สัณฐานวิทยาของลูกออดในพื้นที่น้ําตกธาราเอราวัณ ตําบลตะเบาะ อําเภอเมือง
จังหวัดเพชรบูรณ
Morphology of Tadpole in Thara Erawan Waterfall Taboh Sub-district
Muang District Phetchabun Province
สุวัจณี สุขเมือง1 เนตรนภา แกวเขม1 กาญจน คุมทรัพย2 สุวิทย วรรณศรี2 และ สุรเชษฐ เอี่ยมสําอาง2 Suwatjanee Sukmuang1 Netnapa Kaewkem1 Kan Khoomsab2 Suwit Wannasri2 and
Surachest Aiumsumang2 1นักศึกษาระดับปริญญาตรี หลักสูตรสาขาชีววิทยา 2อาจารยที่ปรึกษา คณะวิทยาศาสตรและเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยราชภัฏเพชรบูรณ Email: [email protected] บทคัดยอ งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงคเพื่อศึกษาสัณฐานวิทยาของลูกออดในพื้นที่น้ําตกธาราเอราวัณ ต.ตะเบาะ อ.เมือง จ.เพชรบูรณ ระหวางเดือน พฤศจิกายน 2559 ถึงเดือนมกราคม 2560 โดยการเดินสํารวจไปตามเสนทางน้ํา และแองน้ําขังบริเวณรอบๆน้ําตก เก็บตัวอยางลูกออดในเอทิลแอลกอฮอลและฟอรมาลีน 10% อัตราสวน 1:1 ศึกษาลักษณะสัณฐานวิทยาของลูกออด บันทึกขอมูล ถายภาพ และศึกษาโครงสรางปากภายใตกลองจุลทรรศน สเตอริโอ จากการศึกษาพบลูกออดจํานวน จํานวน 3 วงศ 5 ชนิด ประกอบดวย วงศ Microhylidae ไดแก ลูกออด อึ่งขางดํา (Microhyla heymonsi) ลูกออดอึ่งปากขวดหรืออึ่งเผา (Glyphoglossus molossus) และลูกออด อึ่งลายเลอะ (Microhyla butleri) วงศ Dicroglossidae ไดแก ลูกออดกบหนอง (Fejervarya limnocharis) และ วงศ Rhacophoridae ไดแก ลูกออดปาดบาน (Polypedates leucomystax)
คําสําคัญ : สัณฐานวิทยา ลูกออด ความหลากชนิด น้ําตกธาราเอราวัณ
Abstract
This study aimed to investigate the diversity and morphology of tadpoles in the Thara Arawan Waterfall Taboh Sub-district Muang District Phetchabun Province from November 2016 - January 2017. The tadpoles were preserved in ethyl alcohol and formalin (1:1). The tadpoles were identified and investigated in morphology by painting, photography, and recording measurements of mouth part using a stereo microscope. The study found tadpoles consists of three families and five species, namely Microhylaheymonsi Glyphoglossusmolossus,
Microhylabutleri (Microhylidae), Polypedatesleucomystax (Rhacophoridae) and Fejervaryalimnocharis (Dicroglossidae).
1. บทนํา การศึกษาสัณฐานวิทยาของลูกออดซึ่งเปนสัตวสะเทินน้ําสะเทินบกสามารถเปนตัวชี้วัดเพื่อบงบอกถึงความ อุดมสมบูรณของระบบนิเวศได ลูกออดที่อาศัยในแหลงน้ํายังเปนตัวชวยควบคุมปริมาณสัตวน้ําขนาดเล็กใหอยูใน สภาวะสมดุล และตัวลูกออดเองยังสามารถเปนอาหารใหแกสัตวน้ําอื่นๆ ไดอีกดวย นอกจากนั้นการสํารวจลูกออด สามารถบอกการแพรกระจายของตัวเต็มวัยในบริเวณนั้น ลูกออดจึงเปนสัตวที่มีความสําคัญตอมนุษย และสิ่งแวดลอมเปนอยางมาก(ธัญญา, 2546) ลูกออดสามารถพบไดตามแหลงน้ําทั่วไป และยังสามารถพบไดใน แองน้ําของน้ําตกได น้ําตกธาราเอราวัณตั้งอยูที่ ต.ตะเบาะ อ.เมือง จ.เพชรบูรณ เปนหนึ่งในหลายน้ําตกที่มี นักทองเที่ยวจํานวนมาก ผลกระทบจากจํานวนนักทองเที่ยวที่เพิ่มขึ้นอาจสงผลกระทบตอความเปนอยูของสิ่งมีชีวิต ในน้ํา ดังนั้นจึงเปนที่นาสนใจวาน้ําตกแหงนี้จะสามารถพบลูกออดจํานวนกี่ชนิดซึ่งมีรายงานวิจัยการศึกษา ลูกออดในแหลงน้ําเชน พัชร ดนัยสวัสดิ์และคณะ(2553) ไดศึกษาลักษณะภายนอกและสรางคียเพื่อใชในการจัด จําแนกลูกออดสัตวสะเทินน้ําสะเทินบกที่เก็บรวบรวมจากแหลงน้ําทั้งในแหลงน้ํานิ่งและลําหวยน้ําไหลในพื้นที่เตรียม จัดตั้งจัดตั้งอุทยานแหงชาติเขาสิบหาชั้นจังหวัดจันทบุรีจากการศึกษาพบลูกออดทั้งหมด 1 อันดับ 6 วงศ 15 สกุล 29 ชนิดรวมทั้งไดบรรยายลักษณะและสรางรูปวิธานสําหรับจําแนกชนิดลูกออดพื้นที่ไวดวยและสุภัจฉรี อรัญและ คณะ(2555) ศึกษาสัณฐานวิทยาของลูกออดบางชนิดในมหาวิทยาลัยขอนแกนโดยไดศึกษาลูกออดจํานวน 5 ชนิด ไดแกลูกออดอึ่งขางดํา(Microhyla heymonsi) อึ่งปากขวด(Glyphoglossus molossus) คางคกบาน (Duttaphrynus melanostictus) ปาดบาน(Polypedates leucomystax) และกบนา(Hoplobatrachus rugulosus) ผลการศึกษาพบวาสามารถแยกกลุมลูกออดไดเปนกลุมที่ไมมีฟน และกลุมที่มีฟนไดแก คางคกบาน ปาดบานและกบนาลักษณะเดนของลูกออดกลุมนี้คือภายในโพรงปากจะมีพาพิลียาวแตกแขนง ลักษณะที่สําคัญใน การจําแนกลูกออดประกอบดวยขนาด รูปรางตําแหนงของปาก มีงานวิจัยที่ศึกษาโครงสรางปากลูกออดของ Nithina et al. (2014) ศึกษาสัณฐานวิทยาและกายวิภาคโพรงปากของลูกออดวงศอึ่งกรายจากอําเภออุมผาง จังหวัดตาก ไดทําการศึกษาอึ่งกรายทั้งหมด 4 ชนิด พบวา สามารถจําแจกได 2 กลุม คือที่ไมมีฟน เชน อึ่งกรายขาง แถบ โดยที่ลูกออดกลุมนี้มีแผนปากเปนรูปกรวยอยูดานหนาสุดของปลายปากมีทิศชี้ขึ้นภายในจะแผปากมีพาพิลลี ลูกออดกลุมนี้มีกายวิภาคโพรงปากบนที่ซับซอนโพรงปากลางประกอบดวยพาพิลลีที่ริมฝปากลางและพาพิลีรูปลิ้น กลุมที่สอง คือกลุมที่ลูกออดมีจะงอยปากและฟน ไดแก อึ่งกรายลายเลอะและอึ่งกรายหนังปุม โดยมีกายวิภาค โพรงปากบนไมซับซอน โพรงปากลาง พาพิลลีที่ริมฝปากลาง พาพิลลีรูปลิ้นและพาพิลลีบริเวณพื้นโพรงปาก ดังนั้นการวิจัยครั้งนี้จึงไดศึกษาความหลากชนิดและลักษณะทางสัณฐานวิทยาของลูกออดในพื้นที่น้ําตก ธาราเอราวัณ ต.ตะเบาะ อ.เมือง จ.เพชรบูรณ เพื่อเปนแหลงขอมูลความหลากหลายทางชีวภาพของสัตวสะเทินน้ํา สะเทินบกของ จังหวัดเพชรบูรณตอไป 2. วิธีการดําเนินการวิจัย 1. เก็บตัวอยางลูกออดจากแหลงน้ําในบริเวณน้ําตกธาราเอราวัณ ต.ตะเบาะ อ.เมือง จ.เพชรบูรณ โดยการใชสวิงตักในแหลงน้ําแลวทําการตักลูกออดใสลงใน Petri dish หยดแอลกอฮอล 95 % ลงไป เพื่อทําให ลูกออดสลบ จากนั้นจึงนําลูกออดใสลงในขวดพลาสติกที่มีฟอรมาลิน 10 % และแอลกอฮอล 70% ในอัตราสวน 1:1
2. ศึกษาลักษณะสัณฐานวิทยาตัวอยางลูกออดที่เก็บจากพื้นที่น้ําตกเอราวัณ ต.ตะเบาะ อ.เมือง จ.เพชรบูรณ โดยคัดเลือกลูกออดในระยะที่ 36-38 คือ ระยะที่ลูกออดเริ่มปรากฏตุมขาหลังจนกระทั่งขาหลังมีนิ้ว แยกกันอยางชัดเจน ซึ่งเปนระยะการเจริญเติบโตของลูกออดที่มีโครงสรางปากเจริญเต็มที่แลว 3. บันทึกขอมูล ถายภาพ 4. นําลูกออดที่ไดมาระบุชนิดโดยใชรูปวิธานของจันทรทิพย (2543) และ Meewattana (2005) 5. บรรยายลักษณะสัณฐานวิทยาของลูกออดแตละชนิด 6. นําตัวอยางลูกออดมาศึกษาโครงสรางปากภายใตกลองจุลทรรศนสเตอริโอ 7. บรรยายลักษณะโครงสรางปาก แถวฟนของลูกออด 3. ผลการวิจัย จากการสํารวจลูกออดในพื้นที่น้ําตกธาราเอราวัณ ระหวางเดือนพฤศจิกายน 2559 ถึง มกราคม 2560 ผลการศึกษาพบลูกออดทั้งหมดจํานวน 3 วงศ 5 ชนิด ประกอบดวย วงศ Microhylidae ไดแก ลูกออดอึ่งขางดํา (Microhyla heymonsi) ลูกออดอึ่งปากขวดหรืออึ่งเผา (Glyphoglossus molossus) และลูกออดอึ่งลายเลอะ (Microhyla butleri) วงศ Dicroglossidae ไดแก ลูกออดกบหนอง (Fejervarya limnocharis) และวงศ Rhacophoridae ไดแก ลูกออดปาดบาน (Polypedates leucomystax) ลักษณะสัณฐานวิทยาของลูกออดทั้ง 5 ชนิด มีรายละเอียดดังตอไปนี้ อึ่งขางดํา (Microhyla heymonsi) 1. ลักษณะลูกออด มีรูปรางขนาดเล็ก มีความยาวทั้งหมดเพียง 20-24.5 มิลลิเมตร ลําตัวมีลักษณะกลมและใส มองเห็น ลําไสเปนสีเงิน ระหวางตามีแถบสีเงิน มองจากดานบนจะเห็นเสนสีดําเล็กๆ ตามแนวยาวของลําตัวตั้งแตโคนหางไป จนถึงปลายหาง และมีสีดําเขมที่ตําแหนงกลองสมอง รูจมูกกลมมีจุดสีดําอยูดานบนใกลตา ตามีลักษณะนูนออกมา เล็กนอยอยูระหวางดานขางของหัว ชองเปดเหงือกมีลักษณะเปนทอใสสั้นๆ อยูทางดานทองบริเวณกลางลําตัว รูกน เปนทอใสอยูที่บริเวณครีบหางลาง ปลายทอชี้ลงหางจากโคนหางเล็กนอย ลําตัวมีแถบสีดําไปจนถึงปลายหาง บริเวณ กลามเนื้อหางมีสีเหลืองออน ครีบหางใส ปลายหางเรียวแหลม ครีบหางดานลางกวางกวาครีบหางดานบนเล็กนอย 2. โครงสรางปาก ปากอยูบริเวณปลายสุดของหัวและเปดออกทางดานหนา ริมฝปากบนนูนขึ้นเปนขอบโคงรูปครึ่งวงกลม ริมฝปากลางมีลักษณะเปนแผนกวางยื่นขยายแผออกดานบน ไมมีตุมหนังรอบชองปาก ไมมีซี่ฟนและจงอยปาก
ภาพที่ 1 ลูกออดและโครงสรางปากลูกออดอึ่งขางดํา (Microhyla heymonsi) อึ่งปากขวดหรืออึ่งเผา (Glyphoglossus molossus) 1. ลักษณะลูกออด รูปรางลําตัวทางดานหลังอวนปอม และดานขางเปนรูปไข ตามีลักษณะนูนอยูตําแหนงทางดานขางของ สวนหัว รูจมูกกลมอยูทางดานหนา ตําแหนงปากอยูปลายดานหนาคอนไปทางดานลางของสวนหัว ตําแหนงชอง สไปราเคิลอยูทางดานทองบริเวณกลางลําตัว ทอสืบพันธุ อยูดานทายของลําตัว มีตําแหนงปากอยูปลายสุดของสวน หัว ริมฝปากมีลักษณะโคงเปนวง และมีชองปากขนาดเล็ก ริมฝปากบนปดชองปากสนิทแตบริเวณกลางริมฝปาก ลางเปนรองรูปตัวยู บนริมฝปากไมมีตุม ไมมีโครงสรางของจะงอยปาก และไมมีตุมฟน 2. โครงสรางปาก ปากอยูปลายสุดของหัวและเปดออกทางดานหนา ไมมีตุมหนังรอบชองปาก ไมมีซี่ฟนและจงอยปาก ริมฝปากบนนูนขึ้นเปนขอบโคงตื้นๆ และริมฝปากลางนูนขึ้นเปนขอบคลายอักษร U ภาพที่ 2 ลูกออดและโครงสรางปากลูกออดอึ่งปากขวด (Glyphoglossus molossus) อึ่งลายเลอะ (Microhyla butleri) 1. ลักษณะลูกออด มีรูปรางขนาดเล็ก ความยาวทั้งหมดประมาณ 22-25.6 มิลลิเมตร หัวมีขนาดใหญกวาลําตัวมาก ลําตัวมีลักษณะกลมและใส มองจากดานขางจะเห็นสวนคางเชิดขึ้นเล็กนอย บริเวณทองมองเห็นลําไสจากภายนอก ตามีลักษณะนูนออกมาอยูระหวางดานขางของหัวเยื้องมาทางปลายสุดของหัว รูจมูกกลมและมีจุดสีดําอยูใกลตา มากกวาปลายสุดของหัว กลองสมองมีสีดําเขมอยูระหวางตาทั้งสองขาง ชองเปดเหงือกเปนทอใสขนาดใหญอยูที่
ทางดานทองบริเวณกลางลําตัว รูกนเปนทอใสอยูที่บริเวณครีบหางลาง ปลายทอชี้ไปดานหลังหางจากโคนหาง เล็กนอย ครีบหางใส บริเวณกลางหางไปจนถึงปลายหางมีสีแดง ครีบหางดานลางกวางกวาครีบหางดานบนมาก ปลายหางเรียวแหลม 2. โครงสรางปาก ปากอยูปลายสุดของหัวและเปดออกทางดานหนา ริมฝปากบนและริมฝปากลางนูนขึ้นเปนขอบโคงตื้นๆ โดยขอบบนโคงเลยขอบลางมาก รอบชองปากดานลางเปนขอบนูนหนารูปครึ่งวงกลมไมมีตุมหนังรอบชองปาก ไมมี ซี่ฟนและจงอยปาก ภาพที่ 3 ลูกออดและโครงสรางปากลูกออดอึ่งลายเลอะ (Microhyla butleri) กบหนอง (Fejervarya limnocharis) 1. ลักษณะลูกออด ลําตัวปอมรูปไขสีน้ําตาล มีจุดสีเขมกระจายทั่วลําตัวและหาง ความยาวของกลามเนื้อจะยาวไมถึงปลาย หางจะคอยๆเรียว ครีบหางจะเทาๆกันทั้งบนและลาง เมื่อหงายลูกออดขึ้นสามารถมองเห็นลําไสจากภายนอก ลําไสอยูกลางลําตัว ขนาดของตามีขนาดปานกลางนูนออกมา รูจมูกอยูดานขางกึ่งกลางระหวางปลายสุดของหัวกับ ตามีขนาดเล็ก รูกนเปนทอใสเปดออกกลางตัว ดานบนติดกับครีบหาง สไปราเคิลจะอยูแถวดานทองบริเวณดานขาง แนบติดกับลําตัว 2. โครงสรางปาก ปากอยูดานหนาคอนไปดานลางของหัว ริมฝปากบนเรียบ ดานขางของชองปากมีแผนหนัง โดยขอบของ แผนหนังมีรอยหยัก ชองปากมีขนาดปานกลางเมื่อเทียบกับลําตัว จงอยปากสีดํา ขอบจงอยปากทั้งบนและลางมีรอย หยักเล็กๆ จงอยปากบนยาวเลยจงอยปากลางเล็กนอย ฟนลางแถวลางสุดมีความยาวเพียงครึ่งหนึ่งของอีกสองแถว เขียนสูตรฟนไดเปน I : 1+1 // 1+1 : II
ภาพที่ 4 ลูกออดและโครงสรางปากลูกออดกบหนอง (Fejervarya limnocharis) ปาดบาน (Polypedates leucomystax) 1. ลักษณะลูกออด มีรูปรางขนาดใหญ ลักษณะลําตัวปอมรูปไข ความยาวทั้งหมดประมาณ 31.50-37.20 มิลลิเมตร ชวงทอง มีสีเหลืองและเวาเขาเล็กนอย ปลายปากมีจุดสีเงินเล็กๆ ใตทองสีขาว มองไมเห็นลําไสจากภายนอก รูจมูกอยูดานบน ในตําแหนงใกลปลายสุดของหัวมากกวาตา ชองเปดเหงือกอยูทางดานซายของลําตัว รูกนเปนทอใสอยูดานทายของ ลําตัวบริเวณแนวกลางตัว ลักษณะหางมีสีขาวขุนไมมีลาย มีกลามเนื้อหางแข็งแรง ปลายหางเรียวแหลม ครีบหางใส มีจุดสีดําเล็กนอย ครีบหางดานบนและดานลางเริ่มจากสวนทายของลําตัวและมีขนาดใกลเคียงกันโดยครีบหาง ดานบนกวางกวาครีบหางดานลางเล็กนอย 2. โครงสรางปาก ปากอยูดานหนาคอนไปดานลางของหัว ริมฝปากบนเรียบ สวนดานขางและดานลางของชองปากมีแผน หนังที่ขอบมีรอยหยัก มุมปากมีตุมหนัง 1 แถว สวนดานลางมีตุมหนัง 2 - 3 แถวเรียงไมเปนระเบียบ ชองปากมี ขนาดปานกลางเมื่อเทียบกับลําตัว จงอยปากสีดํา ขอบจงอยปากทั้งบนและลางมีรอยหยักเล็กๆ จงอยปากบนรูปโคง ยาวเลยจงอยปากลางเล็กนอย ฟนบนแถวสุดทายสั้นมาก แถวฟนลางทั้งหมดมีขนาดใกลเคียงกัน เขียนสูตรฟนได เปน I : 4+4 // 1+1 : II ภาพที่ 5 ลูกออดและโครงสรางปากลูกออดปาดบาน (Polypedates leucomystax)
4. สรุปและเสนอแนะ
จากการศึกษาครั้งนี้พื้นที่น้ําตกธาราเอราวัณ ต.ตะเบาะ อ.เมือง จ.เพชรบูรณ นักวิจัยพบลูกออดทั้งหมด จํานวน 3 วงศ 5 ชนิด ประกอบดวย วงศ Microhylidae ไดแก ลูกออดอึ่งขางดํา (Microhyla heymonsi) ลูกออด อึ่งปากขวดหรืออึ่งเผา (Glyphoglossus molossus) และ ลูกออดอึ่งลายเลอะ (Microhyla butleri) วงศ Dicroglossidae ไดแก ลูกออดกบหนอง (Fejervarya limnocharis) และวงศ Rhacophoridae ไดแก ลูกออด ปาดบาน(Polypedates leucomystax) ขอเสนอแนะ คือ จากการศึกษาควรทําการศึกษาใหครบทุกฤดูกาลเพื่อ เปนการคลอบคลุมการศึกษาความหลากชนิดไดดียิ่งขึ้น และควรศึกษาสารเคมีที่ใชดองลูกออดเนื่องจากสีของ ลูกออดขณะดองแลวมีสีซีดลงจึงมีผลทําใหการศึกษาสัณฐานลักษณะของสีผิวลูกออดมีความคลาดเคลื่อนได 5. กิตติกรรมประกาศ ขอขอบคุณหลักสูตรสาขาวิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตรและเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยราชภัฏเพชรบูรณ ที่คอยอํานวยความสะดวกอุปกรณและสารเคมีและหองปฏิบัติการในการทําวิจัยในครั้งนี้ 6. เอกสารอางอิง [1] จันทรทิพย อินทาระ. (2543). การศึกษาโครงสรางปากที่มีความสัมพันธกับการกินอาหารของลูกออดบางชนิด. วิทยานิพนธปริญญามหาบัณฑิต. สาขาสัตววิทยา คณะวิทยาศาสตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร. [2] ธัญญา จั่นอาจ. (2546). คูมือสัตวสะเทินน้ําสะเทินบกในเมืองไทย. กรุงเทพ: ดานสุธาการพิมพ. [3] พัชร ดนัยสวัสดิ์, อาจอง ประทัตสุนทรสาร, และวิเชฏฐ คนซื่อ. (2553). สัณฐานวิทยาของลูกออดบางชนิด ในพื้นที่เตรียมจัดตั้งอุทยานแหงชาติเขาสิบหาชั้น จังหวัดจันทบุรี. [4] สุภัจฉรี อรัญ, จันทรทิพย ชวยเงิน, สุธี ดวงใจ และยอดชาย ชวยเงิน. (2555). สัณฐานวิทยาของลูกออดบางชนิด ใน มหาวิทยาลัยขอนแกน จังหวัดขอนแกน. วารสารสัตวปาเมืองไทย, 19(1): 41-73.
[5] Meewattana, P. (2005). Morphological characters for identification of anuran tadpoles in Khao Luang National Park, Khlong Nakha and Hala-Bala Wildlife Sanctuary. Ph.D. Thesis, Kasetsart University, Bangkok.
[6] Nithina Kaewtongkum, Yodchaiy Chuaynkern, Sutee Duangjai, Pramot Ratree, Mongkol
Kamsook, Sunchai Makchai, Satian Sangarang, Prateep Duengkae and Chantip Chuaynkern (2014). Morphological and Buccal Anatomies of Megophryidae tadpoles from Umphang District, Tak Province. Faculty of Science, Naresuan University.
