekti i dashurisë: gruaja që dashuron (njësoj si një violinist i ri që s'mund t'i kushtohet përmbajtjes së pjesës për sa kohë nuk ka arritur të dominojë teknikën e dorës deri në atë ptkë sa të mos mendojë më për të kur luan). Fola për emocionet e mia prej adoleshenti kur ëndërroja për Marketën dhe duhet të shtoj se ato nuk vinin aq prej gjendjes sime dashurore se sa prej ngathtësisë e mungesës së sigurisë që më rëndonin e sundonin ndjenjat e mendimet e mia më shumë se sa Marketa.
Për të mposhtur këtë siklet si dhe ngathtësinë time, e vrisja lart me Marketën; përpiqesha ta kundërshtoja ose edhe taJlesha me mendimet e saj, gjë jo fort e vështirë për t'u bërë sepse me gjithë talentin që kishte (dhe me bukurinë që - si çdo bukuri - i krijonte një rreze paprekshmërie) ajo ishte një vajzë pafajshmërisht e dëlirët; gjithmonë e paaftë të vështronte përtej diçkaje, shihte vetëm çka dukej; zotëronte plotësisht botanikën por jo rrallë nuk i kuptonte shakatë e shokëve; iu hapte derën të gjitha zjarreve entuziaste të epokës, por sapo shihte një qëndrim politik që lidhej me shprehjen "qëllimi justifikon mjetet", intelekti i saj, njësoj si me shakatë, mpihej në çast; pikërisht për këtë shokët menduan se ajo kishte nevojë të forconte vrullin e saj duke njohur strategjinë dhe taktikën e lëvizjes revolucionare, e kësisoj vendosën që ajo, gjatë pushimeve, të merrte pjesë për pesëmbëdhjetë ditë në një stazh kualifikimi të Partisë.
-Ky vendim nuk më vinte aspak për mbarë, sepse pikërisht këto dy javë kisha parashikuar t'i kalonim me Marketën në Pragë për ta çuar lidhjen tonë (që deri në atë kohë ishte mjaftuar me shëtitje, biseda e ca të puthura) pak më tutje; unë s'kisha mundësi tjetër veç këtyre dy javëve (më duhej të shkoja një muaj në brigadë bujqësore dhe dy javët e fundit të pushimeve do t'i kaloja me time ëmë në Moravi) dhe më theri në shpirt që Marketa nuk u hidhërua si unë, nuk u acarua aspak prej stazhit, dhe ca më keq pati sy e surrat të më thoshte se kjo e gëzonte shumë!
Që andej ku bënte stazhin (e organizuar në një lloj kështjelle në qendër të Bohemisë) ajo më dërgoi një letër që i ngjasonte shumë asaj vetë: i pëlqente sinqerisht shumë jeta që bënte atje; gjithçka e ngazëllente, pa harruar këtu çerekorëshin e gjimnastikës së mëngjesit, raportet që shkruanin, orët e diskutimit, këngët; më shkruante se atje mbizotëronte një "frymë e shëndoshë"; e nga zelli i madh, shtonte se në perëndim ora e revolucionit nuk do të vononte.
Hollë-hollë, edhe unë isha dakord me fjalët e saj, ashtu si ajo edhe unë i besoja revolucionit në Europën Perëndimore; vetëm një gjë nuk ia pranoja dot: që ajo ndjehej e kënaqur dhe e lumtur ndërsa unë vuaja nga malli për të. Atëherë bleva një kartolinë dhe (për ta prekur, për ta lënduar, për ta çoroditur) shkrova: Optimizmi është opiumi i gjinisë njerëzore! Mendja e shëndoshë kutërbon era budallallëk. Rroftë Troski! Ludoviku.
3 6
-artolinës sime provokatore Marketa i ktheu një kartolinë sa të shkurtër aq edhe të thatë dhe nuk iu përgjigj fare letrave që i shkrova gjatë pushimeve. Diku mes maleve unë thaja kashtë me një brigadë rinie dhe memecëria e Marketës më mbyste më trishtim. Që andej, thuajse çdo ditë, i shkruaja letra të mbushura me një pasion përgjërues e melankolik; e lusja që të paktën të mund të shiheshim gjatë dy javëve të fundit të pushimeve, isha gati të mos kthehesha në shtëpi në Moravi, të mos shihja nënën time të vetmuar, të shkoja kudoqoftë për të qenë me Marketën; e të gjitha këto jo vetëm sepse e doja, por kryesisht sepse ajo ishte e vetmja femër në horizontin tim dhe gjendja ime prej djaloshi pa një vajzë më dukej e papranueshme. Por Marketa nuk iu përgjigj letrave të mia.
Nuk po kuptoja se ç'po ndodhte. Në gusht u ktheva në Pragë dhe arrita ta gjej në shtëpinë e saj. Bëmë sëbashku shëtitjen e zakonshme në buzë të Vltavës në ishullin që quhet Lëndina perandorake (kjo lëndinë e zymtë e gardhuar me plepa dhe terrene sportive të zbrazëta) dhe Marketa pohoi se midis nesh s'kishte ndryshuar asgjë; në fakt ajo sillej njësoj si më parë, vetëm se, pikërisht, kjo pandryshueshmëri e ngurtësuar (puthje e ngurtësuar, bisedë e ngurtësuar, buzëqeshje e ngurtësuar) të dërrmonte. Kur i kërkova Marketës që ta takoja sërish të nesërmën, ajo më tha që f i bëja një telefon për f u marrë vesh më pas.
I telefonova, nga ana tjetër, një zë femëror, jo i saji, më bëri të ditur se Marketa ishte larguar nga Praga.
Ndjehesha i trishtuar siç mund të ndjehet një djalë njëzetvjeçar kur nuk ka pranë një femër; që është ende mjaft i drojtur, që nuk ka njohur veçse pak herë dashurinë fizike, kalimthi e përciptas, dhe që, megjithatë, nuk i zinte shpirti rehat. Ditët zvarritnin në mënyrë të padurueshme gjatësinë dhe kotësinë e tyre; nuk lexoja dot, nuk punoja dot, shkoja tri herë në ditë në kinema, nuk lija mangët asnjë seancë filmi, në mëngjes e në mbrëmje, si e si që të shtyja kohën, që të shuaja vajtimin e vazhdueshëm prej zogu nate që lëshonte qenia ime e brendshme. Unë, që Marketa (në saje të kryelartësisë sime të përpunuar me shumë kujdes) më kujtonte se isha, pak a shumë, i rrahur me vaj e me uthull me gratë, nuk guxoja t'u hidhja një fjalë
-vajzave në rrugë, ndërsa për këmbët e mrekullueshme të tyre më qante shpirti.
Pra me shumë dëshirë e përshëndeta më në fund ardhjen e shtatorit dhe fillova përsëri dy-tri ditë para punët e mia në Bashkimin e Studentëve ku kisha një zyrë vetëm për vete e një sërë detyrimesh të tjera. Që të nesërmen, një telefon më thirri në sekretarinë e Partisë. Prej atij çasti, gjithçka, deri në detajet më të vogla, u skalit në kujtesën time: Dita notonte në diell, dola nga ndërtesa e Bashkimit të Studentëve dhe ndjeva se trishtimi i zi që më kishte gëlltitur gjatë pushimeve po më largohej dalëngadalë. Duke shkuar për në sekretariat provova një kureshtje të këndshme. I rashë ziles dhe derën ma hapi kryetari i komitetit, një djalë i ri, i gjatë me fytyrë të ngushtë, me flokë të çelët, dhe me sy të kaitër si qiell i ftohtë.
"Lavdi punës" thashë, siç përshëndesin komunistët në atë kohë. Ai nuk iu përgjigj përshëndetjes dhe tha: "Shko atje në fund, po të presin". Atje, në zyrën e fundit të sekretariatit, po rnë prisnin tre anëtarë të komitetit studentor të Partisë. Më thanë që të ulesha. U ula dhe kuptova se punët nuk i kisha mirë. Të tre shokët, që i njihja mirë dhe me të cilët isha mësuar të bëja hoka, kishin marrë një pamje të padepërtueshme; sigurisht që m'u drejtuan me "ti" (siç e donte shoqëria) , vetëm se papritur nuk ishte më një "ti" miq'ësore, por zyrtare dhe kërcënuese. (E pranoj që qysh atëherë nuk e duroj dot "ti"-në; në fillim tregon afërsi e besim, por kur njerëzit që i drejtohen njëri-tjetrit me "ti'nuk janë të afërt, ajo merr papritmas një domethënie të kundërt, është shprehje e vulgaritetit, në atë masë që bota ku njerëzit flasin zakonisht me "ti" nuk është botë e miqësisë së përgjithshme, por një botë e mungesës së kudondodhur të respektit.)
Isha ulur pra, përpara tre studentëve që duke m'u drejtuar me "ti"më bënë pyetjen e parë: nëse e njihja Marketën. Thashë se e njihja. Më pyetën nëse kisha shkëmbyer letra me të. U përgjigja po. Më pyetën nëse më kujtohej se çfarë i kisha shkruar. U thashë se nuk më kujtohej kur kartolina me tekst provokues më doli para syve dhe fillova ta nuhas nga frynte era. Nuk e kujton dot? më pyetën ata. Jo, u thashë. Po Marketa, çfarë të shkruante. Ngrita supet, duke dhënë përshtypjen se letrat e saj trajtonin çështje intime të cilat nuk mund t'i paraqisja aty. Po për stazhin s'të ka shkruar asgjë? Si jo, thashë. E çfarë? Që atje i pëlqente, iu përgjigja. Po tjetër? Që temat ishin interesante dhe që kolektivi ishte i mirë thashë. A të shkruar se në stazh kishte një frymë të shëndoshë? Po, thashë, duhet të më ketë shkruar diçka të tillë. A të ka shkruar që po mësonte se ç'ishte forca e otpimizmit? Pyetën më tej. Po, thashë. Po ti ç'mendon për optimizmin?
-38-Më pyetën ata. Pa dyshim, thashë me droje. -38-Më pëlqen të bëj shaka, jam tip i qeshur, theksova duke u përpjekur t'i jepja një ngjyrë më të lehtë hetimit. Edhe një nihilist mund të jetë i qeshur, vuri në dukje njëri prej tyre, dhe mund të tallet me njerëzit që vuajnë. Nuk e la me aq por tha: Edhe një cinik mund të jetë i qeshur! Ta ha mendja se mund të ndërtohet socializmi pa optimizëm? Pyeti një tjetër. Jo, thashë unë. Atëherë, domethënë se ti nuk je për ndërtimin e socializmit në vend deklaroi i treti. Si s'qenkam? Protestova unë. Sepse për ty optimizmi është opiumi i gjinisë njerëzore! Shpërthyen ata. Çfarë, opiumi i gjinisë njerëzore? Protestova sërish. S'ke nga ia mban. E ke shkruar vetë! Marksi e ka cilësuar fenë si opium të njerëzimit, ndërsa për ty opiumi është optimizmi ynë! la ke shkruar Marketës. Do të isha kureshtar të dija se ç'do të thoshin për këtë punëtorët tanë, gjithë punonjësit që me sulm tejkalojnë planet, po të mësonin se optimizmi i tyre është opium, rimori fjalën menjëherë tjetri. Ndërsa i treti shtoi: për një trockist, gjithmonë optimizmi ndërtues nuk është veçse opium. Dhe ti je një trockist! O Perëndi e madhe, nga i gjetët të gjitha këto? Protestova. Ti i ke shkruar në letër, apo jo? Bën vaki të kem shkruar diçka të tillë, me tallje, megjithatë kanë kaluar dy muaj e s'më kujtohet më. Ta freskojmë ne kujtesën, thanë ata, dhe më dhanë të lexoja kartolinën time: Optimizmi është opiumi i gjinisë njerëzore! Fryma e shëndoshë kutërbon era budallallëk! RroftëTrocki! Ludviku. Në dhomën e vockël të sekretariatit politik, këto fjalë jehonin aq shumë saqë në çast më tmerruan, ndjeva se ato mbartnin një fuqi shkatërruese, së cilës unë s'do ti rezistoja dot.
Shokë, kjo ishte vetëm për të bërë një shaka, thashë dhe ndjeva se asnjëri s'mund të më besonte. Ju duket shaka kjo, juve? u tha një prej shokëve dy të tjerëve. Këta të dy tundën kokën. Duhej të njihnit Marketën! Thashë unë. Po ne e njohim,- ma kthyen ata. E pra, e shihni, thashë unë. Marketa e merr çdo gjë seriozisht, dhe ne gjithmonë i kemi sajuar historira për ta ngacmuar. Interesante, tha njëri prej shokëve, sipas letrave të tua të mëvonshme nuk duket se s'e ke pasur seriozisht me Marketën. Çfarë, keni lexuar të gjitha letrat që i kam shkruar Marketës? Kështu pra, me pretekstin se Marketa merr gjithçka seriozisht, ndërhyri një tjetër, ti e fut në thes. Pa na thuaj një çikë, çfarë merr seriozisht ajo? Partinë, për shembull, optimizmin, disiplinën, s'është kështu? E të gjitha këto, që ajo i merr seriozisht, iy të bëjnë për të qeshur. Shokë, kuptomëni, thashë unë, as nuk e mbaj mend se si e kam shkruar këtë, ndodhi shumë shpejt, dy rreshta, sa për t'u tallur, as që mendoja për ato që shkarravisja, të kisha pasur
-ndonjë qëllim të keq s'do ta dërgoja këtë në një stazh Partie. Si e shkrove s'ka shumë rëndësi. E shkrove! Shpejt apo ngadalë, mbi gju apo mbi tavolinë, ti ke shkruar atë që ke pasur në mendje. S'ka tjetër. Ka mundësi që po ta kishe menduar ca më shumë, s'do ta kishe shkruar. Të paktën, kështu e ke shkruar pa doreza. E dimë ne që ti ke shumë fytyra, një për Partinë e një për të tjerët.
Ndjeva se përgënjeshtrimet e mia s'kishin më asnjë lloj vlere. I përsërita disa herë: se ishte vetëm një shaka, se ishin fjalë pa kuptim e që vetëm sa zbulonin gjendjen time shpirtërore, e të tjera si këto. As deshën t'ia dinin fare. Thanë se unë i kisha shkruar në një kartolinë të hapur që kushdo mund ta lexonte, se ato fjalë kishin një rëndësi objektive dhe s'kishin asnjë lloj shpjegimi që të lidhej me gjendjen time shpirtërore. Pastaj, ata më pyetën se ç'kisha lexuar nga Trocki. Asgjë, u thashë unë. Më pyetën se kush m'i kishte dhënë ato libra. Asnjëri, u thashë. Ata më pyetën me cilët trockiste takohesha. Më asnjë, u thashë unë. Ata më njoftuan se isha i pezulluar nga funksionet e mia në Bashkimin e Studentëve dhe më kërkuan t'u dorëzoja çelësin e zyrës. E kisha në xhep e ua dhashë. Pastaj më thanë se në nivel Partie, organizata-bazë e Fakultetit të Shkencave do të merrej me çështjen time. U ngritën pa më vështruar. Unë thashë "Lavdi punës" dhe ika.
Pak më vonë m'u kujtua se kisha mjaft sende të miat në zyrën time të Bashkimit të Studentëve. S'kam qenë ndonjëherë shumë i rregullt, kësisoj në një sirtar më kishin mbetur ca çorape si dhe letra personale, në një dollap plot me dosje, kishte mbetur një kulaç shtëpie i filluar, që ma kishte dërguar nëna. Vërtet, sapo e kisha dorëzuar çelësin, në sekretariatin e Partisë, por te portieri në katin e parë, kishte një çelës tjetër, të varur, mes shumë të tjerëve, në një tabelë druri; e mora; kujtoj çdo gjë me hollësi: çelësi ishte i lidhur me një gjalmë prej kërpi me një pllakëzë të vogël prej druri, të lyer me të bardhë, ku ishte shënuar numri i derës. Pra, me këtë çelës hyra në zyrë dhe u ula në tavolinën e punës; hapa sirtarin e fillova të nxjerr gjithë ç'më takonte mua; pa nxituar e përhumbshëm, sepse gjatë këtij momenti të shkurtër qetësie relative, përpiqesha të mendoja për atë që sapo më kishte ndodhur dhe se çfarë duhet të bëja.
Kjo nuk zgjati shumë, sepse dera u hap. Shokët e sekretariatit u gjendën përsëri aty. Kësaj radhe, fytyrat e tyre nuk ishin më të ftohta e as të nxirra. Tani ata flisnin me një zë të gërmushur e të fortë. Sidomos ai më i shkurtri, përgjegjës për kuadrin në Komitet. Ai më pyeti ashpër se si kisha hyra brenda. Me ç'të drejtë. Mos doja që të thërriste ndonjë nga rojat për të më nxjerrë jashtë. Ç'punë kisha në
4 0
-këtë zyrë, U thashë se kisha ardhur sa për të marre kulaçin dhe çorapet e mia. Pastaj ai shkoi te sirtari e filloi të qëmtonte një nga një letra e fletore. Vërtet s'kishte gjë tjetër veç gjërave të mia, sa që edhe ai më lejoi që t'i fusja, para syve të tij, në një valixhe të vogël. Futa çorapet, pis të zhubrosura, kulaçin të mbështjellë me po atë letër me yndyrë e me thërrime që ishte në dollap. Ata mbikëqyrnin të gjitha lëvizjet e mia. Ika nga zyra, me valixhen në dorë, dhe përgjegjësi për kuadrin në vend të lamtumirës më tha që të mos shkelja më aty.
Sapo u largova nga shokët e Komitetit të Rinisë së rrethit dhe të një logjike të papërkulur të hetimit, m'u duk se isha i pafajshëm, se nuk kishte asgjë të tmerrshme në fjalet e mia dhe se duhej të gjeja dikë që e njihte Marketën dhe që do ta kuptonte groteskun e kësaj historie. Takova një student të fakultetit tonë, komunist; pasi i tregova gjithçka, ai më tha se ata të sekretariatit ishin më katolike se papa, se s'merrnin vesh fare nga shakatë, dhe se ai vetë, që e njihte Marketën, e merrte shumë mirë me mend se për çfarë ishte fjala. Ndërkohë, sipas tij, më duhej të flisja me Zemanekun, i cili atë vit do të ishte kryetar i Partisë për fakultetin tonë dhe që, në fund të fundit, na njihte mirë edhe Marketën edhe mua.
-41-4
^f-^ ajmi që Zemaneku do ië ishte kryetari i ardhshëm i cs£*-s organizatës m'u duk i shkëlqyer dhe madje isha i sigurt se gëzoja simpatinë e tij, qoftë edhe për shkak të origjinës sime morave. Në të vërtetë Zemanekut i pëlqente shumë kur këndonte këngët e Moravisë; asokohe, ishte shumë në modë të këndoje këngë popullore dhe sidomos kur këndoheshin me theks fshatarak, me krahun ndën kokë, për të marrë pamje të vërtetë prej njeriu të popullit, sikur e kishte lindur nëna duke hedhur ndonjë valle nën tingujt e çembaleve.
Në fakt unë isha i vetmi morav i vërtetë në Fakultetin e Shkencave, gjë që më jepte ca privilegje; në çdo rast solemn, mbledhje të veçanta, nëpër festa ose me një Maj, shokët më thërrisnin të nxirrja klarinetën dhe, bashkë me dy-tri amatorë të zgjedhur mes studentëve, i binim ndonjë muzike të vërtetë morave. Kësisoj (me një klarinetë; një violinë dhe një kontrabas) dy vjet me radhë, morëm pjesë në parakalimin e 1 Majit, dhe Zemaneku, si djalë bukurosh që i pëlqente të dukej, u bashkua me ne; i veshur me një kostum krahinor të marrë borxh, vallëzonte duke ecur, ngrinte krahun lart e këndonte. Lindur në Pragë, e duke pa qenë asnjëherë në Moravi, ai luante gjithë afsh të parin e fshatit, si të qe nga anët tona, dhe unë e vështroja miqësisht, i lumtur që muzika e atdheut tim të vogël, e kohës se paharrueshme të parajsës së artit popullor, pëlqehej aq shumë.
Pastaj, Zemaneku e njihte vetë Marketën, e kjo ishte përsëri në dobinë time. Në rrethana të ndryshme të jetës studentore, na kishte qëlluar shpesh të rrinim të tre; një ditë (ishim një grup i madh), po sajoja histori me fise xhuxhësh që jetonin në malet çeke, duke përmendur si fakt fragmente nga një vepër shkencore që trajtonte këtë problem të famshëm. Marketa u çudit që s'kishte dëgjuar ndonjëherë të flitej për këtë. I thashë se s'kishte pse të çuditej. Sigurisht që shkenca borgjeze e mbante qëllimisht në heshtje ekzistencën e xhuxhave, sepse kapitalistët i përdornin për tregti skllevërish.
Po atëherë duhet të shkruhet për këtë gjë! Briti Marketa. Pse s'e bëjmë? Ky është një argument më shumë kundër kapitalistëve!
Ndoshta druhen të flasin, thashë unë me pamje të menduar, për shkak të natyrës disi delikate dhe të ndërlikuar të kësaj çështjeje: xhuxhat kanë aftësi dashurore të jashtëzakonshme dhe kjo i bën ata
4 2
-mjaft të kërkuar, si të tillë Republika jonë i eksportonte ata, në shkëmbim të valutave të majme, drejt Francës ku zonjat kapitaliste, disi në moshë, i punësonin si shërbëtorë, kuptohet për të abuzuar me ta në mënyra të tjera.
Shokët mezi mbanin të qeshurën jo aq nga shpikja ime e stërholluar se sa nga pamja tërë sy e vesh e Marketës, e gatshme për të marrë zjarr pro ose kundër ndonjë gjëje; ata kafshonin buzët nga frika se mos prishnin kënaqësinë që kishte Marketa tek mësonte të rejat dhe disa prej tyre (e sidomos vetë Zemaneku) më mbanin iso që t'i mbështesnin kush e kush më mirë të dhënat e mia për xhuxhët.
Kur Marketa pyeti se kujt i ngjanin më shumë xhuxhët, më kujtohet se Zemaneku i pohoi, krejt serioz, se profesor Çeshura, që Marketa dhe të gjithë shokët kishin nderin ta takonin rregullisht në Katedrën e tij në universitet, ishte me prejardhje xhuxhe, në mos nga i ati nga e ëma, o njëri o tjetri! Huli, asistenti i tij, duket se i kishte treguar Zemanekut se kur kishte qenë me pushime nuk e di se kur, kishte shkuar në të njëjtin hotel me çiftin Çeshura të cilët, po fi vendosje mbi njëri-tjetrin, nuk arrinin më shumë se tre metra lartësi. Duke qenë i sigurt se bashkëshortët po flinin ende, ai kapërceu një mëngjes pragun e dhomës së tyre dhe mbeti i shastisur: ata ishin shtrirë në të njëjtin shtrat, jo krah për krah, por një nga koka e një nga këmbët, Çeshura i kruspullosur në fund, ndërsa e shoqja në krye.
Po, pranova unë: natyrisht, në këtë rast, jo vetëm Çeshura por edhe e shoqja duhet të ketë pa asnjë dyshim lidhje gjaku me xhuxhat e maleve të Çekisë, sepse të fjeturit kësisoj është një atavizëm i të gjithë xhuxhave të kësaj krahinë, madje, në të kaluarën, ata nuk i ndërtonin kasollet me bazë katrore ose rrethi, por gjithmonë në formë drejtëkëndëshi të shtrirë në gjatësi, pasi nuk ishin vetëm çiftet, por gjithë farefisi flinte në zgjatim të njëri-tjetrit.
Duke kujtuar në atë ditë të zezë broçkullat e atëhershme, pata ndjesinë se po më ndriste një shkëndijë e vogël shprese.
Zemaneku, i cili duhej të përkujdesej për drejtimin që do të merrte fati im, e njeh natyrën time tallëse; duke njohur edhe Marketën, ai do ta kuptojë se kartolina ime nuk ishte veçse një kalamaJlëk që kishte për qëllim të ngacmonte një vajzë që ne e pëlqenim të gjithë dhe (që pikërisht për këtë arsye) kishim qejf ta vinin në lojë. Që në rastin më të parë, e vura ne dijeni për fatkeqësinë time; Zemaneku më dëgjoi me vëmendje, rrudhi ballin dhe tha se do ta shihte.
Gjatë kësaj kohe unë jetoja me sot e me nesër; ndiqja leksionet si më parë dhe prisja. Rregullisht thirresha para 11 oj 11 oj komisionesh të Partisë që rrekeshin të mësonin se mos bëja pjesë në ndonjë grup
