De invloed van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap op het temperament van het kind

17 

Loading....

Loading....

Loading....

Loading....

Loading....

Full text

(1)

FACULTEIT DER SOCIALE WETENSCHAPPEN

De invloed van een stressvolle

gebeurtenis tijdens de zwangerschap

op het temperament van het kind

Pedagogische Wetenschappen

Bachelorscriptie

Anouk Freund 1035533

Begeleiders: mw. Dr. E. Platje, H. Smaling, Msc.

Universiteit Leiden, afdeling Orthopedagogiek, Een Goed Begin

(2)

De invloed van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap op het temperament van het kind A.C. Freund

Samenvatting

Een problematisch temperament, verhoogde negatieve emotionaliteit en verminderde

zelfregulatie, van een kind kan leiden tot gedragsproblemen en negatief ouderschap. Meer

kennis over risicofactoren is nodig, daarom richtte het huidige onderzoek zich op prenatale

stress als risicofactor voor een problematisch temperament bij het kind.

Het doel was te bepalen of prenatale stress samenhangt met negatieve emotionaliteit

en zelfregulatie van het kind. Op de Vragenlijst Recente Gebeurtenissen rapporteerden 78

(59%) moeders, met een gemiddelde leeftijd van 22.46 (SD = 2.26) jaar, geen stress. Hun

kinderen, 41 (62%) jongens en 25 (38%) meisjes, hadden een gemiddelde leeftijd van 5.97

(SD = 0.43) maanden. Vijfenvijftig (41%) moeders, met een gemiddelde leeftijd van 22.22

(SD = 2.29) jaar, rapporteerden stress. Hun kinderen, 22 (45%) jongens en 27 (55%) meisjes,

hadden een gemiddelde leeftijd van 5.98 (SD = 0.44) maanden. Negatieve emotionaliteit en

zelfregulatie werden onderzocht met de Infant Behavior Questionnaire – Revised.

Een trend van verhoogde negatieve emotionaliteit van het kind bij prenatale stress

werd gevonden (t(81.89) = 1.90, p = .061) bij de groep zonder stress (M = 2.47, SD = 0.64) en

met stress (M = 2.74, SD = 0.82). Voor zelfregulatie werd geen verband gevonden (t(107) =

0.92, p = .361) bij de groep zonder stress (M = 5.24, SD = 0.61) en met stress (M = 5.14, SD =

0.59).

Prenatale stress is een risicofactor voor verhoogde negatieve emotionaliteit bij het kind

en mogelijk stimuleert dit later verminderde zelfregulatie. Om negatieve gevolgen te

(3)

De invloed van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap op het temperament van het kind A.C. Freund

Inleiding

Op een avond wil een moeder samen met haar kind een spelletje spelen, voordat zij haar kind

naar bed brengt. Het kind wil echter nog televisie kijken en pakt al snel de afstandsbediening.

Wanneer de moeder vertelt dat dit niet de bedoeling is, raakt het kind overstuur. Het kind is

ontroostbaar en uiteindelijk belooft de moeder uit wanhoop dat haar kind, nadat zij eerst

samen een spelletje hebben gespeeld, even televisie mag kijken. Het kind blijft echter

ontroostbaar: hij blijft gedurende langere tijd huilen. Wanneer de moeder probeert het

spelletje te spelen, raakt het kind steeds afgeleid door de afstandsbediening. Na vele pogingen

gaat de moeder overstag en mag het kind televisie kijken.

De ontroostbaarheid van dit kind is een indicator van een problematisch temperament.

Temperament wordt namelijk beoordeeld op het gebied van emotionaliteit en zelfregulatie.

Wanneer er een verhoogde negatieve emotionaliteit of een verminderde zelfregulatie wordt

ervaren, valt er te spreken van een problematisch temperament (Gartstein & Rothbart, 2003).

Een problematisch temperament heeft verschillende negatieve gevolgen voor het kind.

Het kan bijvoorbeeld leiden tot stoornissen wanneer het kind ouder wordt, zoals een

angststoornis (Boschloo, Vogelzangs, Van Den Brink, Smit, Beekman & Penninx, 2013;

Haycraft, Farrow, Meyer, Powell & Blissett, 2011). Een verhoogde negatieve emotionaliteit

en verminderde zelfregulatie leidt tevens tot slaapproblemen. Zo kan het langer duren voordat

iemand in slaapt valt en wordt iemand met een dergelijk temperament vaker wakker in de

nacht (Ottoni, Lorenzi & Lara, 2010). Daarnaast kan verhoogde negatieve emotionaliteit in de

kindertijd de ontwikkeling van de zelfregulatie van het kind verstoren. Deze verminderde

zelfregulatie van het kind kan ook weer leiden tot een meer negatief ouderschap. Tot slot leidt

negatief ouderschap tot meer gedragsproblemen bij kinderen (Bridgett et al., 2009).

Een problematisch temperament heeft ook negatieve gevolgen voor de ouders. Niet

alleen leidt het tot een meer negatief ouderschap, ook kan het leiden tot meer stress bij de

moeder (Bridgett et al., 2009; Pesonen, Räikkönen, Heinonen, Komsi, Järvenpää &

Strandberg, 2008). Een problematisch temperament is ook een risicofactor voor meer stress

tijdens het ouderschap (Gray, Edwards, O’Callaghan, Cuskelly & Gibbons, 2013). Zeker in

combinatie met een depressie van de moeder, wat ook gerelateerd is aan een problematisch

temperament van een kind, is het een belangrijke risicofactor voor stress tijdens het

ouderschap (Gray, Edwards, O’Callaghan, Cuskelly & Gibbons, 2013; Tikotzky, Chambers,

Gaylor & Manber, 2010).

Een belangrijke risicofactor voor een problematisch temperament van het kind is stress

(4)

De invloed van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap op het temperament van het kind A.C. Freund

stressvolle gebeurtenis ervaart, voorspelt dit een vergrote negatieve affectiviteit bij het kind

gedurende de gehele kindertijd (Pesonen et al., 2008).

Prenatale stress bij de moeder kan leiden tot onder andere vroeggeboorte, een

ontwikkelingsachterstand bij kinderen en een verhoogd risico op ziektes in de vroege

kindertijd (Dunkel Schetter & Tanner, 2012; Beijers, Jansen, Riksen-Walraven & De Weerth,

2010). Met name prenatale psychosociale stress komt veel voor en is tevens een risicofactor

voor vroeggeboorte en een laag geboortegewicht (Woods, Melville, Guo, Fan & Gavin,

2010). Tot slot blijkt dat vrouwen die tijdens de zwangerschap stress ervaren, meer risico

lopen op een verminderde kwaliteit van het ouderschap. Ook zijn er relaties met temperament

aangetoond, zo leidt stress tijdens de zwangerschap tot meer angst wanneer het kind ouder

wordt (Beijers, Jansen, Riksen-Walraven & De Weerth, 2010; Davis & Sandman, 2012).

Het blijkt dus dat een problematisch temperament voor problemen kan zorgen bij

zowel het kind zelf als de ouders. Om meer inzicht te krijgen in stress als risicofactor voor een

problematisch temperament, richt dit onderzoek zich op de hoofdvraag: hoe verschilt het

temperament van kinderen van moeders die stress hebben ervaren tijdens de zwangerschap,

van kinderen van moeders die geen stress hebben ervaren tijdens de zwangerschap? Dit

verschil wordt onderzocht op het gebied van twee factoren van temperament: negatieve

emotionaliteit en zelfregulatie. Er wordt een samenhang verwacht tussen het meemaken van

een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap en een verhoogde negatieve

(5)

De invloed van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap op het temperament van het kind A.C. Freund

Methode

Een Goed Begin

Dit onderzoek maakt deel uit van het onderzoek Een Goed Begin. Deze overkoepelende

studie is goedgekeurd door de Commissie Ethiek van de Faculteit der Sociale Wetenschappen

en de Medische Ethische Toetsingscommissie van de Universiteit Leiden. Het doel van Een

Goed Begin is te bepalen wat zorgt voor een goede start voor moeder en kind, om op die

manier een optimale ontwikkeling van het kind te stimuleren. De data van Een Goed Begin

wordt verzameld op vijf meetmomenten gedurende de zwangerschap en de eerste twee

levensjaren van het kind. Meetmoment 1 vindt plaats tijdens de zwangerschap. Deze meting

wordt gedaan bij de moeder thuis en bij voorkeur wanneer de moeder 27 weken zwanger is.

Meetmoment 2 vindt plaats als het kind zes maanden oud is, ook bij de moeder thuis.

Meetmoment 3 wordt gehouden op het Babylab van de Universiteit Leiden, het kind is dan

twaalf maanden oud. Meetmoment 4 vindt bij de moeder thuis plaats wanneer het kind twintig

maanden oud is. De laatste afspraak, meetmoment 5, wordt ten slotte uitgevoerd op het

Babylab. Het kind is dan tweeënhalf jaar oud. Voor het huidige onderzoek werd

gebruikgemaakt van de data verkregen op meetmoment 1 en meetmoment 2.

Het databestand van het huidige onderzoek bestond uit 133 moeders. Deze moeders

kwamen uit het databestand van Een Goed Begin, dat bestaat uit 202 moeders en nog altijd

wordt uitgebreid. Voor inclusie moesten de moeders tussen de 16 en 26 jaar oud zijn, bij

voorkeur 27 weken zwanger zijn van hun eerste kind (M = 29.39, SD = 3.48) en de

Nederlandse taal goed beheersen. Ook mochten er geen fysieke beperkingen bekend zijn bij

het kind. In het huidige onderzoek werden voor de T-toets 33 vrouwen geëxcludeerd, omdat

bij hen meetmoment 2 nog niet had plaatsgevonden of omdat de data miste. Bij 21 van deze

33 vrouwen was het kind nog niet geboren of was de data nog niet geregistreerd in het

databestand. Bij de andere 12 vrouwen was het kind al wel geboren, maar ontbrak de

benodigde data van meetmoment 2. Mogelijke verklaringen zijn dat de moeders besloten

hadden te stoppen met deelname aan het onderzoek of dat de onderzoekers van Een Goed

Begin de data nog niet hadden ingevoerd. De gemiddelde leeftijd van de moeders was ten

tijde van meetmoment 1 22.24 jaar (SD = 2.34). De moeders kwamen voornamelijk uit de

Randstad. De kinderen, 66 jongens en 56 meisjes, hadden een gemiddelde leeftijd van 5.98

maanden ten tijde van meetmoment 2 (SD = 0.48) en hadden een gemiddeld geboortegewicht

van 3391.30 gram (SD = 530.40). Bij één kind was het geboortegewicht en de leeftijd ten tijde

(6)

De invloed van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap op het temperament van het kind A.C. Freund

De moeders werden geworven via bijvoorbeeld verloskundigenpraktijken, scholen,

kraambeurzen of mond-tot-mondreclame. Na aanmelding werd door het onderzoeksteam een

afspraak gemaakt voor het eerste meetmoment, dat plaatsvond bij de moeder thuis. De

moeder was dan bij voorkeur 27 weken zwanger. Tijdens het eerste huisbezoek, dat ongeveer

2 tot 2,5 uur duurde, waren twee onderzoekers, de moeder en eventueel haar partner

aanwezig. Na een algemene introductie werd het Pregnancy Interview, de Aanstaande Moeder

en de MINI plus afgenomen, wat ongeveer 1,5 uur duurde. Vervolgens vulde de moeder vijf

vragenlijsten in. Een zestal vragenlijsten werd achtergelaten voor de moeder en indien van

toepassing werden vier vragenlijsten voor haar partner achtergelaten. Eén van de vragenlijsten

die werd achtergelaten voor de moeder was de Vragenlijst Recente Gebeurtenissen (List of

Threatening Experiences (LTE-Q); Brugha, 1985). Ook tijdens het tweede huisbezoek, dat

ongeveer 2,5 uur duurde, waren twee onderzoekers, de moeder en eventueel haar partner

aanwezig. Gedurende dit huisbezoek, dat plaatsvond bij de moeder thuis, werden

verschillende taken met het kind gedaan en vulde de moeder ook weer enkele vragenlijsten in,

waaronder de verkorte versie van de Infant Behavior Questionnaire – Revised(IBQ-R;

Gartstein & Rothbart, 2003).

Instrumenten

Om te bepalen of er sprake was geweest van een gebeurtenis tijdens de zwangerschap die de

moeder als stressvol had ervaren, werd er gebruikgemaakt van de verkorte versie van de

Vragenlijst Recente Gebeurtenissen (LTE-Q; Brugha, 1985). Bij deze vragenlijst, afgenomen

op meetmoment 1, kreeg de moeder twaalf mogelijke stressvolle gebeurtenissen voorgelegd,

waarna zij moest aankruisen of ze een dergelijke situatie in het afgelopen jaar had

meegemaakt en in welke mate zij dit als stressvol had ervaren. Dit gebeurde op een

drie-puntsschaal, waarbij 1 niet verontrustend betekende en 3 erg verontrustend.Er kon een

moeder bijvoorbeeld gevraagd worden of zij een ongeluk had meegemaakt in het afgelopen

jaar. Indien zij een ongeluk had meegemaakt, werd haar gevraagd in te vullen wat dit voor een

impact op haar had. De interne consistentie van de LTE-Q werd bepaald met Cronbach’s

Alpha, welke een waarde aangaf van .60.

Om het temperament van het kind te bepalen, werd de verkorte versie van de Infant

Behavior Questionnaire – Revised gebruikt (IBQ-R; Gartstein & Rothbart, 2003). Deze

vragenlijst werd op meetmoment 2 door de moeder ingevuld. Met behulp van een

zeven-puntsschaal werd gemeten hoe vaak bepaald gedrag voorkwam, variërend van nooit tot altijd.

(7)

De invloed van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap op het temperament van het kind A.C. Freund

kon bijvoorbeeld gevraagd worden of zij het kind vaak ontroostbaar vond, waarop zij dus kon

antwoorden variërend van 0 (nooit) tot 7 (altijd). Met deze vragen werd bij het coderen van de

vragenlijst een indeling gemaakt aan de hand van twee subschalen van temperament, namelijk

negatieve emotionaliteit en zelfregulatie. Zo werden de gemiddelde scores op negatieve

emotionaliteit en zelfregulatie berekend. Tot slot waren er ook enkele vragen (reverse items),

waarbij tijdens het coderen van de data de zeven-puntsschaal werd omgedraaid. Ook van dit

instrument werd de interne consistentie bepaald met Cronbach’s Alpha, welke een waarde

aangaf van .65.

Analyse

Het doel van het huidige onderzoek was te bepalen of het wel of niet ervaren van een

stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap samenhangt met een verschil in temperament

bij het kind. Dit werd onderzocht op twee subschalen van temperament, namelijk negatieve

emotionaliteit en zelfregulatie. Als nulhypothese werd gesteld dat het ervaren van een

stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap niet leidt tot een significant verschil in

negatieve emotionaliteit en zelfregulatie van het kind. De alternatieve hypothese was dat het

ervaren van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap leidt tot een significant

verschil in negatieve emotionaliteit en zelfregulatie van het kind.Allereerst werd er bepaald

of er sprake was geweest van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap, dit

gebeurde aan de hand van de scores van de LTE-Q, waarmee er twee groepen werden

gevormd; een groep waarbij er geen sprake was geweest van een stressvolle gebeurtenis

tijdens de zwangerschap, werd vergeleken met een groep waarbij wel sprake was geweest van

een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap. Wanneer de moeder op alle vragen van

de LTE-Q kleiner dan of gelijk aan 3 scoorde, dan had zij geen stressvolle gebeurtenis tijdens

de zwangerschap ervaren. Had zij op minimaal één van de vragen een 3 gescoord, dan had zij

een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap ervaren. Om de groepen te creëren werd

de nieuwe variabele stressindeling gecreëerd.

De volgende stap was het hercoderen van de vragen totdat deze alle in dezelfde

richting wezen.

Vervolgens werd er per ingevulde vragenlijst een gemiddelde van de IBQ-R scores op

de subschaal negatieve emotionaliteit en een gemiddelde van de IBQ-R scores op de

subschaal zelfregulatie berekend. Als de moeder één van de vragen op de IBQ-R niet had

ingevuld, telden de andere scores nog wel mee. Het maximum aantal missende vragen op één

(8)

De invloed van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap op het temperament van het kind A.C. Freund

Hierna werd gecontroleerd of de gemiddelde scores van negatieve emotionaliteit en

zelfregulatie normaal verdeeld waren binnen de groepen gemaakt met de stressindeling. Dit

gebeurde met behulp van een histogram met curve van normaliteit, waarbij er werd gekeken

of er geen uitbijters aanwezig waren. Tevens werd er gecontroleerd of er sprake was van

gelijkheid van varianties met behulp van een Levene´s toets.

Tot slot werden er T-toetsen voor onafhankelijke steekproeven gebruikt om de

gemiddelde scores te vergelijken. Bij zowel negatieve emotionaliteit als zelfregulatie werd er

vergeleken of de groep die stress had ervaren gemiddeld significant hoger of lager had

gescoord dan de groep die geen stress had ervaren tijdens de zwangerschap. Als afhankelijke

variabele werd in de eerste T-toets de gemiddelde score op negatieve emotionaliteit

gehanteerd, in de tweede T-toets was dit zelfregulatie. De onafhankelijke variabele was

stressindeling. Er werd tweezijdig getoetst met α < 0.05 en alle analyses werden uitgevoerd

(9)

De invloed van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap op het temperament van het kind A.C. Freund

Resultaten

Descriptieve statistiek

In tabel 1 is te zien dat van de 133 vrouwen 78 vrouwen (59%) in de groep werden geplaatst

die geen stress had ervaren tijdens de zwangerschap en 55 vrouwen (41%) geplaatst werden in

de groep die wel stress had ervaren tijdens de zwangerschap.

In zowel de groep waarbij er geen sprake was van een stressvolle gebeurtenis tijdens

de zwangerschap, als de groep waarbij er wel sprake was van een stressvolle gebeurtenis

tijdens de zwangerschap, viel er te spreken van een normaalverdeling in de scores van

negatieve emotionaliteit en de scores van zelfregulatie. Om te bepalen of er sprake was van

gelijkheid van varianties tussen beide groepen, werd er bij elke T-toets een Levene’s toets

uitgevoerd. Er was geen sprake van gelijkheid van varianties bij de T-toets voor de variabele

negatieve emotionaliteit (F = 4.26, p = .042). Bij de T-toets voor de variabele zelfregulatie

was er wel sprake van gelijkheid van varianties (F = 0.22, p = .643).

Tabel 1 -

Achtergrondkenmerken

Geen stressvolle gebeurtenis tijdens zwangerschap (N = 78)

Wel een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap (N = 55)

Leeftijd moeder in

jaren 22.46 (2.26) 22.22 (2.29)

t(131) = 0.61, p = .545

Leeftijd kind in

maanden 5.97 (0.43) 5.98 (0.44)

t(112) = -0.12, p = .908

Jongens 41 (62%) 22 (45%)

Meisjes 25 (38%) 27 (55%)

2

(1, N = 115) = 3.37, p = .066

Geboortegewicht in

gram 3441.88 (522.23) 3339.58 (562.36)

t (131) = 1.08, p = .283

Waardes zijn N (%) of

gemiddelde (SD).

Negatieve emotionaliteit

Allereerst werd de T-toets uitgevoerd voor de variabele negatieve emotionaliteit. In tabel 2 is

te zien dat er een trend in de richting van significantie aanwezig bleek te zijn tussen de groep

zonder een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap en de groep met een stressvolle

(10)

De invloed van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap op het temperament van het kind A.C. Freund

Zelfregulatie

Vervolgens werd de T-toets uitgevoerd voor de variabele zelfregulatie. Hier bleek sprake te

zijn van gelijkheid in varianties (p > .05). In tabel 2 is te zien dat er geen significant verschil

aanwezig bleek te zijn tussen de groep zonder een stressvolle gebeurtenis tijdens de

zwangerschap en de groep met een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap in

gemiddelde scores op de IBQ-R.

Tabel 2 – Vergelijking gemiddelde scores

Zonder stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap

Met stressvolle gebeurtenis tijdens de

zwangerschap T-toets

Negatieve emotionaliteit 2.47 (0.64) 2.74 (0.82)

t(81.89) = -1.90, p = .061

Zelfregulatie 5.24 (0.61) 5.14 (0.59)

t(107) = 0.92, p = .361

(11)

De invloed van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap op het temperament van het kind A.C. Freund

Discussie

Het doel van het huidige onderzoek was te bepalen of het ervaren van een stressvolle

gebeurtenis tijdens de zwangerschap samenhangt met een verschil in temperament bij het

kind. Dit werd onderzocht op twee subschalen van temperament, namelijk negatieve

emotionaliteit en zelfregulatie. Deze subschalen van temperament werden onderzocht

wanneer het kind ongeveer zes maanden oud was. Zoals uit de resultaten viel af te leiden, is er

een trend gevonden in de richting van een verhoogde negatieve emotionaliteit bij het kind bij

het ervaren van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap. Er is geen verband

gevonden tussen het ervaren van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap en een

verminderde zelfregulatie.

Er kan verklaard worden waarom er een trend is gevonden in de richting van een

verhoogde negatieve emotionaliteit bij het kind bij het ervaren van een stressvolle gebeurtenis

tijdens de zwangerschap. De trend is in overeenstemming met voorgaande literatuur. In het

onderzoek van Davis en Sandman (2012) werd gevonden dat stress tijdens de zwangerschap

leidt tot meer angst bij het kind. In het huidige onderzoek wordt angst bij het kind gerekend

als subschaal van negatieve emotionaliteit. Tussen prenatale stress en angst werd dus al eerder

een verband gevonden, maar dit verband is in het huidige onderzoek zwakker doordat het

concept werd verbreed naar negatieve emotionaliteit. Om het zwakker worden van dit verband

te kunnen verklaren, is onderzoek nodig naar andere subschalen van negatieve emotionaliteit,

zoals naar het vermogen van een kind om te herstellen van een stressvolle gebeurtenis of de

mate van bedroefdheid van een kind. Met dergelijk onderzoek zou bekend kunnen worden bij

welke subschaal van negatieve emotionaliteit er juist geen verband is met prenatale stress.

Door dit te onderzoeken kan begrepen worden waarom er in het huidige onderzoek een trend

is gevonden in de richting van een verhoogde negatieve emotionaliteit bij het kind bij het

ervaren van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap, maar ook waarom deze

zwakker is dan het verband tussen prenatale stress en angst bij het kind. Een dergelijk

onderzoek is nog niet uitgevoerd.

Ook kan verklaard worden waarom er geen verband is gevonden tussen het ervaren

van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap en een verminderde zelfregulatie van

het kind. Dit verband is in het huidige onderzoek mogelijk niet gevonden, doordat het kind

nog te jong van leeftijd is. Er zijn geen eerdere onderzoeken bekend waarin een verband

tussen prenatale stress en verminderde zelfregulatie bij het kind gevonden is. Wel is gevonden

dat zelfregulatie bij een kind zich later begint te ontwikkelen dan negatieve emotionaliteit en

(12)

De invloed van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap op het temperament van het kind A.C. Freund

Daarnaast kan verhoogde negatieve emotionaliteit bij het kind ertoe leiden dat het kind ook

verminderde zelfregulatie ontwikkelt naarmate het kind ouder wordt (Bridgett et al., 2009).

Wanneer een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap wordt ervaren, is de

verwachting dus dat het kind verminderde zelfregulatie ontwikkelt wanneer hij of zij ouder is

dan zes maanden.

Het huidige onderzoek hield er goed rekening mee dat temperament niet als één begrip

gezien kan worden. Een problematisch temperament van het kind valt te definiëren als een

verhoogde negatieve emotionaliteit en/of een verminderde zelfregulatie van het kind. Deze

twee subschalen werden apart onderzocht. Daarnaast draagt het huidige onderzoek bij aan de

bestaande literatuur over de risicofactoren van het problematisch temperament bij een kind en

dan met name op het gebied van negatieve emotionaliteit en zelfregulatie. Het is bekend dat

een problematisch temperament bij een kind nadelige gevolgen kan hebben voor zowel kind

als ouder en met de bevindingen van het huidige onderzoek is nu bekend dat prenatale stress

als mogelijke risicofactor benaderd moet worden voor zowel verhoogde negatieve

emotionaliteit als verminderde zelfregulatie van het kind.

Het huidige onderzoek draagt dus bij aan de bestaande literatuur over de risicofactoren

van het problematisch temperament bij een kind, met name op het gebied van negatieve

emotionaliteit. De resultaten laten zien dat het van belang is om met name negatieve

emotionaliteit nader te onderzoeken. De wetenschap kan nu gerichter onderzoek doen naar de

risicofactoren voor een problematisch temperament bij een kind, door bijvoorbeeld de invloed

van stressvolle gebeurtenissen tijdens de zwangerschap op de verschillende subschalen van

negatieve emotionaliteit, namelijk angst, stress, het vermogen te herstellen na een stressvolle

gebeurtenis en de mate van bedroefdheid van het kind, te onderzoeken. Daarnaast is nu

bekend dat er geen verband is tussen het ervaren van een stressvolle gebeurtenis tijdens de

zwangerschap en een verminderde zelfregulatie van het kind op een leeftijd van zes maanden.

In combinatie met voorgaande literatuur waaruit blijkt dat zelfregulatie tot zeker in de

schoolleeftijd doorontwikkelt, zou er nu een vervolgonderzoek opgesteld kunnen worden

waarin de zelfregulatie van het kind nogmaals wordt onderzocht, maar dan op latere leeftijd

(Gartstein & Rothbart, 2003).

Het huidige onderzoek draagt daarnaast ook bij aan de praktijk. Allereerst kan er

wellicht preventief ingegrepen worden, wanneer blijkt dat de moeder een vergroot risico loopt

op het stressvol ervaren van een gebeurtenis tijdens de zwangerschap. Wanneer de moeder al

een stressvolle gebeurtenis heeft ervaren, zou er mogelijk begeleiding kunnen worden

(13)

De invloed van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap op het temperament van het kind A.C. Freund

plaatsvinden om zo te voorkomen dat het kind mogelijk meer risico loopt op verhoogde

negatieve emotionaliteit. Ook kan het huidige onderzoek bijdragen aan de praktijk doordat er

nu een mogelijke verklaring te geven is over waarom het kind een verhoogde negatieve

emotionaliteit heeft. Weten waarom er bij het kind sprake is van verhoogde negatieve

emotionaliteit kan helpen bij het begrip van de ouders voor de situatie, maar ook kan het

helpen een beter passende interventie op te zetten door bijvoorbeeld de stress van de moeder

te verminderen tijdens het ouderschap, maar ook tijdens eventuele volgende

zwangerschappen. Daarnaast kan, indien er een verhoogde negatieve emotionaliteit wordt

waargenomen, de zelfregulatie van het kind in de gaten gehouden worden om te voorkomen

dat de verhoogde negatieve emotionaliteit de zelfregulatie van het kind beïnvloedt.

Het overkoepelende onderzoek, Een Goed Begin, draagt ook bij aan de wetenschap en

de praktijk. Niet alleen draagt het bij aan literatuur bekend over mogelijke risicofactoren voor

moeder en kind tijdens en na de zwangerschap, maar ook draagt het bij aan een goed begin

van het moederschap. Een Goed Begin biedt moeders met name emotionele ondersteuning bij

het aanstaande ouderschap, doordat de medewerkers van Een Goed Begin de moeders spreken

tijdens de zwangerschap en eventuele vragen kunnen beantwoorden. Een mogelijkheid is dat

de moeders hierdoor al minder stress ervaren gedurende de zwangerschap. Zoals uit het

huidige onderzoek blijkt, zou het niet ervaren van stress mogelijk kunnen leiden tot een

verminderde negatieve emotionaliteit. Op deze manier werkt Een Goed Begin bij een klein

aantal vrouwen als een interventie.

Uit voorgaande onderzoeken kwam het ouderschap naar voren. Zo kan een moeilijk

temperament van een kind leiden tot negatiever ouderschap en vervolgens kan het negatief

ouderschap leiden tot meer gedragsproblemen bij kinderen (Bridgett et al., 2009). Daarnaast

kan een problematisch temperament bij een kind leiden tot meer stress tijdens het ouderschap

(Gray, Edwards, O’Callaghan, Cuskelly & Gibbons, 2013). In combinatie met een depressie

van de moeder, wat ook in verband ligt met een problematisch temperament van het kind, is

een problematisch temperament bij een kind zeker een risicofactor voor stress tijdens het

ouderschap (Gray, Edwards, O’Callaghan, Cuskelly & Gibbons, 2013; Tikotzky, Chambers,

Gaylor & Manber, 2010). Hoe het ouderschap samenhangt met prenatale stress en verhoogde

negatieve emotionaliteit en verminderde zelfregulatie is interessant om nog te onderzoeken.

De verwachting is dat negatief ouderschap samenhangt met verhoogde negatieve

emotionaliteit en verminderde zelfregulatie van het kind. Een specifiek punt van onderzoeken

zou hierbij de stress van de moeder tijdens het ouderschap kunnen zijn, met de vraag of dit

(14)

De invloed van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap op het temperament van het kind A.C. Freund

emotionaliteit en zelfregulatie van het kind beïnvloedt. Daarnaast wekt het geboortegewicht

van de kinderen ook de interesse. Uit het onderzoek van Woods, Melville, Guo, Fan & Gavin

(2010) blijkt dat stress tijdens de zwangerschap kan leiden tot een laag geboortegewicht. Uit

het huidige onderzoek kwam echter geen verband naar voren tussen het ervaren van een

stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap en het geboortegewicht van het kind. Bij een

vervolgonderzoek kan onderzocht worden wat ertoe heeft geleid dat er geen verband is

gevonden tussen deze twee factoren. Het geboortegewicht van het kind en het ouderschap zijn

factoren die bij vervolgonderzoek betrokken kunnen worden, om zo een bredere visie te

krijgen op de samenhang tussen stressvolle gebeurtenissen tijdens de zwangerschap en de

negatieve emotionaliteit en verminderde zelfregulatie van het kind.

Een punt van verbetering bij dit onderzoek is allereerst de grootte van de steekproef (N

= 133). De steekproef was redelijk groot, maar na de stressindeling bleven er twee kleinere

groepen over. Voor volgend onderzoek zou het wenselijk zijn in beide groepen meer

participanten te hebben. Een ander punt van verbetering is de periode waarover het huidige

onderzoek loopt. Dit was een vrij korte periode, namelijk vanaf de 27e week van de

zwangerschap tot het moment dat het kind ongeveer zes maanden oud was. Om dit te

verbeteren zou bij een volgend onderzoek een extra moment van onderzoeken toegevoegd

kunnen worden bij het vergelijken van het wel of niet hebben ervaren van een stressvolle

gebeurtenis tijdens de zwangerschap op het gebied van negatieve emotionaliteit en

zelfregulatie van het kind. Tijdens deze extra meting wordt nogmaals de negatieve

emotionaliteit en de zelfregulatie van het kind onderzocht, maar nu op het moment dat het

kind ongeveer twaalf maanden oud is. Op deze manier worden de verbanden tussen prenatale

stress en verhoogde negatieve emotionaliteit en verminderde zelfregulatie bij het kind later in

de ontwikkeling van het kind nogmaals onderzocht. Naast deze extra meting zou het goed zijn

wanneer een kind bij een vervolgonderzoek nogmaals onderzocht wordt ten tijde van de

schoolleeftijd. Zelfregulatie ontwikkelt tot deze leeftijd door en deze ontwikkeling wordt ook

beïnvloed door een verhoogde negatieve emotionaliteit. De verwachting is dat er op deze

leeftijd een verband naar voren komt tussen prenatale stress en verminderde zelfregulatie. Een

ander punt van verbetering van het huidige onderzoek zou zijn als er wordt gekeken naar de

eerder genoemde extra variabelen zoals negatief ouderschap, geboortegewicht van het kind en

de sociaal-economische status van de moeder. Een bredere visie is wenselijk om een zo goed

mogelijk inzicht te krijgen in de risicofactoren voor verhoogde negatieve emotionaliteit en

verminderde zelfregulatie van het kind. Tot slot is een punt van discussie van het huidige

(15)

De invloed van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap op het temperament van het kind A.C. Freund

gebeurtenis tijdens de zwangerschap en haar mening over het gedrag van het kind. Het

huidige onderzoek is subjectief, omdat zowel de LTE-Q als de IBQ-R door de moeder werden

ingevuld. De mening van de moeder droeg zeker bij aan het huidige onderzoek, doordat zo

bijvoorbeeld de impact die de stressvolle gebeurtenis op de moeder heeft gehad kon worden

bepaald. Om deze data nog aan te vullen zou bij vervolgonderzoek de onderzoeker

bijvoorbeeld de emotieregulatie van de moeder en het gedrag van het kind kunnen observeren.

Deze aanvulling zou het vervolgonderzoek wellicht objectiever maken.

Concluderend draagt het huidige onderzoek zowel bij aan de wetenschap, als aan de

praktijk. Voor de wetenschap weten we nu dat een stressvolle gebeurtenis tijdens de

zwangerschap mogelijk leidt tot een verhoogde negatieve emotionaliteit bij het kind. Naar

verwachting leidt dit ook tot een verminderde zelfregulatie bij het kind, maar dit zou op een

latere leeftijd onderzocht moeten worden. Dit betekent dat er nu meer kennis beschikbaar is

over de risicofactoren voor een problematisch temperament bij een kind, maar voor beide

bevindingen is vervolgonderzoek nog wel nodig. Voor de praktijk weten we nu dat vrouwen

die een stressvolle gebeurtenis hebben meegemaakt tijdens de zwangerschap, mogelijk meer

risico lopen op een kind met een verhoogde negatieve emotionaliteit en een verminderde

zelfregulatie. Dit kan mogelijk helpen bij het bieden van de juiste interventie en bij het begrip

van de ouders voor de situatie. Kortom, voor zowel de wetenschap als voor de praktijk is

(16)

De invloed van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap op het temperament van het kind A.C. Freund

Literatuurlijst

Beijers, R., Jansen, J., Riksen-Walraven, M., & De Weerth, C. (2010). Maternal Prenatal

Anxiety and Stress Predict Infant Illnesses and Health Complaints. Pediatrics, 126 (2),

401-410. doi: 10.1542/peds.2009-3226

Boschloo, L., Vogelzangs, N., Van Den Brink, W., Smit, J. H., Beekman, A. T. F., &

Penninx, B. W. J. H. (2012). The role of negative emotionality and impulsivity in

depressive/anxiety disorders and alcohol dependence. Psychological Medicine, 43 (6),

1241-1253. doi: 10.1017/S0033291712002152

Bridgett, D. J., Gartstein, M. A., Putnam, S. P., McKay, T., Iddins, E., Robertson, C.,

Ramsay, K. & Rittmueller, A. (2009). Maternal and contextual influences and the

effect of temperament development during infancy on parenting in toddlerhood. Infant

Behavior and Development, 32, 103-116. doi: 10.1016/j.infbeh.2008.10.007

Brugha, T. S., Bebbington, P. E., Tennant, C. & Hurry, J. (1985). The List of Threatening

Experiences: a subset of 12 life event categories with considerable long-term

contextual threat. Psychological Medicine, 15, 189-194. Verkregen van

http://hdl.handle.net/2381/261

Davis, E. P. & Sandman, C. A. (2012). Prenatal psychobiological predictors of anxiety risk in

preadolescent children. Psychoneuroendocrinology, 37, 1224-1233. doi:

10.1016/j.psyneuen.2011.12.016

Dunkel Schetter, C. & Tanner, L. (2012). Anxiety, depression and stress in pregnancy:

implications for mothers, children, research and practice. CurrOpin Psychiatry, 25,

141-148. doi: 10.1097/YCO.0b013e3283503680

Gartstein, M. A. & Rothbart, M. K. (2003). Studying infant temperament via the Revised

Infant Behavior Questionnaire. Infant Behavior, 26, 64-86. doi:

10.1016/S0163-6383(02)00169-8

Gray, P. H., Edwards, D. M., O’Callaghan, M. J., Cuskelly, M. & Gibbons, K. (2013).

Parenting stress in mothers of very preterm infants – Influence of development,

temperament and maternal depression. Early Human Development, 89, 625-629. doi:

10.1016/j.earlhumdev.2013.04.005

Haycraft, E., Farrow, C., Meyer, C., Powell, F. & Blissett, J. (2011). Relationships between

temperament and eating behaviours in young children. Appetite, 56, 689-692. doi:

10.1016/j.appet.2011.02.005

IBM Corp. (2013). IBM SPSS Statistics for Windows (20e ed.). Armonk, New York,

(17)

De invloed van een stressvolle gebeurtenis tijdens de zwangerschap op het temperament van het kind A.C. Freund

Ottoni, G. L., Lorenzi, T. M., & Lara, D. R. (2010). Association of temperament with

subjective sleep patterns. Journal of Affective Disorders, 128, 120-127. doi:

10.1016/j.jad.2010.06.014

Pesonen, A.-K., Räikkönen, K., Heinonen, K., Komsi, N., Järvenpää, A.-L. & Strandberg, T.

(2008). A Transactional Model of Temperamental Development: Evidence of a

Relationship between Child Temperament and Maternal Stress over Five Years. Social

Development, 17, 326-337. doi: 10.1111/j.1467-9507.2007.00427.x

Tikotzky, L., Chambers, A. S., Gaylor, E., & Manber, R. (2010). Maternal sleep and

depressive symptoms: Links with infant Negative Affectivity. Infant Behavior and

Development, 33, 605-612. doi: 10.1016/j.infbeh.2010.07.012

Woods, S. M., Melville, J. L., Guo, Y., Fan, M.-Y. & Gavin, A. (2010). Psychosocial stress

during pregnancy. American Journal of Obstetrics & Gynecology, 202, 1-7. doi:

Figure

Updating...

References

Updating...