Inhoudsopgave
Pagina
Inleiding
3
Ype Schaap
Fundamenteel
4 t/m 17
Elmer Hogervorst
Astrologie/Cycli/Carolan
18 t/m 29
Tjerk Spriensma
Astrologie/Delta
30 t/m 38
Jan van Gemeren
Elliott/Cycli/Gann
39 t/m 59
Het jaarboek 2010 is een routebeschrijving met verschillende routes. De routes zijn welis-waar verschillend maar het doel is bij alle analyses hetzelfde. Voorbereid zijn op de moge-lijke koersontwikkelingen in 2010 en zoeken naar de kansen en risico’s.
Iedere analist heeft geheel zelfstandig zijn analyse gemaakt zonder beïnvloed te zijn door de ideeën/analyses van de andere analisten. Uiteraard zijn de prognoses voor 2010 van de afzonderlijke analisten verschillend. Iedere analist heeft zijn eigen specialiteit en kijkt door zijn eigen bril naar de toekomst. Maar er zijn ook een aantal duidelijke overeenkomsten waarneembaar.
Voorspellen is heel moeilijk zeker als het over de toekomst gaat Wij hebben in dit jaar-boek 2010 opnieuw geprobeerd de aandelenmarkten vanuit verschillende invalshoeken te bekijken en u inzicht te geven in de kansen en risico’s die 2010 zal bieden.
Belangrijkste voor u als belegger is de overeenkomsten, zeg maar de kruispunten, te her-kennen in de behandelende analyses en alert te zijn welke route de beurs gaat volgen zo-dra een kruispunt wordt bereikt.
Wij wensen u een goede-, voorbereide- en veilige beleggingsreis in 2010.
Analyse Ype Schaap
Ype Schaap heeft al een indrukwekkende 25 jarige beleggings-carrière achter de rug. Ban-ken waar hij werkte zijn o.a. Schretlen&Co, HSBC, Kempen & Co en Dexia. Bij Kempen & Co was hij directeur institutional sales.
Sinds 2004 is Ype actief als zelfstandig beleggingsadviseur. In 2007 realiseerde hij met zijn adviezen een winst van ruim 70% met beleggingen in aandelen.
De specialiteit van Ype is het helder uiteenzetten van moeilijke economische ontwikkelingen, een duidelijke visie weergeven en het vinden van ondergewaardeerde aandelen. Ype is de fundamentele analist van Brains & Analysis.
Het jaar 2009 heeft ons alles gebracht van wat we vooral niet verwachtten. In het eer-ste kwartaal ging de economie letterlijk van de rotsen af en is daar tot nu toe nog niet van hersteld. In maart zagen we het diepte-punt van de markt (waar we overigens pre-cies goed mee zaten) om vervolgens 60% hoger het jaar af te sluiten. Is er dan niets aan de hand omdat de beurs het zo goed heeft gedaan en de beurs altijd gelijk heeft volgens een oud gezegde of rennen we nog steeds achter de keizer-zonder-kleren aan?
Wetende dat het uitspreken van een ver-wachting voor 2010 bijna onmogelijk is door allerlei “verborgen” acties door soevereine staten en hun Centrale Banken willen wij dit artikel insteken op de vraag of de consensus aanvaardbaar is voor Brains & Analysis.
Voordat we starten met allerlei beleggings-klassen te analyseren willen we starten met de economie.
De economie
De economie zijn wij, de consumenten die in de VS ongeveer 70% en in Europa ongeveer 60% van het BNP genereren. Naast de con-sument hebben we nog een overheid en een industrie die investeringen doen en vervol-gens kijken we ook naar de export. Deze grote optelsom brengt ons tot het BNP en daar praten we nu over.
Door de terugvallende vraag van de consu-menten hebben overheden grootschalig in-gegrepen met stimuleringspakketten. Het probleem echter met stimuli is dat het een surrogaat is en ook nog eens tijdelijk van aard. Stimuli heeft overigens wel gezorgd voor consumptie, wij komen echter niet ver-der dan te concluver-deren dat deze consumptie geen “extra” consumptie betrof maar vooral naar voren gehaalde consumptie. De terug-val in de vraag van de consumenten zou dus wel eens des te harder kunnen worden in de periode waar deze stimuli ophoudt te be-staan. Staatsobligaties Lager Bedrijfsobligaties Lager Huizenmarkt Hoger Dollar Hoger Goud Neutraal Olie Hoger Beurs Hoger
plan van ongeveer $800mrd dat in het derde kwartaal vol op stom was gekomen en waar-van algemeen werd verwacht (en nog steeds) dat in maart 2010 de werking ver-dwenen is. In Q3 werd aanvankelijk, in no-vember, een groei op kwartaalbasis van 3.5% gemeld waarbij eigenlijk alle analisten volmondig bevestigde dat de stimuli ook precies 3.5% groei zou hebben gecreëerd. Zonder stimulering was er dus geen enkele groei! Nu de tweede herziening van Q3 openbaar gemaakt is blijken we in de VS geen 3.5% maar slechts 2.2% groei gezien te hebben.
De Amerikaanse economie bleek dus $35mrd minder groot te zijn dan dat eind november werd gedacht. De conclusie is dus dat de Amerikaanse economie (bijna 25% van het mondiale BNP) nog steeds krimpt als de overheid zich even niet met de economie bemoeit en dat stemt tot ongerustheid. Met de wetenschap dat we na Q1 2010 niets meer te verwachten hebben van de huidige stimuli zetten we de laatste 4 kwartalen (kwartaal op kwartaal) in de VS op een rij; Q4 2008 -5.4%
terugnemen van te enthousiaste eerste ra-mingen van economische groei bleek wel nadat we de aanpassingen in Japan zagen want waar aanvankelijk werd gedacht dat de Japanse economie met 4.8% (jaarbasis) was gegroeid bleef daar na een eerste aanpas-sing slechts 1.3% van over te blijven. Een werkelijk zeer schokkende aanpassing.
De Nederlandse economie heeft het in de laatste kwartalen ook zeer zwaar gehad en de cijfers (kwartaal op kwartaal) liegen er dan ook niet om. De Nederlandse economie kromp in 2009 met ongeveer 4% wat bete-kent dat Nederland €25mrd minder aan oa. goederen en diensten produceerde. Dat we inderdaad hard krompen bleek ook uit de cijfers van de vervoerders, zij zagen hun ver-voersvolume met 12% krimpen en houden rekening met slechts een heel voorzichtig herstel in 2010.
Logisch is dat volgens ons omdat niet zozeer de particulier voor economische groei gaat zorgen maar juist de overheid en
buiten-onderstelling dat voorraden opnieuw moe-ten worden opgebouwd omdat de particu-liere vraag weer aan zal gaan trekken. Goed is het te weten dat zowel de Amerikanen als de Japanners met deze zelfde aanname flink de fout in gingen waardoor die enorme neerwaartse aanpassingen in de economi-sche groei in Q3 recent noodzakelijk bleken.
Voorlopig zijn de verwachtingen van het CPB dat we in 2010 een groei zullen gaan zien van 1.5% terwijl de
Nederlandse Bank rekening houdt met een groei van 0.7%. In 2010 zal de werk-loosheid verder op-lopen tot 500.000+ waardoor er ruim 200.000 meer men-sen werkloos zullen zijn dan dat in 2008
het geval was en dat terwijl er tienduizen-den banen zijn gecreëerd in de publieke sec-tor.
Het is Brains & Analysis duidelijk dat in 2010 de overheden de kar zullen moeten gaan trekken en dat geldt voor de VS als ook voor Europa. Daar waar in Nederland zomaar 5
om een weg aan te kunnen leggen (hebt u ook al een paar maanden niets meer ge-hoord over fijnstof terwijl het ons toch jaren heeft bezig gehouden!) of kunnen verbreden start de overheid in 2010 nu plotseling met 30 majeure aanpassingen in ons wegennet wat tienduizenden arbeiders bij bouw- en wegenbouwbedrijven aan het werk houdt. Dit soort acties van overheden zullen in 2010 en 2011 regelmatiger voor gaan ko-men is onze veronderstelling.
Van de particulier, die volgens het CBS in 2008 nog meer consumeerde dan dat hij/zij verdiende, is zeker in de eerste zes maanden weinig steun te verwach-ten. De werkloos-heid accelereerde in Q3 en het aantal vacatures kromp, dus een groter deel van onze bevolking heeft in de laatste maanden een somberder vooruit-zicht dan 6 maanden eerder en dat zal de consumptie ongetwijfeld gaan raken.
Wij gaan dan ook uit van een moeizame eer-ste helft van 2010 en hopen dat de overheid
belangrijk voor 2010 want alleen de terug-keer van de consument is van belang omdat deze noodzakelijk is om weer autonome groei te krijgen en terug te keren naar ons oude vertrouwde patroon.
Rente
De rente zal een zeer belangrijke factor spe-len als het gaat om de zichtbaarheid van overheden. In de VS gaat men er van uit dat geheel 2010 het FED-tarief extreem laag (tot max. 0.5%) zal blijven. Dit lage tarief is overigens niet zozeer een steun voor de con-sument maar meer een mogelijkheid van subsidie aan commerciële banken die er aangeslagen bij liggen zelfs na de recente aandelenemissies. Door de opslagen die de banken nu wereldwijd berekenen is er van de extreem lage rente relatief weinig zicht-baar voor de consument. De debetrente in Nederland is nog steeds ongeveer 18% (1.5% per maand) en in de VS wordt zelfs bijna 30% gerekend op overstanden op cre-ditcards.
maand van 2010 de inflatie(als gevolg van de monetaire politiek) hard op zal gaan lo-pen tot 3-4% en ook in de rest van Europa is er nu weer sprake van een voorzichtige geld-ontwaarding terwijl dat in de zomer nog ab-soluut niet het geval was. Die geldontwaar-ding is overigens van levensbelang en omdat overheden dat weten mag er dus verwacht worden dat er geldontwaarding gekweekt zal worden.
De start van deze inflatiepolitiek is al eerder in de afgelopen zomer gemaakt door de Westerse Wereld door kwantitatieve verrui-ming te introduceren (VS, UK, Zwitserland & recent Japan) of, zoals de ECB deed, banken simpelweg een letterlijk ongelimiteerde hoeveelheid geld ter beschikking te stellen. Het is simpel, geldontwaarding ontstaat pas na inflatie en dus verruimde de Centrale Banken de geldhoeveelheid in omloop dra-matisch en moet de geldontwaarding “vanzelf” komen.
“Vanzelf” is overigens nog niet zo vanzelf-sprekend vandaar dat wij met grote aan-dacht deze inflatiepolitiek volgen en vele beleggers met ons. Brains & Analysis heeft
kunnen we simpelweg niet meer van onze schulden afkomen. Noch overheid noch par-ticulier is gebaat bij een situatie waarbij geen geldontwaarding plaatsvindt. Het risico is niet of er geldontwaarding ontstaat maar of dit niet doorslaat naar extreme geldont-waarding.
Zonder al te diep op deze materie in te gaan (dat deden we al op het symposium en daar kunt u de sheets van
vin-den op onze website) is het dus voor ons een bijna zekerheid dat we geldont-waarding gaan krijgen en dus de rente (fors) gaat stijgen in de Westerse Wereld. Het beleggen in obligaties lijkt met dit vooruitzicht zeer onver-standig te zijn.
Het beleggen in obligaties die de geldontwaarding
compenseren is veel verstandiger maar het meest verstandig lijkt het om deze gelden gewoon te plaatsen op een spaarrekening bij een bank van voldoende kwaliteit (ja daar gaat het ook nog steeds over!)
Huizenmarkt
Waardoor wordt een consument enthousi-ast? Door het hebben van werk en een huis dat een spaarpotje is geworden!
Nu de huizenmarkt in zwaar weer terecht is gekomen fronst menig econoom terecht de wenkbrauwen. In Nederland is de prijs van een gemiddeld huis zo ongeveer met 8% ge-daald in de laatste 12 maanden en dat lijkt niet veel maar het betekent al enorm veel. Juist omdat vanaf 2001 de gemiddelde hypotheek in Nederland al groter is dan de gemiddelde ver-koopprijs weet iedereen dat er minimaal 10% (volgens sommige reken-meesters zelfs 14%!) prijsstijging nodig is om het evenwicht tussen hy-potheek en waarde van het huis te herstellen. Dus 8% daling betekent voor de instappers van 12 maanden terug al duidelijk meer omdat men boven de verkoopprijs zit met de hypotheek-som. Door de voorzichtigheid van banken zal er momenteel niet of nauwelijks meer spra-ke zijn van hypotheeksommen die de ver-koopprijs overtreffen maar het kwaad is al
mild geraakt terwijl wij toch de duurste hui-zenmarkt ter wereld zijn volgens het IMF (ongeveer 30% van “onze” huizenwaarde was 24 maanden terug niet verklaarbaar!). Landen als Spanje, Ierland, Engeland en de VS liggen letterlijk op de pijnbank en zie wat er met deze economieën is gebeurd. De par-ticulier doet niet of nauwelijks meer mee en de overheid moet alle zeilen bijzetten om het schip varende te houden.
De Nederlandse huizenmarkt zal in 2010 nog zeer kwetsbaar blijken te zijn al was het maar om de dreigende stijging van de rente. Momenteel (stand per december) staat vol-gens de NVM 1 potentiële huizenkoper te-gen 18.68 geregistreerde verkopers en mo-gen we dus gerust stellen dat er sprake is van een kopersstaking of misschien zelfs wel verkooppaniek.
Om de Nederlandse huizenmarkt weer een gezonde verhouding tussen vraag en aanbod te geven zullen er dus eerst ettelijke tiendui-zenden woningen een nieuwe eigenaar moeten vinden en dat op een moment dat
woningverkopen van november, daar waar in 2008 nog 17.600 woningen werden ver-kocht werden er in november 2009 nog geen 10.000 woningen meer verkocht. Een opmerking is het waard te vermelden dat juist de NVM in november nog wees op de verbetering van de verkopen die per novem-ber 2009 zouden moeten gaan plaatsvinden (jaar-op-jaar) immers dan pas kon de wo-ningverkoop worden vergeleken met een maand waarin de crash in de woningverko-pen begon. Geen goed signaal dus en de slachting onder de huizenmakelaars zet zich voort!
In 2010 denken wij dat de Nederlandse hui-zenmarkt zich niet zal herstellen en op zijn best prijshoudend zal zijn waardoor de con-sument niet enthousiaster zal worden in zijn bestedingen.
De huizenmarkt in de VS lijkt er misschien iets beter voor te staan maar laten we dui-delijk zijn, de Amerikaanse huizenbouwer heeft nog niets te doen en we zien hooguit een licht herstel in de handel in eerder
be-huizenprijzen in de VS stegen overigens in oktober (laatst bekende maand) niet meer en lagen ruim 7% onder het niveau van 12 maanden geleden. Dus zelfs zwaar geraakte huizenmarkten hebben nog geen “draai” gemaakt waardoor wij ook voorzichtige moeten zijn en geen hoge verwachtingen mogen hebben over de zo broodnodige con-sumptie van particulieren.
Dollar
Alles draait om de dollar was eens de conclusie van de we-reldvermaarde dollar-kenner Kostolany en daar was niets aan gelogen. Bepalend voor de dollar is voor-al het vertrouwen in
de Amerikaanse economie, zelfs de rente is hieraan ondergeschikt. Met die Amerikaanse economie gaat het overigens nog alles be-halve goed. Stimulering op stimulering is het credo in de VS en dat zal voorlopig niet an-ders worden. Dat de VS hardop roept dat het een “vaste” dollar wenst is natuurlijk niet de waarheid. Een algemeen sterke dol-lar zou de economie eerder schaden dan helpen, maar een sterke Chinese valuta ten
opzichte van de dollar dat zou helpen en dus horen we Amerikaanse politici telkenmale over de gewenste sterke Chinese valuta. Maar Amerika’s wil is niet meer de wet zoals dat 30 jaar terug nog het geval was, de Chi-nezen hebben maling aan de VS en zien meer risico’s in de Amerikaanse economie dan kansen en ook de Japanners zijn hun
eigen valutaoorlog tegen de dollar enke-le weken geenke-leden be-gonnen.
Recente ontwikkelin-gen in Europa hebben er echter voor ge-zorgd dat de dollar tegenover de euro vooral aan kracht won.
De rel rond de Griekse begroting en de vol-gende downgrades van de waardering van Griekenland door kredietbeoordelers deed velen in de dollar beleggen en daarvoor eur-o’s verkopen maar is dat wel zo verstandig? Natuurlijk is het een probleem voor de euro als één van de deelnemende landen een probleem heeft maar Griekenland vertegen-woordigt slechts 2% van het Europese BNP terwijl Californië een top-10 economie in de
grotere problemen heeft dan Griekenland dus dat excuus lijkt een verkeerde. De stij-ging van de dollar heeft vooral te maken met de grote somberheid die over de dollar heerste tot ongeveer 1 maand geleden ter-wijl de dollar al niet meer verder daalde en Japan en vooral Griekenland een geldig ex-cuus waren om de shortposities in de dollars terug te draaien. De meevallende werkloos-heidscijfers (van 10.2% naar 10.0%) over no-vember zorgde overigens ook nog eens voor extra momentum.
De Japanse politiek om kwantitatief te gaan verruimen (wij verwachten $1.000mrd in 2010) zou de dollar nog wel eens duurder kunnen maken tegenover de yen omdat de yen misschien wel weer eens een betere carry trade zou kunnen gaan worden dan de dollar carry trade. Een carry trade is een le-ning aangaan in één valuta en in een andere valuta beleggen en de Japanse regering lijkt een actie te hebben gestart die maakt dat de dollar carry trade wordt teruggedraaid en weer wordt opgezet in de yen waardoor de dollar sterker is geworden en de yen
zwak-2010 te maken zou kunnen gaan krijgen met de serieuze dreiging van geldontwaarding (3%+) iets dat de rente fors op zou kunnen gaan laten lopen in de VS waardoor de dol-lar sterker zou kunnen maken. Maar zeker omdat de geldontwaarding in de VS vooral moet ontstaan door de geldpersen hard te laten werken heeft de dollar het risico van een overreactie waardoor de vrees voor een hevige geldontwaarding het gevoel geeft van een algemeen faillissement van de VS en dat juist de dollar weer zou beschadigen.
Het is duidelijk dat het alles behalve eenvou-dig is de dollarbeweging te voorspellen maar in één maand tijd zijn vele notoire aanhan-gers van een zwakke dollar “omgegaan” waardoor de beweging van de dollar ver-klaarbaarder wordt en de wederopstanding van de yen carry trade lijkt ook veel te ma-ken te hebben met de kracht van de dollar in de recente weken. Een algemene regel om dus niet met de consensus in de dollar mee te gaan zou in 2010 wel eens winstgevend kunnen zijn. Onze technische analyse keerde zich al eerder tegen de dollarconsensus en
Japanse wens om de yen te verzwakken wat kracht zou kunnen geven in de eerste maan-den van het jaar. Toch zijn wij zonder meer bang voor een afkalvend vertrouwen in het geloof in de Amerikaanse economie, iets dat zich vanaf de zomer opnieuw zou kunnen openbaren (dubbel dip?) omdat de Ameri-kaanse economie het toch gewoon heel las-tig heeft en de schuldenberg in de VS echt een probleem is geworden.
Goud en natuurlijk
zilver
Als Brains & Analysis alles op een rij zet en vooral duidelijk de we-reldwijde wens ervaart als het om geldont-waarding gaat is het ons duidelijk dat goud
en zilver in 2010 een prima beleggingsalter-natief zijn.
Het jaar 2009 is het jaar geworden van de definitieve kentering van de goudprijs, een forse stijging werd in de tweede helft zelfs “beloond” met kopers onder de Centrale Banken die na vele jaren weer netto-koper zijn geworden op de goudmarkt. Dat er ge-loof is in een verder herstel van de goudprijs
om zijn termijnleveringen tegen te lage prij-zen terug te draaien. Barrick verloor op het terugdraaien van toekomstige goudleveran-ties ruim $5mrd en financierde dat met een forse aandelenemissie. Barrick kocht zijn laatste termijntransactie in december terug en deed dat op een totale gemiddelde prijs van $1070 per ounce voor in totaal onge-veer 100ton goud.
De Chinese overheid heeft in december aan-gegeven in de nabije toekomst (3-5 jaar) naar een reserve van
6.000ton in goud te wil-len terwijl er nu nog slechts 1.054ton
(officieel) in bezit is van de Chinese overheid. Op termijn van 8-10 jaar zou de voorraad goud moeten zijn uit-gebreid tot 10.000ton volgens de Chinese autoriteiten.
China is zeer eenvoudig bij machte om deze investering te doen vanuit de ruim $2.200m-rd grote valutareserve van het land. Ook Rusland heeft grote ambities laten zien in naar waar het naar toe wil met zijn goud-voorraad en kocht dit jaar ruim 100ton goud
van Centrale Banken speelt de vraag naar goud als algemene investering ook een rol. In 2009 werd 220ton fysiek goud gekocht door investeerders, 25% meer dan in 2008 wardoor er sprake is van een brede koopbe-langstelling terwijl de wereldwijde productie van goud onder druk staat en dat waar-schijnlijk nog minimaal 5 jaar zal doen als er geen grote nieuwe ontdekkingen worden gedaan. De aantrekkende
vraag naar goud in de vorm van trackers is ook spectacu-lair geweest in 2009. De trac-kers GLD (in VS genoteerd) vertegenwoordigde in decem-ber een hoeveelheid van ruim 1.100ton goud.
Naast goud wil Brains & Ana-lysis u ook wijzen op de kracht die zich zou kunnen openbaren in zilver. In 2009 explodeerde de zilverprijs al maar nog steeds “past” zilver
bijna 65 keer in goud en dat maakt zilver veel te goedkoop ten opzichte van goud.
maal vooraan kunnen zitten maar met zilver zit u waarschijnlijk loge in 2010.
Olie
Over olie kunnen en willen wij kort blijven in ons commentaar. De aanhoudende stijgen-de vraag vanuit stijgen-de opkomenstijgen-de lanstijgen-den
(BRIC) is allesbepalend voor de nabije toekomst en als we dat plaatsen naast deze eenvoudig manipuleerbare markt (OPEC) dan is het ons duidelijk dat de olieprijs weinig kans maakt op een forse daling in 2010. Iedereen moet tevreden ge-houden worden en de vrien-den van de VS in het Midvrien-den Oosten (tegen Iran) moeten niet tegen de haren ingestre-ken worden door de olieprijs naar beneden te forceren. In olie lijkt een soort van sta-tus quo bereikt te zijn. Het volk is verteld dat olie schaars is dus ook daar past een daling van de prijs niet in en
biele olieprijs en zal proberen dat in stand te houden. Politieke risico’s zijn er natuurlijk altijd en in 2010 zal dat in Iran liggen als het de olieprijs aangaat maar misschien dat Iran in 2010 wel eens een ander land zou kunnen gaan worden dan tot nu toe het geval is maar dan moet de opstand in Iran wel dui-delijk aan kracht gaan winnen. We laten ons verrassen maar gaan uit van een stabiele olieprijs in 2010.
De Beurs
Als alles om de dollar draait spreken we geen onzin uit maar als we zeggen dat de beurs het allerbelang-rijkste is geworden op deze aarde dan spre-ken we pas de echte waarheid.
Vallende aandelenkoersen hebben ons in 2009 flink in beroering gebracht tot zelfs de politiek kreeg de koude rillingen over het lijf bij het nadenken wat het afstempelen van pensioenen zou kunnen betekenen voor ons kapitalistische systeem. Nu de discussies rond de dekkingsgraden verstomd zijn en het volk weer rijker is geworden dan dat in maart het geval was halen de politici maar
ook de bankiers opgelucht adem. Het is een ieder duidelijk geworden in 2009 dat alles mag en kan om de beurskoersen te redden. Voor 2010 mogen we veronderstellen dat de aandacht van bankiers en landsbestuurders nog steeds gericht zal zijn op beurskoersen al lijkt in 2010 het handhaven van de beurs-koersen al meer dan voldoende.
De huidige waarde-ring van de beurzen geeft aan dat er hoop is op een flinke verbe-tering van de bedrijfs-resultaten en dat er vooral niet heel veel anders beschikbaar is als belegging dan aan-delen. Goud is geen alternatief voor aan-delen want als elke belegger 2% van zijn beleggingen in goud belegd is al ons goud “op”. Op dit moment kunnen beleggers (speculanten lijkt soms een betere bewoor-ding) voor bijna niets geld lenen om daar mee te speculeren en dat heeft de beurs een gratis ticket gegeven naar de huidige niveaus. Handhaven lijkt ons het credo in 2010. Het is allesbehalve logisch dit jaar weer een fors oplopende beurs te verwach-ten omdat er al een enorm voorschot is
ge-sumenten nog nergens meedoet. Een oplo-pende rente zou de beurs in de tweede helft van het jaar flink in de weg kunnen zitten maar nog denken we niet dat daardoor de beurskoersen hard onderuit kunnen of beter gezegd mogen. Logisch is het allerminst om te verwachten dat de
beurs niet hard naar beneden kan maar wij moeten zeggen dat ondanks onze negatieve commen-taren in de laatste maanden van 2009 we voorzichtig moe-ten zijn met het uit-spreken van de ver-wachting van grote correcties.
Wij hebben in 2009 allemaal opnieuw ge-leerd dat we de FED niet moeten bevechten. De FED is, en dat mogen we nooit vergeten, een instituut dat commerciële Amerikaanse banken vooral voor eigen nut inzetten en dat zijn we gewoon vergeten. Bijna alles wat
nen verrassen met een enorm aantal over-names, al was het maar om de private equi-ty-vrienden van de FED en banken te helpen. Door de voorzichtigheid in 2009 lopen de emmers met geld over bij grote concerns en dat gaat leiden tot grote overnames is onze
inschatting. Juist om-dat geld nog goed-koop is en er inflatie dreigt willen bedrij-ven af van hun cash die minder koop-kracht lijkt te gaan krijgen.
Een recent door Buf-fett gedane overna-me van een spoorwegonderneming in de VS zou wel eens een trend kunnen gaan cre-ëren. Investeren in bedrijven waar de grote investeringen al gedaan zijn en waar een dienst of product uitrolt waar eenvoudig de prijs van te verhogen is als er geldontwaar-ding ontstaat. Bedrijven als TNT en KPN lij-ken prachtige kandidaten om overgenomen te gaan worden.
de overheden en dan denken we misschien niet direct alleen aan bouwbedrijven maar ook aan bedrijven in de periferie zoals Arcadis en Boskalis.
Onze fundamentele conclusies
In onze perceptie zal de rente gaan stij-gen in 2010 waardoor (staats)obligaties lager zullen gaan noteren. De huizen-markt ligt er niet goed bij en zal op zijn best prijshoudend zijn, laatste cijfers zijn echter weinig bemoedigend en het zou ons niet verbazen als we in de eer-ste 6 maanden van 2010 een nog slech-tere huizenmarkt krijgen in Nederland. De dollar lijkt lastig te voorspellen alles draait om vertrouwen en dat hebben wij niet veel in de Amerikaanse econo-mie echter een hogere rente en het terugdraaien van carry trades zouden de dollar kun-nen helpen, we zijn neutraal voor 2010.
Goud lijkt ook een kanshebber voor 2010 en wilt u loge zitten dan lijkt zilver de beste plek te zijn.
Olie, niemand heeft baat bij lagere olieprijzen en veel hoger hoeft toch ook niet? We zien een beweging van $10 lager en $10 hoger vanaf de huidige prijzen vooral door politieke ontwikkelingen.
Tot slot de beurs, ja somber zijn mocht en mag maar hielp u niet aan winst. Het beursjaar 2010 zal een jaar worden waarin we vast proberen te houden wat bankiers gecreëerd heb-ben met af en toe een plezierige uitschieter door overnamenieuws. Boven de 400 ver-wachten we de AEX niet te gaan zien, dat lijkt veel te veel van het goede. Een AEX-index op 300 punten of lager zal waarschijnlijk weer snel gevolgd worden door koopjes(?)jagers. Tussen de 310-360 lijkt de AEX het grootste deel van het jaar wel gevangen te zijn worden waarbij wij de “top” in de eerste maanden van het jaar verwachten.
Consensus Brains & Analysis
Staatsobliga-ties Lager Lager
Bedrijfsobliga-ties Lager Lager
Huizenmarkt Hoger Lager tot neutraal
Dollar Hoger Neutraal
Goud Neutraal Hoger
Olie Hoger Neutraal
Beurs Hoger Neutraal tot hoger
Analyse Elmer Hogervorst
Elmer Hogervorst (1965) werkte jarenlang als fiscaal-jurist voor ver-mogende particulieren bij grote belastingadviesfirma's. In 2006 is Elmer voor zichzelf gaan werken zodat hij zich ook wat meer met beleggen kon gaan bezighouden. In zijn adviespraktijk begeleidt hij nog steeds vermogende en minder vermogende particulieren met betrekking tot fiscale aangelegenheden. Hij is één van de vaste be-geleiders van prijswinnaars in de Staatsloterij.
Daarnaast houdt hij veel lezingen over de kredietcrisis en heeft hij een webwinkel in goud en zilver. Voor Elmer zijn 'de wetten der na-tuur' zeer bepalend voor zijn doen en laten.
Het is dan ook niet onlogisch dat hij gefascineerd is door met name de maankalender, de waterstanden en hetgeen daaruit voor beleggers gedestilleerd kan worden. Sinds het voor-jaar van 2009 is hij gaan schrijven over 'de zon, de maan en uw beleggingen',
het-geen nadien een zelfstandige tweewekelijkse nieuwsbrief is geworden uitgegeven door GannTrader.
Schokkend 2010
Voor de beurzen zal, zo verwacht ik, 2010 een 'schokkend' jaar zijn. Schokkend in de zin dat we zullen schrikken, maar ook in de zin dat er grote schokken zichtbaar zullen zijn. De eerste schokken beginnen, zo ver-wacht ik, direct na de jaarwisseling.
Dow Jones/S&P500/AEX
Voor de beurzen verwacht ik een negatief jaar. Mogelijk zelfs een zéér negatief jaar. Grote dalingen zullen worden afgewisseld met krachtige herstelfases. Ik verwacht in 2010 een hele belangrijke bodem. Een bo-dem die voor vele jaren zal staan. In mijn nieuwsbrief van 16 augustus 2009 heb ik al aangegeven dat ik in 2009 een top verwacht en in 2010 een bodem. Zie hier de analyse van toen (cursief) met kleine aanvullingen. “Na de grote dreun naar beneden vanaf 16 juli /11 oktober 2007 tot 6/9 maart 2009 laat de markt momenteel een krachtig her-stel zien. Velen geloven (of willen graag ge-loven) dat de economie herstel vertoont. Men spreekt over “groene scheuten”. Ervan-uitgaande dat de beurs aangeeft waar de economie naar toegaat, zullen de groene scheuten volgend jaar weer verdorren. De
jaarvoorspellingen geven dat namelijk aan. Zie hieronder, de high tides with the greatest value en de low tides with the smallest value voor de jaren 2006 t/m 2015. Teneinde een top te vinden, zoeken we bij de high tides with the greatest value een tussenliggend jaar waarin deze waarde juist lager is dan het vorige en het volgende jaar. In casu zien we dat 2009 en 2010 allebei 207 cm aange-ven. De achterliggende cijfers geeft 2009 als jaar met de laagste waarde aan (NB: de maand waarin deze gemaakt wordt, speelt in deze geen rol).
Met andere woorden: dit jaar, 2009, is het jaar waarin een belangrijke top wordt ge-maakt. Volgens Robert Taylor ligt de top van
2009 boven de vorige bodem die in 2006 gemaakt werd, die ligt voor de Dow Jones rond de 10.639. Tijdens het schrijven van dit jaarrapport hebben we genoemde bodem nog niet overschreden, wellicht gedurende de eindejaarsrally die nu gaande is. In mijn nieuwsbrief van 20 december 2009 heb ik aangegeven dat 29 december 2009 en 5 ja-nuari 2010 belangrijke draaipunten in de markt zijn, m.i. zijn beide data toppen in de markt.
Vervolgens kijken we bij de low tides with the smallest value naar het jaar dat de meest extreme waarde aangeeft. Dat jaar is 2010 (-42 cm). Ofwel: het jaar 2010 is het jaar waar-in een belangrijke bodem wordt gemaakt. Deze bodem zal liggen onder de bodem van 2009 (Dow Jones 6470 en AEX 195). Kortom: the 'best' is yet to come.
N.B.: de toppen en bodems zijn blijkens onderzoek over de afgelopen 100 jaar vrij nauw-keurig. Desalniettemin komen heel soms afwijkingen voor. Niet in de zin dat de toppen en bodems afwezig zijn, maar in de zin van +/–1 jaar.” Het kan goed zijn dat de Dow Jones zijn piek op 5 januari 2010 maakt.
Het jaar 2010 zal m.i. een schokkend jaar zijn. Het moment van capitulatie zal, hoe kan het ook anders, in de beruchte oktobermaand plaats vinden. Laten we kijken naar de Spiral Calendar voor een preciezere datum.
Wat we zien is dat alle belangrijke toppen en bodems min of meer wijzen naar dezelfde datum. De bodems in de Dow Jones in 1974 en 1982, de top van 16/19 juli 2007 en de bo-dem dit jaar op 13 juli 2009 (alvorens een krachtige rally begon) wijzen naar donderdag 7 oktober 2010, vrijdag 8 oktober 2010 en zondag 10 oktober 2010. Voorts geeft ook de top in de Dow Jones op 14 januari 2000 een datum in de buurt van 7-10 oktober, namelijk maandag 18 oktober 2010. De ervaring heeft mij geleerd dat ‘lange spirals’ zoals die van 1974 en 1982 vaak zeer accuraat zijn. Het lijkt dus het beste om daaraan vast te houden. Met andere woorden: vermoedelijk is 18 oktober 2010 daarom een draaipunt (een top) ná een opvering vanaf 7-8 oktober. Zie in de grafiek de grafische weergave.
Als ik naar de tides kijk, zie ik op 8 oktober de hoogste waterstanden van het jaar (192 cm).
De hoogste waterstanden horen bij een bodem (los even van eventuele inversies). Dus 8 oktober suggereert duidelijk dat we op 8 oktober te maken hebben met een bodem. Kan 8 oktober ook een top zijn? Ik sluit het niet uit, we weten dat inver-sies plaatsvinden.
Echter, voor zover ik nu even mijn analyses rond die tijd bekeken heb, treedt voorafgaand aan 8 oktober (per saldo) geen inversie op en is 8 okto-ber een prima datum om alle shorts eruit te doen (mits het financiële stelsel nog overeind staat en ‘counterparty risk’ geen roet in het eten gooit) en op die dag of de maandag erna long te gaan met bijv. een aandelenportefeuille.
Tussendoor geven de tides ook nog belangrijke draaipunten in de markt. De bijgaande grafiek vloeit voort uit wat deels nog een onderzoeksge-bied is, maar de draaipunten zijn vaak dermate interessant en opvallend vaak kloppend, dat ik ze u niet wil onthouden. Robert Taylor geeft aan dat ca. 5 van 6 draaipunten kloppen. Aangenomen dat mijn methodiek ongeveer
Allereerst zien we gelijk bij 3 januari 2010 een eerste draaipunt. Ik verwacht, zoals hierbo-ven aangegehierbo-ven, dat de markten niet lang na de start van beursjaar 2010 met een flinke daling gaan beginnen (te weten na 5 januari 2010). Zie mijn tweewekelijkse nieuwsbrief voor meer details.
De belangrijkste draaipunten zijn volgens de grafiek:
3 januari 2010 (top) 26 maart 2010 (bodem) 30 juni 2010 (top) 23 oktober (bodem)
wekelijkse nieuwsbrief aan bod. Tussen 3 januari en 26 maart bevinden zich nog twee draaipunten, te weten 5 februari en 4 maart, beide data zijn zo te zien tussentijdse toppen.
Goud
Vrijdag 16 april tot dinsdag 20 april 2010 levert op grond van de Spiral Calendar een be-langrijke draaidatum voor goud. Aangezien de tides op 20-21 april een top in de markt aanduiden, ga ik ervanuit – als goud met de aandelenmarkt tegelijk optrekt – dat 16-20 april een top in goud oplevert.
Donderdag 20 mei - maandag 24 mei 2010 geeft een belangrijk draaipunt voor goud. Zo ook donderdag 27 mei – maandag 31 mei 2010. Rond 20-21 mei zie ik de hoogste lage wa-terstanden, hetgeen een top aangeeft. Op 27 mei 2010 zijn de hoogste hoge waterstan-den, hetgeen een bodem inhoudt.
Rond vrijdag 20 augustus / maandag 23 augustus 2010 ligt eveneens een belangrijk draai-punt voor goud:
De tides geven hoog water rond 22/23 augustus, dus ik ervanuit dat op die datum een bo-dem ligt.
Een volgend belangrijk draaipunt ligt ergens rond donderdag 11 tot maandag 15 november 2010. De tides zeggen dat het een top is, dus daar eveneens een mogelijk belangrijke top voor goud.
In de nieuwsbrief heb ik in oktober 2009 aangegeven dat 23-25 november 2009 een hele belangrijke datum zou zijn voor de dollar. De dollar bodemde op 25 november en is sinds-dien aan een opmars begonnen. Op donderdag 4 tot maandag 8 februari 2010 ligt op-nieuw een belangrijk draaipunt, met maar liefst 3 'oude' data ertussen (1999, 2001, 2003), hetgeen altijd wat meer cachet aan de datum geeft. Kijk ik naar de tides, dan zie ik op 8 februari een top in de markt. We weten dat inversies optreden, maar ervanuitgaande dat dit een top in de markt is, verwacht ik – gelet op de sterke correlatie tussen de beurs en de dollar in het afgelopen jaar – een bodem voor de dollar en een top voor de euro rond deze datum.
Nog een belangrijk draaipunt is zichtbaar op donderdag 17, vrijdag 18, zondag 20, maan-dag 21 juni 2010. Volgens de tides is dit een top in de markt, hetgeen daarmee vermoede-lijk een bodem in de markt voor de dollar is.
Rente
In 2010 zie ik diverse belangrijke draaipunten voor de rente. De Spiral Calendar is hier ge-baseerd op de Nederlandse 10-jaars staatsobligatie.
De draaipunten zijn: 2 januari 2010, 6-8 januari 2010, 5-8 februari 2010, 26-28 februari 2010, 4-6 oktober 2010, 26-31 oktober 2010 en 11-13 december 2010.
Het oudste draaipunt uit 1996 correleert met 2 januari 2010. Kennelijk gaat de rente gelijk vanaf het begin van jaar in beweging komen. De belangrijkste twee draaipunten liggen m.i. eind oktober en halverwege december. Zondag 31 oktober 2010 is een spiral van 27 janua-ri 2000, waar een belangjanua-rijke top in de rente lag.
Woensdag 27 oktober 2010 geeft nog twee oude spirals. Zaterdag 11 en maandag 13 de-cember correleren met twee oudere draaipunten waaronder 21 september 2005 waarop
rond beide data de hoogste lage waterstanden hetgeen normaliter (voor aandelen) op een top in de markt duidt. Voor de rente betekent dat doorgaans eveneens een top in de markt. Wanneer dat juist is, mogen dan belangrijke rentetoppen in de markt verwacht worden, hetgeen negatief voor de koers van obligaties is.
Olie
Speciale aandacht nog voor olie. De all time high in olie (11 juli 2008) heeft een spiral op donderdag 4 februari 2010. Deze datum wordt door andere belangrijke draaipunten in olie bevestigd. Tevens een ‘oude’ datum van 5 mei 1999 die zaterdag 6 februari als draaipunt geeft. De tides vragen om een top in de markt op zondag 7 februari of maandag 8 februari 2010. Dus tussen 4 en 8 februari zal een belangrijke (vermoedelijke) top in de olieprijs plaatsvinden.
Dezelfde datum 11 juli 2008 geeft een volgend belangrijk draaipunt op zaterdag 10 juli 2010. Deze datum wordt bevestigd door oude spirals rond dinsdag 13, donderdag 15, vrij-dag 16 en zatervrij-dag 17 juli 2010. Volgens de tides is dit in beginsel een bodem in de
olie-Volgende belangrijke draaipunten zijn: 17 september 2010. De tides geven in beginsel aan dat het om een top gaat op 16/17 september. Voorts zaterdag 9, zondag 10, maandag 11 en vooral woensdag 13 oktober. De data vinden plaats rond de beursbodem van 8-11 ok-tober, mogelijk is dat ook een bodem voor olie. Tot slot nog 10-12 december 2010. Vol-gens de tides zou dit in principe een top in de (olie)markt dienen te zijn.
Elmer Hogervorst
www.goudtekoop.nl www.hogervorstadvies.nl www.twitter.com/goudtekoop
Elmer Hogervorst begeleidt vermogende particulieren. Als fiscaal -jurist coacht hij prijswinnaars in de Nederlandse Staatsloterij op het gebied van estate planning, financiële planning en beleggin-gen. Daarnaast geeft hij trainingen en lezingen met betrekking tot kuddediergedrag, de wereldeconomie en patroonherken-ning. Via zijn webwinkel Goud te koop verkoopt Elmer fysiek goud, fysiek zilver en gouden munten (waaronder gouden
tien-Analyse Tjerk Spriensma
Tjerk Spriensma is de analist van het wekelijks analyserapport WaveRider. Tjerk is een passioneel analist die op basis van eigen cy-clisch onderzoek analyses maakt met behulp van Delta (Wellis Wilder & Jim Sloman).
De astrologische benadering en de programma’s die hij heeft ontwik-keld zijn indrukwekkend te noemen en vormen een belangrijke ondersteuning voor het maken van een analyse. Zijn analyses geven een goed overzicht van de draaipunten in de markten gebaseerd op voornamelijk Gann, Delta en Astrologie.
WaveRider in 2010
De voorspelling vorig jaar voor 2009 kwam tijd-technisch goed uit. Uiteraard is er een af-wijking, waardoor de prognose soms bijgesteld moest worden. Vooral de voorspelde top rond augustus/september kwam later om uiteindelijk te concluderen dat de lange termijn bodem was geplaatst zonder noemenswaardig correctie.
Wat kunnen we verwachten in 2010? We maken een prognose voor de S&P500. De andere indexen zullen een vergelijkbaar pad volgen. Goud en tarwe zal in de conclusie nog even kort worden besproken.
DE RECESSIE CYCLE
LATENWE EERSTEENSKIJKENNAARDERECESSIECYCLE. HIERVOORMOETENWEKIJKENNAARDE CON-JUNCTIESENOPPOSITIESVAN JUPITEREN SATURNUS. DUSWANNEERSTAANDEZEVANAFDEAARDE GEZIENACHTERELKAAR, DANWELTEGENOVERELKAAR? DITKOMTELKE 10 JAARVOOR, OMDATHET EEN 20-JARIGE CYCLUSISVANCONJUNCTIETOTCONJUNCTIE. DE 10 JAAR-CYCLUSZIJNDEJARENDIE EINDIGENOPEEN 0 ENEEN 1. HETISEENRECESSIECYCLUS.
Kijk eens naar de jaren 2000-2001, 1990-1991, 1970-1971, 1960-1961 etc. Het volgende moment in deze cyclus is 2010-2011 waarin we een recessie mogen verwachten.
Echter, dit keer is er nog iets ander wat meespeelt: de Saturnus-Uranus cycle. Laten we eens kijken naar de conjuncties en opposities van deze cyclus. Van conjunctie tot conjunc-tie is gemiddeld 45 jaar. Gann schreef een boek genaamd ’45 years on Wall Street’ die o.a. over de helft van een cyclus gaat. De oppositie komt 22,5 jaar na de conjunctie.
De 22,5 jaar cycle: 1897 – 1919,5 – 1942 – 1964,5 – 1987 – 2009,5 – 2032
Ik noem even specifiek 1987 waarin de aandelen toppen. 22,5 jaar daarvoor in ~1966 een massale verkoop, dan 1942 met slechte condities, 1919 massale verkoop tijdens een die-pe recessie vlak na de 1e wereld oorlog, en 1896 ook met paniek. De volgende verschijning van deze cyclus is de oppositie in 2009 en 2010. Deze gevaarlijke cyclus heeft een negatie-ve impact op aandelen in deze jaren. Op hetzelfde moment als de recessie cyclus van de Juptiter-Saturnus oppositie!
Deze 2 cyclussen komen dus samen tot een hoogtepunt in 2009-2011.
Hieronder geeft de blauwe lijn de Saturnus-Uranus conjuncties en opposities gecombi-neerd met de Jupiter-Saturnus conjuncties en opposities grafisch weer.
De 1e grafiek laat 1984-1994 zien met de “crash” in 1987 en val in 1990 (Saddam viel Koe-weit binnen).
Dit zijn grote cycles en die moet je ruim interpreteren. In 1987 en 1990 kwam het draai-punt ook later dan in de praktijk. Ik vind het moment (lees omslagdraai-punt) niet onbelangrijk, maar ik kijk ook graag naar één of twee swings ervoor. We gaan nu kijken naar de XSpect en vervolgens de Delta analyse.
XSPECT ANALYSE
De Xspect is een eigen ontwikkelde indicator die een astrologisch voorschrijdend gemid-delde weergeeft op basis van de aspecten en beweging van de planeten. U kunt deze ver-gelijken met een Bradley grafiek, maar in mijn overtuiging is deze veel beter. Volgend jaar zal ik in WaveRider meer vertellen over Bradley in een serie artikelen. In tegenstelling tot Bradley mogen we ook naar de trend kijken, maar dan alleen op de lange termijn (jaren). De kleinere golfbewegingen geven omslagpunten aan die we in WaveRider publiceren.
In 2010 zien we in maart, mei en eind juni een uitschieter omhoog met hogere toppen en dus een omhooggaande trend. Ertussen in zitten correcties. Vanaf maart 2009 is de lange-re termijn tlange-rend omhoog en tussen september 2009 en juni/juli 2010 is er ruimte voor een grotere correctie. Na de top in juni/juli 2010, later in augustus en dan begin november is er nog een uitschieter die weer lager uitkomt. Dit zijn mogelijke toppen waarbij de top in eind juni de belangrijkste wordt. In januari 2010, april 2010 en november 2010 tot januari 2011 liggen de dieptepunten.
Is dit altijd betrouwbaar?
Nee, maar wel vaak. De grafiek moet ruim geïnterpreteerd worden.
Is het toevallig dat de top in eind juni overeenkomt met de recessie cycle die dan op z’n top (of dieptepunt) is? Nee, maar heeft er indirect wel een beetje mee te maken. Histo-risch gezien mag hier eerder een top worden verwacht dan een recessie-dieptepunt. Laten we naar de Delta analyse kijken.
Hieronder een analyse van de S&P500. Eerst een grafische weergave met 3 van de 5 cycles die we in WaveRider gebruiken.
Dit is de verwachting op dit moment. Wat als we bijvoorbeeld netjes zijn gestegen naar de zwarte 16 en omlaag gaan richting de zwarte 17, en we zakken onder de prijs waar nu de paarse 6 staat (en de zwarte 15 en rode 4). In dat geval is de paarse 7 vroeger gekomen dan verwacht.
Op zich is dit geen probleem en passen we de prognose aan. De paarse cycle beweegt eer-der neerwaarts, waardoor het gehele plaatje veraneer-dert. De aneer-dere cycles – in dit geval de rode en zwarte - blijven qua richting gelijk. De koers zal nog steeds blijven opveren van de zwarte 17 naar de zwarte 18, behalve dat de zwarte 18 qua prijs nu onder de zwarte 16 zal blijven. Vervolgens zal de zwarte 1/paarse 8 ook onder de zwarte 17 moeten komen.
Ik heb voor de S&P500 een beeld proberen te schetsen van wat we op dit moment ver-wachten op basis van Delta en Astrologie. Ik heb ook geprobeerd om duidelijk te maken dat we, naarmate de tijd vordert, de prognose bij kunnen stellen indien dit noodzakelijk is. Dit is niet erg want we handelen op basis van tijd en niet op basis van prijs. Wel is de prijs een beslissende factor waardoor de analyse prijs-doel-technisch aangepast wordt, maar de omkeerpunten zullen in de tijd hetzelfde blijven.
De verwachting is – en dat geldt voor alle indexen - dat we stijgen tot medio 2010 en daar-na terugvallen. Het laagste punt zal vallen rond januari of oktober als de huidige prognose uitkomt.
Goud volgt grotendeels hetzelfde pad als de indexen. We zullen stijgen tot in juni/juli en terugvallen in augustus/september. In principe gaan we vanaf het laagste punt in 2010 naar een top januari 2012.
Als laatste de belangrijkste graansoort: tarwe. Tot februari/maart omlaag, dan omhoog naar een lange termijn top die in april of oktober geplaatst wordt en dan weer omlaag richting begin 2011.
Voor komend jaar bekijken we natuurlijk eerst weer de Delta analyse in combinatie met astrologie o.b.v. de 9 planeten in ons zonnestelsel. Verder maken we af en toe tijdanaly-ses. Verder kijken we soms naar Bayer technieken en de seizoensinvloeden in Graan zoals Gann dit ook deed. Af en toe extra toevoegingen: bijvoorbeeld de komende maanden ook aandacht voor Bradley.
Analyse Jan van Gemeren
Jan van Gemeren is oprichter van GannnTrader en voormalig vermogensbeheerder. Hij is al ruim 20 jaar een bekende en gerespec-teerde technisch-analist en columnist. Jan schrijft o.a. regelmatig voor het Financiële Dagblad .
Hij heeft zich gespecialiseerd in Gann analyses, in het bijzonder het vinden van kruispunten waar tijd en koers bij elkaar komen en een trendverandering vrijwel onvermijdelijk is.
Zijn inzichten en voorspellingen zijn vaak verrassend accuraat. Jan publiceert wekelijks Brains & Analysis en is docent van de cursus Berekend Beleggen.
Terugkijkend over 2009 concludeer ik dat de prognose voor de aandelenindices vrij goed uitkwam. De belangrijke conclusie uit het jaarrapport 2009 was:
‘Aan de hand van bovenstaande analyses mogen we er dus vanuit gaan dat 2009 een herstelbeweging zal laten zien van waar-schijnlijk rond de 50% van de daling die we gezien hebben in de periode oktober 2007- november 2008 met als koersdoel in de SPX van ruwweg 1000-1200.
Vanaf februari krijgen de opwaartse krach-ten tijdelijk sterk te overhand gesteund door opwaartse krachten uit de 4 jaars cyclus en
Eind februari maakte we onze voorspelling meer specifiek in Brains & Analysis . We voorspelden een belangrijke bodem op 6/9 maart met AEX koersdoel september 280/300. Dit bleek toen in tijd gemeten pre-cies de bodem voor een maandenlange rally in de aandelenmarkten.
Onderstaande grafiek uit het jaarrapport 2009 gaf in grote lijnen weer wat ik ver-wachtte voor de SPX.
(zie volgende pagina)
of the past, I have discovered what cycles repeat in the future"; "It is not my aim to explain the cause of cycles, the general public is not ready for it and probably would not under-stand or believe it if I explained it....everything works according to past cycles, and that his-tory repeats itself in the lives of men, nations and the stock market"
Grafiek maar dan wat er werkelijk gebeurde
& Analysis voor een belangrijke top in de aandelenmarkten. Uiteindelijk bleek het laatste kwartaal van 2009 dat de aandelen-markten overwegend gevangen zaten in een brede tradingrange. De AEX fluctueerde hoofdzakelijk tussen de 300 en 330 en de SPX tussen de 1050 en 1120.
De verwachte hernieuwde daling (in Elliott termen een Intermediate C) vanaf het 4e kwartaal 2009 is nog niet ingezet. Wel is er sprake van een zwaar topvormingsproces.
De grote herstelgolf van 50% (intermediatie golf B) die we 12 maanden geleden voor-speld hadden is dus goed uitgekomen maar de tweede dalingsgolf (intermediate golf C) die wij verwachten vanaf het 4e kwartaal 2009 is voorlopig nog niet meer dan een groot topvormingsproces.
nieuwe weg. Thans houden de bulls en bears de markten al 3 maanden vrij goed in even-wicht.
Op basis van voortschrijdend inzicht gaan we nu aan de hand van een reeks analyse-technieken onze best doen om een inschat-ting te maken van de grote lijnen die we in 2010 mogen verwachten op de aandelen-markten.
Welke krachten hebben in 2010 waarschijn-lijk een belangrijke invloed op de aandelen-markten en zijn die krachten positief of ne-gatief? In het vervolg van deze analyses een antwoord op deze vragen.
Laten we eerst eens even terugblikken op het afgelopen decennium. Hoe was de per-formance van aandelen de afgelopen 10 jaar in vergelijking met voorgaande decennia?
2000-2010 is met een negatief decennium resultaat van -0,51% het slechtste decennium sinds 1830. Voor de AEX is het resultaat overigens veel desastreuzer. De AEX verloor de afgelopen 10 jaar ongeveer 50% van haar waarde.
In onderstaand plaatje ziet de diverse decennia resultaten van de SPX ook nog grafisch weergegeven.
ook andere beleggingsgroepen.
U ziet het de resultaten voor grondstoffen waren superieur aan die van aandelen en obli-gaties de afgelopen 10 jaar. We verwachten dat Bernanke en de FED ook de komende ja-ren hun ‘best’ zullen doen om de economie zoveel mogelijk ‘op te blazen’ (inflateja-ren). Kwestie van iedereen die de afgelopen jaren boven zijn stand heeft geleefd (Banken en Consumenten) te verlossen van hun schuldenlast. Geld wordt dus steeds minder waard.
Hoge Inflatie lijkt onafwendbaar en die zal alle beleggingsgroepen positief beïnvloeden. Duidelijk moge zijn dat grondstoffen hier uiteindelijk meer van profiteren dan aandelen. Ik zal nu eerst aan de hand van een reeks technieken een grove inschatting maken wat we in 2010 kunnen verwachten. Per analyse volgt een korte conclusie. Aan het eind van deze analyses zal ik een inschatting maken voor het koersverloop in 2010.
Decennia analyse
Een van de basis analyses waarmee ik een inschatting maak voor een nieuw jaar is te kij-ken naar de 10 jaarcycli. Deze cycli werd ook veelvuldig door Gann gebruikt. Onderstaande grafiek geeft weer hoe het gemiddelde koersverloop is in de jaartallen eindigend op de cij-fers 0 t/m 9 . U ziet dat jaartallen die eindigen op een nul (0) gemiddeld negatieve
rende-menten opleveren.
Tien van de afgelopen 11 jaren die op een nul eindi-gen hadden een jaarverlies van meer dan 12%. bijv. in 1990 -15% en 2000 -17%.
Een andere cyclus die belangrijk is om in de gaten te houden is de zogenaamde President cyclus. Afhankelijk van in welke ‘presidentjaar’ we in deze cyclus zitten heeft de Ameri-kaanse overheid via hun ‘bemoeienissen’ invloed op de economie
In 2010 zitten we in het
‘midterm’ jaar. U ziet dergelijke jaren zijn gemiddeld van de aan-delenmarkten per saldo
‘neutrale’ jaren.
Kitchen- en Juglar cyclus
Onderstaand een grafiek van de cyclische krachten waarbij de belangrijkste rol is wegge-legd voor de Kitchen- en Juglar cycli.
De top van deze combinatie cycli ligt in september 2009 waarna de opwaartse cyclische krachten langzaam afnemen. In 2010 nemen deze cyclische krachten per saldo verder lang-zaam maar gestaag af (met een herstelbeweging in het 4e kwartaal van 2010). In 2011 en het grootste deel van 2012 zien we neerwaartse versnelling en nemen de kansen dus op basis van de cycli zeer sterk toe voor een forse daling.
2010 lijkt dus op basis van de Kitchen en Juglar een ‘gematigd’ negatief jaar te worden met een herstelbeweging aan het einde van 2010.
1937-1942
Het verleden is vaak een goede leidraad voor wat ons in de toekomst te wachten staat. In het jaarrapport 2009 maakte ik een vergelijking tussen het heden en twee andere mega bear markten uit de 20e eeuw (1929-1932 en 1937-1942). Ik wees u toen op veel parallel-len (fractals) met die perioden. Thans heeft vooral het koersverloop uit de periode 1937-1942 veel overeenkomsten met het koersverloop vanaf 2008.
Met twee pijlen heb ik aangegeven waar de huidige koers van de SPX zich waarschijnlijk ongeveer bevindt in vergelijking met de periode 70 jaar geleden (70 jaar is de belangrijke Bijbelcyclus die ook Gann hanteerde).
Als we ervan uitgaan dat het koersverloop medio 1938 vergelijkbaar is met dat in 2010 (paarse pijl) dan is de kans vrij groot dat we begin 2010 een korte, wellicht hevige, correc-tie krijgen gevolgd door een laatste stijgende beweging en dan een daling van 6 maanden Uitgaande van de blauwe pijl krijgen zitten we nu dichtbij de top gevolgd door een daling van ruim 6 maanden (50% daling van de gehele voorgaande stijging?) om tenslotte rond de jaarwisseling 2010/2011 weer rond de high van het 1e kwartaal 2010 niveau te noteren.
In beide gevallen wijst deze analyse op een flinke tussentijdse dalende beweging van 6 maanden die rond de 50% corrigeert van de voorgaande stijging. Onduidelijk is, o.b.v. deze analyse, of de top er nu al staat of binnen 2-3 maanden. Per saldo wijst deze fractal analy-se op een zeer bewegelijk beursjaar 2010 die per saldo op jaarbasis geen al te grote daling/ stijging zal laten zien.
Fractal analyse 2002-2004
Het is me opgevallen dat ook de periode 2002-2003 veel parallellen heeft met de periode 2008-2009. Een forse daling gevolgd door een lange opgaande beweging. In 2003 werd de bodem geplaatst op 12 maart op 217 (AEX) en in 2009 op 9 maart op 194 (AEX). Niet alleen liggen de tijddata zeer dichtbij elkaar ook de koersbodems liggen vrij dichtbij elkaar. De AEX sloot het jaar 2003 af op een stand van 338 en 2009 werd rond de 335 afgesloten . Verbluffend veel overeenkomsten en daarom is er een vrij goede kans dat het koersver-loop van 2004 een leidraad is voor het koersverkoersver-loop in 2010.
De belangrijkste ontwikkelin-gen in 2004 waren een top op 19 feb. op 366. Vervol-gens een dalende beweging in 3 dalende golven tot een bodem op aug. op 307. Een daling van ruim 16% in 6 maanden.
Afgezet tegen de stijging vanaf de bodem op 17 maart
2002-2003 2008-2009
Ziet u ook de verbluffende overeenkomsten die er zijn met de periode 1937-1942 en met de periode 2002-2003?
Een dalingsgolf van 6 maanden met een correctie van 50% van de voorgaande stijging. De kans op een dalingsgolf in 2010 van in tijd gemeten rond de 6 maanden en in koers een daling van 38% tot 50% van de voorgaande stijging is dus op basis van deze fractal analyse behoorlijk groot.
De bodem in de AEX werd geplaatst op 194 (9 maart 2009). Als we ervan uitgaan dat de top in de AEX in het 1e kwartaal 2010 ergens ligt tussen de 330 en 350 dan zal vervolgens een daling inzetten tot in het 4e kwartaal van 2010 tot in de range 270-290 (een daling van ruwweg rond de 20% vanaf de top). In het 4e kwartaal kan de AEX dan weer flink stijgen richting 330-350.
Voor alle duidelijkheid wil ik nog vermelden dat de fractalvergelijking 1937-1942 en 2002-2003 vanaf 2011 niet meer in de pas loopt. In de periodevergelijking 1937-1942 krijgen we vanaf 2011 te maken met een dalingsperiode van enkele jaren.
In de periodevergelijking 2002-2004 krijgen we vanaf 2011 een forse stijging. Gezien de lange termijn dalende krachten van de Kitchen en Juglar cycli (zie analyse op pag. 47) en lange termijn Elliott analyse (zie vervolg van deze analyses) ga ik ervan uit dat we in 2011 en 2012 eerder te maken krijgen met een flinke daling en de fractal met de periode 1937-1942 uiteindelijk meer importantie krijgt.
Elliott analyse
Koersen bewegen in golven die meestal te kwalificeren zijn in Elliott golven. Probleem met de Elliott techniek is dat er altijd een aantal varianten mogelijk zijn. Vaak kan dat voor ver-warring zorgen bij korte termijn analyses maar bij langere termijn analyses is Elliott een uitstekend houvast.
Belangrijkste regel is dat een beweging altijd uit minimaal 3 golven bestaat waarbij de mid-delste golf een correctie is. Bestaat een beweging niet uit 3 golven dat zien we 5 golven maar nogmaals altijd minimaal 3 golven. Zijn er dus 3 golven afgerond dan neemt het risico toe voor een trendomkeer van hogere orde hoewel er dus nog steeds en mogelijkheid be-staat van een 4e golf (correctie) gevolgd door een 5e golf.
Iets dergelijks zien we thans in de aandelenmarkten. In de meeste aandelenindices zijn dui-delijk 3 golven waarneembaar vanaf de bodem begin maart 2009. In onderstaande Elliott grafiek van de SPX heb ik die gelabeld als een ABC golf.
Deze ABC is het onderdeel van een intermediate 4 golf waarna in een neerwaartse 5 golf de SPX zal dalen tot minimaal onder de 700. Dit is nog steeds mijn preferente scenario als ik met de Elliott bril op naar de markt kijk.
Er zitten me echter een paar dingen dwars met dit scenario. Allereerst hebben de FED en andere Centrale Banken een duidelijk signaal afgegeven dat men onbeperkt geld zal blijven bij drukken om de huidige economische crisis in de kiem te smoren. Het is naar mijn in-schatting een soort ‘dood of gladiolen’ techniek. We, lees de Banken, moeten wel geld blij-ven drukken anders valt het kapitalistische systeem om. Met een beetje geluk en het aan-wakkeren van inflatie kan wellicht de economische crisis (tijdelijk) worden bezworen.
inflatiescenario gecombineerd met voorgaande cycli- en fractal analyses een variant Elliott golftelling voorstellen.
Het is mogelijk dat de ABC beweging in voorgaande Elliott analyse een A subgolf is ( onge-veer 9 maanden) en dat we in 2010 een correctie B golf gaan zien van ongeonge-veer 6 maan-den en vervolgens weer een stijgingsgolf ( C ) . En dat pas hierna de neerwaartse interme-diate 5 golf zal inzetten. Onderstaande grafiek zal u duidelijk maken wat ik precies bedoel.
boven-Bradley
Het Bradley model is een astrologische manier om voorspellingen te maken voor aande-lenmarkten. Als u meer hierover wilt weten kunt u altijd even ’Googlen’. Onderstaand een voorspelling van draaipunten in de aandelenmarkten in 2010 o.b.v. het Bradley model. Het model voorspelt een belangrijk draaipunt op 1 maart en een volgende belangrijk draai-punt op 10 augustus.
Ook deze Bradley analyse past vrij goed in alle voorgaande analyses die ik hiervoor de re-vue heb laten passeren.
Ik heb u stap voor stap door een aantal analyses meegenomen. Invalshoeken waren Gann, Cycli, Fractals, Elliott en Astrologie. Vrijwel al deze afzonderlijke analyses (bij Elliott uit-gaande van mijn variant) wijzen op een top in de aandelenmarkten in het eerste kwartaal van 2010 gevolgd door een flinke correctie van 20% in een periode van 6 maanden. In het laatste kwartaal van 2010 kan dan weer een flinke stijging inzetten.
In mijn prognose heb ik me beperkt tot de aandelenmarkten. Natuurlijk heb ik ook ideeën of andere beleggingsgroepen. Zonder deze verder te onderbouwen hieronder samenvat-tend mijn conclusies.
Belangrijkste ontwikkeling in 2010 is naar mijn mening een behoorlijke stijging van de ren-te. De FED zal in de loop van dit jaar het discontotarief verhogen. Beleggers zullen hierop anticiperen hetgeen tot gevolg zal hebben dat de Amerikaanse Dollar, vooral in de eerste helft van 2010 verder aan kracht zal winnen.
Verder zal in mijn visie de inflatie dit jaar stijgen waardoor grondstoffen verder oplopen. Ik heb bij grondstoffen in 2010 de voorkeur voor agrarische grondstoffen. De olieprijs is altijd aan veel krachten onderhevig maar technisch is de kans op een stijging redelijk groot. Ook koper heeft volgens mij stijgingspotentieel.
Goud is vrij lastig in te schatten voor dit jaar. Voor de lange termijn zit dit gele metaal be-slist in een uptrend. Echter de stijgende rente die ik verwacht dit jaar zal een koersdruk-kend effect hebben op goud. Meest waarschijnlijk voor dit jaar is een breed consolidatie-patroon tussen de $1000 en $1250. Op langere termijn voorzie ik een flink hogere goud-prijs. Relatief gezien zal zilver het in 2010 beter doen dan goud.
“The problem with fiat money is that it rewards the minority that can handle money,
but fools the generation that has worked and saved money.”Adam Smith
“The most important thing about money is to maintain its stability… You have to choose (as a voter) between trusting to the natural stability of gold and the natural stability and intelligence of the members of the Government. And, with due respect to these
gentlemen, I advise you, as long as the capitalistic system lasts, to vote for gold.” George Bernhard Shaw
“This means, also, that the government must never try to prop up unsound business situations; it must never bail out or lend money to business firms in trouble. Doing this will simply prolong the agony and convert a sharp and quick depression phase into a lingering and chronic disease.”
Ludwig von Mises
"Read, every day, something no one else is reading. Think, every day, something no one else is thinking. Do, every day, something no one else would be silly enough to do. It is bad for the mind to continually be part of unanimity."
Jos Magendans
Sinds 2008 richt Jos zich op het ontwikkelen van een strategie en plan voor day traden.
Jos zit momenteel in het derde schooljaar van de bachelor opleiding Psychologie aan de Universiteit Twente.
Dit jaar was, net zoals 2008, een volatiel jaar voor aandelen. In het begin van het jaar hadden we vooral een volatiele, neerwaart-se beweging totdat de beurzen in begin maart hun dieptepunt vonden. Ondanks dat we per saldo vanaf dat moment zijn geste-gen, was het geen rustige rit. Wat 2010 ons gaat brengen valt elders in dit speciaal rap-port te lezen, maar met een economie die omgegeven is door onzekerheden zal het me verbazen als het geen volatiel jaar wordt.
Baron Rothschild, die veel geld heeft ver-diend met de onzekerheid over de uitkomst van Napoleon’s slag bij Waterloo, schijnt te hebben gezegd: "The time to buy is when there's blood in the streets." Ook andere succesvolle beleggers, met Warren Buffett als beroemdste voorbeeld, hebben ook het belang van contrair beleggen benadrukt.
Of je nu een contraire lange termijn beleg-ger bent of niet, volatiele markten beiden uitzonderlijke kansen: kansen om veel te verdienen als we adequaat reageren, maar
ook de kans op een stevig verlies als we het nalaten om tijdig actie te ondernemen. Zelfs mensen die vooraf al waren uitgestapt zul-len twijfezul-len: is dit hét instapmoment of moet ik nog even blijven wachten? Naast dat volatiele perioden omgeven worden door onzekerheid over de economie en de financiële markten zelf, wordt onze twijfel en onzekerheid nog eens versterkt door de emoties die koersdalingen bij ons oproepen.
De verschillende soorten stress bij beleg-gen.
Er zijn ruwweg twee verschillende manieren om acuut te reageren op een koersdaling: men kan blijven zitten of men kan juist actie-ver te gaan handelen in een poging de actie- ver-liezen ‘snel’ weer goed te maken. Deze soort reactie kennen we ook bij andere acute stressvolle gebeurtenissen, en staat ook wel bekend als de fight or flight respons. Deze reactie op stress heeft naast psychologische gevolgen (rusteloos, gespannen, etc) ook biologische gevolgen, zoals een verhoogde hartslag en bloeddruk, vernauwen van de
wordt deze chronische stress, welke naast schadelijke gevolgen voor onze gezondheid, het ook moeilijker maakt om goede beleg-gingsbeslissingen te maken. Chronische stress wordt gekenmerkt door 3 verschillen-de fasen, te beginnen bij verschillen-de alarmfase waar-in de fight or flight
re-ponse plaatsvindt. In deze fase vindt onze eerste reactie op een stevige koerscorrectie plaats. We beginnen ons zorgen te maken, controleren vaker de koersen van onze posi-ties, en zoeken actiever op internet naar
nieuws wat ons een
beter beeld op de markt kan geven.
Als de oorzaak van de stress aanhoudt, ko-men we in de weerstandsfase. In deze fase
extra energie vrij om de situatie het hoofd te bieden. We besluiten bijvoorbeeld juist niet te gaan kijken naar de recente koersen, en erop te vertrouwen dat we de goede aande-len hebben gekocht. Als onze partner vraagt hoe het met de beleggingen gaat zeggen we snel ‘oh goed hoor’, en beginnen we ergens an-ders over. In deze fase hebben mensen ook de neiging om meer te ro-ken en/of te drinro-ken, en op die manier ontspan-ning te zoeken. En wel-licht dat we in deze fase ook al beginnen te mer-ken dat ons lichaam een beetje uitgeput raakt; we komen moeilijker in slaap, hebben meer moeite met concentreren, en voelen ons meer uitgeput.
enige tijd aanhoudt, lopen we het risico in de uitputtingsfase terecht te komen, waarbij ons lichaam letterlijk is uitgeput. We lopen dan een sterk verhoogde kans op depres-sies, maagzweren, en burn-outs. Dit is ook de fase waarop de meeste beleggers de handdoek in de ring gooien, hun beleggings-rekening sluiten, en zich voornemen ‘nooit meer’ die ‘vervloekte
aa-ndelen’ aan te raken.
Deze negatieve spiraal waar we in kunnen komen door stevige koerscorrec-ties (of door andere stressvolle gebeurtenis-sen) begint bij de eerste stress reactie, de fight or flight respons. En hoewel we stress waarschijnlijk
nooit geheel kunnen verbannen bij beleg-gen, kunnen we wel voorkomen dat deze eerste stressreactie zo uit de hand loopt dat we in de neerwaartse spiraal komen die on-ze gezondheid en beleggingen schaadt. De volgende manieren kunnen helpen om
stress (en soortgelijke emoties als angst en spanning) binnen de perken te houden. Pro-beer meerdere manieren uit, en kijk welke je vindt dat het beste werkt.
1. Reframe de gebeurtenis.
Probeer een stevige koersdaling niet te zien als een gevaar, maar juist als een mooie gelegenheid om te kopen. Kijk dus ac-tief naar mogelijke interes-sante koopjes, en ondanks dat je de beleggingskansen moet zoeken met een zak-lantaarn, ze zijn er wel. Daarnaast bevind je je in goed gezelschap: ook be-roemde beleggers als War-ren Buffett, John Temple-ton en George Soros heb-ben goed kunnen profiteren van enkele con-traire beslissingen.
Naast beleggingskansen kan een stressvolle gebeurtenis ook leerzaam zijn. Als je de
je dan over het hoofd? Hoe kun je je beleg-gingsstrategie aanpassen zodat je in de toe-komst goed kunt omgaan met dergelijke ge-beurtenissen? Neem je misschien niet teveel risico per positie als percentage van je ac-count, of mag het wel iets meer zijn? Ook belangrijk is het om jezelf af te vragen wat deze koersdaling je verteld over de markt. Wat was de consensus van de markt, en wat lijkt de markt nu in te prijzen? Door actief te werken aan je strategie of kennis over de markt krijg je een groter gevoel van compe-tentie, en heb je meer vertrouwen voor de toekomst.
2. Stress en angst zijn anticiperende emo-ties.
Als we ergens over stressen of een bepaalde mate van angst voelen, dan zijn we te druk bezig met wat er op dit moment plaatsvindt, en proberen we allerlei doemscenario’s te anticiperen. Wat als de koersen nog verder
de huidige situatie nog bedreigender maakt. Het gaat dan namelijk niet meer om de koersdaling an sich, maar wat het allemaal zou kunnen betekenen.
Dit anticiperen op doemscenario’s is vooral nuttig als je veel controle ergens over kunt uitoefenen. Realiseer je echter dat je als be-legger maar een minimale invloed op een koersdaling kunt uitoefenen: enkel alleen verkopen bij een koersdaling of (nog) niet. Hanteer dus een langere termijn blik op de markt dan je normaal gesproken bent ge-wend, ook (en misschien wel vooral) als je een korte termijn belegger of handelaar bent. Kijk naar het verleden: hoe vaak zijn dergelijke koersdalingen voorgekomen? En hoe hebben de media toen de situatie be-schreven? Werp ook een blik op de toe-komst: wat is de betekenis van deze koers-daling (of een andere stressvolle gebeurte-nis) over een jaar? Over 5 jaar? Of over 10
Kijk tenslotte ook verder dan de beurs of beleggen, en werp een brede blik op je le-ven. Realiseer je bijvoorbeeld hoe rijk je al bent als je geld overhebt om te beleggen, hoe gezond je bent, of hoeveel plezier je aan andere belangrijke dingen (zoals familie en vrienden) ontleent. Is het in die context dan nodig om in paniek te
raken om een (relatief) kleine be-legging?
3. Kijk naar de big picture.
Een belangrijk gevolg van de fight or flight respons is dat we een
korte termijn blik krijgen op gebeurtenissen, waarbij we vooral aandacht hebben voor wat er elke minuut gebeurd. Logisch, want als je een echt levensbedreigende situatie meemaakt zoals een brand of oog in oog staan met een roofdier zijn langere termijn dingen, zoals waar de vakantie volgend jaar heen gaat, geheel niet belangrijk. Een
beleg-loren zal veel nieuws lezen op internet en veelvuldig de koersen controleren. Dit kan ons een comfortabele illusie van controle geven omdat we het idee hebben er vlak op te zitten, en dus vast wel betere prestaties zullen behalen. Helaas heeft het vaak juist een tegenovergesteld effect: we beginnen teveel te handelen, willen eerdere verlie-zen snel goedmaken, denken minder goed na over transacties, en onze beleggings-strategie volgen we al geheel niet meer.
Herinner je jezelf daarom aan je lange termijn doelen: waar-om ben je begonnen met beleggen? Vast niet om gestrest de hele dag achter de pc te zitten, hopend om met veel korte transac-ties snel je verliezen weer goed te maken. Kijk ook naar de redenen achter je beleg-gingsstrategie: waarom heb je deze aanpak gekozen? Wat zijn de resultaten ervan op de lange termijn? Mocht je hebben genoteerd
