Inleiding
En i k zag een e n g e l n e d e r d a l e n u i t den hemel met den s l e u t e l des a f g r o n d s en een g r o t e k e t e n i n z i j n hand; en h i j g r e e p den d r a a k , de oude s l a n g , dat i s de d u i v e l en de s a t a n , en h i j bond hem d u i z e n d j a r e n , en h i j w i e r p hem i n den a f g r o n d en s l o o t en v e r z e g e l d e d i e n boven hem, opdat h i j de v o l k e r e n n i e t meer zou v e r l e i d e n , v o o r d a t de d u i z e n d j a r e n v o l e i n d i g d waren; d a a r n a moet h i j v o o r een k o r t e t i j d worden l o s g e l a t e n .
En i k z a g t r o n e n , en z i j z e t t e n z i c h d a a r o p , en h e t o o r d e e l werd hun gegeven; en ( i k zag) de z i e l e n van hen, d i e o n t h o o f d waren om h e t g e t u i -g e n i s van J e s u s en om h e t woord van God, en d i e noch h e t b e e s t n o c h z i j n b e e l d hadden aanbeden en d i e h e t merkteken n i e t op hun v o o r h o o f d en op hun hand o n t v a n g e n hadden; en z i j werden weder l e v e n d en h e e r s t e n a l s k o n i n g e n met C h r i s t u s , d u i z e n d j a r e n l a n g . De o v e r i g e doden werden n i e t weder l e v e n d , v o o r d a t de d u i z e n d j a r e n v o l e i n d i g d waren.
D i t i s de e e r s t e o p s t a n d i n g . Z a l i g en h e i l i g i s h i j , d i e d e e l h e e f t aan de e e r s t e o p s t a n d i n g : o v e r hen h e e f t de tweede dood geen macht, maar z i j z u l l e n p r i e s t e r s van God en van C h r i s t u s z i j n en z i j z u l l e n met Hem a l s k o n i n g e n h e e r s e n , ( d i e ) d u i z e n d j a r e n .
dui-zend jaar i s in het L a t i j n millennium. Vandaar de moderne termen mi 11enarisme of chiliasme ter aanduiding van de overtuiging dat een d e f i n i -tieve periode van h e i l en redding voor de deur staat. K l a a r b l i j k e l i j k heeft deze verwachting tevens iets te maken met het geloof in de komst van een messias, want de termen messianisme en millenarisme worden veelal door elkaar gebruikt. De vraag i s in hoeverre d i t gerechtvaar-digd i s : Sierksma in ieder geval schijnt er geen probleem van te maken.
De redactie van Leidschrift heeft mij gevraagd een (zeer) korte i n -leiding te schrijven over het begrip millenarisme, waarin naast andere belangrijke gegevens vooral een u i t l e g van vreemde termen een plaats zou moeten hebben. Een dergelijk kort overzicht kan niet meer bieden dan een schets van de meest typische kenmerken van dergelijke beweging-en, die weliswaar historisch het eerst gesignaleerd z i j n in het vroege christendom en de joods-apokalyptische ideeën die daaraan ten grondslag lagen, maar die bepaald niet tot c h r i s t e l i j k e culturen beperkt z i j n . Er z i j n niet veel beschavingen waarin verwachtingen van een naderende e i n d t i j d geheel ontbreken. De term millennium moet men uiteraard niet al te l e t t e r l i j k nemen: een heel lange periode of een eeuwigheid van heil en zegen mag 8ök.
Het geloof in een " e i n d t i j d " , ingeleid door een s t r i j d tussen de machten van het l i c h t en duisternis en een laatste oordeel, ontwaren we voor het eerst in het Jodendom, waarin het zich onder invloed van Perzische ideeën met name tijdens en na de Babylonische ballingschap (6e eeuw v. Chr.) ontwikkelde. Millenarisme in de l e t t e r l i j k e zin kan men d i t nog n i e t noemen: de onmiddellijkheid van de e i n d t i j d heeft hier nog geen nadruk; de verwachtingen z i j n gericht op een soms zeer verre toekomst, het eschaton (Grieks voor " l a a t s t e " , " u i t e r s t e " ) . Daarom spre-ken we in d i t geval van eschatologische verwachtingen. In vele latere voorstellingen staat het eschaton voor de deur: het gaat morgen u i t e r -l i j k overmorgen- gebeuren. Dit i s voor het eerst p r i n c i p i e e -l en op gro-te schaal verkondigd in het vroege Chrisgro-tendom.
De eschatologische verwachtingen kwamen niet u i t de lucht vallen: z i j moesten worden gepredikt of "onthuld" door visionaire geesten. D e r g e l i j ke verkondigingen gedeeltelijk voortkomend u i t de profetische t r a d i -t i e - vinden we in de zgn. apokalyp-tische l i -t e r a -t u u r (Grieks: apokalup-t e i n = onapokalup-thullen, openbaren) waarvan heapokalup-t bijbelboek Daniël (onapokalup-tsapokalup-taan in de 2e eeuw v. Chr.) het beste voorbeeld i s . De Openbaring van
hannes staat in deze t r a d i t i e . Van Joodse oorsprong is ook de hechte verbinding van eschatologie en messias-geloof. De e i n d t i j d zou worden ingeleid door de komst van de messias (Hebr. masshiach=gezalfde=koning), die het koninkrijk van David (daarmee wordt bedoeld de grote bloeipe-riode van Israël in de 10e eeuw v. Chr.) zou herstellen, maar nu in de-f i n i t i e v e vorm. De messias i s niet langer, zoals de vroegere koningen, een menselijke rentmeester van God; de e i n d t i j d brengt een messias die z e l f goddelijke aspecten heeft. Verder kon een s t r i k t monotheïsme als het Joodse niet gaan.
In de verkondiging rond Jesus van Nazareth treedt nu op verschillen-de gebieverschillen-den een beslissenverschillen-de wending op, z i j het dat er veel onduiverschillen-delijk- onduidelijk-heden en z e l f s tegenstrijdigonduidelijk-heden i n de geloofsuitspraken schuilen. In Jesus vallen -zeker in de Paulinische geschriften- de visionaire verkondiger van de nieuwe t i j d en de figuur van de messias samen, pro-feet en messias worden geïdentificeerd i n de persoon van de Christus (grieks voor "gezalfde"). Met z i j n verkondiging (evangelie, Grieks voor " b l i j d e boodschap") is e i g e n l i j k het koninkrijk der hemelen aan-gevangen, althans zeer nabij gekomen. De tekenen z i j n al allerwege aanwezig, hoogste t i j d dus om tot bekering te komen, want alleen ge-lovigen hebben toegang tot het koninkrijk. De kruisdood en de wederop-standing -door Paulus tot kern van z i j n apostolische verkondiging ge-maakt- z i j n het d e f i n i t i e v e teken, maar tevens een moment van opont-houd: de messias i s wederom ten hemel gevaren zonder z i j n koninkrijk duidelijk op aarde gevestigd te hebben. Maar h i j komt terug, en wel spoedig) Gelukkig heeft de mens nog een korte t i j d om zich voor te be-reiden.
Reeds in het vroege Christendom en i n t a l l o z e latere bewegingen tot op heden konden mensen hun ongeduld echter moeilijk bedwingen. Ook zon-der eschatologische verschijningen van witte ruiters aan het firmament, achtten z i j , hiertoe aangespoord door profeten en visionairen, de t i j d gekomen, verbrandden hun schepen achter z i c h , slachtten het varken, hakten hun huisraad in stukken en trokken de dichtsbijzijnde berg op, om aldaar in witte kleding gehuld, zingend en dansend het nieuwe para-d i j s te verwelkomen. Niet steepara-ds met het verwachte resultaat. Anpara-deren vermeden dan ook het r i s i c o van de mislukking en pleegden massaal z e l f -moord.
verschij-ningsvormen sterke punten van overeenkomst vertonen. Ze bezitten een ge-meenschappelijk patroon, dat i n de c h r i s t e l i j k e variant vaak elementen aan boven vermelde Joods-Christelijke oervoorstellingen ontleent, maar ook onafhankelijk daarvan eigen stereotypen ontwikkelt. De opvallende verwantschap met n i e t - c h r i s t e l i j k e millenaristische bewegingen l e i d t onherroepelijk t o t de conclusie dat we hier met een transcultureel so-ciaal-psychologisch phenomeen te doen hebben, waarvan de Joods-Christe-l i j k e vorm één exponent i s , maar zeker niet aJoods-Christe-ls oorsprong of aJoods-Christe-lgemeen model mag worden beschouwd. Als ik nu een kort beeld van het patroon van millenarisme ga geven en daarbij uitga van een d e f i n i t i e , ben ik me zeer bewust dat geen twee bewegingen identiek z i j n en dat lang niet a l -le hier gegeven kenmerken ook reeds in a l l e verschijningsvormen aanwe-z i g aanwe-z i j n . Met name op het punt van religieuaanwe-ze en messianistische aspec-ten is d i t evident. U i t e i n d e l i j k i s een d e f i n i t i e niet i n de eerste plaats een grootste gemene deler of kleinste gemene veelvoud, maar een, soms v r i j w i l l e k e u r i g e , afspraak tussen verstandige mensen. Dat andere verstandige mensen déze d e f i n i t i e dan weer niet zo verstandig vinden, i s slechts één van de gelukkigste bijkomstigheden van de condition hu-maine.
Millenarisme zou men kunnen definiëren als de verwachting van een to-t a a l , onmiddelijk, d e f i n i to-t i e f , c o l l e c to-t i e f h e i l , dato-t in deze wereld zal plaats hebben. Deze verwachting wordt in het algemeen gevoed door cha-rismatische leiders en begeleid door karakteristieke acties waarvan we er enkele zullen noemen. Eerst nu een nadere bespreking van de elemen-ten van de d e f i n i t i e .
De verwachte nieuwe s i t u a t i e wordt beschouwd als totaal nieuw, geheel anders dan de huidige toestand. De r a d i c a l i t e i t drukt zich vaak u i t in beelden van ommekeer, waarbij vergeleken normale sociale veranderingen slechts marginale verschuivingen z i j n . De rollen worden nu radicaal om-gedraaid: heren worden slaven, armen worden r i j k e t c , al bestaan er ook e g a l i t a i r e millenaristische bewegingen. Het radicale aspect open-baart zich ook in de onmiddellijkheid en het d e f i n i t i e v e karakter van het h e i l . Er i s geen g e l e i d e l i j k e overgang, de nieuwe t i j d komt plotse-l i n g en i s , eenmaaplotse-l gekomen, onherroepeplotse-lijk en onomkeerbaar. Het oude i s voorbij en a l l e dingen z i j n nieuw. Dit wettigt de veronderstelling dat millenaristische gedachten zich gemakkelijker zullen ontwikkelen in culturen met een l i n e a i r e opvatting van de t i j d , zoals b i j v . Israël. In
meer cyclisch functionerende systemen kan echter de " e i n d t i j d " worden opgevat als de definitieve opheffing van het t i j d e l i j k e en het begin van een mythische t i j d c a t e g o r i e . Steeds echter betekent de verwachting een c r i s i s , in de l e t t e r l i j k e z i n , een radicale scheiding, die niet zelden door een revolutionaire ideologie begeleid wordt. Millenarisme is ook z e l f een gevolg van een c r i s i s s i t u a t i e , maar dat zegt op zich nog n i e t s , zolang de aard van die c r i s i s niet is vastgesteld. En dat i s , zoals zal b l i j k e n , wellicht het meest omstreden punt in de hele proble-matiek.
Millenarisme is een b i j uitstek c o l l e c t i e f verschijnsel. Het h e i l i s bedoeld voor de groep van gelovigen=uitverkorenen. Dit betekent tevens dat de outsiders niet echt kunnen deugen, hetgeen vaak wordt verwerkt in het beeld van de e i n d s t r i j d tussen goeden en de kwaden, tussen de "zonen van het l i c h t en die van de duisternis". Als zodanig kan de be-weging een exponent z i j n van de ethnische, raciale of culturele span-ningen. Tegenover d i t exclusieve model staat echter een i n c l u s i e f mo-del waarin de werving van gelovigen midmo-dels verkondiging en bekering in principe geen beperking kent.
Vrijwel iedere millenaristische beweging heeft een geestelijk l e i d e r , vaak meer dan één. Soms onderscheidt men wereldlijke leiders en v i s i o -naire profeten, en de grens tussen dergelijke charismatici en de "goddelijke redder" i s soms vrijwel opgeheven. Veel„ maar niet a l l e m i l l e -naristische bewegingen verwachten dat de e i n d t i j d zal worden geïntrodu-ceerd door een messias-achtige figuur, middelaar tussen god(en) en mensen. Dit messianisme t r e f t men zowel in c h r i s t e l i j k e als in n i e t c h r i s -t e l i j k e bewegingen aan. Men kan vas-ts-tellen da-t een messiasverwach-ting vrijwel a l t i j d de verwachting van een ommekeer en een nieuwe t i j d i n -houdt, dus millenarisme impliceert, maar dat omgekeerd millenaristische bewegingen het heel goed zonder messias kunnen s t e l l e n . Onthullend in d i t opzicht is een kaartje in het boek van Peter Worsley, The Trumpet shall sound, dat toont dat in Irian (Nieuw Guinea) soms in aan elkaar grenzende gebieden vormen van millenarisme voorkomen waarvan de één messianistisch is en de andere n i e t . Dat, zoals i n het geval van Jesus, profeet en messias kunnen samenvallen bewijst als één van vele latere het voorbeeld van Jan van Leiden, l e i d e r van de millenaristische bewe-ging in Munster, die z e l f als de messias werd gezien, maar bovendien nog de wederkomst van Christus predikte.
Na deze vliegensvlugge opsomming van enkele der belangrijkste kenmer-ken en voordat we de vraag s t e l l e n naar de oorzaak van of aanleiding tot het ontstaan van millenaristische erupties, nog even aandacht voor twee vragen die als t r a i t d'union tussen deze twee gebieden kunnen wor-den beschouwd. De eerste betreft de voorstelling die men zich van het millennium maakte. Hoe zag de nieuwe wereld e r u i t ? Een antwoord op deze vraag zou van belang kunnen z i j n ten aanzien van de vraag naar de oorza-ken, wanneer bijvoorbeeld concrete wensdromen in de millenaristische uto-pie z i j n neergelegd. De tweede vraag l u i d t : hoe reageerden de gelovigen als het millennium op het moment suprème bleek te z i j n afgelast?
Ook de voorstellingen die men zich maakte van het komende paradijs hebben natuurlijk gemeenschappelijke kenmerken, al was het alleen maar dat het er wel erg h e e r l i j k moest z i j n : vreugde,vrede, overvloed, l i c h t etc. z i j n stereotype ingrediënten. Toch z i j n j u i s t met betrekking tot het verwachtingspatroon sterk cultuurgebonden varianten zichtbaar. Dat komt omdat utopische beelden, hoe revolutionair of a n t i t r a d i t i o n a l i s -t i s c h ook, -toch nie-t bui-ten he-t eigen cul-turele waardenpa-troon kunnen reiken. Het nuttigen van grote bergen varkensvlees, bijvoorbeeld, zal
al naar gelang de culturele context op weerzin of enthousiasme stuiten en navenant in de voorstellingen aan of afwezig z i j n . Dat c h r i s t e l i j -ke voorstellingen van het millennium veel te dan-ken hebben aan de beel-den van de Joodse en vroeg-christelijke apokalyptiek zagen we a l : oor-deel, scheiding tussen goeden en kwaden, eeuwige vrede en recht z i j n stereotyp. En wanneer Luther zegt dat de jongste dag voor de ongelovi-gen "louter schrik en beven, dood en vergif en helse kwellinongelovi-gen", maar voor de gelovigen "louter suiker" zal z i j n , is d i t niet in materiële z i n bedoeld. M i l l e n a r i s t i s c h e voorstellingen in Melanesië daarentegen z i j n veelal sterk materialistisch georiënteerd. Het trefwoord is hier "cargo-cult". In t a l van varianten verwacht de bevolking de wonderbare aanvoer via vaar- en vliegtuigen van "cargo" ( " l a d i n g " , "aanvoer"), die t o t dusver voorbehouden is aan de blanken. Deze blanken hebben het ge-heim van deze aanvoer voor zich gehouden, bijvoorbeeld door van hun h e i l i g e boek a l l e s aan de inlandse bevolking mee te delen, behalve de ene bladzijde waarop d i t geheim vermeld staat. De profeet die beweert kennis te hebben van de bladzijde verkondigt het millennium, wat j u i s t in deze gebieden nogal eens gepaard gaat met een massale vernietiging van a l l e bezittingen i n c l u s i e f de varkens, die immers vanaf morgen in ongekende hoeveelheden beschikbaar zullen z i j n . Verscheidene onder-zoekers hebben erop gewezen dat déze utopische beeldvorming direct samenhangt met de sociaal-economische rol van b e z i t , verwerving en r u i l van materiële zaken. Wanneer anderzijds de prairie-indianen hun "ghostdance" uitvoeren en in trance een nieuwe wereld zien tot aan de h o r i -zon gevuld met kudden bisons, is d i t veel meer dan een materiële wens-droom: het i s het herstel van de oude levenswijze, die nu voorgoed ver-loren i s , waarin een man wederom man kan z i j n en eer behalen via jacht, e e r l i j k gevecht en r i v a l i t e i t .
Uit deze en vele andere voorbeelden b l i j k t , d a t z e l f s die utopische voorstellingen,die niet een restoratie van het eens verloren paradijs beogen (en die z i j n er in grote aantallen) maar een radicale vernieu-wing nastreven, niettemin componenten van de eigen cultuur (vaak ver-smolten met elementen van een vreemde, dominerende cultuur) in het pa-troon van het nieuwe paradijs verwerken. Alleen de nadruk verschilt al naar gelang een regressief model -"terugkeer naar de wegen der
Wat nu gebeurt als het millennium niet komt? Hoe weinig "logisch" of rationeel de reacties z i j n b l i j k t wel u i t het f e i t dat de profeet zo zelden als bedrieger wordt gebrandmerkt of gestraft. Vaak wordt het geloof j u i s t door de momentane t e l e u r s t e l l i n g geïntensiveerd: wat nu niet i s gebeurt zal zeker spoedig nog komen. Deze reactie kan twee ver-schijningsvormen hebben. Een millenarisme kan overgaan i n een rustiger, meer gevestigde r e l i g i e . De beelden worden gehandhaafd, maar naar een ver eschaton verschoven. De beweging kan ook latent worden als een s l a -pende vulkaan en van t i j d tot t i j d erupties vertonen. Natuurlijk wordt het vroegere geloof soms als een p i j n l i j k e vergissing ervaren, maar een aanvaardbare oplossing i s dan om het visioen van het nieuwe paradijs in het verleden te projecteren. Het wonder had wel degelijk plaatsgevon-den, maar bleek een episodisch karakter te bezitten. Men redt het won-der door het van de toekomst naar het verleden te verplaatsen. Ook een combinatie van dergelijke reacties komt voor: Augustinus verklaarde het duizendjarige r i j k gekomen en present: de mensheid beleefde in f e i t e het millennium dat belichaamd was in de kerk.
Tenslotte de vraag naar de oorzaken van millenaristische stromingen. Hier wordt de historicus wakker. Beschrijving, categorizering, fenome-nologie, het i s allemaal heel interessant, maar verklaring i s pas j e ware. Gelukkig, of helaas, i s er een keur van modellen, waarvan ik hier slechts enkele van de belangrijkste noem.
Een van de codewoorden i s " d e p r i v a t i e " , dat i s een verzamelterm voor 'gebrek aan materiële middelen, lage status en machteloosheid. Opmerke-l i j k i s het aantaOpmerke-l marginaOpmerke-le randfiguren in miOpmerke-lOpmerke-lenaristische bewegingen en in deze context functioneren ook de beelden van de ommekeer van de sociale verhoudingen. Minder s t r u c t u r e e l , maar wel vergelijkbaar, i s de millenaristische reactie op rampen en c r i s e s : pest, hongersnood, perio-den van werkloosheid e.d.. Van vele zijperio-den i s echter gewezen op de de-ficiëntie van deze verklaring. Als monolithische oorzaak voldoet z i j zeker niet. Vaak zien we j u i s t enthousiasme voor millenarisme b i j groe-pen die (ver) boven het bestaansminimum leven. In primitieve maatschap-pijen zien we ook daar millenaristische tendenties ontstaan waar van absolute deprivatie e i g e n l i j k geen sprake i s . Wat men wel z i e t i s dat de kennismaking met de zoveel r i j k e r e middelen van de blanken een ver-wachtingscriterium doet ontstaan waaraan men niet -nooit- kan beant-woorden. In zo'n geval spreekt men van "relatieve deprivatie", dat is
" f r u s t r a t i e " veeleer dan reële armoede. In westerse beschavingen zien we vergelijkbare processen wanneer groepen niet meer kunnen beantwoor-den aan traditionele voorwaarbeantwoor-den. De voornoemde rampen kunnen daarvan incidentele oorzaken z i j n . Een dergelijke f r u s t r a t i e kan overigens even goed aanleiding geven tot anomieverschijnselen, het a l t e r n a t i e f van de "optimistische" millenaristische koers, n l . een depressief en dadenloos afwijzen van a l l e gangbare normen en zeden.
Dezelfde tweeledige reacties kunnen het gevolg z i j n van een t r a d i t i o -neel cultuurpatroon en de daaraan inherente geestelijke desoriëntatie, mooi gezegd het verlies van een symbolisch universum, waarbinnen de tra ditionele handelingen, r i t e n , mythen een herkenbare zin hadden. Derge-l i j k e verschijseDerge-len treden vooraDerge-l in twee omstandigheden op.
De eerste is acculturatie ten gevolge van contact met een als superieur ervaren cultuur, waarvan de waarden op geen enkele manier in overeen-stemming z i j n te brengen met de eigen oude conventies. Dit is het ge-val met het overgrote gedeelte van de veel bestudeerde acculturatiever-schijnselen in primitieve maatschappijen, in Melanesië, A f r i k a , Noord-en Zuid-Amerika. De tweede omstandigheid i s migratie van individuNoord-en of groepen naar cultureel anders geaarde samenlevingen, waardoor de t r a -ditionele banden worden doorgesneden en ontworteling optreedt. In deze gevallen kan millenarisme beschouwd worden als een (wanhoops) poging om een nieuwe i d e n t i t e i t te verwerven en een groepsintegratie te verwerkelijken. Als zodanig kan millenarisme wel degelijk een posi-tieve uitwerking hebben in zoverre als het ontwortelden en gedesoriënteerden een unificerend en bindend perspectief biedt , zeker.indien -wat vaak gebeurt- de millenaristische beweging uitmondt in een p o l i t i e k sociale strijdgroep van een meer seculier karakter. De hier en daar gangbare opvatting van millenarisme als een louter destructieve uiting van groepsneurose i s in ieder geval te eenzijdig.
Millenarisme is ook typerend voor groepen met een zwak ontwikkeld po-l i t i e k systeem of groepen wier p o po-l i t i e k e samenhang h e t z i j via cupo-lture- culture-le h e t z i j via gewelddadige verandering onaanvaardbaar verzwakt i s . Als reactieverschijnsel kan millenarisme ook sterk p o l i t i e k - m i l i t a r i s t i s c h e aspecten ontwikkelen en een instrument z i j n i n latent of manifest "na-t i o n a l i s "na-t i s c h " verze"na-t "na-tegen een overweldiger.
"Materials for a history of studies of c r i s i s c u l t s : a bibliographic essay", i n : Current anthropology 12 (1971) 3-43 op p. 26: "It seems to me reasonably clear that no p a r t i c u l a r i s t explanation whether p o l i t i -c a ! , m i l i t a r y , e-conomie, psy-chologi-cal, or anthropologi-cal- -can ex-clu- exclu-sively and exhaustively "save the data" of any single c u l t . " En even verder een zinnetje dat we allemaal u i t het hoofd gaan leren: "In the study of c r i s i s c u l t s , the word "and" serves better than the contenti-ous word "only" ".
Dit k l i n k t wel zeer weinig bemoedigend, öök met betrekking tot de vraag die de titelpagina van d i t L e i d s c h r i f t t o o i t : Millenarisme, so-ciaal protest of r e l i g i e ? Dat ook op deze vraag geen "only"-antwoord verwacht mag worden^is natuurlijk iedereen, ook de vraagstellers, dui-d e l i j k . Niet alleen overigens omdui-dat r e l i g i e als zodui-danig een sociaal ver schijnsel i s , zodat we althans in één r i c h t i n g met een tautologie te doen zouden hebben. Wezenlijker i s , d a t de spanningen die algemeen l e i -den tot millenaristische oplossingen, van een dusdanig fundamentele aard z i j n en zo zeer op de eigen culturele i d e n t i t e i t betrekking heb-ben, dat de religieuze factor welhaast onvermijdelijk i n deze sociale bewegingen een rol moet spelen. Dat b l i j k t b i j v . in revolutionaire ideo logiën die men geneigd i s seculier te noemen, zoals nazisme en marxisme Ook daar ontbreken religieuze symbolen n i e t . Laten we het eens m o e i l i j ker zeggen. De beroemde anthropoloog C l i f f o r d Geertz, definieert r e l i -gie a l s : "a system of symbols which acts to establish powerful, perva-sive, and long-lasting moods and motivations in men by formulating con-ceptions with such an aura of f a c t u a l i t y that the moods and motivations seem uniquely r e a l i s t i c " .
Wie zoiets twee of drie keer leest -en dat i s wel nodig ook- conclu-deert,dat d i t op algemeen niveau de uitdrukking is van wat meer speci-fiek van millenarisme gezegd kan worden.
Dat er helemaal geen onderscheid te maken zou z i j n tussen sociale en religieuze voorwaarden, motieven, expressievormen, i s hiermee natuur-l i j k niet beweerd. Het boeiende van de verzamenatuur-ling artikenatuur-len in d i t Leidschrift i s j u i s t dat ze met betrekking tot deze p o l a r i t e i t een zeer i l l u s t r a t i e v e v a r i a t i e vertonen.
H.S. VERSNEL
