mentir vi aꞌmii ne̱
mentiroso, mentirosa adj ne̱5 mentón m chingaa̱
menudeo m
• a menudeo quitzi ̱i, taꞌngaꞌ do̱j • vender a menudeo natuꞌvéj
meñique m cúú leꞌe̱j raꞌa, raꞌa nii meollo m yataa̱n2
mercado m yuꞌvee1 merecer vt nó xcúún
• recibir lo merecido riꞌ ... sayuun • sin merecer ga̱a̱4
mero, mera adj ya̱
• el mero día de una fiesta misá • ya mero a̱ doj, da̱j doj, tiha̱j2
mes m yavii3 mesa f mesá
mesero m síí anica̱j coꞌoo, síí tacavii coꞌoo, síí utaꞌ coꞌoo
mesón m
• Mesones Hidalgo Mesoón
metálico, metálica adj
• de sabor metálico aga̱ꞌ3 metate m to1
• mano de metate rdaꞌ1
• metate de fábrica to sa̱ꞌ • metate de piedra to yahi ̱j • pata del metate se-tzi ̱i to • Río Metates Ráá Toj
meteoro m yuvee2
• rayo de un meteoro chiꞌngaj yatiꞌ,
taꞌan síí chre̱e (que se cree revelar dinero escondido), yaꞌan yuvee (que se cree revelar dinero escondido)
meter vt aꞌnéé2, naxríj, naꞌnéé2, tucuatúj, tucuaꞌanj1
• al meterse el sol rej ataꞌ güii • estar metido chihón2, naxíj, xíj2 • estar metido en un lugar apretado
ꞌnij, ꞌnuj1
• meter adelante utaꞌ ya̱a̱n • meter brevemente tiguíj
• meter en la cárcel axríj ... tagaꞌ • meter en medio aꞌnéé tanu̱u̱
• meter en un lugar apretado anuꞌ, axríj • meter hilos al telar nitaa
• meter la pata aꞌnéé tanu̱u̱ ... nana̱ • meter varias cosas araa1
• meterse el sol o la luna ataꞌ
• meterse en asuntos ajenos aꞌmii tiguíj,
tiguíj, tiguíj ... nana̱ metlapil m rdaꞌ1
metro m 1. metró (medida) 2. vará (palo)
mexicano m xnaꞌánj yucua̱j (lengua) mexicano, mexicana adj
• águila mexicana xtaa viꞌi ̱i
• árbol de magnolia mexicana chruun
yâj tze̱n
• cacique mexicano xtoo̱ aga̱ꞌ, xtoo̱ ca̱a̱,
xtoo̱ nachra̱nꞌ
• flor de magnolia mexicana yâj tze̱n • jazmín mexicano coj e̱ꞌ caꞌnu̱ꞌ
• petunia mexicana coj xcuáá ragáá, scoj
xcuáá ragáá
México top Macáá (ciudad) mezclar vt tinachej
• ser mezclado nachej, nachej tuviꞌ, uun
mezquino ESPAÑOL–TRIQUI 86 mezquino m yavii2
mezquino, mezquina adj chuve̱e2, yanu̱ꞌ2, yanu̱ꞌ rá, yuꞌve̱e̱ rá
mi adj -j1, ꞌu̱nj1 mico m
• mico de noche chuvaa̱ yaꞌa̱a̱
miedo m
• con miedo chuꞌviꞌ2 • sin miedo nuu rihaan1 • tener miedo chuꞌviꞌ1, ruviꞌ rá
miedoso, miedosa adj chuꞌviꞌ2 miel f catziꞌ1
• miel de caña catziꞌ yoo
mielcilla f 1. cuêj nito̱n (quelite) 2. cuêj tino̱ (quelite)
miembro m yuvii ̱1 (de un grupo)
• miembro viril tahij, tiꞌle
• tendón del miembro viril del toro
yaꞌaâ tahij scúj miércoles m cueꞌnu̱j
• miércoles de ceniza cueꞌnu̱j ráyaj
migaja f
• migajas tachruu̱2, tachruu̱ rachrúún,
yachruu̱1
• migajas de tortilla chraa rque̱ꞌ, rqueꞌ
chraa
• referente a migajas tachru̱u̱4
Miguel np
• fiesta de San Miguel Chaꞌanj Samigueé • San Miguel Ró Smeé1
mil adj míj
milípedo m racúnj1
• milípedo largo xcuáá raꞌa̱, xcuun raꞌa̱,
xlúú raꞌa̱
• milípedo pequeño peludo xcuu sihuu̱
millón m miyoón milpa f 1. naa̱2 (terreno)
2. naa̱2 (planta)
• caña de milpa yoo1, yoo naa̱ • dueño de milpa conocida por el
contexto síí xna̱a̱
• milpa a punto de salir espigas naa̱
ya̱a̱n2
• milpa con rastrojo yoꞌóó rmíí
• milpa de maíz amarillo naa̱ yacu̱j • milpa de picado naa̱ yanga̱a • milpa de riego naa̱ quitzi ̱i, naa̱ yan
quitzi ̱i
• milpa de tiempo naa̱ maa̱n, naa̱ ma̱n
quij, naa̱ quij, naa̱ quij ꞌya̱nj, naa̱ yacaꞌa̱a̱n, naa̱ yan quij ꞌya̱nj
• milpa lista para pizcar naa̱ cami ̱j • milpa nueva naa̱ ya̱a̱n1
• milpa pizcada naa̱ rmíí • milpa tierna caꞌyaá (planta)
• té de milpa coj riꞌya̱nꞌ, coj ꞌya̱nꞌ, cuêj
riꞌya̱nꞌ
• terreno limpiado para milpa xéé4 • zacate de milpa coꞌyo̱o̱
miltomate m rnuj1
• mata de miltomate coj rnuj, coj rnuj
caꞌnu̱ꞌ
• mata de miltomate silvestre coj rnuj
qui ̱j
mimosa f chruun tanj chaꞌvii, chruun tanj viꞌi ̱i
mina f
• Minas Los Tejocotes Miná
mineral m yahij agaꞌ, yahij saꞌanj, yuvej saꞌanj
minuto m minutó
miralejos m agaꞌ na staꞌngaꞌ mirar vt niꞌya̱j2, ruviꞌ rihaan
• mirar a un lado niꞌya̱j neꞌe̱e̱, niꞌya̱j
nitu̱u̱n, niꞌya̱j rno̱, niꞌya̱j scua̱nj, niꞌya̱j scueꞌe̱j
• mirar alrededor chéé rihaan1 • mirar con interés chihón rihaan • mirar de reojo aꞌnéé neꞌe̱e̱ ... rihaan,
aꞌnéé nitu̱u̱n ... rihaan, aꞌnéé scua̱nj ... rihaan, niꞌya̱j neꞌe̱e̱, niꞌya̱j nitu̱u̱n, niꞌya̱j rno̱, niꞌya̱j scua̱nj, niꞌya̱j scueꞌe̱j
• mirar hacia abajo aꞌnéé ni ̱j ... rihaan,
nocoꞌ ni ̱j rihaan, tocoꞌ ni ̱j ... rihaan
• mirar hacia arriba aꞌnéé navi ̱i ̱ ...
rihaan, naxca̱j rihaan, naxca̱j ... rihaan, niꞌya̱j navi ̱i ̱, táá xta̱ꞌ rihaan
• mirar por todos lados chéé rihaan1 • Peña Mirando Ráá Niꞌyaa
87 ESPAÑOL–TRIQUE momento
• ¡mira! siꞌij
mirasol m coj rniꞌyuun, coj yâj ranuu̱, chruun rniꞌyuun, ranuu̱1, yâj ranuu̱ mirlo m xtâj catze̱ꞌ, xtâj chihúj
• mirlo bosquero xtâj chihúj, xtâj chihúj
sa̱ꞌ
• mirlo dorso rufo xtâj chiha̱
• mirlo garganta blanca xtâj chihúj, xtâj
chihúj sa̱ꞌ mirto m
• planta de mirto coj yaton, coj yaton
caꞌnu̱ꞌ misa f misá
miserable adj yuꞌve̱e̱ rá
misericordioso, misericordiosa adj niꞌya̱nj rá
mismo, misma adj cuya̱a̱n, maꞌa̱n
• a la misma hora taya̱j (otro día) • al mismo tiempo rcuaꞌa̱a̱n
• de la misma manera da̱nj ina̱nj, ina̱nj
da̱nj, ꞌo̱ cuya̱a̱n
• en este mismo tiempo cuano̱ nihánj • otro de la misma clase tuviꞌ1
• persona misma maꞌa̱n
• ser de casi la misma edad nocoꞌ tuviꞌ • tener la misma edad nocoꞌ neꞌej
mitad f naꞌya̱nꞌ, taꞌa̱j3, yane̱j
• mitad de una tortilla chraa yane̱j • mitades niha̱ niha̱, taꞌa̱j taꞌa̱j • otra mitad yanéé
• pasar la mitad uun tanu̱u̱ (de una
distancia), uun taꞌa̱j (de una distancia)
• romperse por la mitad sinꞌ ma̱nꞌ, sinꞌ
tanu̱u̱, sinꞌ taꞌa̱j
mixteco m xnaꞌánj tuꞌvi ̱i ̱ (lengua) Mixtepec top
• cerro de Mixtepec Quij Tuvaa • San Juan Mixtepec Tuvaa
• Santa Cruz Mixtepec Yuvej Maree̱
mocho, mocha adj cundó mochuelo m xtâj taꞌnaj, xtâj xre̱j
• mochuelo café chaꞌuu̱ (ave)
moco m cuej1
• moco del guajolote cuej tacúún,
tacúún cue̱j1
mocoso, mocosa m, f xnii tacu̱nj cue̱j mocoso, mocosa adj cue̱j3, tacúún cue̱j2 moderación f
• en moderación ma̱an taꞌngaꞌ
modo m chrej
• de todos modos cachri ̱j, na̱nj5 • pensar de otro modo ino̱ me rá
mogote m
• tierra con mogotes yoꞌóó taca̱an
mojado, mojada adj naꞌma̱nꞌ2, ꞌyo̱o̱2 mojar vt tacuachree
• mojarse uchree
molcajete m
• molcajete de barro coꞌoo niha̱nj, coꞌoo
rihanj, coꞌoo veꞌe̱j
• molcajete de piedra coꞌoo taco̱j
molcate m reg. ꞌnúú cuchru̱u̱ mole m nihaa1
• mole caldoso nihaa na̱ • mole poblano nihaa iti ̱j
moler vt váj2
• café molido chruu agüeé
• chile molido chruu yaꞌaj, yaꞌaj xtunꞌ • frijol molido chruu ninu̱j, rnee ninu̱j • maíz tostado y molido chruu1 • moler el segundo paso rii nichej • moler el último paso rii nichra̱a • piedra para moler yahij chaꞌve yaꞌaj • ser molido xtunꞌ
molestar vt aráj chru̱j molesto, molesta adj rmi ̱i ̱4 molino m cuchriꞌ1
• molino para nixtamal cuchriꞌ váj nihaj
molleja f scaya̱a̱n
mollera f na sca̱ꞌya̱nj, tana2 momento m xcoꞌ1
• a partir de este momento tiha̱j nihánj • al momento de núj4
• apenas en este momento tiha̱j nihánj • en ese momento nu̱ꞌ orá
moneda ESPAÑOL–TRIQUI 88 moneda f saꞌanj, saꞌanj aga̱ꞌ
• moneda antigua pesó xo̱o̱
• moneda de Judas yâj yaꞌa̱a̱2 (planta) • monedas saꞌanj quitzi ̱i
monja f
• monja de la iglesia chana̱ xre̱j, madré • planta de monja coj nacaj, nacaj2
mono m curuvii1, machiín montaña f quij1
montar vt
• estar montado táá2
monte m quij1, rcoꞌ1, tacaan1
• alache del monte cuêj ravii qui ̱j • chotacabras del monte cuvíj ma̱n quij • como monte rco̱ꞌ2
• del monte qui ̱j3
• Dios del Monte, Dueño del Monte
Yaqui ̱j2, Yaꞌanj Qui ̱j
• en el monte rcoꞌ1
• frijol del monte chruun coj rmaꞌa̱nj • gallina del monte xcuaꞌan, xee
xcuaꞌaán, xee xcuaꞌaán qui ̱j
• oso del monte coneca̱a, osó • pavo del monte colój qui ̱j • pichón del monte chaꞌaa̱n qui ̱j
montés adj
• gato montés lúj qui ̱j
montura f xlá1
• sin montura ne̱e̱9 (caballo)
monumento m chraan mora f
• mora cuili rtaan
morado, morada adj icua̱a̱n xro̱n, tintá
• flor de girasol morado yâj rihaan güii • flor de salvia morada clara yâj xtacón • mota morada coj chiꞌngaj cuayó
(hierba)
• planta de girasol morado coj yâj
rihaan güii
• plátano morado nato caa, nato caa míí
(variedad amarilla), nato caa veꞌe̱j (variedad roja)
• torcaza morada cuyu̱j icua̱a̱n, xtuꞌvij
moral adj
• perder la conciencia moral aviꞌ iꞌna̱ꞌ
morder vt chá yanꞌ, chihanꞌ1
• que muerde yanꞌ2
mordida f saꞌanj cacu̱nꞌ
• aceptar mordida aráán saꞌanj rihaan • dar mordida aráán ... saꞌanj rihaan • pagar una mordida uchruj ... saꞌanj
morera f
• morera cuili chruun rtaan
moretear vt
• moretearse riꞌya maree̱
moretón m se riꞌya maree̱ morfo m
• morfo azul chavii ̱ maree̱ (mariposa) • morfo blanco chavii ̱ catzi ̱i ̱ (mariposa)
morillo m cavee̱ (del techo)
morir vi aviꞌ, navij nimán, uriha̱nj nimán,