A
ΦIEPΩMA
KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 19972-31
AΦIEPΩMA
Tο μινωικ θαύμα. H Kνωσς του μύθου και της πραγματικ-τητας. Tης Πέγκυ Kουνενάκη Mύθοι και παραδ σεις. H δράση πολλών αρχαίων ελληνι-κών μύθων τοποθετείται στην Kνωσ με κεντρικ ήρωα το βα-σιλιά της Mίνωα. Tου Aντώνη Bασιλάκη Oι πρώτες ανασκαφές. O Mί-νως A. Kαλοκαιρινς υπήρξε ο πρώτος ανασκαφέας της Kνωσού. Tης Kατερίνας K πακα H π λη και τα νεκροταφεία. Σωστικές ανασκαφές στη μινωι-κή, ελληνιστική και ρωμαϊκή Kνωσ. Tης Eύας Γραμματικάκη 100 χρ νια απ την πρώτη α-νασκαφή. Tου David Blackman O Eβανς και η Aγγλική Σχο-λή. H αρχαιολογία, το περιβάλ-λον και το μέλπεριβάλ-λον της διάσημης περιοχής. Tου Colin F. Macdonald Aριστουργήματα της Kνωσού. Tα μοναδικά έργα τέχνης βοη-θούν να κατανοήσουμε και να α-ναπλάσουμε τον μινωικ πολιτι-σμ. Tης Πέγκυ Kουνενάκη Tο ανάκτορο μετά τον Evans. Aναστηλωτικές κακοτεχνίες και κάποια αδιαφορία των αρχών δημιουργούν προβλήματα στη διάσωση του μνημείου. Tης Aλεξάνδρας Kαρέτσου H αρχειακή έρευνα. H κατά-σταση των ερειπίων πως τα α-ποκάλυψε η σκαπάνη του Evans. Tης Bασιλικής Φώτου H πορεία των επισκεπτών. H ραγδαία αύξηση των επισκεπτών επιβάλλει άμεσα μέτρα για την προστασία του χώρου. Tης Kλαίρης Παλυβού H ρωμαϊκή π λη της Kνωσού. O Iούλιος Kαίσαρ φαίνεται να ί-δρυσε εκεί μια ακμάζουσα ρω-μαϊκή αποικία... Tου K. A Wardle H έπαυλη «Δι νυσος». Eνα λαμπρ κτίσμα με εξαιρετικά μω-σαϊκά και προσεκτικά μελετημέ-νη διακσμηση. Tης Sara Paton Πρ γραμμα Kνωσ ς 2000. Mε τη χρήση σύγχρονων μεθδων αρ-χίζει μια νέα ανασκαφή απ την Aγγλική Aρχαιολογική Σχολή. Tου K. A. Wardle Eξώφυλλο: «O πρίγκιπας με τα κρίνα», τμή-μα τοιχογραφίας, π. 1550 π.X. Hράκλειο, Aρχαιολογικ Mουσείο. H βρεια είσοδος του ανακτρου της Kνωσού και ο χώρος του «Tελωνείου».Tο μινωικ θαύμα
H Kνωσς του μύθου και της πραγματικτητας
ΣE MEΓAΛH έκταση, πέντε χιλιμε-τρα έξω απ την πλη του Hρακλεί-ου, βρίσκεται το ανάκτορο της Kνω-σού, ένα απ τα μοναδικά και αρχαι-τερα τεκμήρια του πολιτισμού που αναπτύχθηκε στο νησί της Kρήτης και ονομάστηκε Mινωϊκς. O μύθος θέλει το βασιλιά Mίνωα ως το σοφ-τερο των κατοίκων της πλης-κρά-τους της Kνωσού, πρώτο να νομοθε-τεί καννες διαβίωσης των πολιτών, οι οποίοι αργτερα θα περάσουν και στην υπλοιπη Eλλάδα. O Mινώταυ-ρος και ο λαβύρινθος (περίπλοκο κτίριο που είχε κατασκευάσει ο Δαί-δαλος), οι επτά νέες και οι επτά νέοι που έφταναν απ την Aθήνα-φρος υποτέλειας στο Mίνωα, ο Aθηναίος Θησέας που με τη βοήθεια της Aριάδνης απαλλάσσει την πλη του απ αυτν το φρο αίματος, αποτε-λούν πάντα σημαντικ κεφάλαιο της Eλληνικής μυθολογίας. Πέρα απ τη μυθολογία, μως, το ανάκτορο της Kνωσού αποτελεί αδιάψευστο τεκ-μήριο του πολιτισμού που άκμασε ε-κεί και αποδεικνύει τη συνεχή αν-θρώπινη παρουσία στο χώρο επί ο-κτώ χιλιάδες χρνια, απ το 6000 π. X. έως τις ημέρες μας. Σ’ αυτ το διάστημα αναπτύχθηκε ένας μοναδι-κς για την εποχή πολιτισμς, με ε-ξαιρετικής ποιτητας οικήματα, πρωτγνωρο δίκτυο ύδρευσης και α-ποχέτευσης, ίση συμμετοχή ανδρών και γυναικών στη θρησκευτική και κοινωνική ζωή, έργα ύψιστης αισθη-τικής και καλλιτεχνικής αξίας. Oι πε-ρίοδοι των Mινωϊκού Πολιτισμού κα-τά το σύστημα του μελετητή του N. Πλάτωνος, είναι: Προανακτορική (2800-1900 π.X), Παλαιοανακτορική (1900-1700 π.X.), Nεοανακτορική (1700-1400 π.X) και Mετανακτορική (1400-1100 π.X.). Σ’ αυτ το διάστημα ήκμασε ο λεγμενος Mινωϊκς Πολι-τισμς που θεωρείται απ πολλούς και ως ο πρώτος ευρωπαϊκς. H πρώτη ερασιτεχνική ανασκαφή επιχειρήθηκε απ τον Mίνωα Kαλο-καιριν, λίγο πριν απ το τέλος του προηγούμενου αιώνα. H πρώτη συ-στηματική ανασκαφή έγινε απ τον Aγγλο Arthur Evans, στις αρχές του αιώνα, ο οποίος είχε αγοράσει τμήμα της γύρω περιοχής για να διευκο-λυνθεί το ανασκαφικ έργο. Σιγά σι-γά, το ένα αριστούργημα αποκαλύ-πτεται μετά το άλλο. Aργτερα, οι α-νασκαφές θα συνεχιστούν απ την KΓ’ Eφορεία Προϊστορικών και Kλα-σικών Aρχαιοτήτων με τη συνεργα-σία της Aγγλικής Aρχαιολογικής Σχολής. Mοναδικά αριστουργήματα ήρθαν στο φως, ενώ τα αρχιτεκτονι-κά μέρη του ανακτρου που διασώ-θηκαν της μεγάλης καταστροφής που σήμανε και το τέλος του Mινωϊ-κού πολιτισμού, προκαλούν ακμη και σήμερα το θαυμασμ. Eπισκέ-πτες απ λο τον κσμο συρρέουν στην Kνωσ καθ’ λη τη διάρκεια του χρνου για να γνωρίσουν τα α-διάψευστα τεκμήρια του πανάρχαιου μεγαλείου. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο αυτ που είπε απ τηλεοράσεως ο υ-πουργς Πολιτισμού Eυάγγελος Bε-νιζέλος: Tα έσοδα απ τα εισιτήρια ανέαρχονται σε 2,5 δισ. το χρνο. Mε τέτοια έσοδα θα υπολγιζε κανείς -τι θα είχαν εξασφαλιστεί, ως ένα βαθμ, η αναστήλωση και η διάσωση του μνημείου. Ωστσο, είναι κοινά παραδεκτ τι το μνημείο καταρρέ-ει, οι μνες αναστηλώσεις που έχουν γίνει και υφίστανται ακμη είναι αυ-τές του Evans, οι οποίες, δυστυχώς, είχαν γίνει απ μπετν! Πριν απ λίγες ημέρες αναγγέλθη-κε ένα πργραμμα αναστήλωσης και διάσωσης του μνημείου. Aς ελπίσου-με τι θα επισπευσθούν οι εργασίες, έτσι, ώστε, να διασωθεί το κέντρο ε-νς απ τους πιο λαμπρούς πολιτι-σμούς της ελληνικής και της ευρω-παϊκής προϊστορίας. Σ’ αυτ το αφιέ-ρωμα των «Eπτά Hμερών» εξειδικευ-μένοι επιστήμονες, Eλληνες και Aγγλοι, φωτίζουν λες τις πλευρές του Mινωϊκού πολιτισμού, μιλούν για τις ανασκαφές και τα προβλήματα που αντιμετωπίζει το μνημείο. Mε γλαφυρτητα αναπτύσσουν τις απ-ψεις τους για την Mινωϊκή Kνωσ, την Pωμαϊκή αλλά και ,τι απέμεινε μετά την καταστροφή του ανακτρου. Eπιμέλεια αφιερώματος: ΠEΓKY KOYNENAKHΣυνέχεια στην 4η σελίδα H μεγαλοπρεπής αίθουσα του θρνου, με τις περίφημες τοιχογραφίες που απεικονίζουν φυτά και ζώα ιδιαίτερα αγαπητά στους Mινωίτες.
Mύθοι και παραδ σεις
H δράση πολλών αρχαίων ελληνικών μύθων τοποθετείται στην Kνωσ με κεντρικ ήρωα το βασιλιά της, Mίνωα
Tου Aντώνη Bασιλάκη Eφρου Aρχαιοτήτων Στην Kρήτη τοποθετείται η πλοκή και δράση πολλών αρχαίων ελληνι-κών μύθων με κεντρικ ήρωα το βα-σιλιά της Kνωσού, Mίνωα, που ήταν γιος του Δία και της Eυρώπης, νύμ-φης απ τη Φοινίκη. O Mίνωας γεν-νήθηκε, μαζί με τους αδελφούς του, Pαδάμανθυ και Σαρπηδνα, στην Kρήτη, σύμφωνα με μια παράδοση στην περιοχή της Γρτυνας. H Eυ-ρώπη, ταν την άφησε ο Zευς, πα-ντρεύτηκε τον Aστέριο, το βασιλιά της Kρήτης που υιοθέτησε τους γι-ους της. Tον Aστέριο διαδέχθηκε στο θρνο ο Mίνωας. O Mίνωας νυμφεύθηκε την Πασι-φάη, κρη του Hλιου και της νύμφης Kρήτης και απ τον γάμο τους γεν-νήθηκαν τέσσερις γιοι και τέσσερις κρες, Kατρέας, Ξενοδίκη, Aριάδνη, Aνδργεως, Γλαύκος, Δευκαλίων, Φαίδρα και Aκάλλη (ή Aκακκαλίς). Στο ανάκτορο της Kνωσού εξελί-χθηκαν δραματικά γεγοντα. O Mί-νωας αφιέρωσε βωμ στον Ποσειδώ-να και αφού έκανε λες τις προετοι-μασίες για τη θυσία, ζήτησε απ το θε να ξεπεταχθεί ταύρος απ τη Θησέας και Mινώταυρος, παράσταση σε μελανμορφο αγγείο. θάλασσα. O Mίνωας εντυπωσιάστηκε τσο πολύ απ την ομορφιά του λευ-κού ταύρου που αναδύθηκε, ώστε α-θέτησε την υπσχεσή του και θυσία-σε άλλον ταύρο στη θέση του. Tτε ο Ποσειδώνας για να τον εκδικηθεί εμ-φύσησε έρωτα στην Πασιφάη για τον λευκ ταύρο. Aυτή εμπιστεύτηκε το πάθος της στον Δαίδαλο, τον φημι-σμένο τεχνίτη απ την Aθήνα, που κατασκεύασε για χάρη της ένα ξύλι-νο ομοίωμα αγελάδας ντυμέξύλι-νο με α-ληθιν δέρμα, μέσα στο οποίο κρύ-φτηκε η βασίλισσα και ζευγάρωσε έ-τσι με τον θεϊκ ταύρο. Aπ την ένω-σή τους γεννήθηκε ο Mινώταυρος, άνθρωπος με κεφάλι ταύρου, που εί-χε και το νομα Aστέριος. Tον έκλει-σαν μέσα στο περίπλοκο κτίριο που κατασκεύασε ο Δαίδαλος, τον Λαβύ-ρινθο.Φρος αίματος
Aπ τους γιους του Mίνωα, ο Aνδργεως φονεύθηκε στην Aθήνα, αφού προηγουμένως είχε νικήσει στους αγώνες και ο φνος του στά-θηκε η αφορμή για να επιβάλλει ο Mίνωας στους Aθηναίους τηνυπο-Συνέχεια απ την 3η σελίδα χρέωση να στέλνουν νέους και νέες ως βορά για τον Mινώταυρο. Eδώ ε-μπλέκεται στο μύθο και ο ήρωας της αθήνας Θησέας που ήταν, κατά μία παράδοση, γιος του Ποσειδώνα. O Θησέας προσφέρθηκε να συμμετά-σχει στην Aποστολή των νέων στην Kρήτη. Tον ερωτεύθηκε η Aριάδνη, που μαζί με τον Δαίδαλο τον βοήθη-σαν να μπει στο Λαβύρινθο και να φονεύσει τον Mινώταυρο, δίνοντας έτσι τέλος στο φρο αίματος. O Θη-σέας έφυγε απ την Kρήτη με τους συντρφους του και την Aριάδνη, αλλά σύμφωνα με θεϊκή βούληση την εγκατέλειψε στη Nάξο για χάρη του Διονύσου. Aπ την ένωση Διονύ-σου και Aριάδνης γεννήθηκαν ο Στά-φυλος, ο Θας και ο Oινοπίων. Γλαφυρς και ενδιαφέρων είναι και ο μύθος του πρίγκιπα Γλαύκου. O Γλαύκος διδασκταν τη μαντική απ τον αργίτη μάντη Πολύιδο. Παί-ζοντας μέσα στο ανάκτορο πνίγηκε σε ένα πιθάρι με μέλι. O Mίνωας ζή-τησε απ τον Πολύιδο να τον ανα-στήσει και τους έκλεισε σε ένα υπ-γειο θάλαμο. O μάντης κατάφερε να τον αναστήσει με κάποιο βτανο που του έφερε ένα φίδι. Yστερα απ αυτ δίδαξε στον Γλαύκο τη μαντι-κή, αλλά ταν έφευγε για την πατρί-δα του, το Aργος, στο λιμάνι ζήτησε απ τον Γλαύκο να φτύσει μέσα στο στμα του, χάνοντας έτσι τη μαντι-κή ικαντητα.
Δαίδαλος και Iκαρος
O μυθικς κύκλος κλείνει με την δραματική απδραση του Δαιδάλου και του γιου του Iκάρου απ την Kρή-τη με φτερούγες που κατασκεύασε ο Δαίδαλος. O Iκαρος έπεσε στη θά-λασσα (Iκάριο πέλαγος) και πνίγηκε, ενώ ο Δαίδαλος κατέφυγε στη Σικε-λία, που τον κατεδίωξε ο βασιλιάς Mίνωας. Oμως με την βοήθεια μιας Σικελής πριγκίπισσας και του βασιλιά Kώκαλου κατάφερε να ξεφύγει και με τέχνασμά του να δολοφονήσει τον Mίνωα. Oι οπαδοί του Mίνωα τον έθαψαν με μεγαλοπρέπεια στη Σικελία, που ιδρύθηκε προς τιμήν του η πλη Mι-νώα. Yστερα απ τον θάνατ του α-ποθεώθηκε μαζί με τον αδελφ του Pαδάμανθυ και έγιναν θεϊκοί δικα-στές και κριτές των ψυχών στον Aδη μαζί με τον Aτακ, τον παππού του Aχιλλέα. Σύμφωνα με άλλη παράδοση, ο Δαίδαλος έφυγε απ την Kρήτη με τον Iκαρο, χι πετώντας αλλά με κα-ράβι. Πλέοντας ανατολικά απ τις Kυκλάδες ο Iκαρος παραπάτησε, έ-πεσε στη θάλασσα και πνίγηκε. O πα-τέρας του τον έθαψε στο πλησιέστε-ρο νησί, που ονομάσθηκε Iκαρία. Στη συνέχεια, έπλευσε προς τα δυτικά έ-ως την Σικελία. Aλλος ξακουστς βασιλιάς της Kρήτης υπήρξεν ο Iδομενέας, εγγο-νς του Mίνωα, γιος του Δευκαλίω-να. Πήρε μέρος στον Tρωικ πλεμο, που διέπρεψε και ήταν ο τρίτος σε δύναμη και ανδρεία αρχηγς των Eλλήνων. O Iδομενέας εκπροσωπεί τον δυναμισμ της Kρήτης στα μυ-κηναϊκά χρνια. Oπως λοι οι μύθοι, έτσι και οι κνωσιακοί δεν αποτελούν ιστορία αλλά στον πυρήνα τους αποκρύ-Tο μεγαλπρεπο και εκτεταμένο ανάκτορο της Kνωσού απ αεροφωτογραφία. Θησέας και Aριάδνη, παράσταση σε αγγείο απ τους Aρκάδες. πτουν ιστορικά γεγοντα. H γνώση τους βοηθά στη μελέτη και την κατα-νηση πολλών ζητημάτων του μινωι-κού πολιτισμού. Eτσι η Aριάδνη, η Kνώσια ηρωίδα που πεθαίνει στη νή-σο Δία (Nάξο) είναι η ενσάρκωση της νεαρής θεάς της βλάστησης που πε-θαίνει και ξαναγεννιέται κάθε χρνο, ακολουθώντας τον κύκλο της βλά-στησης. O μυθικς Λαβύρινθος είναι το ίδιο το ανάκτορο της Kνωσού, με τη μοναδική πολυπλοκτητά του. Στην προσωπικτητα του Δαιδά-λου συμπυκώνεται η τεχνολογική ε-ξέλιξη και προδος των Mινωιτών. H διήγηση για τους Aθηναίους νέους, που δίδονταν βορά στον Mινώταυρο απηχεί τα περίφημα «ταυροκαθά-ψια», θρησκευτικά μάλλον αγωνί-σματα με ταύρους, στα οποία συμμε-τείχαν άνδρες και γυναίκες, αλλά σημαίνει και την επιρροή της Kνω-σού στη ντια Eλλάδα, μέχρι την Aθήνα. H Eυρώπη που έδωσε το -νομά της στην ήπειρ μας, ήταν η μητέρα του θεϊκού Mίνωα, που έδω-σε με τη έδω-σειρά του νομα στον πρώ-το ευρωπαϊκ πολιτισμ. Mίνωας ί-σως ήταν τίτλος του βασιλιά της Kνωσού, ανάλογος με του Φαραώ στην Aίγυπτο. ΄H μπορεί να υπήρξαν ένας ή και περισστεροι βασιλιάδες με το νομα αυτ. Tο σημαντικ εί-ναι τι στο πρσωπο του Mίνωα οι αρχαίοι Eλληνες έβλεπαν τον ισχυρ κυβερνήτη, τον εμπνευσμένο νομο-θέτη, τον δίκαιο δικαστή, τον κυ-ρίαρχο του μεγαλύτερου μέρους του ελληνικού κσμου, της ντιας και κεντροανατολικής Eλλάδας και του Aιγαίου, στα χρνια της μέγιστης ακ-μής του μινωικού πολιτισμού. Σημείωση: Tο άρθρο είναι απσπασμα απ το έργο «Kνωσς – Mυθολογία – Iστορία – Oδηγς του Aρχαιολογικού Xώρου». Eκδσεις AΔAM, Aθήνα.O Mίνως Kαλοκαι-ριν ς, την περίοδο ίσως της ανασκα-φής του στην Kνωσ . (Oικογενειακ Aρχείο Mαριέλλης και Mηνά Σφακιανάκη)
Oι πρώτες ανασκαφές
O Mίνως A. Kαλοκαιριν ς υπήρξε ο πρώτος ανασκαφέας της Kνωσού
Tης Kατερίνας K πακα Kαθηγήτριας Προϊστορικής Aρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Kρήτης «Πέποιθα τι επέτυχον διά των ανασκα-φών μου να ανεύρω το Bασιλικν Aνά-κτορον... του Πρώτου της Kρήτης Bασι-λέως, Mίνωος του A΄,... περί ου ο Oμηρος βεβαιοί την ύπαρξιν αυτού εν Kνωσσώ» THN ΠEΠOIΘHΣH αυτή διατύπωνε, στα τέλη του προηγούμενου αιώνα, ο Mίνως Aνδρέου Kαλοκαιρινς, ο πρώτος ανασκαφέας του «ανακτ-ρου του Mίνωος». O άνθρωπος που συνέβαλε αποφασιστικά στην απο-κάλυψη των προϊστορικών αρχαιοτή-των της Kνωσού και, μέσα απ’ αυτές, στη διαμρφωση της φυσιογνωμίας της αρχαιολογικής έρευνας στην Kρήτη. Oι διατυπώσεις που ακολουθούν στηρίζονται στην υπάρχουσα, ισχνή, βιβλιογραφία για τον Kαλοκαιριν – βασίζονται μως, κυρίως, σε ανέκδο-τες μαρτυρίες απ το προσωπικ του αρχείο, το οποίο εθεωρείτο, ως πρσφατα, οριστικά χαμένο. H προ-σέγγιση της προσωπικτητας και του έργου του M. Kαλοκαιρινού εγγρά-φεται στο πλαίσιο ευρύτερου ερευ-νητικού προγράμματος του Πανεπι-στημίου Kρήτης, με αντικείμενο τις απαρχές της Aρχαιολογικής έρευνας στο νησί, το 19ο αιώνα. Tην περίοδο, δηλαδή, που οι τοπικές αρχαιτητες αποτέλεσαν βασικ υλικ συγκρτη-σης εθνικής συνείδησυγκρτη-σης των Kρητών λογίων, που, πως ο Kαλοκαιρινς, αναζήτησαν και προέβαλαν στο πα-ρελθν τα τεκμήρια της εθνικής τους ταυττητας.Tο πορτρέτο
του Kαλοκαιρινού
O Kαλοκαιρινς γεννήθηκε στο Hράκλειο, το 1843. Hταν το υστερ-τοκο παιδί του αυτοδημιούργητου άρχοντα του 19ου αιώνα Aνδρέα Kα-λοκαιρινού και της Mαργιρας Kρα-σάκη, κρης εύπορης και σεβαστής φραγκοκρητικής οικογένειας. Mε τους τρεις αδελφούς του, Λυσίμαχο, Θρασύβουλο, Mύρωνα και την αδελ-φή του, την Πηνελπη, ο Mίνως ανή-κει στην τέταρτη γενιά των Kαλοκαι-ρινών. O πατέρας του, ο Aνδρέας, μετοίκησε στην Kρήτη απ τα Kύθη-ρα και εγκαταστάθηκε, το 1830, στο Hράκλειο. Yπήρξε εξέχουσα φυσιο-γνωμία της οικονομικής και κοινωνι-κής ζωής του τπου, με έντονη δρα-στηριτητα, στο ευρύτερο γεωγρα-φικ πλαίσιο της Oθωμανικής Aυτο-κρατορίας και της Mεσογείου. Στα δύο απ τα πέντε παιδιά που επέζη-σαν, στον πρωττοκο Λυσίμαχο και τον υστερτοκο Mίνωα, κληροδτη-σε εκτεταμένες αστικές περιουσίες, αγροτικά κτήματα, καθώς και τις ξαιρετικά ανθηρές εμπορικές του ε-πιχειρήσεις. Mε το θάνατο του πατέρα του, ο Mίνως βρίσκεται στα 21 του χρνια, κληρονμος μεγάλου οικογενειακού κύρους και, συγχρνως, πολλαπλών οικονομικών και διοικητικών ευθυ-νών που σχετίζονται, κυρίως, με το εμπριο, τη σαπωνοποιία, τις αμπε-λοκαλλιέργειες και την οινοποιία. Στις υποχρεώσεις του αυτές θα α-νταπεξέλθει με φιλοπονία, τλμη και επιχειρηματικ πνεύμα αντάξιο εκεί-νου του πατέρα του. Eπιδεικνύει, συγχρνως, μια πολύ ενδιαφέρουσα έφεση προς τις κλα-σικές σπουδές. Tελειφοιτος του Γυμνασίου της Σύρου, ξεκίνησε σπουδές στη Nομική Σχολή Aθηνών, τις οποίες χρειάστηκε να διακψει με την ασθένεια του πατέρα του. Aπ την επιθυμία του να σπουδάσει δεν παραιτήθηκε ώς το τέλος της ζωής του. Tα σημαντικτερα, μάλι-στα, απ τα οικογενειακά του κειμή-λια, υπήρξαν, ακριβώς, τα βιβλία του Aδαμαντίου Kοραή, με τις πολύτιμες για τους Eλληνες, πρώτες μεταφρά-σεις των αρχαίων συγγραφέων: «Kατά τας ώρας της σχολής μου, ε-μελέτων τους αρχαίους Eλληνας συγγραφείς και ιδίως τους εν τη βι-βλιοθήκη του σοφού Kοραή υπαρχ -ντων... διακαιώμενος υπ του π θου να αντλήσω τα προς διαφώτισιν της αρχαίας ιστορίας της Kρήτης, δι’ αν ανασκαφήν (εποιησάμην) της ιδίας της καθ’ Oμηρον μεγάλης π λεως Kνωσσού, βασιλείου του Mίνωος...». Aυτή η πτυχή του διανοούμενου Kαλοκαιρινού έχει αρκετά παραγνω-ριστεί στην υπάρχουσα βιβλιογρα-φία.Eπιχειρηματίας
και διανοούμενος
Tο 1869, ο Mίνως παντρεύτηκε τη Σκεύω Kριεζή, κρη του Yδραίου Eμμανουήλ Kριεζή. Mαζί απέκτησαν τέσσερα παιδιά, τη Mαρία, τον Aνδρέα, τον Λέοντα και τον Oδυσ-σέα. Λίγα χρνια μετά τον γάμο του, διαλύθηκε η εταιρεία με τον αδελφ του Λυσίμαχο και ο Mίνως ίδρυσε δι-κ του εμποριδι-κ οίκο, με την επωνυ-μία M. A. Calocherinos. Γύρω στο 1.800, τα σαπωνοποιεία του συγκα-ταλέγονταν μεταξύ των τριών σπου-δαιοτέρων του Hρακλείου. O ίδιος βελτίωνε συνεχώς τις ποιτητες, κέρδιζε βραβεία σε παγκσμιες εκ-θέσεις και υπήρξε επίσημος προμη-θευτής των βασιλικών Aυλών των Aθηνών και της Kωνσταντινουπλε-ως. Διετέλεσε, συγχρνως, Eφορος και Tαμίας των Σχολείων του Hρα-κλείου, μεταφραστής στο Yποπροξνείο της Aγγλίας και απ το 1879, ε-πίσημος Πρξενος της Iσπανίας στο Hράκλειο. Tο πορτρέτο αυτ του ακ-μαίου, δυναμικού και επιτυχημένου Kαλοκαιρινού συμπληρώνει, στα 36 του χρνια, το ανασκαφικ του εγ-χείρημα στην Kνωσ. Tο ίδιο, ωστσο, πορτρέτο έρχεται να ανατρέψει η εικνα του ίδιου, σε O Mίνως Kαλοκαιριν ς με τη γυναίκα του Σκεύω Eμ. Kριεζή και τα δύο μεγα-λύτερα παιδιά τους, τη Mαρία και τον Aνδρέα. (Oικογενειακ Aρχείο Mαριέλ-λης και Mηνά Σφακιανάκη)προχωρημένη ηλικία: Kύκλοι που μοιάζουν να κλείνουν σφραγίζοντας τους οραματισμούς μιας ζωής χι α-π τις πλέον ανώδυνες... Mερικά χρνια μετά την ανασκαφή του, ο Kαλοκαιρινς καταστράφηκε οικο-νομικά και το 1895 κηρύχθηκε ορι-στικά σε πτώχευση. Περιέσωσε τμή-ματα, μνο, της ακίνητης περιουσίας του, την οποία κληροδτησε στα παι-διά του. Mετά απ τρεις προσπάθειες να τελειώσει την Nομική, υποστήριξε, τελικά, το 1901, τη διδακτορική του διατριβή, με τίτλο «Nομοθεσία του Bασιλέως της Kρήτης Mίνωος. Περί ακοσμίας εν τω Συντάγματι». Hταν ττε 58 ετών. Πολύ αργά, για να κα-τοχυρώσει τη θέση του ανάμεσα στους διανοούμενους της εποχής. Για την κοινή γνώμη και για την αρ-χαιολογική βιβλιογραφία, ο Kαλοκαι-ρινς παρέμεινε ο έμπορος, ο επιχει-ρηματίας και φιλάρχαιος. Tα τελευταία χρνια της ζωής του, άσκησε, στο Hράκλειο, το επάγγελμα του δικηγρου. Kατρθωσε, επίσης, να πραγματοποιήσει, μλις, τη χρο-νιά πριν το θάνατ του, ένα του με-γάλο νειρο: εξέδωσε το περιοδικ «Kρητική Aρχαιολογική Eφημερίς», το μεγαλύτερο μέρος της οποίας εί-ναι αφιερωμένο στις έρευνες για την Kνωσ. O Mίνως Kαλοκαιρινς πέθανε το 1907, στο Hράκλειο, σε ηλικία 64 ε-τών. Aπ τις στιγμές της έντονης προσωπικής του ακμής και παρακ-μής, απέμεινε ένα έργο ζωής: η ανα-σκαφή στην Kεφάλα του Tσελεβή. H πρώτη οργανωμένη –αν και ακμη -χι συστηματική– ανασκαφή, σε κρη-τικ έδαφος.
Στην Kνωσ
«Λαμβάνω την τιμήν να εκθέσω του λγους οίτινες με ωδήγησαν να ποιήσω-μαι ανασκαφάς εν Kνωσσώ, προ πολ-λών ετών, εν εποχή, καθ’ ήν ουδεμία ε-τέρα ανασκαφή εν Kρήτη είχε γίνει. Mελετών διαρκώς τους αρχαίους Eλληνας συγγραφείς, Oμηρον, Hρδο-τον, Στράβωνα... έλαβον μέγα ενδιαφέ-ρον ν’ αποκαλύψω τον προϊστορικν πολιτισμν της νήσου Kρήτης, ήτις καθ’ Oμηρον είχεν εκατν ή εννενήκοντα π-λεις. Aλλ εκ των πλεων ούτων ή πλέον ονομαστή ην η Kνωσσς». Mε τα λγια αυτά έλυσε πρσφατα ο M. Kαλοκαιρινς μια σιωπή εκατν δέκα και πλέον χρνων. Σταθερά έρ-χονται, σήμερα, στο φως ανέκδοτα χειργραφά του. Aνάμεσά τους, δεν έχει ώς τώρα, δυστυχώς, εντοπιστεί τίποτε που να είναι σύγχρονο της α-νασκαφής της Kνωσού. Διακρίνονται, ωστσο, τα κείμενά τους σε εκείνα που προηγούνται και εκείνα που έπονται του 1900, της έ-ναρξης, δηλαδή, των ανασκαφικών εργασιών του Arthur J. Evans, στην Kνωσ. Στα πρώτα γραπτά, που έ-χουν αξία πρωτοτύπων, συγκαταλέ-γονται τμήματα του προσωπικού του αρχείου. Στη σειρά αυτή ανήκει χει-ργραφο σχέδιο έκθεσης στα γαλλι-κά, με τίτλο «Fouilles à Cnossos faites par M. Calocairinos» αριθμεί 29 σελίδες, περιλαμβάνει 4 σκαριφήμα-τα του συγγραφέα και πρέπει να συ-ντάχθηκε λίγο μετά το 1896. Στα με-ταγενέστερά του γραπτά υπάγεται το δυσεύρετο έντυπο «Kρητική Aρχαιολογική Eφημερίς», δεκατρία τεύχη του οποίου εξέδωσε τους τε-λευταίους μήνες της ζωής του (Σε-πτέμβριος 1906 - Mάιος 1907). Oι α-νασκαφικές εργασίες του Evans στην Kνωσ είχαν ττε σχεδν ολο-κληρωθεί. Tα νέα αρχαιολογικά δε-δομένα δεν φαίνεται να επηρεάζουν τις θέσεις του Kαλοκαιρινού, που μοιάζει, αντίθετα, να ξαναζεί, να «θυμάται» τη δική του, προσωπική, κνωσιακή εμπειρία.H Kνωσ ς
του Kαλοκαιρινού
O Kαλοκαιρινς δεν αντιμετώπισε ποτέ την Kωνσ σαν ένας απλς «καντιώτης gentleman» ή κάποιος «native antiquarian», πως συχνά χα-ρακτηρίζεται στη βιβλιογραφία. Στην Kνωσ ο Kαλοκαιρινς μοιάζει να κι-νείται με την οικειτητα, τη γνώση και την αγάπη που του παρέχουν η ε-ντοπιτητα και η εκεί αναγνώρισή του ως προεστού. Πραγματικά, μεγάλο μέρος της μη-τρικής του περιουσίας εκτεινταν α-π το Σκαλάνι ώς την Kνωσ. Eνας ε-λαιώνας του, μάλιστα, βρισκταν στη θέση «Eλληνικά», στην περιφέρεια του χωριού Mακρύ Tείχος, της σημε-ρινής, δηλαδή, Kνωσού. Eχοντας, λοιπν, καλή γνώση των τοπικών αρ-χαιοτήτων, ο Kαλοκαιρινς επέλεξε συνειδητά την προϊστορική Kεφάλα, επειδή διέκρινε τι τα μνημεία της ή-ταν «διαφορετικά» απ τα γειτονικά, των ελληνικών και ρωμαϊκών χρ-νων. H επισύναψη συμβολαίου με τον οθωμαν ιδιοκτήτη του λφου δηλώνει εξάλλου, φανερά, τη φιλο-δοξία να προσδώσει στη διερεύνησή του το χαρακτήρα επίσημης ανασκα-φής και να τη διαχωρίσει, ακριβώς, απ ποια αρχαιοφιλική ή συλλεκτι-κή παρρμηση. Στον Mίνωα Kαλοκαιριν οφείλου-με, νομίζω, τρία πράγματα, λα πολύ σημαντικά για την ιστορία της αρχαι-ολογικής έρευνας στην Kρήτη: Tην επιλογή του λφου της Kεφά-λας. Tην ταύτιση των εκεί αρχαιοτή-των με το «ανάκτορο του Mίνωος». Tην δε διεθνή κλίμακα ανάδειξη των προϊστορικών αρχαιοτήτων της Kνω-σού. Eπειδή, πριν απ τον Kαλοκαιριν, τα λιγοστά ορατά, μνημεία της προϊ-στορικής Kεφάλας του Tσελεβή δεν Συνέχεια απ την 5η σελίδα Σκαρίφημα της ανασκαφής του Aνακτ ρου της Kνωσού απ τον M. Kαλοκαιριν . Σκαρίφημα αρχαίου κυκλικού κτίσματος στην Kνωσ , απ τον M. Kαλοκαιριν .ενδιέφεραν –παρά μνο τους ντπι-ους, ως δομικ υλικ. Δεν είχαν κα-θλου συγκινήσει την «αγορά των αρχαιοτήτων», που ήταν, ώς ττε, σαφώς προσανατολισμένη προς τα μεταγενέστερα κνωσιακά μνημεία. Aντίθετα, λίγους μλις μήνες μετά τη λήξη των εργασιών του Kαλοκαι-ρινού, άρχισε να εκδηλώνεται ένα πρωτοφανές ενδιαφέρον για την Kε-φάλα που κλιμακώθηκε, τις δύο τε-λευταίες δεκαετίες του αιώνα, στην έκρηξη που σωστά χαρακτηρίστηκε «la bataille de Cnossos». H Kνωσς του Kαλοκαιρινού περιλαμβάνεται, πλέον στη διεθνή βιβλιογραφία. Γνωστοί πνευματικοί άνδρες της ε-ποχής πως οι A. Evans, F. Halbherr, I. Xατζιδάκις, H. Schliemann, και, μα-ζί τους, διπλωμάτες, πολιτικοί και ξένες αρχαιολογικές Σχολές εμπλέ-κονται σε ένα σύνθετο παιχνίδι διεκ-δικήσεων και συμφερντων που επι-κεντρώνεται στο μέλλον της ανα-σκαφής. Πρκειται για τη θυελλώδη ανα-γνώριση της προϊστορικής Kνωσσού, αναγνώριση, για την οποία ο Kαλο-καιρινς είχε καταβάλει κάθε δυνα-τή προσπάθεια επί δύο περίπου δε-καετίες.
H ανασκαφή
Eίναι πιθανν τι, απ το 1877 ώς το 1879, ο Kαλοκαιρινς επανήλθε περισστερες φορές στην ευρύτερη περιοχή της Kεφάλας. Tο κύριο, -μως, μέρος της διερεύνησης του Aνακτρου ξεκίνησε, φαίνεται, το 1878, και σταμάτησε, πριν ολοκλη-ρωθεί, το 1879. H ανασκαφή πραγμα-τοποιήθηκε με δυναμικ 20 εργα-τών, υπ την επιστασία του δασκά-λου Παπαουλάκη, διήρκεσε τρεις ε-βδομάδες και κστισε στον ανασκα-φέα 750 φράγκα. Tις εργασίες διέκο-ψε με απφαση της Kρητικής Bου-λής, ο Γενικς Διοικητής Kρήτης, Iω-άννης Φωτιάδης πασάς. Tην ίδια δεκαετία, ο H. Schliemann αποκάλυπτε την Tροία, τις Mυκήνες και την Tίρυνθα. Eίχαν, επίσης, προηγηθεί μερικές μικρής κλίμακας διερευνήσεις προϊστορικών θέσεων –στις Mυκήνες, στη Θήρα, την Iαλυ-σ της Pδου, τα Σπάτα... Tίποτε άλ-λο δεν ήταν ακμη γνωστ για την Eποχή του Xαλκού στον Aιγαιακ χώρο. Mε την έννοια αυτή, το εγχεί-ρημα του Kαλοκαιρινού μπορεί να χαρακτηριστεί πρωτοποριακ και κι-νείται στο ίδιο μήκος κύματος με τις πνευματικές αναζητήσεις των σύγ-χρονών του Eυρωπαίων λογίων. Στο επιτπιο έργο, ο Kαλοκαιρινς παρέμεινε ερασιτέχνης. Tο γεγονς αυτ δεν πρέπει να αντιμετωπισθεί αποκομμένο απ την πρώιμη εποχή στην οποία εγγράφεται. Oι καννες της ανασκαφικής μεθδου είναι, α-κμη, τον 19ο αιώνα, αδύναμοι και χαλαροί. Kαι ο Kαλοκαιρινς, λοιπν, οδηγήθηκε στην ανασκαφή του απ γραμμές τοίχων και απ περιγράμ-ματα αντικειμένων. Παρέβλεψε ή δεν αναγνώρισε ανασκαφικά δυσδιά-κριτα αλλά πολύ σημαντικά ευρήμα-τα, πως, ίσως, πήλινα σφραγίσματα και κομμάτια απ ενεπίγραφες πινα-κίδες. Δεν φαίνεται, τέλος, να κατέ-γραψε έγκαιρα, να σχεδίασε και να φωτογράφισε τις ανακαλύψεις του...Προσωπική συλλογή
Παρ’ λα αυτά, είμαστε σε θέση, σήμερα, να παρακολουθήσουμε, με διαφορετικ βαθμ βεβαιτητας, τους τομείς που διερεύνησε: τμήμα-τα δηλαδή, της Nτιας Πτέρυγας του Aνακτρου, το περίγραμμα της Kε-ντρικής Aυλής και ικαν κομμάτι της Δυτικής Πτέρυγας, ώς το συγκρτη-μα της Aίθουσας του θρνου, που και υποχρεώθηκε να διακψει την α-νασκαφή – πριν αποκαλυφθεί ο ίδιος ο θρνος. Tα ευρήματα απ την Kεφάλα φι-λοξενήθηκαν στο Mέγαρο των Kαλο-καιρινών, στο Hράκλειο, και αποτέ-λεσαν μέρος της συλλογής του ανα-σκαφέα. Tην Kεφάλα και τη συλλογή Kαλοκαιρινού επισκέφθηκαν, τα ε-πμενα χρνια, περισστεροι ξένοι αρχαιολγοι, μεταξύ των οποίων ο ί-διος ο Evans. Mερικοί απ αυτούς δημοσίευσαν τις παρατηρήσεις τους και σχεδίασαν κάποια ευρήματα. Στη διάρκεια των βιαιοτήτων της 25ης Aυγούστου του 1898, ολκληρη η συλλογή λεηλατήθηκε και πυρπολή-θηκε. Διασώθηκαν, μνο, τα λιγοστά εκείνα αντικείμενα που, στην προ-σπάθειά του να κινήσει το ενδιαφέ-ρον για την Kνωσ, ο Kαλοκαιρινς είχε δωρίσει σε μουσεία της Kρήτης, της Eλλάδας και της Eυρώπης. Aνά-μεσά τους, πιθάρια απ τη Δυτική Πτέρυγα του Aνακτρου, τα διαση-μτερα, ίσως, ευρήματα της ανασκα-φής. «Θα επιθυμούσα», έγραφε, απ την Aθήνα, το Δεκέμβριο του 1888, ο H. Schliemann, «να τελειώσω το έρ-γο της ζωής μου με ένα μεγάλο εγ-χείρημα... την ανασκαφή του προϊ-στορικού ανακτρου των βασιλέων της Kνωσού, στην Kρήτη».Mοναδικές αρχαι τητες
H Kνωσς, μως, επρκειτο να α-ποτελέσει το έργο ζωής δύο ανθρώ-πων, του οραματιστή Mίνωα Kαλο-καιρινού και του χαρισματικού Arthur Evans. Eάν ο Kαλοκαιρινς δεν είχε επιχειρήσει την ανασκαφή του; H κρητική αρχαιολογία θα είχε, φυσικά, ακολουθήσει τη ρτα της. Eκείνη που χάραξαν με την ευφυΐα, την καλλιέργεια και τον δυναμισμ τους οι ισχυρές προσωπικτητες των Eλλήνων και ξένων διανοουμέ-νων που την καθρισαν. Πολύ πιθα-νν, μως, η ελάχιστα εντυπωσιακή Kεφάλα δεν θα είχε κινήσει –ή δε θα είχε κινήσει πρώτη– το ενδιαφέρον των μελετητών, ούτε καν εκείνο του Evans. Kαι, στην περίπτωση αυτή, οι ισορροπίες στη μετέπειτα αρχαιολο-γική έρευνα στο νησί μπορεί να ήταν εντελώς διαφορετικές. Aντίθετα, με την ανεξαρτησία της Kρήτης, η μινωική Kνωσς σηματο-δτησε μια λαμπερή περίοδο για τα προϊστορικά μνημεία. Oι «γυψολιθι-κές» αρχαιτητες της Kεφάλας του Tσελεβή επισκίασαν και, σε μεγάλο βαθμ, εξακολουθούν να επισκιά-ζουν τις «μαρμάρινες» αρχαιτητες των ελληνικών και ρωμαϊκών κνω-σιακών λφων. Tο μεγαλύτερο μέρος του 20ού αι-ώνα, η «σκαφή» του Kαλοκαιρινού ξεχάστηκε. Tα γραπτά του επανακα-λύπτονται στις μέρες μας, ταν το έργο του έχει, ήδη, αρχίσει να ανα-σύρεται απ τη λήθη και να μνημο-νεύεται στις επιστημονικές εργα-σίες τις συναφείς με το «Bασίλειον Aνάκτορον ή Mέγαρον του Mίνωος του A». Σημείωση: Tις ειλικρινείς μου ευχαριστίες εκφράζω στους απογνους της οικογένει-ας του M. Kαλοκαιρινού, Mαριέλλη και Mηνά Σφακιανάκη, Aντώνη Θ. Mητσοτά-κη, Kώστα Kριμπά και Bικτωρία Παπα-δάτου, για τη θερμή σο και γενναιδωρη συμβολή τους στην παρούσα έρευνα. Tμή-ματα του αρχείου του M. Kαλοκαιρινού βρίσκονται, σήμερα, στο E.Λ.I.A., στο Iστορικ Aρχείο Kρήτης και τη Bικελαία Bιβλιοθήκη, στο Hράκλειο. Σχέδιο έκθεσης του M. Kαλοκαιρινού, στα γαλλικά, για την ανασκαφή της Kνωσού. (Δωρεά Mαριέλλης Σφακιανάκη στο Aρχαιολογικ Mουσείο Hρα-κλείου) Eνα απ τα μεγάλα νειρα του M. Kαλοκαιρινού ήταν η έκδοση του περιοδι-κού «Kρητική Aρχαιολογική Eφημερίς», το οποίο πραγματοποίησε μ λις μια χρονιά πριν απ το θάνατ του. Tο μεγαλύτερο μέρος αυτού του περιοδικού ήταν αφιερωμένο στις ανασκαφές στην Kνωσ .H πλη και τα νεκροταφεία
Σωστικές ανασκαφές στη μινωική, ελληνιστική και ρωμαϊκή Kνωσ
Tης Eύας Γραμματικάκη Aρχαιολγου της KΓ΄ Eφορείας Προϊστορικών και Kλασικών Aρχαιοτήτων H ΛEΞH Kνωσ ς είναι σήμερα σχε-δ ν ταυτ σημη με το αναστηλωμέ-νο, δαιδαλώδες, μινωικ ανάκτορο. Oι επισκέπτες του αρχαιολογικού χώρου, στη σύντομη περιήγησή τους, αγνοούν τον μινωικ οικισμ με τα πλούσια νεκροταφεία στους γύρω λ φους, την ελληνορωμαϊκή π λη, το εκτεταμένο και σημαντικ «B ρειο νεκροταφείο» των ιστορι-κών χρ νων. H ευρύτερη περιοχή της Kνωσού που τα περιλαμβάνει, α-ποτελεί αντικείμενο αρχαιολογικής έρευνας, με εκατοντάδες σωστικών ανασκαφών, παλαι τερα κυρίως απ την Aγγλική Aρχαιολογική Σχολή, την τελευταία δεκαπενταετία απ την KΓ΄ Eφορεία Προϊστορικών και Kλασικών Aρχαιοτήτων. Mε τις πο-λυάριθμες σωστικές ανασκαφές σε αγρούς ή οικ πεδα των μικρών οικι-σμών Mακρύς Tοίχος και Mπουγάδα Mετ χι, συντίθεται απ ψηφίδες η –αναπ φευκτα αποσπασματική– δια-χρονική εικ να της αρχαίας Kνωσού.Iστορία
Eίναι γνωστ τι μετά την παρακ-μή της μινωϊκής Kνωσού και την ε-γκατάσταση δωρικών φύλων τον 11ο αι. π.X. η Kνωσ ς αποτελεί εξέχουσα κοιν τητα, με σχέσεις με Aιγαιακά κέντρα, στη β ρεια Συρία και την Kύ-προ, σχέσεις που αντικατοπτρίζονται στα πολυάριθμα έργα τέχνης αυτής της εποχής. Ως π λη, τον 5ο αι. π.X., με μινωικές μάλιστα μνήμες, καθώς χαρακτηριστικά τα πρώτα της νομί-σματα απεικ νιζαν τον Mινώταυρο και τον Λαβύρινθο, είναι σχεδ ν ά-γνωστη ανασκαφικά. Iσχυρ τατη στην ελληνιστική περίοδο, σε πλέγ-ματα συμμαχιών και καταστροφικών πολέμων που μάστιζαν τ τε τις Kρη-τικές π λεις είναι γνωστή απ αρχαί-ες πηγές, επιγραφές αλλά και ανα-σκαφικές μαρτυρίες. Mετά το 31 π.X. μετατρέπεται σε ρωμαϊκή αποικία, στην Colonia Julia Nobilis Cnossus, παραχωρημένη στην Kαπύη –η μ νη κρητική π λη που έγινε αποικία των Pωμαίων ίσως σαν τιμωρία για την αντίστασή της. Aπ τον 2ο αι. μ.X. είναι έδρα επι-σκ που και επιβιώνει, ισχνή, στην Aραβοκρατία και τη B΄ Bυζαντινή πε-ρίοδο. Oν ματα Kνωσίων πως του γλύ-πτη Aμφίωνα, του αθλητή Eργοτέλη που υμνήθηκε απ τον Πίνδαρο, του Xερσίφρονος και του Mεταγένη που έχτισαν το να της Aρτέμιδος στην Eφεσο, μαρτυρούνται απ αρχαίες πηγές.H μινωική Kνωσς
H εικ να του μινωικού οικισμού, ν τια απ το ανάκτορο στην περιοχή της Bλυχιάς, δυτικά μέχρι τους πρ -ποδες του λ φου των Γυψάδων και ανατολικά στις χθες του ποταμού Kαιράτου, είναι σήμερα αρκετά ευ-κρινής. Eχουν ανασκαφεί καλοκτι-σμένα σπίτια, με πολλά δωμάτια, με χρωματιστά κονιάματα, φωταγωγούς και πλακ στρωτα, σε έκταση που υ-πολογίζεται γύρω στα 300.000 τ.μ. σε απ σταση μεταξύ τους, χωρίς συνε-χή πολεοδομικ ιστ . H εικ να διαρ-κώς συμπληρώνεται με σωστικές α-νασκαφές σε οικ πεδα του οικισμού Mπουγάδα Mετ χι δυτικά του ανα-κτ ρου, που μως μεταγενέστερες φάσεις κατοίκησης, στη γεωμετρική ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο έ-χουν αλλοιώσει τα μινωικά κατάλοι-πα. Aξίζει εδώ να αναφερθεί η πρ -σφατη ημιτελής ανασκαφή μινωικής οικίας στην Bλυχιά με 5 έως τώρα δωμάτια, δίθυρο, υπ στηλη αίθουσα και υπ γεια δεξαμενή καθαρμών. Aλλά και τα στοιχεία για τα μινωικά νεκροταφεία εμπλουτίζονται συνε-χώς, καθώς απ το 1994 άρχισε η α-νασκαφή, πλούσιου Yστερομινωικού νεκροταφείου στην θέση Aνω Γυψά-δες με θαλαμοειδείς τάφους συλη-μένους αλλά και ασύλητους. H Kνωσς των Iστορικών χρνων. H πλη: Στους ιστορικούς χρ νους, απ τον 10αι. π.X., κατοίκηση έχει ε-ντοπισθεί β ρεια και δυτικά απ το ανάκτορο. Aπ την αρχαϊκή και κλα-σική περίοδο οι μαρτυρίες για την κατοίκηση είναι σκ ρπιες, στήλες, θραύσματα επιγραφών και κεραμει-κή. Tο ίδιο ισχύει και για την ελληνι-στική περίοδο, που η εικ να είναι α-ποσπασματική, τμήματα κτιρίων και αρχιτεκτονικά μέλη, καθώς ήδη απ τον 1ο αι. π.X. η ρωμαϊκή π λη άρχι-σε να κτίζεται εκεί καλύπτοντας και καταστρέφοντας προγενέστερα κτί-σματα. Tα δημ σια κτίρια της ρωμαϊ-κής περι δου, πιθαν ν μως και τα προγενέστερα, βρίσκονταν στην θέ-ση Eλληνικά, β ρεια απ το μηνωικ ανάκτορο και μέχρι το σημεριν Bνιζέλειο Nοσοκομείο, ενώ η π λη, ε-ξίσου μεγάλη στην ελληνιστική και την ρωμαϊκή περίοδο απλων ταν δυ-τικά μέχρι τα Mοναστηριακά, ανατο-λικά μέχρι την κοιλάδα του Kαίρατου και ν τια, αραι τερη, μέχρι τους Kά-τω Γυψάδες. Mαρτυρίες για το δημ σιο κέντρο της ρωμαϊκής Kνωσσού με σημαντι-κά ορατά κτίρια στην θέση Eλληνισημαντι-κά μας παραδίδουν περιηγητές του 15ου και 16ου αι. ο Buodelmonti και ο Onorio Belli. Eνα ρωμαϊκ κτίσμα με ψηφιδωτά που αναφέρεται, σήμε-ρα κατεστσήμε-ραμμένο, πέσήμε-ρασε στην σύγχρονη παράδοση ως «O τάφος του Kαϊάφα». Tο ρωμαϊκ θέατρο που αναφέρεται καταστράφηκε τον προηγούμενο αιώνα, ταν κατα-σκευαζ ταν η επαρχιακή οδ ς. H ρω-μαϊκή δημ σια βασιλική καταστρά-φηκε στην Tουρκοκρατία για να κτι-στούν οι στρατώνες του Hρακλείου. H περιοχή που και σήμερα υπάρ-χουν ορατά μη ανεσκαμμένα αρχαία κτίρια κυριολεκτικά λεηλατήθηκε στο πέρασμα των αιώνων, καθώς πα-ρείχε εύκολα εξαιρετικής ποι τητας δομικ υλικ . Oι ανασκαφές στο β ρειο τμήμα της ελληνορωμαϊκής π λης, σε αντί-θεση με το ν τιο, είναι περιορισμέ-νες. Eτσι, ιδιαίτερο ενδιαφέρον πα-ρουσιάζει η συνεχιζ μενη συστημα-τική ανασκαφή μιας ρωμαϊκής συνοι-κίας απ την Aγγλική Aρχαιολογική Σχολή στην έκταση της γνωστής βί-λας Aριάδνη του Eβανς. N τια, στον οικισμ Mπουγάδα Mετ χι, οι σωστι-κές ανασκαφές εξακολουθούν να α-ποκαλύπτουν τμήματα κτιρίων, πολ-λές φορές εντυπωσιακών αλλά και το σημαντικ σύστημα ύδρευσης με κτιστούς αγωγούς και δεξαμενές που έφερναν το νερ στην ρωμαϊκή π λη απ τον μεγάλο υδαταγωγ που ξεκινούσε απ την θέση Σπήλια νοτιώτερα. Tο Bρειο νεκροταφείο: Kαθώς οι ανασκαφές στην αρχαία π λη της Kνωσού είναι περιορισμένες, ιδιαίτε-ρο βάιδιαίτε-ρος αποδίδεται στις σωστικές ανασκαφές στο αποκαλούμενο «B -ρειο νεκροταφείο» της Kωνσού. Aξί-ζει μάλιστα να σημειωθεί, τι πέρα α-π τις ανασκαφές σε οικ πεδα, δύο μεγάλα δημ σια έργα η ανέγερση του Bενιζέλειου Nοσοκομείου το 1951 και οι επεκτάσεις του (δεκαετία του ’80 και 1995 έως σήμερα) και η α-νέγερση των προσωρινών κτιρίων του Πανεπιστημίου Kρήτης το 1977 με συμπληρωματικά έργα την δεκαε-τία του ’80 και το 1990, έγιναν η φορμή για εκτεταμένες σωστικές α-νασκαφές στο χώρο του B ρειου νε-κροταφείου. Tο νεκροταφείο αυτ α-ποτελεί πολύτιμη πηγή πληροφο-ριών για την κοινωνική δομή, την τέ-χνη και τις εξωτερικές σχέσεις της Πήλινα υφαντικά βάρη και τριπτήρας στα ελληνιστικά σπίτια. Bρέθηκαν στην περιοχή του Bενιζέλειου Nοσοκομείου Hρακλείου.Kνωσού των ιστορικών χρ νων. Mέ-σα στο τεράστιο περίγραμμά του, που εκτείνεται απ το Bενιζέλειο νο-σοκομείο β ρεια στον Tεκέ μέχρι τις παρυφές του Aη Γιάννη, δυτικά στην περιοχή Φορτέτσα και τις Mεσαμπε-λιές περικλείονται πυκνά νεκροτα-φεία αλλά και διεσπαρμένες ταφές.
Tο έθιμο της καύσης
Σποραδικοί τάφοι των ύστερων μι-νωικών χρ νων πολλές φορές, ω-στ σο, με πλουσιώτατα ευρήματα έ-χουν ανασκαφεί στο B ρειο νεκρο-ταφείο. Aπ την πρώιμη γεωμετρική περίοδο, οργανώνονται νεκροτα-φεία με τάφους κυρίως θαλαμοει-δείς, συχνά τους ίδιους τους μινωι-κούς που χρησιμοποιούνται επί γε-νεές. Eκεί, βαθμιαία επικρατεί το έ-θιμο της καύσης και η εναπ θεση των οστών σε κάλπες, μεγάλους αμ-φορείς ή πίθους. Tρεις πυρήνες νε-κροταφείων αυτής της περι δου έ-χουν ανασκαφεί: στην Φορτέτσα και στο χώρο του Πανεπιστημίου απ την Aγγλική Aρχαιολογική Σχολή και σε οικ πεδα του Tεκέ (Aμπελ κηποι) κυρίως απ Eλληνες αρχαιολ γους. Aπ τα νεκροταφεία αυτά προέρχο-νται η εξαίρετη σο και ιδιάζουσα γε-ωμετρική κεραμεική της Kνωσού με απερι ριστη φαντασία ως προς τις διακοσμητικές και χρωματικές συν-θέσεις, αλλά και εντυπωσιακά δείγ-ματα μεταλλοτεχνίας. Aπ τα ευρή-ματα των γεωμετρικών νεκροταφεί-ων είναι φανερές οι σχέσεις της Kνωσού με την Aττική, την Kύπρο, τη P δο, την K ρινθο, την Φοινίκη, τη B ρεια Συρία και την Aίγυπτο, σχέ-σεις που αντικατοπτρίζονται είτε σε τεχνοτροπικές επιδράσεις είτε στην εισαγωγή αντικειμένων απ τις πε-ριοχές αυτές. Aπ την ελληνιστική περίοδο έ-χουν ανασκαφεί δύο πυρήνες νεκρο-ταφείων, το 1978 απ την Aγγλική Aρχαιολογική Σχολή και το 1990 απ την KΓ΄ Eφορεία Aρχαιοτήτων και οι δύο σε μικρή απ σταση, μεταξύ τους, στο χώρο του Πανεπιστημίου Kρήτης. Oργανωμένοι χωροταξικά με δρ μους και ανά συστάδες, οι τά-φοι είναι τώρα ορθογώνιοι λαξευτοί ή κτιστοί κιβωτι σχημοι για μεμονω-μένες ταφές. Πλην ολίγων λαμπρών εξαιρέσεων επικρατεί λιτ της κτερι-σμάτων, ενώ η κινητικ τητα της επο-χής είναι εμφανής στα νομίσματα που βρίσκονται στους τάφους και προέρχονται απ νομισματοκοπεία π λεων της κυρίως Eλλάδας, της P δου, της Mικράς Aσίας και της Aι-γύπτου.Tάφοι – μαυσωλεία
H χρήση του ελληνιστικού νεκρο-ταφείου που ανασκάφηκε το 1990-’91 απ την KΓ΄ Eφορεία Aρχαιοτή-των συνεχίστηκε και στα ρωμαϊκά χρ νια με τάφους λακκοειδείς, ορ-θογώνιους λαξευτούς, κεραμοσκε-πείς ή κτιστούς κιβωτι σχημους. Στη β ρεια πλευρά ήταν συγκεντρωμέ-νοι κτιστοί με ισοδομικούς λίθους και αψιδωτές στέγες, ημιυπέργειοι τάφοι –Mαυσωλεία– σε χρήση επί πολλές γενεές. Tα κτερίσματα απ αυτ το νεκροταφείο ήταν πλούσια, χάλκινα σκεύη, δακτυλι λιθοι, χρυσά κοσμήματα, γυάλινα αγγεία και που-λιά, πήλινες μάσκες ακ μα και μινωι-κές σφραγίδες που πέρασαν σε με-ταγενέστερες εποχές ως φυλακτά. Oι μινωικές μνήμες και πάλι επιζούν, καθώς το τοπικ εργαστήριο κατα-σκευής καλυπτήριων κεραμίδων για τους τάφους, έχει ως έμβλημά του τον Λαβύρινθο. Γύρω απ τους κύριους πυρήνες των νεκροταφείων ανασκάπτονται συνεχώς διεσπαρμένοι τάφοι ελλη-νιστικοί και ρωμαϊκοί.Aνασκαφές
στο Bενιζέλειο
Nοσοκομείο
Tο 1950 μια μεγάλη έκταση (περί-που 111.000 τ.μ.) β ρεια απ το μι-νωικ ανάκτορο, επελέγη για την α-νέγερση του Bενιζέλειου Nοσοκο-μείου. O χώρος αποκαλύφθηκε καί-ριος αρχαιολογικά, καθώς αποτε-λούσε το ριο ανάμεσα στην ελληνο-ρωμαϊκή π λη και το B ρειο Nεκρο-ταφειο της Kνωσού. Tην δεκαετία του ’50, σε σωστικ έργο που ακο-λούθησε τις εκσκαφές, η Aγγλική Aρχαιολογική Σχολή ανέσκαψε τά-φους της υστερομινωϊκής περι δου –τους περίφημους τάφους των πο-λεμιστών του Σανατορίου– ένα τερά-στιο ρωμαϊκ νεκροταφείο με α-πλούς αλλά και μνημειώδεις τάφους, ρωμαϊκές κατοικίες με ψηφιδωτά, παλαιοχριστιανική βασιλική και νε-κροταφείο των πρώτων χριστιανών. Tην δεκαετία του ’80, πολύμηνες ανασκαφές της KΓ΄ Eφορείας Aρχαι-οτήτων συμπλήρωσαν την εικ να του ρωμαϊκού νεκροταφείου. Aπ το 1995 έως σήμερα, συνεχίζονται οι σωστικές ανασκαφές συνδεδεμένες με το έργο της επέκτασης του Nοσο-κομείου, με σημαντικά αποτελέσμα-τα. H ανθρώπινη επί αιώνες παρου-σία είναι ορατή, σε αλλεπάλληλες και πολλές φορές επικαλυπτ μενες φάσεις. Tα ευρήματα των νεώτερων ανα-σκαφών ξεκινούν απ την μινωική και υπομινωική περίοδο με ίχνη κα-τοίκησης –πιθαν τατα κάποια κατε-στραμμένη μινωική αγροικία– και τά-φους απ τους οποίους ο σημαντικ -τερος ανήκει στην ομάδα των παλαι-ών τάφων των πολεμιστπαλαι-ών. Στο εκτεταμένο, γνωστ απ πα-λιά ρωμαϊκ νεκροταφείο ανασκά-φηκαν πρ σφατα 90 τάφοι, ορθογώ-νιοι λαξευτοί, κτιστοί κιβωτι σχημοι και κεραμοσκεπείς, άλλοτε συλημέ-νοι, άλλοτε με φτωχικά ή πλούσια κτερίσματα, ταφές παιδιών, ταφές α-θλητών με στλεγγίδες και χάλκινους αρύβαλλους και μαρμάρινη σαρκφάγος, με ταφή του 2ου αι. μ.X. Σε ο-ρισμένους τομείς οι τάφοι είναι σε μεγάλη πυκν τητα, υπερκαλύπτο-ντας παλαι τερους, ενώ πάνω απ το νεκροταφείο υπάρχουν και κτίρια των ψιμων ρωμαϊκών χρ νων. Eνας εντυπωσιακ ς λιθ στρωτος δρ μος πλ. 4 μ. πιθανώτατα οδηγούσε στην ανατολική πλευρά του νεκροταφεί-ου. Aπ το νεκροταφείο, ξεχωρίζει έ-νας μεγάλος, κτιστ ς απ λαξευτούς κυβ λιθους τάφος με τοξωτή στέγη και είσοδο με λαξευτές παραστάδες, του οποίου η χρήση χρονολογείται απ τον 1ο αι. π.X. μέχρι τον 2ο αι. μ.X. Aνάμεσα σε αναμοχλευμένα ο-στά και κρανία βρέθηκαν θραύσματα μεγάλων μολύβδινων αγγείων, γυά-λινα και πήγυά-λινα αγγεία, λύχνοι, φύλ-λα χρυσού απ στεφάνι, ρ δακες και χρυσοί αστερίσκοι απ την διακ -σμηση ενδυμάτων και ασημένια πυ-ξίδα με ανάγλυφη παράσταση κυνη-γιού ελαφιών και σκύλων. Tα κρανία ήταν καλυμμένα απ ύφασμα με χρυσοκλωστές.Hρώα της εποχής
Aξίζει να αναφερθούν και δύο μο-ναδικά μνημεία –ηρώα– της ίδιας ε-ποχής, κτισμένα πάνω απ ορθογώ-νιους λαξευτούς τάφους. Tο πρώτο, πάνω απ δύο τάφους, ήταν κτισμέ-νο απ μεγάλες πλάκες σε πυραμιδι-κή προς τα πάνω διάταξη. Tο δεύτε-ρο, σε μορφή τετράγωνου ναΐσκου, κτισμένο απ μεγάλους κυβ λιθους κάλυπτε 2 λαξευτούς τάφους. Στο α-νώτερο επίπεδο υπήρχε κτιστ λίθι-νο κρεβάτι για ταφές, ενώ στο πλα-κ στρωτο δάπεδ του η κεντρική κυκλική πέτρα ήταν κινητή και έδινε πρ βαση πάνω απ τους λαξευτούς τάφους σε κρύπτη για χοές. Aρχιτεκτονικά μέλη απ παλαι τε-ρα κτίρια, ακ μα και επιγπαλαι τε-ραφές είχαν ενσωματωθεί στα ταφικά αυτά μνη-μεία. Παρ τι οι τάφοι βρέθηκαν συ-λημένοι, κατάλοιπα, πως χάλκινα α-ντικείμενα, ασημένια νομίσματα, φύλλα χρυσού και χρυσ δακτυλίδι με παράσταση πολεμιστή, μαρτυ-ρούν την σπουδαι τητα των νεκρών. Tα μοναδικά αυτά μνημεία, καθώς δεν ήταν δυνατ ν να διατηρηθούν στο χώρο της ανασκαφής, μεταφέρ-θηκαν και ξαναχτίζονται σε άλλο χώρο, έργο επίπονο σο και ουσια-στικ . N τια στην περιοχή της π λης, α-νασκάφηκαν αποσπασματικά σπίτια της ελληνικής περι δου, με μεταγε-νέστερη ρωμαϊκή φάση. Xαρακτηρι-στικά είναι τα δάπεδα απ πηλ χωμα και τα πεσμένα απ την οροφή κο-νιάματα που διατηρούσαν ακ μα τα σημάδια των ξύλινων υποστηριγμά-των της στέγης. Στην ίδια περίοδο (αρχές 2ου-1ο αι. π.X.), ανήκει και χώρος λατρείας που ανασκάφηκε βορει τερα έξω απ τα ρια της π -λης, που βρέθηκε ωραι τατη κερα-μεική κνωσιακού εργαστηρίου και πολυάριθμα ειδώλια της Δήμητρας – Kυβέλης. Συνυφασμένη με τη λειτουργία των νεκροταφείων ήταν στην αρχαι- τητα και η λειτουργία των εργαστη-ρίων κεραμεικής είτε για την παρα-γωγή ταφικών αγγείων είτε ως ο-χλούσες βιοτεχνίες που χωροθετού-νται εκτ ς κατοικημένων περιοχών. Στη β ρεια πλευρά του χώρου ανα-σκάφηκε εργαστήριο κεραμεικής του 4ου αι. μ.X. που αποτελείται απ 4 αψιδωτά κτίσματα με τον κεραμει-κ κλίβανο στο νοτι τερο. Tα τοιχώ-ματα και το δάπεδο ήταν επιχρισμέ-να με πηλ χρωμα. Στάχτες, κάρβου-να, β λοι πηλού θραύσματα καμμμέ-νων αγγείων αλλά και στο εξωτερικ διάχωρο που αποτελούσαν την πρ -σβαση στο καμίνι οστά μικρών ζώων και κουκούτσια ελιάς, ασφαλώς υπο-Eσωτερικ και είσοδος κτιστού ρωμαϊκού τάφου. Bενιζέλειο Nοσοκομείο. Συνέχεια στην 10η σελίδαλείμματα της παρουσίας των κερα-μεών που έτρωγαν περιμένοντας το ψήσιμο των αγγείων. Στην είσοδο του κλιβάνου βρέθηκε πεσμένο ένα μαρμάρινο αγαλμάτιο παιδιού που μεταφέρει υδρία. Tάφοι – οστεοφυ-λάκια είχαν καταλάβει το χώρο του εργαστηρίου στην παλαιοχριστιανι-κή περίοδο. Πέρα απ την ανασκαφή των συ-γκεκριμένων μνημείων, ενδείξεις για την επί αιώνες ανθρώπινη παρουσία στο χώρο προέρχονται καθημερινά είτε απ τυχαία ευρήματα και επι-γραφές είτε απ τα ίδια τα απορρίμ-ματα των αρχαίων σε πηγάδια λαξευ-μένα ή κτιστά. Aπ πηγάδια ανασύρ-θηκαν αρχιτεκτονικά μέλη ακ μη και γλυπτά. Στα πηγάδια της ν τιας πλευράς, δηλ., της περιοχής της π -λης (είχαν ανασκαφεί 13 το 1951 και 2 ανασκάφηκαν πρ σφατα) η κερα-μεική αποδεικνύει συνεχή κατοίκηση με χάσμα μ νον στον 6ο αι. απ τα γεωμετρικά χρ νια μέχρι την βυζα-ντινή περίοδο. Oι σωστικές ανασκαφές στην Kνω-σ , πως και παρ μοιες ανασκαφές σε ολ κληρο τον ελληνικ χώρο για οικοδομές ή μετά απ αυθαίρετες εργασίες –που δυστυχώς δεν λεί-πουν– είτε για τα δημ σια έργα, ενέ-χουν την αποσπασματικ τητα. Oμως η πολύχρονη έρευνα και η αποτίμη-ση των αποτελεσμάτων τους συνθέ-τει την εικ να της αρχαίας Kνωσού, εικ να που ασφαλώς δεν είναι δυνα-τ ν να ολοκληρωθεί χωρίς περισσ -τερες απαλλοτριώσεις και συστημα-τικές ανασκαφές. Συνέχεια απ την 9η σελίδα Πρωτογεωμετρικ ς αμφορέας απ τάφο. Πανεπιστήμιο Kρήτης. Γυάλινο αγγείο απ ελληνιστικ τάφο στο Πανεπιστήμιο Kρήτης. Xρυσά φύλλα στεφανιού, χρυσά επίρραπτα και χρυσ σκουλαρίκι των πρώιμων ρωμαϊκών χρ νων. Aπ τάφο στο Bε-νιζέλειο Nοσοκομείο.
