IJSRST1845572 | Received : 01 April 2018 | Accepted : 25 April 2018 | March-April-2018 [(4)7 586-589 ]
© 2018 IJSRST | Volume 4 | Issue 7 | Print ISSN: 2395-6011 | Online ISSN: 2395-602X
586
cq)s% Lo:ie~
M‚- Ñ".kdkUr frokjh lgk;dkpk;%Z ¼lafonk½ jkf"Vª;laLÑrlaLFkkue~ Ò¨ikyifjlj%] Ò¨ikye~
'kks/kkys[klkj% & lkEÁfrd¢ ;qxs cqf)KkZu:ik eU;rsA ekuo% [kyq txRÁi¥~pdL; uk;d% Ã'ojLrq funsZ'kd%A cqf)lUnÒsZ fofo/kk% Á;¨xk% eu¨fofn~Ò% Ñrk% fo|UrsA ,"kk ekuoL;kuU;k ;¨X;rk orZrsA f'k{kk;k vk;¨tua ckykuka c©f)dfodklk; fdz;rsA vU;s"kq fodklslq c©f)dfodkl¨·R;f/kda egŸoa /kkj;frA f'k{k;k cq)s% /kukRed¨ orZrs lglEcU/k%A cqf)lEÁR;;L; nqcksZ/krka oh{; Lih;jesueg¨n;su lE;xso¨ôra ;r~ cqf)inL;kusd¢·FkkZ% ÒofUr ijfenkuÈ ukLrhfrA
eq[; 'kCn% & ekuo%] uk;d%] cqf)%] eu¨foKku'kkó%] FkkuZMkbdeg¨n;%] vf/kxe%A
ekuo% [kyq txRÁi¥~pdL; uk;d% Ã'ojLrq funsZ'kd%A Ã'ojÁnŸkO;LFkk;k% Á;¨xkFk± ekuok; /kh% nŸkoku~A Lookrkoj.ksu dFka lek;¨tua dj.kh;e~ vL;kesokoLFkk;ka ekuokUrdj.kL; KkuL; cfg% Á;¨x% ,o /kh% orZrsA /khLrq cqf)% orZrsA vUrÆLFkrkuka ok;¨j.kq la;¨xfu"iéÒwrk;ka Nk;¨ikŸkk:ilŸkk;ka ek;k;k% ÁÒko% ,o fopkjs"kq vkirfr] rs fopkjkn;% ,dfLeu~ i{ks ;nk dk;± dqoZfUr] rnk rs"kka lexzLo:ieso cqf)% inokP;a ÒofrA vr% oS;fädfo"kerk;ka cqf)% Á/kkua dkj.kefLrA cqf)Òsnsu Ákf.ku% fÒék% lUrhfr loZfofnresoA i'kqi{;k|is{k;k ekuo% vf/kdcqf)'kkyh ÒofrA vr ,o rs"kkeqifj fu;a=.ka LFkkif;Rok rku~ Lok/khuhÑR; rs"kka lsoka ÁkIuqoUr% orZUrsA r=kfi euq";s"kq iqu% cqf)Òsnk% furjka orZUrsA
International Journal of Scientific Research in Science and Technology (www.ijsrst.com)
591 cqf)ifjÒk"kk %
cqf) ekuoL;kewZŸkk ;¨X;rk orZrsA ;|fi cq)s% ifjÒk"kk nq"djk orZrs] rFkkfi oSKkfudk% ,rL;k% fofo/kk% ifjÒk"kk% nŸkoUr%A
cÇdÄeeg¨n;Lrq& ^^vf/kxe{kerSo cqf)%** bfr Áfrikfnroku~
dk¡yfoueg¨n;erkuqlkje~ ^^cqf)% lk {kerk orZrs ;k tua uwruk;ka ifjfLFkr© lek;¨tus lgk¸;a dj¨fr** fiUVjeg¨n;kuqlkje~ cqf)% tuL; lk {kerk orZrs ;k ra thouL; uwruklq ifjfLFkfr"kq leqfpr:is.k lek;¨tus lgk;rka dj¨rhfrA
eueg¨n;Lrq ^^xfr'khyL;kfÒ;¨tuL; {kerSo cqf)%** bfr eU;rsA VeZueg¨n;% ^^vewrZfpUruL; {kerSo cqÇ)** bfr Áfrikfnroku~A LVuZeg¨n;Lrq ^^uwruklq n'kklq LofpUru{kerka lqO;ofLFkra dj.kL; ;¨X;rSo cqf)%** bfr fu:firoku~
oS'yjerkuqlkje~ ^^tuL; l¨}s';a dk;Z** lEiknuL;] foosdiw.kZfpUruL;] Lodh;su okrkoj.ksu lg lE;x~ lek;¨tuL; ;¨X;rkuka lexzrSo cqf)% bfr orZrsA
fcuseg¨n;kuqlkje~ ^^cq)sLrkRi;± fu.kZ;{kerk] ln~c¨/kue~ mi;qäL; rdZL; ÁLrqrhdj.ke~] O;ogkjiVqRoe~] vxzxkfeRoa ifjfLFkfr"kq p lek;¨tuL; {kerk p** bfr orZrsA jscjeg¨n;kuqlkje~& ^^cq)s% vfÒO;fä% foosd¢] dYiuk;ka] vUrn`Z©] vuqdwyus p Òofr** bfr ,oa Ádkjs.k ,rklq ifjÒk"kklq ^^cqf)% foo/kkuka Kku'kähuka r|Fkk&vf/kxe'kfä%] Le`fr% fpUrua] lek;¨tu'kfä'psR;srs"kka :ia orZrsA**
v= oS'yjeg¨n;L; ifjÒk"kk loZFk¨i;qäk eU;rsA ,r;k ifjÒk"k;k cq)s% Lo:ia lE;fXu:fira orZrsA oLrqr% cq)sjfÒO;fä vf/kxesu] fpUrusu] lek;¨tusu p ÒofrA ,rk% lokZ ,o ;¨X;rk tus"kq lekuk% uSo ÒofUr] ÁR;qr rklka ifj.kkes egnUrja ÒofrA tukuka fofo/kek=klq fLFkrk% rnk ,o ;¨x;rk% cqf)fjR;qP;rsA
oLrqr% cqf)% oa'kkuqdzes.k okrkoj.ksu p ÁÒkfork ÒofrA vfLeu~ lUnÒsZ ogo% Á;¨xk% eu¨fofnÒ% Ñrk% orZUrsA ija fu'p;su rn~ oäqa u 'kD;rs ;ns"kk okrkoj.ksu ÁÒkfork ÒorhfrA vr ,oa cVZÁÒ`r;% fo}kUl% tUetkrk ;¨X;rk:is.k LohdqoZfUrA ija okrkoj.kL; egŸkoefi loSZ% Lohfdz;r ,oA
cq)s% fodkl%
cq)s% lEÁR;L; fodkls ,d¨uÇo'kfr'krkC/kka orZekU;¨% gjcVZLisaljÝkafllxkYVueg¨n;¨% ;¨xnkua egŸoiw.k± orZrsA ,r;¨jso loZÁFkea cqf)% O;äs% fof'k;¨X;rkH;% fÒUuk ,dk lkekU;;¨X;rk :is.k¨idfYirk orZrsA ,d¨uÇo'kfr'krkC|ke~ vUrs tSDlueg¨n;su Áfl)rkaf=dfoKkuhj¨ÇjxVu eg¨n;su p ,ua दृष्टिकोण
International Journal of Scientific Research in Science and Technology (www.ijsrst.com)
592 Ço'kfr'krkC|k vkjEÒs dkyZfi;lZueg¨n;su ÁLrkforL; dkjdfo'ys"k.ki)rsjuqÁ;¨x% Lih;jeg¨n;su ¼Ãloh;s·Cns½ fo/kk; lkekU;;¨X;rk;k% cq)sokZ rŸoL; Ák/kkU;a Áfrikfnre~A rfLeésod¨ Ýkalns'ks fcuseg¨n;su cqf)ekida ijh{k.ka fuÆere~A rnuUrja eu¨fofn~Ò% cqf)fo"k;s Ápfyrs"kq fopkjs"kq ifj"dkja Ñre~A f}rh;L; foÜo;q)L;kuUrje~ vesfjdkns'kL; eu¨oSKkfudk% cq)s% fof'kkuka {kerkuka lajpukuk¥~p v/;;us cya nŸkoUr% Ço'kfr'krkC|k% vfUres"kq o"ksZ"kq vU;S% lg x¨yesueg¨n;% laosxkRedcq)s% vk/;kfRedcq)s'p lEÁR;;a Áfrikfnoku~ r= vk/kqfudle;s vk/;kfEedcqf)fo"k;s cgqdk;± ÁpyfrA
cq)s% fodklL; vk/kkjk%
;¨X;rkuka Lo:ia oa'k/kesZ.k rL; i¨"k.ka rq i;kZoj.ksu ÁÒkfora eU;rsA tuL; cq)sfu/kkZfj.ka rL; tUedkys Òofr ija rfLeu~ fodklL; ek=k i;kZoj.ktU;s"kq rŸos"kq fuÒZjk eU;rsA O;äs% c©f)da lkekftda lkaLÑfrd¥~p i;kZoj.ka rL; cq)siksZ"kda ÒofrA
cq)s% forj.klEcU/ks fl)kUr¨·;a orZrs lqfuf'pr¨ ;r~ Ák;'k% tukuka lkekU;k ,o cqf)ÒZofrA fuहिrcq);¨ eUnk'p vYik ,o ÒofUrA cq)sfLrl`.kka Òsnkuka fooj.ksna Kk;rs ;r~ ,rs"kka ijLij lEcU/k% अहिको orZrsA ekuokuka fofo/ks"kq dk;sZ"kq ,rkcq);% lfEefyrk% ÒofUrA fÒérk rq d¢oya ek=k; ,o ÒofrA dklqpu fdz;klq ewŸkZcq)s% dklqfpr~ fdz;klq vewrZcq)s% ,o vko';drk ÒofrA ,rnso rŸoa lkekftdcq)s% lUnÒsZ eU;rsA v= vk/;kfRedcq)© vewrZcq)s% Á;¨x% n`';rs vewrZcqf)'kkfyu% Nk=k% Ák;% vk/;kfRedk% vfi orZUrsA
cq)s% fl)kUrk%
cq)s% d¢pu fl)kUrk% orZUrs rs"kka% o.kZua dze'k% ÁLrw;rs&
1- ,ddkjdfl)kUr %
International Journal of Scientific Research in Science and Technology (www.ijsrst.com)
593 2- f}dkjdfl)kUr
,rfRl)kUrkuqlkja cqf)'kä© dkjd}यं Òofr lkekU;dkjda fof'kष्टdkjda pAr= lkekU;dkjde~ ,dfLeu~
O;fäfo'ks"ks losZ"ofi va'ks"kq lekua ÒofrA ija O;ä© O;ä© lkekU;dkjd¢ Òsnk ÒofrAfof'kdkjda rq ,dfLeéso O;fäfo'ks"ks fofÒér;k ÒofrA ,dfLeu~ {ks=s vf/kda L;kr~ vijfLeu~ {ks=s U;wua L;kr~Acq)ekius lkekU;dkjdeso Á/kkufefr ,rr~ fl)kUrkuq;kf;u% vfÒÁ;fUrA vL;Çl)kUrL; fcVsuns'kL; pkYlZih;jesu eg¨n;% ÁorZd% orZrsA Lih;jesu eg¨n;ers dkfpRekufldk 'kfäuwZueso orZrs ;k fg tua lokZlq n'kklq leku:is.k lgk;rka dj¨frA ,rL;k ,o ekufld'käsukZe lkekU;rŸoa lkekU;cqf)okZ orZrsA ,rr~ fl)kUrkuqlkja lkekU;cqf)LRosdSo Òofr ija हिहिष्टcqf)% fofo/kk ÒforqegZrhfrA mnkgj.kkFk± foÜosÜoj¸;k
egk'k;L; lkekU; dkjda losZ"ofi va'ks"kq lkekन्यम् vklhr~A ija rL; fofिष्टdkjda vfÒ;ar`{ks=s fof'k:is.k
vklhr~A vr ,o l% foÜofo[;kr% vfÒ;ark vÒofnfr mP;rsA
3- cgqdkjdfl)kUr%
vL;fl)kUrL; ÁorZd% FkkuZMkbdeg¨n;% orZrsA Z l% ÁpfyrL; cq)sÆ}rŸoL; fl)kUrL; [k.Mua fo/kk; cgqrŸofl)kUra Áfrikfnroku~ rUers cqf)jusdSLrRoS% fuÆerk orZrsA oLrqr% cqf)Æg vusdk"kka yÄq;¨X;rkuka leqP;;¨ orZrsArsu Áfrikfnra ;r~ ,rk% ;¨X;rk% LorU=k% ÒofUrA ÁR;sda ;¨X;rk dL;kf'pr~ c©f)dfdz;k;k% vkaf'kd:is.k lEiknuL; ;¨X;rka /kkj;frA vr ,o fdz;ka iwjf;rqa vusdk% ekuflD;k% ;¨X;rk% lkdeso ija LorU=:is.kSo lgkf;dk% ÒofUrA ;Fkk vusdkfÒfjdkfÒ% ÒouL; fuekZ.ka Òofr ija ÁR;sdfefVdk ÒouL;
fuekZ.ks LorU=a ;¨x nnkfrA ;Fkk ÒoufuekZ.ks vusdk% इहष्टका lfEefyrk% ÒofUr rFkSo cqf)jfi vusdkfÒ%
yÄqfÒ% ekufld;¨X;rkfÒ% fojP;rsA
lewgrŸofl)kUr%
International Journal of Scientific Research in Science and Technology (www.ijsrst.com)
594 • 'kkfCnda rŸoe~
• LFkkurŸoe~ • v³~dh; rŸoe~ • Le`frrŸoe~
• 'kCnÁokglEc)a rŸoe~ • ÁR;{khdj.klEc)a rŸoe~ • leL;klek/kku;¨X;rkrŸoe~ 1- cVZeg¨n;L; fl)kUr%
cVZeg¨n;su Lih;jeSueg¨n;L; f}dkjdfl)kurL; [k.Mua fo/kk; r;¨%LFkkus e/;orÊrŸokuke~ mYdYiuk ÑrkA vL; ers laKkukRedL; O;ogkjL; loZfo/kfo'ys"k.ksu pRokfj rŸokU;srfLeu~ njhn`';rsA ;Fkk & lkekU;rŸoe~ - lewgrŸoe~ - fof'krŸoe~ - =qfVÁn'kZdrŸoa psfrA
U;kn'kZfl)kUr%
vL; fl)kUrL; ÁorZd% th-,y- Fk‚elueg¨n;¨ orZrsA fl)kUrkuqlkja cqf)% fofo/kS% LorU=S% rRoS% fueÊ;rsA tukuka बौहि d¨O;ogkj% fofo/kkfÒ% LorU=;¨X;rkfÒ% fuÒZj¨ ÒofrA rnk fg Lodh;s foLrkjs lhferk% ÒwRokfi fofo/ks"kq dk;sZ"kq Áfok tk;UrsA Qyr% df'pnsd¢u ijh{k.ksu c©f)drŸokuka d¢oyesda U;kn'kZeqifLFkra ÒofrA fÒUus ijh{k.ks df'pnU;a U;kn'kZe~ mifLFkra ÒofrA ijh{k.ks"kq ;fn vf/kdk% lkekU;[k.Mk% ÁkI;Urs rÆg ,rsu lkekU;[k.ML; ÁrhfrÒZofrA
vf/kdzferlajpuk;k % fl)kUr%
ouZueg¨n;% Ãlk;k% res·Cns ,ua fl)kUra Áfrikfnroku~A rsu¨äa ;r~ ^^yÄqlewgrŸkokfu lnSo** c`gRlewgrŸosH;% uSo ÁknqÒZofUrA rUers rŸokuka lajpuk ,dfLeu~ vf/kdzes Án'kZf;rqa 'kDu¨fr] ekuoh;;¨X;rkuka lajpuk;k% vf/kdzeL; 'kh"ksZ lkekU;;¨X;rk ÒofrA rr% c`gRlewgrŸokfu ÁnÆ'krkfu ÒofUrA rnuUrja yÄqlewgrŸokuka fLFkfr% ÒofrA vUrs p fof'krŸokuka fo|ekurk ÒofrA
1- cqf)fuekZ.kfl)kUr%
fl)kUIrL;kL; Áfrikfnd¨ fxyQ¨MZ eg¨n;% orZrsA & e/;s ,rr~ fl)kUrkuqlkja cq)s dk;Z=;efLrA & ;Fkk
International Journal of Scientific Research in Science and Technology (www.ijsrst.com)
595 • fo"k;k%
• mRik|kfu bfrA
r=kfi iqu% ÑR;s"kq i¥~pÁdkjk% orZUrsA ;Fkk& • laKkue~
• Le`fr%
• foLr`rfpUrue~ • l³~dh.kZfpUrue~ • ewY;k³~due~ bfrA
vuUrja fo"k;s·fi i¥~pÁdkjk% orZUrsA ;Fkk • fp=lEcU/k%
• n`';kRed% • ÁrhdkRed% • vFkZÁ/kkufo"k;% • O;kogkfjd% bfrA
r= mRik|s"kq "kV~ Ádkjk% lfUrA ;Fkk& • Áek.kkfu
• oxkZ% • lEcU/kk% • dzek% • :ikUrjkf.k • vk'k;k% bfrA
International Journal of Scientific Research in Science and Technology (www.ijsrst.com)
596 ¼1½ cq)so`Zf)%
fofo/kS% ijh{k.kS% fl)fena ;|Fkk o;¨ o/kZrs rFkk rFkk cvq)kofi o`f)% ifjy{;rsA ija cqf)% Lodh;ka ifjiDorka fofo/ks dkys Áki~u¨frA Ák;'k% "k¨M'ko"kkZr~ fo'kafro"kkZRed¢ o;fl cqf)% Lodh;keqérka fLFkfreki~u¨frA v= fo}Rlq ,sdeR;a ukfLrA fufÜpro;l% vuUrja cq)s#nxzk o`f)% fojefr ija {kSfrtko`f)% ;fLeu~ fg Kkud©'ky;¨% vtZua Òofr lk Rokthoua ÁpyfrA
¼2½ ,oa:is.k 'kadk Òofr ;r~&Çd cqf)ukZfLr\
Kkue~ & Kkua cqf)ukZfLrA ;|fi KkuÁkfIr% cq)¨ fuÒZjk Òofr rFkkfi cqf)Lrq Kkusu fÒék ÒofrA ,"kk KkuL;kokIr© lgkf;dk ÒofrA
Le`fr% & Le`frjfi cqf)ukZfLr% ,rnfi lEÒoa orZrs ;r~ ÁfrÒk'kkfyckydL; Le`freZUnk Òosr ija rL;kU;k% 'kä;¨ fodflrk% L;q%A eUnL; ckydL; Le`frLrhozk ÒforqegZfrA
d©'kye~ & cqf)% d©'kya ukfLrA ,"kk rq d©'kykfnÒék ÒofrA d©'kykfu rq lrrkH;klsu ÁkIrqa 'kD;rsA oLrqr% cqf)Æg vuqekfura rŸoa orZrsA cqf)erka O;ogkjs.kkfi cq)s% lŸkk;k% ifjKkua ÒofrA ;r¨ fg cqf)eUr¨ tkx#dk% ÒofUrA rs"kk fpUru{kerk fodflrk ÒofrA rs·ewŸksZ fpUrus·fi fonXÄk% ÒofUrA rs vkReu¨ ewY;k³~dua dŸkqZ ÁÒko¨% ÒofUrA rs"kkekRefo'okl¨ n`<+¨ ÒofrA rs·fÒÁsfjrk% ÒofUr% rs"kkefÄxe% vUrnqZf;qr¨ ÒofrA cqf)eUr¨ uwrus vkfo"dkjs 'käk% ÒfoUrA rs·U;s"kka funsZ'kus·fi #fpeUr¨ ÒofUrA ,rsukfi cq)syZ{k.ka Kk;rsA cq)s% ,rr~ foospueuUrja
cqf)Òsnk %& ÁLrw;UrsA
cq)siZfjKkua O;ogkjek/;esu ÒofrA dL;kfi tuL; dk;± O;ogkja ok oh{;Srnuqeh;rs ;r~ ^^l fd;r~ cqf)eku~ orZrs\** bfrA fo}fnÒ% cqf)erka ÁÑfreoy¨D; cq)sÒsZnk% Ñrk% orZUrsA cqf)fóÄk foÒT;rs&ewŸkZcqf)% vewŸkZcqf)% lkekftdk cqf)'psfrA
¼1½ ewŸkZcqf)%
ewŸkkZ% cqf)% O;kogkfjdkcqf)% bR;fi dF;rsA ewŸkZoLrwuka fo"k;s fpUrua rFkk pko';drkuq:ia rfLeu~ ifjorZulEiknuefi fo/kh;rsA lrkn`'kh ;¨X;rk dq'kys ewÆrdkjs vfÒ;Urfj p Lir;koy¨D;rsA lokZlq gLrdyklq ewŸkZcq)sjko';drk ÒofrA ewŸkZcq)s% Án'kZua ckykuka O;ogjs ÒofrA fo|ky;s"kq d¢pu ckydk% gLrdyk;ka uSiq.;a d¢pu rq 'kSfFkY;a Án'kZ;fUrA ,rRloZ ewŸkZcq)s% fo|ekurka lwp;frA& ,oa psruL;k/kkj% vL;keso ifjy{;rsA
International Journal of Scientific Research in Science and Technology (www.ijsrst.com)
597 cq)sjL;k ,o Á;¨xa dqoZfUrA dYiuk;ke~ vewŸkZcq)© p Äfu"B% lecU/k¨ orsZrsA ckys"ofi ,rk;k% {kerk;k% vfLrLoa n`';rsA
¼3½ lekftdk cqf)%
cqf)Lr`rh;¨ Òsn% Fk‚uZMkbdeg¨n;su Ãlk;k% res·Cns fodflrk lkekftdk cqf)fjfr rnkn`'kh cqf)% jktuSfrd¢"kq /kkÆed¢"kqA lkekftd¢"kq p usr`"kq LQqVa ifjy{;rsA ,rk;k% cq)s% Á;¨xsu O;kikfj.k¨ O;kikjs jktuhfrKk'p jktuhr© lQyk% tk;UrsA rs Lodh;kukeuq;kf;ukefi l³~ÄVua drq± ÁÒofrA ,oa lkekftdk cqf)% tuL; lkekftd¢·fÒ;¨tus lkgk¸;a dj¨frA ckyd¢"kq lkekftdcq)sÆodkls fo|ky;kuka egŸoiw.k± LFkkua orZrsA,oa Ádkjs.k &
cqf)lUnÒsZ fofo/kk% Á;¨xk% eu¨fofn~Ò% Ñrk% fo|UrsA ,"kk ekuoL;kuU;k ;¨X;rk orZrsA f'k{kk;k vk;¨tua ckykuka c©f)dfodklk; fdz;rsA vU;s"kq fodklslq c©f)dfodkl¨·R;f/kda egŸoa /kkj;frA f'k{k;k cq)s% /kukRed¨ orZrs lglEcU/k%A cqf)lEÁR;;L; nqcksZ/krka oh{; Lih;jesueg¨n;su lE;xso¨ôra ;r~ ^^cqf)inL;kusd¢·FkkZ% ÒofUr ijfenkuÈ ukLrhfr**A ,rsu cq)sस्पष्ट r;k vfi c¨/k¨ ÒofrA vr ,o ekbYleg¨n;¨ cqÇ) cgq:ikReda lEÁR;;e~ bfr fu:I; cq)sO;kZidrka ÁnÆ'kroku~A
सन्दराभाः
-1. हिक्षामनोहिज्ञानम्
2. आिुहनकं हिक्षामनोहिज्ञानम् 3. हिक्षामनोहिज्ञानम्
4. प्रगतहिक्षामनोहिज्ञान 5. अमरकोि