mba'eichaguápa umíva.
Adversativos:
- Rohókuri hógape ____________ ndoro- juhúi hese.
- Heta oky _________ yvy nahu'ũi gueteri.
Espaciales:
- _____________ oíhína ne membykuéra. - Pejúna ko'ápe, _____________ niko nda- javy'ái.
Temporales simultáneos:
- Mbarakaja oke _____________ osẽ angu- jakuéra.
- Ñande rapicha oñe'ẽ ___________ ñande ñahenduva'erã.
Aditivos:
- Paraguái ____________ Brasil omba'apo oñondive.
- Paraguái rembijokuái ___________ oĩta upépe.
Condicionales:
- Nderejúi_________________ chepochýta nendive.
- Ñamba'apo________ ñopytyvõme ñasẽta tenonde.
g̃.
h.
i.
a.
ã.
ch.
e.
g.
Temporales de periodicidad:- Peẽ piko _______________ peñemoarandu
universidad-pe.
- Ha'e ha che __________________ rojoecha.
Disyuntivos:
- Aipytyvõta Ana _______________ Julia-pe. - Pehóta San Pablo ______________ Buenos Aires-pe.
Temporales simultáneos:
- Ñande ñañomongeta ________________ ha'ekuéra itenonde ñanderehe.
- Ha'ekuéra oñomongeta
omba'apo___________________________
Finales:
- Teko porãve reka __________ Paraguáipe ndaikatúiri.
- Oñopytyvõ hikuái osẽ ________________ tenonde.
Causales:
- Peg̃uahẽ asaje ___________ pepyta okápe. - Ipochy hikuái, ha ______________ osẽ oho.
_____________________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________
ı ̃.
ã.
e.
Jaikuaami
Ñamoñe’ẽmijeýta texto guarani rehegua. Jajesarekomi umi ñe’ẽpehẽ (partícula)
ojehaihũvéva rehe.
Guarani, ñe’ẽ ojeporuvéva ñane retãme:
Paraguái niko heko ha iñe’ẽheta. Ñe’ẽ ojeporuvéva hína guarani ha castellano. Censo Nacional de Población y Vivienda ojejapova’ekue ñane retãme 2002-me ohechauka ha omyesakã guara- niha ñe’ẽ ojekuaavéva. Ohakã’i’o 5.160.830 tapicha ñane retãygua apytépe, 1.721.000 (33%) oi- kuaaha guarani ha castellano, katu oiporuve guarani; 1.399.220 (27%) añe’ẽha guarani añónte; 1.330.810 (26%) oikuaaha castellano ha guarani, ág̃a katu oiporuve castellano; 411.780 (8%) oñe’ẽkuaaha castellano añónte.
Guarani niko hína ñane retã heñói guive ñe’ẽ hetave ñane retãygua oiporúva, katu upevére ojeapo’i ha oñemomirĩ castellano renondépe. Oiméramo ñane retãme jaguatase joja rapére ha ñamomba’ese añetehápe yvypóra derecho, ndaikatúi ñamboyke guarani, ha hendive iñe’ẽhara- kuérape Paraguáipe.
Umi ñe’ẽpehẽ hína:va, ha, va’ekue.
Ko’ã partícula niko relativo, omoñepyrũ ñe’ẽjoaju(oración subordinada).
Mokõivéva oguereko ára(tiempo).
Jajesarekomi:
a. Va, va’ekue, tava omoñepyrũ ñe’ẽjoaju poguyguáva terojáva(oración subordinada adjeti- va). Castellano-pe heta ojeguereko: que, quien, cuyo ha ambueve.
Va:Oñe’ẽ mba’e oikóva ko’ág̃a rehe.
Techapyrã:
- Amo tapicha oúva (ko’ág̃a) imarãngatu. Esa personaque viene (ahora) es bondadosa. - Jagua oñarõva ndoporosu’úi.
Perroque ladra no muerde. - Tembi’u ñande ja’úva hesãi.
La comidaque consumimos es sana.
Va’ekue:Ohechauka mba’e yma guare.
Techapyrã:
- Auto arekova’ekue (yma) hepyve kóvagui. El auto que tenía (antes) era más caro que este.
- Che hína tapicha nerenoiva’ekue pumbyry rupi.
Yo soy la personaquien te llamó por teléfono.
Tava: Ohechauka pe mba’e ojehútaha tenondevévo.
Techapyrã:
- Auto ajoguátava (en el futuro) es más caro
que este.
El auto que compraré es más caro que este. - Carrera nde reñemoarandútava ijetu’u. La carreraque vos vas a estudiar es diícil. Ára
Tiempo Omoñepyrũ oraciónadjetiva Tenda reheguaLocativo Presente Va (átona) Ha (tónica)
Pasado Va'ekue (Tónica) Hague (tónica) Futuro Tava (átona) Taha (tónica)
ã. Ha, hague, taha omoñepyrũ ñe’ẽjoaju poguyguáva tendaguáva (oración subordinada ad- verbial locativa). Castellano-pe ojeporudonde, de donde hapor donde. Ohechauka moõpa
oikohína pe mba’e ojehúva.
Ha: Oñe’ẽ tenda rehe ha ohechauka pe mba’e oikóva ojehuha ko’ág̃a.
Techapyrã:
- Mbo’ehao che añemoaranduha (ko’ág̃a) iporã. La escueladonde yo estudio(ahora) es linda.
- Che aiméta nde cherenoihápe.
Yo estarédonde vos me llamas (en el futuro).
Hague: Oñe’ẽ mba’e oikomava’ekue rehe.
Techapyrã:
- Mbo’ehao che añemoaranduhague iporã. La escueladonde yo estudié es linda. - Amoĩkuri erehaguépe chéve.
Lo coloquédonde me indicaste.
Jesarekorã:
Ha, hague, taha avei omoñepyrũ ambueichaguaoración subordinada. Oración subordinada sustantiva objetiva.
- Omyesakã guaraniha ñe’ẽ ojekuaavéva ñane retãme.
- Oikuaaha guarani ha castellano - Aikuaa ouha nde ru.
Supeque vino tu padre. - Aikuaa outaha nde ru. Supeque vendrá tu padre. - Aikuaa ouhaguende ru. Supeque ha venido tu padre.
TEBPOÃ
1. Jaiporavo peteĩ ñe'ẽjoajuha ohoporãvéva ñamyenyhẽ hag ̃ua umi pa'ũ:
Amo karai ou __________ pe che ndai- kuaái.
Táva yma ha'ekuéra oiko __________ akóinte tuicha. - Va. - Taha. - Va. - Taha.
a.
ã.
- Hague. - Va'ekue. - Hague. - Tava.Mburuvicha jaiporavo __________pe hi'ã jaikuaaporã.
Hospital nde sy omba'apo_____________ tuicha ko'ág̃a oporoipohãno porãve. - Va. - Taha. - Taha. - Ha.
ch.
e.
- Hague. - Tava. - Taha. - Va.Taha: Ohechauka pe mba’e ojehutaha tenondevévo.
Techapyrã:
- Mbo’ehao che añemoarandutaha iporã. La escuela donde yo voy a estudiar (es- tudiaré) es linda.
- Oho táva oikotahápe concierto.
Fue a la ciudaddonde se realizará el con- cierto.
Director omoakã______________ kóva ko empresa ambue ary guive ikatupyry.
Ka'a peẽ peiporu __________ (ko'ág̃a) iporã añetete.
Óga pejogua __________ ko'ẽrõ tuicha ha iporã.
Tenda oiko ______________ pe aty kuehe michĩeterei.
Empresa peẽ pemba'apo__________ tui- cha okakuaa.
Ku mbo'ehára yma ñanembo'e__________ guarani oime ou.
- Ha. - Tava. - Va. - Tava. - Ha. - Va'ekue. - Ha. - Tava. - Ha. - Tava. - Ha. - hague.
g̃.
h.
i.
g.
- Va'ekue. - Hague. - Va'ekue. - Hague. - Hague. - Tava. - Hague. - Va'ekue. - Va'ekue. - Hague. - Va. - Va'ekue.GUARANI JEHAIKATU: ORTOGRAFÍA GUARANÍ
Jahechavemi Guarani Jehaikatu omone ĩva'ekue Guarani Ñe'ẽ Rerekuapavẽ (GÑR ) 20 16-pe. Jahechámakuri 1 ha 2. Ko'ág̃a jahecháta 3 ha 4.
3. Mbo jo jaha mbohap yha: ñe'ẽpehẽ t ĩ guá va jehairã
Ñe'ẽpehẽme ndoikéi oñondive mokõi taipu t ĩguáva.
Tembiecharã:g̃ua, ma, ne, ña.
Pu'ae juruguá vaoikéramo ñe'ẽpehẽme pundie t ĩguáva ndive; térã pundie t ï juru-
guáva ndive, ko'ãva oguerova hese it ĩñe'ẽngue.
Tembiecharã:ma, nda.
Pu'ae t ĩ guá va(ã, ẽ, ĩ, õ, ũ, ỹ ) oikéramo ñe'ẽpehẽme pundie juruguáva (ch, g, h, j, k,
l, p, r, rr, s, t, v,’ (Puso ) ndive, oiko ñe'ẽpehẽ t ĩguáva.
Tembiecharã:p y tã.
4- Mbo jo jaha irund yha: ñe'ẽ apo rehegua
Oñe'ẽva guaraníme, o japo iñe'ẽrã. Upevaerã ombo joa ju ñe'ẽp y ha ñe'ẽk y
he'isévandi. O jehaívo, umi ñe'ẽk y mbo yvegua ha ñe'ẽk y rireguáva, omoambuéva ñe'ẽp ýpe, oñembo joa juva'erã hese oiko hag̃ua chuguikuéra pete ĩ ñe'ẽ año.
Tembiecharã: Oporogueroguataseténiko
O ĩme ñe'ẽk y ikatúva o jererova hendágui ha oñembohasa ñe'ẽp y renondévo térã hap ykuévo, upéicha jave, ndo joa júi.
Tembiecharã:Cheakãhatãi témi,e témicheakãhatã.
O ĩme ñe'ẽk y ikatúva o jeporu o ĩ' ỹre i j ykéreñe'ẽp y ha'e omoambuéva.
Tembiecharã:
Upévaoikomo'ãkuri. Upévamo'ãkuri.
Umi ñe'ẽrireguápe, oñembo joa ju ñe'ẽp y rehe, ñe'ẽ riregua ipehẽta ĩva.