Streszczenie

M

M

, D

Z

, K

K

−P

The Role of Vascular Endothelial Growth Factor

in Pathogenesis of Glomerulonephritis

Rola naczyniowo−śródbłonkowego czynnika wzrostu

w patogenezie kłębuszkowych zapaleń nerek

Katedra i Klinika Nefrologii Pediatrycznej AM we Wrocławiu

Adv Clin Exp Med 2006, 15, 5, 889–895 ISSN 1230−025X

PRACE POGLĄDOWE

Rola VEGF w patogenezie

kłębuszkowych zapaleń

nerek

Etiopatogeneza idiopatycznego zespołu ner− czycowego (i.z.n.), mimo podejmowanych od wie− lu lat badań, pozostaje niejasna. Wrażliwość na le− czenie immunosupresyjne jest pośrednim dowo− dem na istnienie zaburzeń immunologicznych u podłoża i.z.n. Brak klasycznych cech immunolo− gicznego zapalenia w obrębie nerki u tych chorych sugeruje, że czynnik wywołujący białkomocz po−

chodzi spoza niej. Już w 1974 r. Shalhoub wysunął hipotezę, w myśl której nerczyca lipidowa miała− by być wywoływana przez zaburzenie funkcji lim− focytów T, polegające na wydzielaniu przez nie limfokiny zwiększającej przepuszczalność błony podstawnej kapilarów kłębuszka. Tej hipotetycz− nej substancji nadano nazwę VPF (vascular per− meability factor – czynnik zwiększający przepusz− czalność naczyń). W badaniach doświadczalnych potwierdzono, że osocze dzieci chorujących na idiopatyczny zespół nerczycowy zawiera czynnik zwiększający przepuszczalność błony filtracyjnej kłębuszka [1], a w badaniach in vitroz nadsączu

© Copyright by Silesian Piasts University of Medicine in Wrocław

Streszczenie

Naczyniowo−śródbłonkowy czynnik wzrostu (VEGF) jest cytokiną znacznie zwiększającą przepuszczalność na− czyń (około 50 000 razy bardziej niż histamina) oraz wykazującą znaczną aktywność proangiogenną. VEGF jest wytwarzany m.in. przez limfocyty T, makrofagi i aktywowane płytki krwi. Zarówno w rozwijającej się, jak i doj− rzałej nerce stwierdzono obecność VEGF i jego receptorów VEGFR1 i VEGFR2. Ekspresja VEGF w nerce odby− wa się w komórkach nabłonka kanalików dystalnych i zbiorczych oraz podocytach, komórki śródbłonkowe kłębu− szka zaś posiadają receptory VEGFR1 i VEGFR2. Zmiany w ekspresji VEGF w nerce stwierdzono w różnych sta− nach chorobowych (m.in. submikroskopowym kłębuszkowym zapaleniu nerek, nefropatii IgA, nefropatii cukrzycowej). Pomimo licznych badań, nadal jest wiele niejasności co do fizjologicznej roli VEGF i jego udziału w patogenezie kłębuszkowych zapaleń nerek (Adv Clin Exp Med 2006, 15, 5, 889–895).

Słowa kluczowe: VEGF, VEGFR1, VEGFR2, kłębuszkowe zapalenie nerek.

Abstract

Vascular endothelial growth factor (VEGF) is a molecule that strongly increases vascular permeability (50 000 times greater than histamine) and stimulates angiogenesis. VEGF is produced, among others, by lymphocytes T, macrophages and activated platelets. VEGF and their receptors (VEGFR1, VEGFR2) were detected both in embry− onic and in adult kidney. In the kidney, VEGF is expressed by the podocytes and tubular epithelial cells, while glomerular endothelial cells express VEGFR1 and VEGFR2. Alterations in VEGF expression in the kidney were detected in many diseases (diabetic nephropathy, minimal change disease, IgA nephropathy). Despite of many stud− ies the role of this cytokin in normal renal physiology and in pathogenesis of glomerulonephritis is essentialy unknown (Adv Clin Exp Med 2006, 15, 5, 889–895).

hodowli limfocytów T, pobudzanych konkanawa− liną A, izolowano substancje o cechach VPF.

Za rolą potencjalnego VPF w patogenezie i.z.n. przemawiają także obserwacje kliniczne, ta− kie jak nawrót steroidozależnego z.n. po transplan− tacji nerki. Występowanie zespołu nerczycowego u pacjentów, u których stwierdzono gruczolaka je− lita (nefropatia paraneoplastyczna) mogłoby suge− rować, że to czynnik wydzielany przez komórki nowotworowe może być odpowiedzialny za roz− wój białkomoczu [2].

Dotychczas nie udało się jednak wyizolować pojedynczego czynnika, którego związek z wystą− pieniem i.z.n. zostałby potwierdzony.

Podczas ponad 30−letnich badań opisano kilka substancji o cechach VPF, m.in. heparanazę, he− mopeksynę, ich rola nie została jednak jedno− znacznie określona. Badania ostatnich lat sugeru− ją, że poszukiwanym czynnikiem mógłby być na− czyniowo−śródbłonkowy czynnik wzrostu (VEGF – vascular endothelial growth factor).

Struktura VEGF

Pierwsze doniesienia na temat wytwarzanego przez komórki nowotworowe czynnika zwiększają− cego przepuszczalność naczyń u zwierząt doświad− czalnych pochodzą od Sengera et al. z 1983 r. Biał− ko to po raz pierwszy wyizolowali i opisali w 1989 r. Ferrara i Henzel, nadając mu nazwę VEGF.

Obecnie wspólną nazwą VEGF (VEGF−A) określa się grupę glikoprotein, która obejmuje pięć izoform składających się ze 121–206 aminokwasów (121, 145, 165, 189, 206), tworzących homodimery około 45 000 Da. U człowieka najbardziej jest roz− powszechniona izoforma 165, najrzadsza – 145. Podczas gdy VEGF121 i 165 występują głównie w formie rozpuszczonej, VEGF189 i 206 w więk− szości są związane z powierzchnią komórki bądź macierzą zewnątrzkomórkową [3]. Należy wspo− mnieć, że oprócz najlepiej scharakteryzowanej cyto− kiny VEGF−A, do szerzej rozumianej rodziny VEGF należą również strukturalnie spokrewnione, choć różniące się właściwościami biologicznymi, cząsteczki VEGF: B, C, D, E oraz PIGF (łożyskowy czynnik wzrostu) [3]. VEGF jest wytwarzany przez różnorodne komórki: limfocyty T, monocyty/ma− krofagi, aktywowane płytki krwi, komórki kłębu− szka. Czynnikami pobudzającymi jego syntezę są m.in. hipoksja, hipoglikemia oraz cytokiny (m.in. TNF−α, EGF – naskórkowy czynnik wzrostu, inter− leukiny: IL−1α, IL−1β, IL−6, IGF 1 – insulinopodob− ny czynnik wzrostu) [4, 5]. Udowodniono, że wy− twarzany przez monocyty, fibroblasty i komórki na− błonka TGF−β1 ma istotny wpływ na uwalnianie VEGF przez limfocyty T wyizolowane zarówno od

osób zdrowych, jak i od pacjentów, u których stwier− dzono zespół nerczycowy na tle submikroskopowe− go kłębuszkowego zapalenia nerek [6].

Gen dla VEGF−A zlokalizowano na krótkim ramieniu chromosomu 6 (6p12.3), składa się z 8 egzonów przedzielonych 7 intronami. Poszczegól− ne izoformy VEGF powstają przez tzw. splicing

mRNA, czyli alternatywne łączenie poszczegól− nych egzonów [7].

Rycina 1 przedstawia strukturę VEGF mRNA [10].

Receptory VEGF

Dotychczas rozpoznano następujące receptory VEGF: VEGFR1, VEGFR2, VEGFR3 oraz neuro− pilinę1 i neuropilinę2 [3, 8]. VEGFR1 i VEGFR2 łączy około 44% homologii w składzie aminokwa− sów. Trzy pierwsze wymienione receptory należą do rodziny receptorowych kinaz tyrozynowych. W swojej strukturze zawierają domenę zewnątrz− komórkową z siedmioma immunoglobulinopo− dobnymi pętlami, pojedynczą hydrofobową dome− nę przezbłonową oraz obszar wewnątrzcytoplaz− matyczny z domeną katalityczną [8].

Poszczególne receptory różnią się powinowac− twem do określonych izoform VEGF. Obecność VEGFR1 i VEGFR2 stwierdzono na komórkach śródbłonka naczyniowego. Ekspresja VEGFR1 występuje ponadto na monocytach, a VEGFR3 jest obecny zwłaszcza na komórkach śródbłonka na− czyń limfatycznych. Ekspresję neuropiliny1 stwierdzono poza komórkami sródbłonka także na niektórych komórkach nowotworowych [9]. W ba− daniach na zwierzętach wykazano, że zaburzenia funkcji receptorów VEGF są ściśle związane z wy− stąpieniem nieprawidłowości w procesach wasku− laryzacji i rozwoju embrionalnym [8].

Aktywność biologiczna

VEGF

VEGF jest cytokiną o udowodnionym znacze− niu w różnorodnych procesach biologicznych. Naj−

5’ 3’ VEGF206

VEGF189

VEGF165

VEGF145

VEGF121 Egzon: 1 2 3 4 5 6 7 8

9

Ryc. 1. Struktura VEGF mRNA

większą aktywność wykazuje jednak jako czynnik wzrostowy śródbłonka i jako czynnik zwiększający przepuszczalność naczyń. Stwierdzono, że pod wpływem VEGF są aktywowane niemal wszystkie znane szlaki sygnałowe w hodowlach komórek śródbłonkowych. Rozpoznano 46 różnych cząste− czek, aktywowanych pod wpływem tego czynnika, są to m.in.: fosfolipaza C (PLC), fosfolipaza A (PLA), tromboksan A2, kinaza proteinowa B (Akt),

białka Ras i Rho, MAPK (mitogen−activated prote− in kinase– kinaza białkowa aktywowana przez mi− togen), tlenek azotu [10, 11].

VEGF jest silnym mitogenem dla komórek śródbłonka pochodzących przede wszystkim z tęt− nic, żył i naczyń limfatycznych [3]. Wywiera po− nadto wpływ na migrację, wzrost, różnicowanie i hamowanie apoptozy komórek śródbłonka. W sposób selektywny pobudza migrację, ale nie wpływa na proliferację komórek mięśni gładkich naczyń [12]. W stosunku do komórek krwi rów− nież wykazuje działanie regulacyjne, pobudzając m.in. chemotaksję monocytów i indukując tworze− nie kolonii przez progenitorowe komórki układu granulocyty−makrofagi [3].

VEGF jest jednym z podstawowych regulato− rów angiogenezy. Podczas embriogenezy jest nie− zbędny zarówno w procesie różnicowania ko− mórek śródbłonka z angioblastów (czyli wasculo− genezy), jak i kiełkowania nowych naczyń z już istniejących (czyli właściwej angiogenezy). Po− twierdzają to zarówno badania in vivo, jak iin vi− tro[13]. Utrata nawet jednego allela genu VEGF jest letalna już we wczesnych etapach embrioge− nezy [14].

Uważa się również, że ta cytokina odgrywa kluczową rolę w postnatalnej angiogenezie, za− równo patologicznej, gdy dochodzi do nadmierne− go tworzenia niepożądanego unaczynienia (np. w nowotworach, reumatoidalnym zapaleniu sta− wów, retinopatii proliferacyjnej), jak i fizjologicz− nej (np. w procesie gojenia się ran) [8].

VEGF jest zaliczany do czynników wzrosto− wych biorących udział w procesach nefrogenezy [15, 16]. Zarówno w rozwijającej się, jak i dojrzałej nerce stwierdzano obecność VEGF mRNA, cząste− czek VEGF i receptorów VEGFR1 i VEGFR2. Znaczącą rolę VEGF/VEGFR w procesach glome− rulogenezy potwierdzają badania in vivo. Kitamo− to et al. wykazali bowiem, że blokowanie aktyw− ności VEGF przez podanie neutralizujących prze− ciwciał mysim noworodkom poważnie zaburza glomerulogenezę [16]. Obserwowane zmiany do− tyczyły przede wszystkim kapilar kłębuszka: brak śródbłonka, zaburzenia rozwoju naczyń kłębuszka na różnym etapie lub ich całkowity brak przy za− chowanej strukturze innych tętnic i tętniczek. Stwierdzono także zmniejszenie ogólnej liczby ne−

fronów [16]. Znaczną ekspresję VEGF wykazują podocyty otaczające nowo tworzące się kapilary kłębuszka.

W dojrzałej nerce ekspresja VEGF odbywa się w komórkach nabłonka kanalików dystalnych i zbiorczych oraz w podocytach, komórki śród− błonka kłębuszka natomiast mają dwa rodzaje swoistych receptorów VEGFR1 i VEGFR2. Jaką fizjologiczną rolę odgrywa VEGF w obrębie kłę− buszka nerkowego dokładnie nie wiadomo. Stała ekspresja tego czynnika w obrębie podocytów i jednocześnie obecność jego receptorów na ko− mórkach śródbłonka wskazywałaby na możliwość pełnienia funkcji parakrynnej w obrębie kłębusz− ka. Istnienie takiego mechanizmu wymagałoby jednak, aby VEGF przemieszczał się w kierunku przeciwnym do filtratu [17]. Badania in vitro

wskazują także na możliwość autokrynnego wpły− wu VEGF na przeżycie i gospodarkę wapniową samych podocytów [18].

Wpływ VEGF

na zwiększenie

przepuszczalności naczyń

VEGF jest bardzo aktywnym czynnikiem zwiększającym przepuszczalność śródbłonka – około 50 000 razy silniejszym niż histamina. W badaniach in vivona zdrowych nienaruszonych naczyniach stwierdzono, że przewodnictwo hy− drauliczne naczyń (Lp), oznaczane podczas infuzji VEGF, wykazuje wzrost dwufazowy [19]. Począt− kowa, ostra faza charakteryzuje się nagłym wzro− stem Lp (średnio 7−krotnym) i trwa około 90 s. Kolejny wzrost Lp naczyń mikrokrążenia stwier− dzano 24 godz. po 10 min perfuzji VEGF. Jest to tzw. faza przewlekła, ustępująca po kolejnych 48 godz. [19]. Przepuszczalność dyfuzyjna dla al− bumin (Ps), oznaczana u żab w obrębie mikrokrą− żenia krezkowego podczas perfuzji VEGF, wyka− zywała przejściowy 2–3−krotny wzrost [20].

Dokładny mechanizm zwiększania przepusz− czalności naczyń pod wpływem tego białka nie jest w pełni poznany, zachodzi prawdopodobnie za pośrednictwem VEGFR2 (ryc. 2).

Zwiększenie śródkomórkowego stężenia zjonizo− wanego wapnia prawdopodobnie pobudza do działania enzymy zależne od kalmoduliny, takie jak syntaza tlenku azotu (NOS). Już w początkach lat 90. XX w. wykazano, że tlenek azotu odgrywa istotną rolę w regulacji przepuszczalności naczyń (przypuszczalnie przez aktywację cyklazy guany− lanowej i wytwarzanie cGMP) [21].

Wykazano, że inhibitory NOS zapobiegają zwiększaniu przepuszczalności naczyń w odpo− wiedzi na podany śródskórnie VEGF [22].

W doświadczalnym modelu przewlekłej nie− wydolności nerek u zwierząt [23] po podaniu VEGF stwierdzano 8−krotne zwiększenie wydala− nia stabilnych metabolitów NO z moczem i dwu− krotne zwiększenie ekspresji eNOS w obrębie kłębuszka. Wykazano natomiast korzystne od− działywanie VEGF na śródmiąższowe włóknienie nerek, a więc na stabilizację ich funkcji przy bra− ku wpływu na białkomocz. Badania in vitro po− twierdziły także, że VEGF pobudza wydzielanie NO i prostacykliny przez komórki śródbłonka mi− krokrążenia [22].

Pod wpływem VEGF zachodzą różnorodne zmiany ultrastruktury śródbłonka. Stwierdzono, że podanie VEGF165 powoduje fenestrację śród− błonka naczyniowego i jego nadprzepuszczalność w wyjściowo prawidłowych kapilarach i drobnych naczyniach żylnych [24]. W mikroskopie elektro− nowym stwierdzono obecność szczelin w śród− błonku poddanym działaniu [25]. Zwracano rów− nież uwagę na to, że VEGF zwiększa fosforylację VE−kadheryny. Fosforylacja składników wiązań międzykomórkowych może być odpowiedzialna za osłabienie adherencji prowadzącej do zwięk−

szania przepuszczalności, choć nie zostało to udo− wodnione [8]. Opisane właściwości VEGF powo− dują, że cytokinę tę można prawdopodobnie uznać za substancję VPF.

Ekspresja VEGF

w chorobach nerek

Zmiany ekspresji VEGF w nerce stwierdza się w różnych stanach chorobowych. Zwiększoną ekspresję VEGF i VEGFR2 wykazano w doświad− czalnej nefropatii cukrzycowej [26]. U pacjentów z nefropatią błoniastą oraz z nefropatią IgA obser− wowano zmniejszoną liczbę komórek kłębuszka wykazujących ekspresję VEGF w obrębie ognisk szkliwienia [27]. Nitta et al. [28] wykazali zwięk− szone stężenie VEGF w surowicy dorosłych cho− rych na gwałtownie postępujące kłębuszkowe za− palenie nerek. Statystycznie istotny jego wzrost dotyczył pacjentów, u których w biopsji nerki stwierdzono obecność półksiężyców – proporcjo− nalnie do stopnia nasilenia zmian histopatologicz− nych. U pacjentów z nefropatią błoniastą wydala− nie VEGF z moczem było zmniejszone w porów− naniu z grupą kontrolną, ale nie korelowało ze stężeniem tej cytokiny w surowicy ani z nasile− niem białkomoczu [29]. Znaczenie tych zmian jest jednak niejasne.

W badaniach na myszach z użyciem metod genetycznej modyfikacji wykazano, że zarówno wybiórcze zwiększenie, jak i zmniejszenie eks− presji VEGF w obrębie podocytów powoduje wy− stąpienie poważnych zaburzeń czynności nerek [30]. U myszy pozbawionych jednej kopii genu VEGF rozwijał się zespół nerczycowy i moczni− ca. Zwierzęta ginęły w dziewiątym tygodniu ży− cia. U zwierząt natomiast wykazujących nade− kspresję VEGF obserwowano zmiany krwotoczne w obrębie nerek; ginęły one wkrótce po urodze− niu. Można więc wyciągnąć wniosek, że jednym z czynników odpowiedzialnych za utworzenie prawidłowych struktur kłębuszka i utrzymanie je− go czynności jest ściśle regulowana „dawka” VEGF [30].

Rola VEGF w patogenezie

idiopatycznego zespołu

nerczycowego

Rola VEGF w i.z.n. nie jest dokładnie pozna− na, a dotychczas opublikowane wyniki badań są sprzeczne. Matsumoto i Kanmatsuse [31] stwier− dzili podwyższone stężenie VEGF w moczu (uVEGF) pacjentów z zespołem nerczycowym VEGF + VEGFR2

PLCγ PIP2

IP3 DAG

kanały TRP Ca2+ _{(zewnątrzkomórkowy)}

wzrost wewnątrzkomórkowego stężenia Ca2+

Ryc. 2. Reakcje wewnątrzkomórkowe po aktywacji VEGFR2 (PLCγ– fosfolipaza Cγ, PIP2 – fosfatydyloi− nozytolobisfosfonian, IP3 – inozytolotrifosforan, DAG – diacyloglicerol)

w przebiegu submikroskopowego kłębuszkowego zapalenia nerek (s.k.z.n.) w ostrej fazie choroby. Stężenie to zmniejszało się wraz z osiągnięciem remisji. W przeprowadzonej ponadto prospektyw− nej obserwacji dwóch pacjentów chorych na ner− czycę stwierdzili zwiększenie wydalania tej cyto− kiny z moczem na 2 dni przed wystąpieniem obja− wów nawrotu choroby.

Znaczącego zwiększenia stężenia VEGF w moczu u dzieci chorych na nerczycę submikro− skopową nie potwierdzili Webb et al. [32]. Należy jednak podkreślić, że dokonywano oznaczeń w pojedynczej porannej porcji moczu, nie zaś w zbiórce dobowej. Przeprowadzone również przez nich badania na zwierzętach także nie po− twierdziły wpływu VEGF na rozwój białkomoczu. Podobnie Nitta et al. [28] nie potwierdzili zwiększonego stężenia VEGF w surowicy osób dorosłych, u których stwierdzono zespół nerczy− cowy na tle s.k.z.n. Nie wyłączono jednak z bada− nia pacjentów w trakcie steroidoterapii, interpreta− cja ponadto stężenia VEGF w surowicy jest trud− na ze względu na to, że VEGF uwalnia się z płytek krwi podczas krzepnięcia [33].

Sprzeczne są także wyniki badań dotyczących ekspresji VEGF oznaczanej metodą hybrydyzacji

in situ. Bailey et al. [34] odnotowali, że u pacjen− tów, u których stwierdzono zespół nerczycowy na podłożu s.k.z.n. ekspresja VEGF mRNA w obrę− bie podocytów jest zwiększona i koreluje z natęże− niem białkomoczu, Boner et al. [35] zaś obserwo−

wali zmniejszoną ekspresję genu VEGFw biopta− tach nerki, w których stwierdzono s.k.z.n.

Nie udało się wykryć polimorfizmu genu

VEGF, który występowałby ze zwiększoną częstoś− cią u dzieci z zespołem nerczycowym wrażliwym na steroidy [36].

Stałe wytwarzanie VEGF w obrębie prawidło− wych struktur kłębuszka sugeruje możliwość udziału tej cytokiny w utrzymaniu prawidłowej czynności kłębuszka [37, 38]. W eksperymentach, w których blokowano działanie VEGF przez poda− nie przeciwciał przeciw VEGF oraz rozpuszczal− nego receptora VEGFR1, stwierdzono zmniejsze− nie ekspresji nefryny w kłębuszku i wystąpienie białkomoczu [39]. W nowszych badaniach prze− prowadzonych u ludzi poddanych terapii przeciw− nowotworowej opartej na blokowaniu VEGF (be− wacyzumab – humanizowane monoklonalne prze− ciwciało anty−VEGF) także obserwowano u części pacjentów wystąpienie białkomoczu [40].

Podsumowując, należy stwierdzić, że mimo licznych badań dotyczących VEGF, wciąż pozo− staje wiele niejasności co do fizjologicznej roli tej cytokiny i udziału w patogenezie kłębuszkowych zapaleń nerek. Trudności interpretacyjne wynikają m.in. z tego, że mamy do czynienia zarówno z krą− żącą pulą VEGF, jak i jej miejscowym wytwarza− niem w obrębie kłębuszka. Z powodu rozbieżności uzyskiwanych wyników, aby uzyskać odpowiedź na wciąż pojawiające się pytania, będą konieczne dalsze badania.

Piśmiennictwo

[1] Garin EH:Circulating mediators of proteinuria in idiopathic minimal lesion nephrotic syndrome. Pediatr Neph− rol 2000, 14 (8–9), 872–878.

[2] Gandini E, Allaria P, Castiglioni A, d’Amato J, Schiaffino E, Giangrande A:Minimal change nephrotic syn− drome with cecum adenocarcinoma. Clin Nephrol 1996, 45, 268–270.

[3] Ferrara N, Gerber HP, LeCouter J:The biology of VEGF and its receptors. Nat Med 2003, 9, 669–676.

[4] Robinson CJ, Stringer SE:The splice variants of vascular growth factor (VEGF) and their receptors. J Cell Sci 2001, 114, 853–865.

[5] Ferrara N:Vascular endothelial growth factor: basic science and clinical progress. Endocr Rev 2004, 25(4), 581–611.

[6] Matsumoto K, Kanmatsuse K:Transforming growth factor−1 inhibits vascular permeability release by T−cells in normal subjects and in patients with minimal change nephritic syndrome. Nephron 2001, 87, 111–117.

[7] Wei MH, Popescu NC, Lerman MI, Merril MJ, Zimonijc DB:Localization of human vascular endothelial growth factor gene, VEGF, at Chromosome 6p12. Human Genetics 1996, 97 (6) 794–797.

[8] Zachary I:Signaling mechanisms mediating vascular protective actions of vascular endothelial growth factor. Am J Physiol Cell Physiol 2001, 280, C1375–C1386.

[9] Soker S, Takashima S, Miao HQ, Neufeld G, Klagsbrun M:Neuropilin−1 is expressed by endothelial and tu− mor cells as an isoform−specific receptor for vascular endothelial growth factor. Cell 1998, 92, 735–745.

[10] Bates DO, Harper SJ:Regulation of vascular permeability by vascular endothelial growth factors. Vasc Pharma− col 2003, 39, 225–237.

[11] Zachary I, Gliki G:Signaling transduction mechanisms mediating biological actions of the vascular endothelial growth factor family. Cardiovasc Res 2001, 49, 568–581.

[12] Chandra A, Angle N:Vascular endothelial growth factor stimulates a novel calcium−signaling pathway in vascu− lar smooth muscle cells. Surgery 2005, 138, 780–787.

[13] Ferrara N:Vascular endothelial growth factor. Eur J Cancer 1996, 32A, 2413–2422.

[15] Robert B, Abrahamson DR:Control of glomerular capillary development by growth factor/receptor kinases. Pe− diatr Nephrol 2001, 16, 294–301.

[16] Kitamoto Y, Tokunaga H, Miyamoto K, Tomita K:VEGF is essential molecule for glomerular structuring. Ne− phrol Dial Transplant 2002, 17 (Suppl. 9), 25–27.

[17] Schrijvers BF, Flyvbjerg A, De Vriese AS:The role of vascular endothelial growth factor (VEGF) in renal pa− thophysiology. Kidney Int 2004, 65, 2003–2017.

[18] Foster RR, Hole R, Anderson K, Satchell SC, Coward PJ, Mathiesos PW, Gillatt DA, Bates DO, Harper SJ:

Functional evidence that vascular endothelial growth factor may act as an autocrine factor on human podpcytes. Am J Physiol Renal Physiol 2003, 284, F1263–F1273.

[19] Bates DO, Curry FE:Vascular endothelial growth factor increases hydraulic conductivity of isolated perfused microvassels. Am J Physiol Heart Circ Physiol 1996, 271, H2520–H2528.

[20] Fu BM, Shen S:Structural mechanisms of acute VEGF effect on microvessel permeability Am J Physiol Heart Circ Physiol 2003, 284, H2124–H2135

[21] Wu HM Huang Q, Yuan Y, Granger HJ:VEGF induces NO−dependent hyperpermeability in coronary venules. Am J Physiol Heart Circ Physiol 1996, 271, H2735–H2739.

[22] Murohara T, Horovitz JR, Silver M, Tsurumi Y, Chen D, Sullivan A, Isner IM:Vascular endothelial growth factor/ vascular permeability factor enhances vascular permeability via nitric oxide and prostacyclin. Circulation 1998, 97, 99–107.

[23] Kang DH, Hughes J, Mazzali M, Schreiner GF, Johnson RI:Impaired angiogenesis in the remnant kidney mo− del: II. Vascular endothelial growth factor administration reduces renal fibrosis and stabilizes renal function. J Am Soc Nephrol 2001, 12, 1448–1457.

[24] Roberts WG, Palade GE:Increased microvascular permeability and endothelial fenestration induced by vascu− lar endothelial growth factor. J Cell Sci 1995, 108, 2369–2379.

[25] Neal CR, Michel CC:Vascular endothelial frowth factor (VEGF) increases permeability by inducing openings through endothelial cells. Int J Microcirc Clin Exp 1997, 17, 198.

[26] Cooper ME, Vranes D, Youssef S, Stacker SA, Cox AJ, Rizkalla B, Casley DJ, Bach LA, Kelly DJ, Gilbert RE:

Increased renal expression of vascular endothelial growth factor (VEGF) and its receptor VEGFR2 in experimen− tal diabetes. Diabetes 1999, 48, 2229–2239.

[27] Shulman K, Rosen S, Tognazzi K, Manseau EJ, Brown LF:Expression of vascular endothelial growth factor (VPF/VEGF) is altered in many glomerular diseases. J Am Soc Nephrol 1996, 7, 661–666.

[28] Nitta K, Uchida K, Kimata N, Honda K, Horita S, Hayashi T, Ishizuka T, Kobayashi H:Increased serum lev− els of VEGF in human crescentic glomerulonephritis. Clin Nephrol 1999, 52 (2), 76–82.

[29] Honkanen EO, Teppo AM, Gronhagen−Riska C:Decreased urinary excretion of vascular endothelial growth factor in idiopathic membranous glomerulonephritis. Kidney Int 2000, 57, 2343–2349.

[30] Eremina V, Sood M, Haigh J, Nagy A, Lajoie G, Ferrara N, Gerber H−P, Kikkawa Y, Miner JH, Quaggin SE:

Glomerular−specific alterations of VEGF−A expression lead to distinct congenital and acquired renal diseases. J Clin Invest 2003, 111, 707–716.

[31] Matsumoto K, Kanmatsuse K:Elevated VEGF levels in urine of patients with minimal−change nephrotic syn− drome. Clin Nephrol 2001, 55 (4), 269–274.

[32] Webb NJ, Watson CJ, Roberts IS, Bottomley MJ, Jones CA, Lewis MA, Postlethwaite RJ, Brenchley PE:

Circulating VEGF is not increased during relapses of steroid−sensitive nephrotic syndrome. Kidney Int 1999, 55 (3), 1063–1071.

[33] Webb NJ, Bottomley MJ, Watson CJ, Brenchley PE:Vascular endothelial growth factor (VEGF) is released from platelets during blood clotting: implications for measurements of circulating VEGF levels in clinical disease. Clin Sci (Lond) 1998, 94 (4), 395–404.

[34] Bailey E, Bottomley MJ, Westwell S, Pringle JH, Furness PN, Feehally J, Brenchley PEC, Harper SJ: Va− scular endothelial growth factor mRNA expression in minimal change, membranous, and diabetic nephropathy de− monstrated by on−isotopic in situ hybridisation. J Clin Pathol 1999, 52 (10), 735–738.

[35] Boner G, Cox AJ, Kelly DJ, Tobar A, Berheim J, Langham RG, Cooper ME, Gilbert RE: Does vascular en− dothelial growth factor (VEGF) play a role in the pathogenesis of minimal change disease? Nephrol Dial Trans− plant 2003, 18, 2293–2299.

[36] Holt RCL, Ralph SA, Webb NJA, Watson CJ, Clark AGB, Mathieson PW, Brenchley PEC:Steroid−sensiti− ve nephrotic syndrome and vascular endothelial growth factor gene polimorfisms. Eur J Immunogen 2003, 30, 1–3.

[37] Ostendorf T, Kunter U, Eitner F, Loos A, Regele H, Kerjaschki D, Henninger DD, Janjic N, Floege J:VEGF 165 mediates glomerular endothelial repair. J Clin Invest 1999, 104, 913–923.

[38] Kim YG, Suga S, Kang DH, Jefferson JA, Mazzali M, Gordon KL, Matusi K, Breiteneder−Geleff S, Shan− kland SJ, Huges J, Kerjaschki D, Schreiner GF, Johnson RJ:Vascular endothelial growth factor accelerates renal recovery in experimental thrombotic microangiopathy. Kidney Int 2000, 58, 2390–2399.

[39] Sugimoto H, Hamano Y, Charytan D, Cosgrove D, Kieran M, Sudhakar A, Kalluri R:Neutralization of cir− culating vascular endothelial growth factor (VEGF) by anti−VEGF antibodies and soluble VEGF receptor 1 (sFlt−1) induces proteinuria. J Biol Chem 2003, 278, 12605–12608.

Adres do korespondencji:

Magdalena Makowiecka ul. Zawiszy Czarnego 113 52−233 Wrocław

tel. 0509 660 393

e−mail: [email protected]

Conflict of interest: None declared

Praca wpłynęła do Redakcji: 24.01.2006 r. Po recenzji: 9.05.2006 r.

Zaakceptowano do druku: 21.09.2006 r.