5. Availability for repetition
3.4 Experiment design
Lak’awa nak Otano Navarra, España, ixpápa diembre ama káta akgtum mil akgtsiyan ciento tatipuxamanajatsa (1789), matakuxtuna ixwanit ixtiku ama káwasa lakatsu Monreal, ixkalhi tuku ama tlhan nalilatawá, chu kaltawakalh nak Zaragoza, chu nimakantaxtilh ixtakaltawaka xla paktanul nak makgtakgalhnanin ana niku
ixakpuxkunit Napoleón axni ama aktsiyá chipaka España. Chu chipakuchá ama li lipulanikni frencesas chu malakachaka ama káta akgtum mil akgtsiyan ciento akgkau (1810), nak Francia ana niku malakchawanuka nak pulachin ama na castillo de Vicennes. Ana kaltawakolh matemáticas nachuna ciencias militares. Taspitli nak España, ana nipaktanul ama aktum taklhuwit ana niku ixamaka tlhawakan aktum limap’akgsin tipalhuwatapuwan ama káta akgtum mil akgtsiyan ciento akgkutuy (1812) chu tsala’alh pulh nak Francia astan nak Inglaterra. Nak Londres lak’apasli Fray José Servando Teresa de Mier chu wa ixlikawayachá ama Independencia xla Hispanoamérica. Mier maktsuwil ama mina ana niku ixlitlawat ama akum tamakla kas kinit xlakata nalichiwina nacha ama nak Nueva España. Chu awa linchá nak buque kgantuy kiwi ixlilanit chu ixakstu lakpuwa chu ixta’an ama padre Mier poktum maktayananin españoles, italianos e ingleses, chu tataxluchá ama nak puerto xla Liverpool ixpápa mayo ama káta akgtum mil akgkuchaxán (1816) tapakgalh nak Estados Unidos. Ana tanoklhi lhuwa taklhuwit ana niku mamakxtumicha akgtutu enbarcaciones ana ni kamalakgachanil ama americanos chu ixta’an akgtati ciento tipuchamakau. Ixlikgalkuchaxan ixpápa marzo aktum mil akgtsiyan ciento akgkutujun chu alh nak Galveston pakgan nak Mejiko. Axni chalh nak lakganbustok ama nak’kgalhtochoko wanikan Río Bravo, Mina kamalakga chalh ixmakgtakgalhnanin ana niku kawanicha xlakata tlan katalipaxkilh ama tiku ixtapak’si nak religión wak ama tachixkuit nachuna ni kakaslaknika tuku ama ixlakan takalhi.
Ixpápa abril ama káta akgtum mil akgtsiyan ciento akgkutujun niku taxtucha pak’lhat ana ni chalh nak Soto la Marina ama nikuchalh nitu kgalhilh taklhuwit wa tuku ixli’ama awa nak Nueva España. Ana ixkamapaksiyachá akgtutu ciento awa lakchixkuwin ana niku lisaksalh awa kpulataman akchipachá ama pulatamat wanikan kuxi (maíz), Pestillas chu Real de Pinos.
Ixpápa junio wa ama káta tatalakxtumilh putum insurgentes awa niku matlhawaklhchá ama wanikan Fuerte del Sombrero, ana niku ixwilachá awa insurgentes Pedro Moreno. Chu astan ama pak’lhat española maktsankgelh nak Soto la Marina akgtum ama pak’lhat nemá ixtapulhawan, tunu awa niku putsalalh ixlipatutu chu nitaxtulh. Ixtasputut junio, mina taxtuchá ixkgalhiyachá litlhaweke ana niku ixama taranika awa realista, ana niku tlan taxtuchá ixtalanikit ana niku kachipachá cha’lhuwa makgtakgalhnanin españoles astan taralakatakilh awa Hacienda del Jaral. Akxni kitaspilit’lhi nak pulatama wanikan Fuerte del Sombrero katatanoklhi awa skujnin xatamakxtumit wanikan Jaujilla, ana niku ixtachanit ana niku paxkika ixtlajanit ana niku talakchiwinalh nikulá ixawa ixtaskuja astan ana niku tamapaksichá awa tropa chalak Bajío. Taraslakchá awa plaza chalak León, ana niku awa tachixkuwit nitamatlanicha chu tasput’lhi awa nak pulataman tlheweke akgapakga Fuerte el Sombrero.
Mina chu yaj’katasjuputulh awa rey chu chu ixlititsuna kakultamaku, ixpápa agosto awa xalitlhaweke awa pulataman ana niku stiliwilika chu latlhawachá ama realista. Mina chu tachtulh chu tsukulh koma makxtumi ama makgtakgalhnanin chu ixama katoralakataki ama sitiadores chu alh awa pulataman Fuerte de los Remedios ana niku awa padre Antonio Torres ixkamatlhawaklhma ama realista chu astan tsukulh katuwa kawani awa nemá ni ixkataralin nachuna katlhawalh ama makgtakhalhnanin realista.
Tanuchá nak hacienda nak Bizcocho chu akchipachá San Luis de la Paz. Chu tamakxtumicha ama wanikan Fuerte xlá Jaujilla ana niku talakchiwinalh ama xapuxku insurgentes, talakchiwinancha xlakata ixpápa octubre talaslak’kan Guanajuato, chu nitaxtucha tuku ama talaklhkayawalh. Mina chu alh jacha ama nak ixpulataman ixwanikan jukí, chu akxtum ta’alh Pedro Moreno nachuna awa tiku ixkapaktanunit ana niku akgtsiya kachipaka wa ama realista. Mina chipacauchá maknika awa nak sipi xla Bellaco, ixlikgalkawita noviembre, akgtum mil akgtsiyan ciento akgkutujun.
Lakgawa ama kata aktum mil akgtujun ciento tutumpuxamakukitsis ama nak hacienda xla Daga lakatsu nak Lagos: Jalisco (chi litapakuwi Lagos Moreno ixlilakapastakot).
Kgalhtawakgalh ama nak seminario nak Guadalajara chu astan tsukulh likaltawakga ama llilakgatayan akxni nichá ixtiku tsukulh lliskaja wili ixlistat nachuná ix maklakalha ama ixhacienda.
Chu litayacha regidor xalak villa xlá Lagos; chu ixpaktanunit nakxatamakxtumit puchilwin xalak Apatsingán; chu ixkamaktakgalhachá ama guerrillos insurgentes. Ama káta akgtum mil akgtsiyan ciento akgkutati akgxtakmakalh ixpulataman ixwanikan Lagos ama xanapuxkun ixtaxkatsini ixkatakatsi ama li insurgentes latá akxnemá Moreno tsukulh skujá aná niku maktayachá xla independencia, tsukulh kama makxtumi ama tachixkuwit nemá ixtaskuja nak ixlankga pukuxtu ana niku katatamakxtumicha tiku ama ixtalhawapula ama taklhuwit nak ixakpun xalak
Comanja. ana niku kaxwilicha ama kpulataman tlhauwaka akpaka( Fuerte del Sombrero) ana niku tsukulh katapaktanu ana nak pulataman ixlipakuwi katalhman Gunajuato chu Zacatecas.
Ama kata aktum mil akgtsiyaan ciento akgkutujun chu ixtaminacha ama Francisco Javier Mina, Chu kilhalh nak pulanikni ana nak San juan de los Llanos chu nak hacienda xlak marquéz Jaral Moreno makgtayacha astan ama Mina na chuna xanapuxkum insurgentes.
Matlhawakklheha ama pulataman litlhawaka akgapaka (fuente de sombrero) akxni taxtuputulh kakxilhka katlhajakametia´. Moreno salataxtucha kaniwa ixlapula nak pulataman mincha kiltamaku tatamakxtamicha ama nina, Latalakatakilh chawila; ama ixlitlheweke ixmakatsankama chu ama tachixkuwit chu tatatseklhi chu ixkata´an tiku ama ixmaktakalnanin, ama nak pulataman litapukumi aktsu juki (el venadito), ana niku talask´kamcha´ chu chatachixkuwit lirealistas ama kiltamaku puxamatujun octubre ama kata aktumil akgtsiyan ciento akgkutujun chu moreno nilh nakapulani ana´niku ak´kamakanka.
FRANCISCO JAVIER MINA
Nació en Otano, Navarra, España, en diciembre de 1789. Fue hijo de un labrador de las cercanías de Monreal, que tenìa medios suficientes para asegurarse un buen porvenir. Estudió en Zaragoza, pero interrumpió para enlistarse en el ejército que combatió a Napoleón cuando este invadió España. Fue apresado por las guerrillas francesas y enviado en 1810 a Francia, donde fue recluido en el castillo de Vicennes. Allí estudio matemáticas y ciencias militares. Volvió luego a España, pero por participar en un intento de revolución para establecer la Constitución de 1812, tuvo que huir primero a Francia y luego a Inglaterra. En Londres conoció a Fray José Servando Teresa de Mier, quien defendía la independencia de Hispanoamérica. Mier convenció a Mina que debía armarse una expedición que luchara por esas ideas en Nueva España. Para tal efecto fletó un bergantín por su cuenta y, acompañado del padre Mier, un grupo de oficiales españoles, italianos e ingleses, salió del puerto de Liverpool en mayo de 1816 rumbo a Estados Unidos. Ahí, tras innumerables dificultades, armó tres embarcaciones dirigidas por norteamericanos y 450 hombres.
El 16 de marzo de 1817 zarpó de Galveston rumbo a México. Cuando llegó a la desembocadura del Río Bravo, Mina dirigió a sus soldados una proclama en la que les pidió “estricta disciplina y respeto a la religión, a las personas y a las propiedades”.
En abril de 1817 desembarcó en Soto la Marina, población que tomó sin resistencia y en la cual imprimió otra proclama, en la que hizo saber los motivos de su intervención en Nueva España. Al mando de 300 hombres se internó en el país y tomó Valle del Maíz, Pestillas y Real de Pinos.
En junio de ese año se unió a una partida insurgente con la cual entró al Fuerte del Sombrero, donde se encontraba el insurgente Pedro Moreno. Entretanto, una fragata española hundió en Soto la Marina uno de los barcos de la expedición, otro pudo huir y el tercero quedó varado. A fines de junio, Mina salió del fuerte para atacar una fuerza realista, enfrentamiento del que salió victorioso, aprehendiendo un importante número de soldados españoles. Posteriormente atacó la Hacienda del Jaral. De regreso al Fuerte del Sombrero se encontró a los comisionados de la junta de Jaujilla, que había llegado a felicitarlo por sus triunfos, y a ponerse de acuerdo sobre las operaciones posteriores y darle mando de tropa en todo el Bajío. Atacó la plaza de León, donde fue rechazado con pérdidas considerables, regresando al Fuerte del Sombrero.
Mina fue declarado “traidor al rey y a la patria”, y en agosto el fuerte fue sitiado por los realistas. Mina consiguió salir y reunir soldados para contraatacar, infructuosamente, a los sitiadores; marchó entonces al Fuerte de los Remedios donde el Padre Antonio Torres hacía resistencia a los realistas.
Después se dedicó a hostilizar y estorbar el ejército realista; incursionó en la Hacienda del Bizcocho y tomó San Luís de la Paz. Se concentró en el Fuerte de Jaujilla, donde estaba la junta de gobierno insurgente. Se decidió atacar en el mes de octubre Guanajuato, pero el intento fracasó. Mina se retiró a descansar en el Rancho del Venadito, junto con Pedro Moreno y unos cuantos hombres, donde fueron sorprendidos por los realistas. Mina fue capturado y fusilado en el cerro del Bellaco, el 11 de Noviembre de 1817.