ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ
————τΕισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Ι.Σ. Χριςτοδοϋαου
Α Ρ Χ Α Ι Ο Ι Σ Υ Γ Γ Ρ Α Φ Ε Ι Σ 5 Γενική επιμέλεια σειράς: Δημήτριος Λυπουρλής, Κων/νος Ζήτρος, Ιωάννης Σ. Χριστοπούλου Εισαγωγή- μετάφραση - ερμηνευτικά σχόλια: Ι.Σ. χριστοδούλου Στοιχειοθεσία: Κώστας Κορδαλής Εξώφυλλο: Θωμάς Γκινούδης Εκτύπωση: Λιθογραφείο I. Αντωνιάδη, Θ. Ταρρά Ο.Ε. Βιβλιοδεσία: Βιβλιοδετική Γ. Δεληδημητρίου Κ Ε Ν Τ Ρ Ι Κ Η Δ Ι Α Θ Ε Σ Η : Εκδόσεις Ζήτρος Π λ ά τ ω ν ο ς 2, τηλ. (23Ι0) 270184/ 270884, F a x 546 31 Θεσσαλονίκη w w w . z i t r o s . g r e-mail:[email protected] I S B N : 960 - 7 7 6 0 - 3 0 - 1 © 2ΟΟ3 Εκδόσεις Ζήτρος Printed in Thessaloniki, Greece.
ΠΛΑΤΩΝ
ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ
Εισαγωγή -μετάφραση - ερμηνευτικά σχόλια Ι.Σ. Xριστοδούλου
Σήμερα, περίπου 2.400 χρόνια μετά τη συγγραφή του Πολιτικού είναι μοναδική η συγκυρία που μας συνέχει, και την παρακολουθούμε να μας μεταφέρει στο χρόνο, και μας παρακολουθεί να επανεκδίδουμε, να μεταφράζουμε και να σκεφτόμαστε την προσπάθεια του Πλάτωνα να ορίσει τον πολιτικό άνδρα. Η τηλε-όραση έκανε το κράτος πόλη. η ίδια έγινε αγορά, και ο πολίτης έρχεται τόσο κοντά στους πολιτικούς, όσο ερχόταν ο Αθηναίος στην αρχαία Αθήνα. Πρώτη φο-ρά, στη διάρκεια τόσων αιώνων, οι πολιτικές συνθήκες έμοιασαν τόσο με εκείνες της πόλης - κράτους. Στα χρόνια που μεσολάβησαν από την κατάργηση της τε-λευταίας μέχρι τα μέσα του 20ου αιώνα, οι πολιτικοί δεν είχαν πρόσωπα και, για το πλήθος των πολιτών, σχεδόν δεν είχαν υλική υπόσταση. ήταν μύθοι. Το
Εισαγωγή
πρόσωπο έπαιρνε το σχήμα και τη διάσταση που του έδινε η αφήγηση. Δεν υπήρχαν λοιπόν οι προϋποθέ-σεις, η αφορμή για το στοχασμό πάνω στη φύση του πολιτικού στοιχείου, της πολιτικής και των πολιτι-κών. Μελετούμε τον Πολιτικό επειδή το πρόβλημα που απασχόλησε τότε τον Πλάτωνα, είναι το ίδιο που ανακινεί ο στοχασμός σήμερα' διαφέρει ο τρόπος που τίθεται κάθε φορά. Γ ι α τον Gilles Deleuze, έναν από τους σημαντικότε-ρους φιλοσόφους στον εικοστό αιώνα, ο "καλός" φιλό-σοφος θέτει προβλήματα και δημιουργεί έννοιες' πίσω από τις έννοιες, στις οποίες ακροβατεί το φιλοσοφείν, υπάρχουν πάντα συγκεκριμένα προβλήματα. Σ τ η συ-νέντευξη που έδωσε στην Claire Parnet,* με τον όρο να δημοσιοποιηθεί μετά το θάνατο του, καθώς σκέφτεται πάνω στην ιστορία της φιλοσοφίας, και προκειμένου να καταδείξει ότι η φιλοσοφία δεν είναι αφηρημένη υ-πόθεση, αναφέρεται στην πλατωνική έννοια της Ιδέας και, κατά το πλατωνικό πρότυπο, παίρνει ένα παρά-δειγμα: την Ιδέα του πολιτικού, όπως την ιχνηλατεί ο Πλάτων στον Πολιτικό. Διαπιστώνει ότι, ο ορισμός του πολιτικού ως ποιμένα των ανθρώπων, εγείρει τις αξιώσεις εκείνων που φροντίζουν για τον άνθρωπο, και διεκδικούν, καθένας για τον εαυτό του, τον τίτλο του πολιτικού. Έμποροι, γεωργοί, γιατροί,
γυμνα-* L' Abecedaire de Gilles Deleuze, avec Claire Parnet, Soda-peraga & Video Editions Montparnasse, 1996.
στές' όλοι φροντίζουν για τον άνθρωπο. Η Ιδέα, αυτή η πρωτογενής εννοιολογική επινόηση του Πλάτωνα, που απηχεί το πράγμα στην καθαρότητά του, καλεί-ται να δείξει εκείνον που την πλησιάζει περισσότερο, και να αποφασίσει, έτσι, ποιος θα πάρει τον τίτλο. Το πρόβλημα των διεκδικητών, σύμφωνα με τον Deleuze, είναι εγγενές στην αρχαία δημοκρατία, κα-θώς πολλοί μπορούν να διεκδικήσουν τις θέσεις που προσφέρει η πολιτειακή δομή. Τέτοιο ζήτημα δεν τίθε-ται αργότερα, στα εκτεταμένα κράτη, όπου ο αυτο-κράτορας μοιράζει τα αξιώματα. Η φιλοσοφική Ιδέα του Πλάτωνα, επομένως, έρχεται ως απάντηση σε έ-να συγκεκριμένο, ακραιφνώς πολιτικό πρόβλημα. Στοιχειοθετείται, μάλιστα, και αναβλύζει από το διά-λογο, το όχημα της διαλεκτικής πορείας προς τη γνώ-ση. Άλλωστε, αυτός ο διανθρώπινος χαρακτήρας του φιλοσοφικού διαλόγου, που φαίνεται να εξυπηρετεί τη λειτουργία του στοχασμού, παραπέμπει κατεξοχήν στο πολιτικό στοιχείο. Ο άξονας, τώρα, που συνέχει την ανάλυση του Πο-λιτικού.\ και προωθεί, για το πρόβλημα, τη λύση που επιφυλλάσσει ο Πλάτων, είναι εκείνος της γνώσης.* * Η αξίωση για τη γνώση είναι μόνιμο πρόταγμα της πλα-τωνικής διαλεκτικής, είναι η συνθήκη ανάπτυξης της πλατω-νικής σκέψης. Οι πλατωνικοί διάλογοι διέπονται από ένα έμ-μονο ερευνητικό πνεύμα, που μοιάζει να μην εξαντλείται πα-ρά μόνο στον επίλογο του κειμένου.
Από νωρίς, οι δυο συνομιλητές αποφασίζουν ότι ο πο-λιτικός είναι επιστήμονας. είναι, δηλαδή, "κάποιος που γνωρίζει". Η πολιτική, επομένως, είναι τέχνη: η τέχνη της διακυβέρνησης. Ο αληθινός πολιτικός αντλεί την εγκυρότητα της δράσης του από το προνόμιο που του παρέχει η γνώση της τέχνης του. ένα προνόμιο που ο Πλάτων δεν αναγνωρίζει στον καθένα. Ο περιο-ριστικός όρος της γνήσιας γνώσης και η δεδηλωμένη επιφύλαξη απέναντι στις απομιμήσεις, συρρικνώνει δραματικά το σώμα των διεκδικητών της πολιτικής ε-ξουσίας. Η δυσκολία και η σπουδαιότητα της πολιτι-κής τέχνης, παραπέμπει στη σπάνη και το δυσεύρετο των θεραπόντων της. Το πλήθος, λοιπόν, αποκλείεται a priori από τη νομή της εξουσίας. ένας, δύο ή, σε κά-θε περίπτωση, πολύ λίγοι μπορούν να κατακτήσουν τη δύσκολη γνώση της πολιτικής τέχνης. Η πολιτική επιστήμη ορίζει στον άξιο πολιτικό ένα αδήριτο καθήκον: να φροντίσει για τη μόρφωση των πολιτών. Το πρόκριμα της μόρφωσης αυτής είναι διτ-τό. η γενναιότητα και η σύνεση. Γενναίοι και συνετοί πολίτες είναι το υλικό που θα χρειαστεί ο κυβερνήτης, για να προχωρήσει στην ύφανση του πολιτειακού ι-στού, στη σύνθεση του κοινωνικού σώματος, στην αρ-μονική συνύφανση των ανθρώπων μεταξύ τους. Πα-ρόλο που οι αποβλέψεις τους είναι αντίπαλες, οι γεν-ναίοι θα συναντήσουν τους συνετούς με δύο τρόπους. Η γνώση παίρνει το ρόλο του πρώτου συνδετικού κρίκου. Πρόκειται, μάλιστα, για "θείο δεσμό", που πραγματώνεται σε θείο έδαφος, το έδαφος της ψυχής. 11 κοινότητα, για το ανθρώπινο γένος, του ίδιου του ε-δάφους που εγκυμονεί την κοινή νομή αντιλήψεων και ιδεών, ευθύνεται για την υποστασιοποίηση και την κα-Οοσίωση, εδώ, των ιδεών για τα όμορφα, τα δίκαια, τα καλά και τα αντίθετά τους. Η βεβαιότητα για τις τελευταίες κατοχυρώνει την αλήθεια τους, και αυτή, με τη σειρά της, υπονοεί και εγγυάται την αυτονομία τους. Ο πολιτικός, λοιπόν, εμπνευσμένος από την πολιτι-κή επιστήμη, καλείται να εμφυτεύσει την αληθινή γνώση σ' εκείνους που πήραν τη σωστή μόρφωση. Στο θεμέλιο αυτής της κοινής γνώσης, θα είναι εφικτή η φυσική προσέγγιση και η οικοδόμηση σωματικών -συγγενικών σχέσεων ανάμεσα στους γενναίους και τους συνετούς. Θα διασφαλίζεται, έτσι, η αμοιβαία με-τάγγιση χαρακτηριστικών, απαραίτητων για την εκα-τέρωθεν εξισορρόπηση της ανάπτυξης των χαρακτή-ρων, και για την αποτροπή της έκπτωσης και του εκ-φυλισμού τους. Ο "πολιτικός - επιστήμονας", έτσι, δίνει εντολές, ε-πιβλέπει και φροντίζει να μην απομακρύνονται οι συ-νετοί από τους γενναίους χαρακτήρες. Πυκνώνει τους δεσμούς μεταξύ τους, κατασκευάζει από αυτούς ένα γερό ιστό, και τους εμπιστεύεται τα αξιώματα μέσα στην πόλη. Ένας τέτοιος, συνεκτικός πολιτειακός ι-στός, τυλίγει το κοινωνικό σύνολο, και ο πολιτικός με-ριμνά για την ευημερία της πόλης και το "ευ ζην"
των πολιτών. 0 πολιτικός του Πλάτωνα, λοιπόν, παίρνει περιεχό-μενο από το φιλοσοφικό στοχασμό. προώρισται να υ-πηρετήσει το πολιτικό σχέδιο της συγκεκριμένης φιλο-σοφικής συνείδησης του "εφευρέτη" των Ιδεών. Αυτό, κιόλας, κάνει τη διαφορά ανάμεσα στη στρατηγική διαχείριση του πολιτικού στοιχείου στο πλατωνικό φι-λοσοφείν, και στη, στερημένη προτάσεων, ανάληψη του ίδιου στοιχείου από τη σύγχρονη σκέψη' αυτή, με ελάχιστες εξαιρέσεις, περιορίζεται σε μια κριτική κατα-γραφή της παρουσίας - ή της απουσίας - των πολιτι-κών. Ο Πλάτων όμως, στα πλαίσια του πολιτικώς σκέπτεσθαι,-προβαίνει στη διατύπωση μιας κανονιστι-κής ηθικανονιστι-κής, που, χωρίς να αγνοεί τις πραγματικές συν-θήκες, τις υπερβαίνει. ελέγχει την παθολογία των πο-λιτικών, και προβάλλει τη δική του επεξεργασία της πολιτικής πράξης. Έτσι, ανάμεσα στο φιλοσοφικό λό-γο και την πολιτική πραγματικότητα εγκαινιάζει ένα διάλογο, που έμελε, στη διάρκεια της ιστορίας και της ιστορίας της φιλοσοφίας, να πάρει ποικίλες μορφές και διαστάσεις, και να φθάσει μέχρι τον Herbert Marcuse. Γ ι α τον τελευταίο, μάλιστα, "η καταπολέμηση, κι α-κόμη η ανατροπή των δεδομένων, είναι ο ιστορικός στόχος της φιλοσοφίας, μια διάστασή της."* Στην περίπτωση του Marcuse, ακούσαμε την τελευ-* Βλ. Herbert Marcuse, Ο Μονοδιάστατος Άνθρωπος, Μετ. Μπάμπης Λυκούδης, Αθήνα, Εκδ. Παπαζήση, 1971, σελ. 191. ταία, ίσως, στιβαρή φιλοσοφική μαρτυρία. Μετά, πή-ραν το λόγο - και τον κρατούν πεισματικά - οι "πολι-τικοί" και η οικονομία της αγοράς. Αν ερμηνεύουμε σωστά τον Πολιτικό, είναι σειρά της φιλοσοφίας να μι-λήσει... * * * Η συγκριτική μελέτη της γλώσσας των πλατωνικών διαλόγων,* και, γενικότερα, η πρακτική της "στυλο-μετρίας", που αφορά στην ανακάλυψη εσωτερικών στοιχείων, χρήσιμων για τη χρονολογική κατάταξη των διαλόγων, επέτρεψε στους ερευνητές να αναπλά-σουν την πορεία που ακολούθησε η σκέψη του Πλάτω-να. Αναγνώρισαν, έτσι, μια σωκρατική περίοδο, την κεντρική περίοδο των μεγάλων διαλόγων, μια "κριτι-κή" περίοδο, και την τελευταία περίοδο, κατά την ο-ποία συνέγραψε τους Νόμους. Είναι σίγουρο πως, με-τά το Φαίδρο, ακολούθησε μια ομάδα "κριτικών" δια-λόγων, στην οποία περιλαμβάνονται, τουλάχιστον, ο Θεαίτητος, ο Σοφιστής και ο Πολιτικός. Προηγήθηκε, κατά πάσα πιθανότητα, ο Παρμενίδης, και ακολούθη-σαν, όσο μπορούμε να κρίνουμε, ο Φίληβος και ο Τί-μαιος. Μπορούμε, έτσι, να τοποθετήσουμε τον Πολι-τικό ως τρίτο, σε μια ομάδα τριών διαλόγων' κάτι * Τη μέθοδο εισήγαγε ο L. Campbell, ο οποίος, το 1867, εξ-έδωσε τον Πολιτικό και το Σοφιστή.
που, βέβαια, δε σημαίνει ότι οι διάλογοι εμφανίστηκαν την ίδια εποχή. Ο Φιλόσοφος, που επρόκειτο να προ-στεθεί ως τέταρτος διάλογος, δεν εκδόθηκε ποτέ. Ο πρώτος διάλογος, ο Θεαίτητος, μπορεί να τοποθετηθεί λίγο μετά το 369· Ο Φίληβος βρίσκεται ανάμεσα στο 360 και το 354, και ήταν αυτός που, πιθανόν, ακολού-θησε τον Πολιτικό. Τα στοιχεία που έχουμε από τη ζωή του Πλάτωνα, οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ο διάλογος εκδόθηκε πριν από το 361 και, ίσως, πριν α-πό το 362, και, πιο συγκεκριμένα, ανάμεσα στο 366 και το 362. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο Θεαίτητος γράφτηκε πριν από την επίσκεψη στην Σικελία, το 367, και ο Σοφιστής με τον Πολιτικό μετά από αυτή. * * * Περίληψη του διαλόγου. Α. Εισαγωγική συζήτηση (257a -258a). 0 Σωκράτης πείθει τον Ελεάτη ξένο, τον οποίο του συνέστησε ο Θεόδωρος, να προχωρήσει στον ορισμό του πολιτικού άνδρα. Ζητούν από το Νέο Σωκράτη να πάρει τη θέση του συνομιλητή και εκείνος συμφωνεί. Β. Ο πρώτος ορισμός του πολιτικού (258b-268d). Η πολιτική είναι τέχνη. Ο βασιλιάς, ο πολιτικός, ο αφέντης των δούλων και ο κύριος του σπιτιού λειτουρ-γούν με τον ίδιο τρόπο. Μπορεί να ασκήσει την πολι-τική τέχνη κι εκείνος που, χωρίς να έχει εξουσία, είναι σε θέση να δίνει συμβουλές σ' εκείνον που την κατέχει. Πρόκειται για θεωρητική και όχι χειρωνακτική τέχνη. είναι όμως εφαρμοσμένη και όχι καθαρή, όπως ο μα-θηματικός υπολογισμός. Δίνει εντολές με δική της πρωτοβουλία (αυτεπιτακτικόν) και είναι μία από τις τέχνες που ανατρέφουν αγέλες ζωντανών πλασμά-των. Η άμεση διαίρεση των ζωντανών πλασμάτων σε ανθρώπους και ζώα είναι βιαστική και όχι φιλοσοφική, όπως η δημοφιλής διάκριση ανάμεσα σε Έλληνες και Βαρβάρους. Με τον ίδιο τρόπο, το πτηνό γερανός θα
ξεχώριζε δύο κατηγορίες πλασμάτων, τους γερανούς και όλα τα υπόλοιπα. Η πολιτική, έτσι, θα ήταν η τέ-χνη της συλλογικής ανατροφής ζωντανών πλασμά-των που είναι ήμερα, ζουν στην ξηρά, δεν έχουν κέρα-τα, δε διασταυρώνονται με άλλα ζώα, προχωρούν στα δύο πόδια και δεν έχουν φτερά. Ο Νέος Σωκράτης εν-θουσιάζεται με το συμπέρασμα' ο ξένος όμως όχι. Η αγέλη του πολιτικού δεν είναι όμοια με μια αγέλη α-γελάδων. Γ ι ' αυτό, πολλοί μπορεί να διεκδικήσουν την ανατροφή της ανθρώπινης αγέλης - για παράδειγ-μα έμποροι, αγρότες και γιατροί. Πρέπει, λοιπόν, να ανακαλύψουν το λάθος στον ορισμό και να τον διορ-θώσουν.* Γ. Ο μύθος (268d - 27 4Λ). Οι ιστορίες που διηγούνται για την εποχή του Κρό-* Σύμφωνα με τον J. Β. Skemp, στο συγκεκριμένο διάλογο ο Πλάτων παραδίδει σημαντικά μαθήματα φιλοσοφικής μεθό-δου, θετικά και αρνητικά. Ο Σπεύσιππος και άλλοι (ίσως και ο νεαρός Αριστοτέλης) ενστερνίστηκαν με μεγάλο ενθουσιασμό τη νέα τεχνική της Διαίρεσης, και φαίνεται πως ο δάσκαλος τους δίνει κανόνες για την ορθή της χρήση, και επισημαίνει τα όριά της. Οι πρώτες διαιρέσεις που συναντούμε στο κείμενο α-ποδεικνύονται λανθασμένες, και, ακόμα κι όταν διορθώνονται, είναι ανεπαρκείς, για να αποκαλύψουν την αληθινή φύση του πολιτικού. (Βλ. J. Β. Skemp, Plato's Statesman, Routledge & Kegan Paul, London, 1952, σελ. i8.)
νου και τους ανθρώπους που γεννήθηκαν από τη γη, όπως και η ιστορία του Ατρέα και του Θύεστου, είναι, μέσα στη λαϊκή μνήμη, ίχνη των κοσμικών αλλαγών που παραπέμπουν σε μεγάλους κύκλους. Στην πραγ-ματική "εποχή του Κρόνου" ο θεός αναλαμβάνει προ-σωπικά το Σύμπαν και, με βοηθούς τους θεϊκούς φύ-λακες, τους ανθρώπους και τα πλάσματα μέσα σε αυ-τό. Η ζωή προχωρεί δίχως δυσχέρειες. Δεν υπάρχουν πόλεμοι ούτε πολιτική. Άνθρωποι και θηρία μοιράζο-νται τον παράδεισο και γεννιούμοιράζο-νται ώριμοι από τη γη. Ζουν από την ωριμότητα στην παιδική ηλικία, κάνο-ντας την αντίθετη πορεία από εμάς, και, στο χείλος της νηπιακής ηλικίας, εξαφανίζονται μέσα στη γη, για να γίνουν ο σπόρος άλλων γενεών, που θα γεννηθούν από εκεί. Εμείς, όμως, ζούμε στην εποχή του Δία, η ο-ποία πρέπει να διαρκέσει ώσπου το σύμπαν, που τώ-ρα περιστρέφεται με δική του πρωτοβουλία και στα-διακά ξεχνά τη θεϊκή καθοδήγηση, να έρθει τόσο κοντά στην καταστροφή και στην "απύθμενη άβυσσο της α-νομοιότητας", που ο θεός να το λυπηθεί και να ξανα-πάρει τον έλεγχο. Το σύμπαν δεν έχει ηλικία και είναι αθάνατο με τη βοήθεια του θεού: τίποτε από αυτά δεν του ανήκει. Δ. Ο αναθεωρημένος ορισμός (274ε - 277a). Τώρα, οι δύο συνομιλητές μπορούν να δουν πού έ-σφαλε ο ορισμός τους. Παραλλήλισαν τον πολιτικό
της δικής τους εποχής του σύμπαντος με το θεϊκό ποι-μένα του ανθρώπινου είδους της προηγούμενης επο-χής. Διαπιστώνουν, όμως, ότι οι πολιτικοί τους είναι πιο κοντά στους υπηκόους τους, στην εκπαίδευση και την ανατροφή, απ' ό,τι ένας βοσκός μπορεί να είναι στο κοπάδι του, και θα έπρεπε να έχουν μιλήσει για "επιμέλεια" και όχι για "ανατροφή" της αγέλης. Επι-πλέον, έγινε μια σύγχυση ανάμεσα στο βασιλιά και τον τύραννο, επειδή δε διέκριναν την εκούσια αποδοχή της δράσης του πρώτου από τη βία που εφαρμόζει ο δεύτερος, ο οποίος ασκεί την εξουσία ερήμην της βού-λησης των υπηκόων του (στο σημείο αυτό επανέρχο-νται και αργότερα, όταν εξετάζουν τον αληθινό πολι-τικό, στο χωρίο 292c). Η πολιτική, σύμφωνα με τα παραπάνω, γίνεται η τέχνη της φροντίδας για τα πλά-σματα που όρισαν νωρίτερα, όταν τα τελευταία δέχο-νται αυτή τη φροντίδα εκούσια. Ο Νέος Σωκράτης μέ-νει ικανοποιημένος από την αναθεώρηση του ορισμού, αλλά ο ξένος όχι. Ε. Η φύση του παραδείγματος (277α-279α). Ο ορισμός τους δε στάθηκε καθαρός, ούτε πλήρης. Α-ναζητούν, λοιπόν, τη βοήθεια ενός παραδείγματος. Πρώτα ο ξένος εξηγεί τι είναι ένα παράδειγμα, και δεί-χνει πώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί. Τα παιδιά μαθαί-νουν να συλλαβίζουν αναγνωρίζοντας γράμματα και συλλαβές που μπορούν ήδη να διαβάσουν, σε λέξεις που δεν μπορούν ακόμη να συλλαβίσουν. με τον ίδιο τρόπο, οι δύο συνομιλητές μπορούν να σκιαγραφήσουν τον ορισμό μιας άγνωστης μορφής, αναγνωρίζοντας μέσα της τα ίδια στοιχεία που βρίσκουν σε μια οικεία μορφή. Ζ. Ο ορισμός της ύφανσης (279a-283b). Ο ξένος μαντεύει πως η τέχνη της ύφανσης μάλλι-νων ρούχων θα τους χρησίμευε ως παράδειγμα για την πολιτική, και, έτσι, προχωρεί σε μια σειρά διαιρέ-σεων, προκειμένου να ορίσει αυτή την τέχνη. Πρέπει να τη διακρίνουν από τις τέχνες που κατασκευάζουν συγγενή προϊόντα, από εκείνες που αποτελούν μέρος της διαδικασίας επεξεργασίας των ερίων, και από α-πλές, δευτερεύουσες τέχνες, των οποίων τα προϊόντα είναι απαραίτητα στον υφαντή. Μόνο αφού διαχωρί-σουν την ύφανση από όλα αυτά, μπορούν να ισχυρι-στούν πως την έχουν ορίσει. Η. Υπερβολή και έλλειψη. Η πραγματική τέχνη της μέτρησης (283b-287b). Μετά από μια μακρά αναφορά στην τέχνη της ύφαν-σης, εξετάζουν το ενδεχόμενο ο ορισμός τους να υπήρ-ςε ανώφελα εκτεταμένος. το ίδιο ισχύει και για τον προηγούμενο μύθο. Πρόκειται για βάσιμο ενδοιασμό; Μπορούν να πουν με σιγουριά, μόνο αν ξέρουν τι είναι πραγματικά η υπερβολή και η έλλειψη, και αυτό
προ-υποθέτει να κατέχουν την τέχνη της μέτρησης. Όμως η τέχνη αυτή είναι διττή. Ένα μέρος της έχει να κάνει μόνο με σχετικές διαστάσεις" όμως ένα άλλο, πιο ση-μαντικό, αφορά στο κατάλληλο μέτρο, στον όρο του κανονικού. Αυτή η δεύτερη μέθοδος μέτρησης (που α-κόμη και οι φιλόσοφοι αποτυγχάνουν να ξεχωρίσουν από την άλλη), αφορά στο σύνολο των τεχνών, και η λειτουργία τους εξαρτάται από αυτή. Το στοιχείο αυ-τό, καθώς εξετάζουν τη διαλεκτική μέθοδο, πρέπει να το έχουν διαρκώς κατά νου και να το χρησιμοποιούν. Με αυτή τη δεύτερη τέχνη της μέτρησης, πρέπει να α-ποφασίσουν αv ένας λόγος είναι πολύ μεγάλος ή όχι. Θ. Ο τελικός ορισμός του πολιτικού ( 2 8 b - 3 I I c ) . Με τη βοήθεια του παραδείγματος της υφαντικής τέ-χνης, μπορούν να προχωρήσουν για να ορίσουν ακρι-βώς τη λειτουργία του πολιτικού στην πολιτική κοι-νωνία. Όπως, στην περίπτωση της υφαντικής, υπήρ-χαν "εξαρτημένες" τέχνες, που απλώς παρείυπήρ-χαν τα εργαλεία, τα οποία έκαναν την ύφανση δυνατή, έτσι υ-πάρχουν υποδεέστερες λειτουργίες και στην ανθρώπι-νη κοινωνία. Αυτές συγκροτούν και συνέχουν την κοι-νωνία στην οποία θα λειτουργήσει ο πολιτικός, αλλά, όλες τους, πρέπει να διακριθούν καθαρά από την ίδια την πολιτική. Εξειδικεύουν, έτσι, τρεις τάξεις εξαρτη-μένων λειτουργιών: ι. Πρωτογενείς παραγωγοί των φυσικών αγαθών της κοινότητας (287b-289d). Αυτά τα αγαθά δεν μπο-ρούν να διαιρεθούν σε λιγότερες από επτά τάξεις. 2.Προσωπικοί υπηρέτες, εργάτες, μισθωτοί, έμπο-ροι, μεταπράτες. (289tl-290a). 3. Υπάλληλοι, κήρυκες, μάντεις και ιερείς (290a-e). Πρέπει, επίσης, να ξεχωρίσουν τους λεγόμενους πο-λιτικούς, που είναι στην πραγματικότητα απατεώνες και προστάτες της ψευδαίσθησης. Επισημαίνουν ότι οι άνθρωποι δίνουν μεγάλη σημασία στα διάφορα "πολι-τεύματα" - μοναρχία, ολιγαρχία, δημοκρατία - αλλά κανένα τους δεν είναι πραγματικό πολίτευμα, περισ-σότερο απ' όσο είναι πραγματικοί πολιτικοί αυτοί που τα διαχειρίζονται. Πρόκειται για απομιμήσεις, και ο πραγματικός κυβερνήτης, όπως και το πραγματικό πολίτευμα, πρέπει να διακριθούν από αυτά (290ε-292a). Γιατί η αληθινή πολιτική τέχνη, που μόνη της κάνει το αληθινό πολίτευμα, είναι η πρακτική της τέχνης της διακυβέρνησης. Όταν αυτή η τέχνη λειτουργεί, ζη-τήματα συμμόρφωσης με τους νόμους, συναίνεσης των αρχομένων και πλούτου ή φτώχιας του κυβερνήτη, δεν εγείρονται. Δεν αμφισβητούμε την επαγγελματική ιδιότητα ή την εξουσία ενός γιατρού, επειδή οι θερα-πείες του είναι ανεπιθύμητες σ' εμάς, και ο πραγματι-κός πολιτιπραγματι-κός εξουσιοδοτείται και νομιμοποιείται να ε-νεργεί με την ίδια αδέσμευτη εξουσία που του παρέχει η γνώση. Τέτοια, όμως, εξειδικευμένη πολιτική ικανό-τητα δεν μπορεί ποτέ να διαχυθεί σε μια κοινωνία.
Ούτε μια ολιγαρχική κλίκα, ούτε το πλήθος μπορεί να την αποκτήσει' παρόλο που, όπως λέει ο νεαρός Σω-κράτης, μπορεί να την έχει ένας σύμβουλος της κυβέρ-νησης, που ο ίδιος δεν έχει την εκτελεστική εξουσία (292a-293e). Ο νεαρός Σωκράτης είναι έτοιμος να δεχθεί τα πά-ντα, εκτός από τη δήλωση ότι ο πραγματικός πολιτι-κός μπορεί να κυβερνήσει χωρίς νόμους. Αυτό δύσκο-λα μπορεί να το πει κανείς (293e-294a). Ο ξένος, γι' αυτό, τον καλεί να σκεφτεί τη φύση του νόμου. Δίνει αμετάβλητες προσταγές, που δεν μπο-ρούν να ταιριάξουν σε κάθε κατάσταση ή σε κάθε άτο-μο. Μόνο ο πραγματικός πολιτικός μπορεί, με την ε-πιδέξια χρήση της τέχνης του, να μεταβάλλει τον έ-λεγχο του, για να ανταποκριθεί στις ποικίλες ανάγκες της συγκυρίας. Ένας γιατρός δε θα δεσμευόταν να α-κολουθήσει αυστηρά μια προηγούμενη συνταγή, αν η κατάσταση του ασθενή του είχε αλλάξει. Ο νόμος, πά-ντως, είναι αυστηρός και δύσκαμπτος. Ακόμα κι αν μπορεί να πείσει το πλήθος και να τροποποιηθεί, τε-τοιες διαφοροποιήσεις δε βασίζονται σε επιστημονική έρευνα, όπως εκείνη του γιατρού, που μεταβάλλει τη συνταγή του, ή του πολιτικού που υιοθετεί μια διαφο-ροποιημένη πολιτική, περισσότερο ωφέλιμη για την κοινωνία. Κανείς δε νομιμοποιείται να δυσανασχετή-σει για τη βία μιας τέτοιας δράσης. Αν δεν υπάρχει κά-ποιος πραγματικός πολιτικός, η αυστηρή τήρηση του νόμου και η τιμωρία κάθε παράβασης είναι αναπόφευ-κτες. Όμως, η νομική τυραννία πάνω σε μια τέχνη, και ειδικά πάνω στην τέχνη της διακυβέρνησης, είναι ανυ-πόφορη. Πώς θα μπορούσε μια τέχνη να ανθίσει, αν οι αρχές της ήταν νόμοι ενός δημόσιου νομικού συμβου-λίου, και αν εκείνοι που την ασκούσαν ήταν υπόλογοι σε αυτό το συμβούλιο; Δύσκολη καθώς είναι η ζωή τώρα, ένας περιορισμός στην ελευθερία της πράξης και της έρευνας θα έκανε το βίο ανυπόφορο (294a-299e). Ακόμα κι έτσι, παντελής απουσία του νόμου, ή πα-ραβίαση του, χωρίς κάποια έμπνευση για την πραγ-ματική τέχνη της διακυβέρνησης, θα σήμαινε μια ακό-μα υποβάθμιση. Εκεί που δεν υπάρχει πολιτική, μπο-ρεί ο νόμος να είναι αυστηρός. Ο νόμος, στις καλύτε-ρες προσπάθειές του, αντιγράφει τους κανόνες ή τις ο-δηγίες που μπορεί να δώσει ένας πραγματικός κός, και έχει πλήρη εξουσία όταν απουσιάζει η πολιτι-κή - με δεδομένο, πάντα, ότι υποχωρεί εκεί που η πραγματική πολιτική είναι παρούσα (299e-300e). Σ τ η συνέχεια, οι δύο συνομιλητές ακολουθούν τα συ-νήθη μονοπάτια μιας πολιτικής συζήτησης, και σκέ-φτονται τα διάφορα πολιτεύματα, που προσπαθούν να μιμηθούν το ένα αληθινό πολίτευμα. Μοναρχία, Ολι-γαρχία και Δημοκρατία, διαιρούνται το καθένα στα δύο, ανάλογα με το αν τηρούν ή παραβιάζουν τους νό-μους - επειδή, σε αυτά τα πολιτεύματα, το κριτήριο της υπακοής στο νόμο είναι θεμιτό. Μπορούν να ταξινομηθούν ως εξής, ανάλογα με το αν τηρούν ή όχι τους νόμους:
Διακυβέρνηση του ενός: Βασιλεία Τυραννία Διακυβέρνηση των λίγων: Αριστοκρατία Ολιγαρχία Διακυβέρνηση των πολλών: Δημοκρατία Δημοκρατία Η πραγματική πολιτική συνιστά έναν έβδομο θεσμό, που πρέπει να διακριθεί από αυτούς τους έξι, όπως έ-νας θεός από τους ανθρώπους. Αν κάποιος πρέπει να αποφασίσει, ποιος από τους έξι είναι ο σκληρότερος και ποιος ο πιο εύκολος για να ζήσει κανείς, η απάντη-ση είναι ότι, αν και οι τρεις είναι νομιμόφρονες, η Βα-σιλεία είναι ο καλύτερος, μετά έρχεται η Αριστοκρατί-α κΑριστοκρατί-αι μετά η ΔημοκρΑριστοκρατί-ατίΑριστοκρατί-α. Αν, όμως, κΑριστοκρατί-αι οι τρεις πΑριστοκρατί-α- πα-ραβιάζουν το νόμο, η Δημοκρατία είναι το καλύτερο πολίτευμα - ή μάλλον μπορεί να κάνει το μικρότερο κακό - η Ολιγαρχία έρχεται δεύτερη και η Τυραννία είναι το χειρότερο από τα πολιτεύματα. Είναι αξιο-πρόσεκτο, πώς επιβιώνουν οι ατελείς πόλεις, παρόλο που μερικές φορές ναυαγούν, όπως είναι φυσικό, μέχρι ο ένας, πραγματικός πολιτικός να κυβερνήσει τη μία, αληθινή πολιτεία, όχι ως ένα φυσικά ανώτερο πλσμα, αλλά ως ένας πραγματικά δίκαιος και σοφός ά-ντρας, που κυβερνά ανιδιοτελώς. Παρόλα αυτά, οι άν-θρωποι προτιμούν τις μιμήσεις, επειδή δε θεωρούν πι-θανό πως υπάρχει ένας τέτοιος πολιτικός (300e-303d). Είναι καιρός, όμως, να επιστρέψουν από τις απομι-μήσεις του πολιτικού στον ίδιο τον πολιτικό, και να διακρίνουν τη λειτουργία του στην κοινωνία όχι από τις απομιμήσεις της, αλλά από τις λειτουργίες εκείνων που είναι οι πραγματικοί του συνεργάτες. Αυτοί είναι οι ρήτορες, οι στρατιωτικοί αρχηγοί και οι δικαστές. Η απόφαση, σε κάθε περίπτωση, για τον καιρό του πολέ-μου ή για τη δημόσια νομιμοποίηση της πολιτικής του, παραμένει στον ίδιο τον πολιτικό. Η ικανότητα του ρήτορα στη δημόσια ομιλία και η γνώση του στρα-τιωτικού για τη στρατηγική δεν ανήκουν στον πολιτι-κό καθαυτόν, αλλά πρέπει να είναι στην υπηρεσία του ολοκληρωτικά και αναμφισβήτητα, όπως και όταν χρειαστεί. Με τον ίδιο τρόπο, ο πολιτικός συντάσσει κανόνες για τους δικαστές, και αυτοί πρέπει να είναι η βάση, πάνω στην οποία εκφέρονται οι δικαστικές κρί-σεις για όλες τις διαμάχες, και ιδιαίτερα για εκείνες που αφορούν στις αμοιβαίες υποχρεώσεις που απορρέ-ουν από τα συμβόλαια (303d-305e). Τώρα, λοιπόν, απομένει να σκεφτούν τη φύση της ί-διας της υφαντικής δραστηριότητας του πολιτικού. Ε-δώ πρέπει να αντιμετωπίσουν μια θεμελιακή αντινο-μία στον ανθρώπινο χαρακτήρα, η οποία ακυρώνει ό-λα όσα οι φιλόσοφοι έχουν πει για την ενότητα της α-ρετής. Η γενναιότητα και η σύνεση είναι αρχές που ποικίλλουν στην ανθρώπινη φύση, και φέρνουν αντιμέ-τωπους τους ανθρώπους στους οποίους επικρατούν μονομερώς. Δεν πρόκειται μόνο για μια σύγκρουση ανθρώπινων χαρακτήρων. το ζήτημα γίνεται πολιτι-κό, και μπορεί να απολήξει σε μια πολιτική επιθετικό-τητας ή επανάπαυσης. Τόσο στη μια, όσο και στην
άλ-λη περίπτωση, οι συνέπειες είναι καταστροφικές (305e -308b). Οι ενεργητικοί και επιθετικοί χαρακτήρες είναι το στημόνι της κοινωνίας, ενώ οι ήσυχοι και συνετοί το υ-φάδι. Μεγάλο βάρος πέφτει στην εκπαίδευση των νέ-ων. Τα παιδιά δοκιμάζονται πρώτα στα παιγνίδια και μετά στην τυπική εκπαίδευση. Εκείνοι που δεν μπο-ρούν να ανταποκριθούν, ενδέχεται να περιπέσουν στη σκλαβιά. (308b-309a). Το υλικό που δίνουν οι παιδαγωγοί, ο πολιτικός θα το χρησιμοποιήσει για να υφάνει το υφαντό του κρά-τους. Η ύψιστη τέχνη συνίσταται στην ύφανση του στημονιού με το υφάδι, στη διαπλοκή των γενναίων με τους συνετούς. Αυτό θα επιτευχθεί με τη συνεργα-σία όλων των πολιτών, αφού ενστερνιστούν τα ίδια ι-δανικά και τις ίδιες αξίες. Ο θείος αυτός δεσμός θα συ-μπληρωθεί με ανθρώπινους δεσμούς' ο πολιτικός κα-λείται να εργαστεί και γι' αυτούς. Οι γάμοι, για παρά-δειγμα, δε θα πρέπει να συνάπτονται για τα χρήματα, ούτε πρέπει να συνδέονται όμοιοι χαρακτήρες, γιατί αυτό οδηγεί στην υπερβολή του χαρακτήρα προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση. Η ισχύς του στημονιού πρέπει να συνταιριαστεί με τη σύνεση και τη μαλακό-τητα του υφαδιού. Τα αξιώματα, επίσης, πρέπει να συνδυάζουν και τους δύο τύπους. Έτσι, η αρμονία της συντροφικότητας θα απορρεύσει από τη λεπτή εργασί-α του βεργασί-ασιλικού υφεργασί-αντή, που είνεργασί-αι ο εργασί-αληθινός πολιτι-κός (309a-3iic). Πλάτων Ο Πλάτων γεννήθηκε το 427 π.Χ. Ή τ α ν γιος του Α-ρίστωνα και της Περικτιόνης. Η καταγωγή του ήταν ευγενική. Μακρινός πρόγονος του πατέρα του ήταν ο Κόδρος, και της μητέρας του ο Σόλων. Μεγάλωσε σε ένα πλούσιο και αριστοκρατικό περιβάλλον, στο οποί-ο η φιλοποί-οσοποί-οφία και η ποποί-οίηση είχαν τη δική τοποί-ους θέση. Σημαντικός παράγοντας της αγωγής του ήταν και η γυμναστική. Σύμφωνα μάλιστα με την παράδοση, τον ονόμασαν Πλάτωνα για το πλατύ του στήθος. το πρώτο του όνομα ήταν Αριστοκλής. Πολύ νωρίς, ο Πλάτων άρχισε να συνθέτει λυρικά και δραματικά ποιήματα, και οι συγγενείς του προσέ-βλεπαν σε μια λαμπρή ποιητική και πολιτική σταδιο-δρομία. Γ ι α τον Πλάτωνα, όμως, ήταν καθοριστική η γνωριμία του με το Σωκράτη. Τον συνάντησε στα εί-κοσι χρόνια του, και τον ακολούθησε μέχρι την εκτέ-λεσή του, το 399 π. Χ. Μετά το θάνατο του Σωκράτη αναγκάστηκε να φύ-γει στο εξωτερικό, στα Μέγαρα, όπου και εγκαταστά-θηκε κοντά στον Ευκλείδη. Όταν γύρισε στην Αθήνα αφιερώθηκε για δέκα σχεδόν χρόνια στη συγγραφή φι-λοσοφικών έργων, που ακόμα ήταν επηρεασμένα από
τη διδασκαλία του Σωκράτη. Διέκοψε τη συγγραφική του δράση για να πάρει μέρος στον Κορινθιακό πόλε-μο (395-394)· Κατόπιν ταξίδεψε πολύ. Είναι πιθανό να έφθασε μέχρι την Αίγυπτο και την Κυρήνη. Οπωσ-δήποτε, όμως, πήγε στον Τάραντα, για να γνωρίσει τους Πυθαγορείους. Η συναναστροφή του με τους τε-λευταίους ήταν υπεύθυνη για σημαντικές αλλαγές στην κατεύθυνση της σκέψης του. Στον Τάραντα γνώρισε τον Αρχύτα, ο οποίος τον βοήθησε να εισχωρήσει στην αυλή του Διονυσίου Α' στις Συρακούσες. Ήλπιζε, όπως φαίνεται, να μπορέσει να επηρεάσει τον ισχυρό ηγεμόνα, και να δει την πρα-κτική απήχηση των πολιτικών του ιδεών.* Τελικά, το μόνο που κέρδισε, από την παραμονή του στις Συρα-κούσες, ήταν η φιλία του Δίωνα, γαμπρού του Διονυ-σίου. Γυρίζοντας αποβιβάστηκε στην Αίγινα, που βρισκό-ταν σε πόλεμο με την Αθήνα. Οι κάτοικοι τον συνέλα-βαν και τον οδήγησαν στην αγορά των δούλων για να τον πουλήσουν. Βρέθηκε όμως κάποιος φίλος του από την Κυρήνη, ο Αννίκερις, που πλήρωσε και τον ελευ-θέρωσε. Με τα χρήματα της αγοραπωλησίας, ο Πλά-των αγόρασε έναν κήπο κοντά στο ιερό του ήρωα κάδημου, και το 387 άνοιξε εκεί τη σχολή του, την Α-καδημία. * Έτσι, ίσως, εξηγείται και η αναφορά του στο σύμβουλο του κυβερνήτη (βλ. στον Πολιτικό\ 259», 292ε και 293a). Όταν ο βασιλιάς άλλαξε στη Σικελία, ο Πλάτων τα-ξίδεψε εκεί ακόμα δύο φορές. Την πρώτη φορά (367) θέλησε να επηρεάσει το νέο ηγεμόνα, το Διονύσιο Β'. και αυτή του η προσπάθεια, όμως, απέτυχε. Τη δεύτε-ρη φορά πήγε για να πετύχει την ανάκληση του Δίω-να, που στο μεταξύ είχε εξοριστεί από την αυλή. Ο Δί-ων όμως δολοφονήθηκε, και ο ΠλάτΔί-ων επέστρεψε και αφιερώθηκε στη διδασκαλία και το συγγραφικό του έρ-γο' κι αυτό μέχρι το θάνατο του, στα 80 του χρόνια. I. Σ. Χριστοδούλου
Π Ο Λ Ι Τ Ι Κ Ο Σ
τα προσωπα του διαλογου: Σωκράτης, Θεοδωρος, Ξένος, Νεος Σωκράτησ ΣΩ. Αλήθεια, μεγάλη χάρη του οφείλω, Θεόδωρε,1 που μου γνώρισες το Θεαίτητο, μαζί κ α ι τον ξένο.2 ΘΕΟ. Κ α ι γρήγορα, Σωκράτη, θα μου οφείλεις τριπλά-σια όταν θα σου μιλήσουν με λεπτομέρειες για τον πολιτικό και το φιλόσοφο. ΣΩ. Ας είναι. Κι έτσι, αγαπητέ Θεόδωρε, α υ τ ό θα πού-με πως ακούσαπού-με από τον επικρατέστερο στους υπο-λογισμούς και στη γεωμετρία; ΘΕΟ. Πώς το λες αυτό, Σωκράτη; ΣΩ. Είναι που έδωσες στον κάθε άνδρα3 -την ίδια αξία, τη στιγμή που, στην αξιοσύνη, απέχουν μ ε τ α ξ ύ τους περισσότερο, απ' όσο μπορεί να εκφράσει η αναλογία της δικής σας της τέχνης.4 ΘΕΟ. Μα το θεό μας τον Ά μ ω ν α ,5 Σ ω κ ρ ά τ η , ωραία και δίκαια, και με μεγάλη ευχέρεια με μάλλωσες για το σφάλμα μου στους υπολογισμούς. Βέβαια εσένα, στη συνέχεια, θα σου τα ανταποδόσω α υ τ ά. όμως εσύ, ξέ-νε, μην αποθαρρυνθείς καθόλου vα μας κάνεις τη χά-ρη, αλλά, με τη σειρά, είτε διαλέγεις πρώτος τονπολι-τικό άνδρα είτε το φιλόσοφο, κάνε την επιλογή σου και μίλησε μας με λεπτομέρειες. ΞΕ. Αυτό, Θεόδωρε, πρέπει να το κάνουμε. αφού, μια φορά, αρχίσαμε, και δεν πρέπει να σταματήσουμε πριν τελειώσουμε με αυτά. Αλλά, όμως, γι' αυτόν το Θεαί-τητο τι πρέπει να κάνω; ΘΕΟ. Σχετικά με ποιο πράγμα; ΞΕ. Να τον αφήσουμε vα ξεκουραστεί, και να πάρουμε στη θέση του αυτόν εδώ το συμμαθητή του, το Σωκρά-τη; Ή, πώς με συμβουλεύεις; ΘΕΟ. Όπως το είπες, κάνε την αντικατάσταση. γιατί, νέοι καθώς είναι και οι δύο, ευκολότερα θα υποφέρουν κάθε κόπο αν αναπαυθούν. ΣΩ. Κι όμως, ξένε, μου φαίνεται πως και οι δυο, με κά-ποιον τρόπο, έχουν κάποια συγγένεια μαζί μου. Ο έ-νας, πάντως, οι ίδιοι ισχυρίζεστε πως μου μοιάζει στα χαρακτηριστικά του προσώπου,6 ενώ ο άλλος έχει το ίδιο όνομα και την προσφώνηση. πράγμα που μας πα-ρέχει ένα στοιχείο συγγένειας. Π ρ έ π ε ι , πράγματι, πά-ντα να γνωρίζουμε πρόθυμα τους συγγενείς μας με τη συνομιλία. Με το Θεαίτητο, λοιπόν, συζήτησα ο ίδιος χθες, και τώρα τον άκουσα vα απαντά, ε ν ώ το Σω-κράτη ούτε το ένα το άλλο. και πρέπει να εξετάσω και αυτόν. Τώρα, όμως, ας απαντήσει σε εσένα, και σε μέ-να θα το κάνει με τη σειρά. ΞΕ. Ας γίνουν έτσι τα πράματα. Σ ω κ ρ ά τ η , τον ακούς το Σωκράτη; ΝΕ. ΣΩ. Ναι. ΞΕ. Συμφωνείς, λοιπόν, μ' αυτά π ο υ λέει;
ΝΕ. ΣΩ. Εντελώς. ΞΕ. Δε φαίνεται να υπάρχει εμπόδιο από τη δική σου την πλευρά, και πρέπει, ίσως, να υπάρχει ακόμη λιγό-τερο από τη δική μου. Τότε όμως, μετά το σοφιστή, εί-ναι αναγκαίο, μου φαίνεται, να ερευνήσουμε για τον πολιτικό άνδρα. πες μου, λοιπόν, πρέπει να τοποθετή-σουμε κι αυτόν ανάμεσα στους επιστήμονες, ή πώς αλ-λιώς; ΝΕ. ΣΩ. Έτσι ακριβώς. ΞΕ. Πρέπει, επομένως, να διαιρέσουμε τις επιστήμες, όπως όταν εξετάζαμε τον προηγούμενο;7 ΝΕ. ΣΩ.'Ισως. ΞΕ. Τότε, Σωκράτη, μου φαίνεται πως η κατάτμηση δεν πρέπει να γίνει με τον ίδιο τρόπο. ΝΕ. ΣΩ. Πώς θα γίνει λοιπόν; ΞΕ. Με άλλον τρόπο. ΝΕ. ΣΩ. Είναι πιθανό. ΞΕ. Πού, λοιπόν, θα ανακαλύψουμε το πολιτικό μονο-πάτι;8 Γιατί πρέπει να το ανακαλύψουμε, να το ξεχω-ρίσουμε από τα υπόλοιπα, και να το επισφραγίσουμε με ένα χαρακτήρα. και αφού, στα άλλα μονοπάτια, που οδηγούν μακριά από αυτό, δώσουμε ένα άλλο χα-ρακτηριστικό, να κάνουμε την ψυχή μας να συλλάβει ότι όλες οι επιστήμες είναι δύο ειδών. ΝΕ. ΣΩ. Αυτό πια, νομίζω, είναι δική σου υπόθεση, ξέ-νε, κι όχι δική μου. ΞΕ. Πρέπει όμως, Σωκράτη, να γίνει κ α ι δική σου, όταν τη δούμε ξεκάθαρα. ΝΕ. ΣΩ. Σωστά το είπες.
ΞΕ. Μήπως, λοιπόν, η αριθμητική και κάποιες άλλες, συγγενικές με αυτή τέχνες, δεν έχουν να κάνουν με τις πράξεις, και παρέχουν μόνο γνώση; ΝΕ. ΣΩ.Έτσι είναι. ΞΕ. Ενώ οι σχετικές με την ξυλουργική, και κάθε χει-ρωναξία τέχνες, κατέχουν τη γνώση σα να είναι σύμ-φυτη στις πράξεις, και, με τη βοήθειά της, κατασκευά-ζουν τα σώματα που γίνονται από αυτές κ α ι πρωτύ-τερα δεν υπήρχαν. ΝΕ. ΣΩ. Κ α ι λοιπόν; ΞΕ. Με τον τρόπο αυτό, επομένως, να διαιρείς όλες τις επιστήμες σε δύο μέρη, ονομάζοντας το ένα πρακτικό, ενώ το άλλο καθαρά γνωστικό. ΝΕ. ΣΩ. Ας υποθέσουμε τότε, αφού το θέλεις, ότι στο σύνολο της η επιστήμη είναι μία, και αυτά ε ί ν α ι τα δυο της είδη. ΞΕ. Τον πολιτικό, λοιπόν, θα τον θεωρήσουμε και βα-σιλιά και κύριο, ακόμη και οικονόμο, δίνοντας σε όλα αυτά ένα όνομα, ή θα πούμε ότι πρόκειται γ ι α τόσες τέχνες, όσες και τα ονόματα που αναφέραμε; Μάλλον, όμως, κατάλαβε αυτό που σου λέω ως εξής.9 ΝΕ. ΣΩ. Πώς; ΞΕ.Έτσι' αν κάποιος, όντας ιδιώτης, είναι ικανός να συμβουλεύσει έναν από τους δημόσιους γιατρούς, άρα-γε δεν πρέπει η τέχνη του να έχει το ίδιο όνομα, που έχει και η τέχνη του ανθρώπου τον οποίο συμβουλεύ-ει; ΝΕ. ΣΩ. Ναι. ΞΕ. Τι λοιπόν; Αν κάποιος, παρόλο που είναι ιδιώτης,
είναι αρκετά ικανός για να συμβουλεύει τον άνδρα που βασιλεύει σε μια χώρα, δε θα πούμε ότι αυτός έχει τη γνώση που έπρεπε να κατέχει ο ίδιος ο αρχηγός; ΝΕ. ΣΩ. Θα το πούμε. ΞΕ. Α λ λ ' όμως, η γνώση ενός αληθινού βασιλιά είναι βασιλική; ΝΕ. ΣΩ. Ναι. ΞΕ. Κι αυτόν που την κατέχει, είτε συμβαίνει να είναι κυβερνήτης είτε ιδιώτης, σωστά θα τον αποκαλέσουν βασιλικό, σύμφωνα, εντελώς, με την τέχνη αυτή; ΝΕ. ΣΩ. Τουλάχιστον είναι δίκαιο. ΞΕ. Και, βέβαια, ο οικονόμος και ο άρχοντας είναι το ίδιο πράγμα. ΝΕ. ΣΩ. Πράγματι. ΞΕ. Επομένως, σ' ό,τι αφορά τη διακυβέρνηση, σε τι θα διαφέρει το μέγεθος ενός μεγάλου σπιτιού και ο όγκος μιας μικρής πόλης;10 ΝΕ. ΣΩ. Σε τίποτα. ΞΕ. Λοιπόν, σε σχέση μ' αυτό που μόλις εξετάζαμε, εί-ναι φανερό ότι μία επιστήμη υπάρχει για ό λ α αυτά. κι αυτήν, είτε κάποιος την ονομάζει βασιλική, είτε πολι-τική, είτε οικονομική, δε θα διαφωνήσουμε καθόλου μαζί του. ΝΕ. ΣΩ.Όχι βέβαια. ΞΕ. Αλλ' όμως, είναι βέβαια ξεκάθαρο, ό τ ι κάθε βασι-λιάς, με τα χέρια και με το σώμα του ολόκληρο, λίγα μπορεί να κάνει για να κρατήσει την εξουσία του, σε σύγκριση με αυτά που μπορεί με της ψυχής τη σύνεση και τη ρώμη.
ΝΕ. ΣΩ. Είναι φανερό. ΞΕ. Θέλεις, λοιπόν, να πούμε πως ο βασιλιάς είναι πε-ρισσότερο εξοικειωμένος με το θεωρητικό στοιχείο απ' όσο με τη χειροτεχνία και γενικά την πρακτική; ΝΕ. ΣΩ. Βέβαια. ΞΕ. Άρα, την πολιτική τέχνη και τον πολιτικό, και τη βασιλική τέχνη και το βασιλιά, θα τα βάλουμε όλα μα-ζί, σαν ένα πράγμα; ΝΕ. ΣΩ.Έτσι φαίνεται. ΞΕ. Μπορούμε λοιπόν να προχωρήσουμε στη συνέ-χεια, αν, μετά από αυτά, διαιρέσουμε τη γνωστική ε-πιστήμη; ΝΕ. ΣΩ. Βεβαίως. ΞΕ.Έχε λοιπόν το νου σου. μήπως μπορέσουμε να α-ντιληφθούμε σε αυτή κάποια φυσική διάκριτη. ΝΕ. ΣΩ. Πες μας τι είδους διάκριση. ΞΕ. Μ ι α τέτοια: παραδεχτήκαμε π ω ς υπάρχει ένα εί-δος υπολογιστικής τέχνης. ΝΕ. ΣΩ. Ναι. ΞΕ. Πρόκειται νομίζω, το δίχως ά λ λ ο , για μ ί α από τις θεωρητικές τέχνες. ΝΕ. ΣΩ. Οπωσδήποτε. ΞΕ. Κ α ι στην υπολογιστική τέχνη, π ο υ ξέρει -τη διαφο-ρά ανάμεσα στους αριθμού; ποια ά λ λ η λειτουργία να δώσουμε, πέρα απ' το να κινεί α υ τ ά που έ χ ε ι γνωρί-σει; νε. σω. Ποια άλλη, πράγμτι; ξε. Κάθε αρχιτέκτονας, άλλωστε, δ ε ν είναι ο ίδιος ερ-γάτης, αλλά διευθύνει τους εργάτες.
ΝΕ. ΣΩ. Ναι. ΞΕ. Κ α ι παρέχει γνώση, βέβαια, αλλά όχι χειρωνακτι-κή εργασία. ΝΕ. ΣΩ.Έτσι είναι. ΞΕ. Δικαίως, λοιπόν, θα μπορούσαμε να πούμε ότι με-τέχει στη θεωρητική επιστήμη. ΝΕ. ΣΩ. Βεβαίως. ΞΕ. Σ' αυτόν όμως ταιριάζει, νομίζω, όχι, αφού εκφέ-ρει την κρίση, να δώσει τέλος και να φύγει, όπως ένε ο λογιστής, αλλά να δώσει σε κάθε εργάτη την κα-τάλληλη εντολή, μέχρι να ολοκληρώσουν αυτό που τους πρόσταξε. ΝΕ. ΣΩ. Σωστά. ΞΕ.Όλες, επομένως, οι παρόμοιες επιστήμες, και όσες ανήκουν στην ίδια τάξη με τη λογιστική, είναι γνωστι-κές' αλλά, οι δύο αυτές τάξεις, διαφέρουν μεταξύ τους στο ότι η μία κρίνει και η άλλη επιτάσσει; ΝΕ. ΣΩ.Έτσι φαίνεται ΞΕ. Άρα, λοιπόν, αν διαιρέσουμε ολόκληρη τη γνωστι-κή επιστήμη, και ονορσουμε το έ ν α μέρος προστακτι-κό ενώ το άλλο κριτπροστακτι-κό, θα λ έ γ α μ ε ότι κάναμε κανο-νικά τη διαίρεση; ΝΕ. ΣΩ. Ναι, σύμφωνα με την άποφασή μου. ΞΕ. Αλλά όμως, γι' αυτούε που κ ά ν ο υ ν κ ά τ ι από κοι-νού, είναι ευχάριστο συμφωνούν. ΝΕ. ΣΩ. Πώς όχι; ΞΕ.'Οσο, λοιπόν, οι ίδιοι εμείς, συμφωνούμε σε αυτό το θέμα, ας μην υπολογισουμέ τις γ ν ώ μ ε ς τ ω ν άλλων. ΝΕ. ΣΩ. Ό χ ι βέβαια.
ΞΕ. Εμπρός, λοιπόν. σε ποια από τις δύο αυτές τέχνες πρέπει να τοποθετήσουμε το βασιλικό άνθρωπο; Ά-ραγε στην κριτική, σαν ένα είδος θεατή, ή, μάλλον, να θεωρήσουμε πως έχει να κάνει με την τέχνη της προ-σταγής, μια που, κιόλας, είναι κυρίαρχος; ΝΕ. ΣΩ. Περισσότερο με τη δεύτερη, φυσικά. ΞΕ. Τότε, πρέπει πάλι να δούμε αν η τέχνη της προ-σταγής διαιρείται με κάποιον τρόπο. Εμένα μου φαί-νεται ότι αυτό γίφαί-νεται, και, όπως η τέχνη των μετα-πρατών διαχωρίζεται από την τέχνη εκείνων που πω-λούν τα δικά τους προϊόντα, έτσι και το βασιλικό γέ-νος φαίνεται πως διαχωρίζεται από το γέγέ-νος των κη-ρύκων. ΝΕ. ΣΩ. Πώς έτσι; ΞΕ. Οι μεταπράτες παίρνουν και πωλούν πάλι, για δεύτερη φορά, ξένα προϊόντα, που γενικά πωλήθηκαν νωρίτερα. ΝΕ. ΣΩ. Σίγουρα. ΞΕ.Έτσι, λοιπόν, και το γένος των κηρύκων, δέχεται ξένες ιδέες με τη μορφή εντολών. κι αυτό, για δεύτερη φορά, δίνει πάλι εντολές σε άλλους. ΝΕ. ΣΩ. Πολύ σωστά. ΞΕ. Τι λοιπόν; Θα αναμείξουμε στο ίδιο σύνολο τη βα-σιλική με την ερμηνευτική, την κελευστική,12 τη μαντι-κή, την κηρυκική και με πολλές άλλες τέχνες, συγγε-νικές με αυτές, οι οποίες, όλες μαζί, έχουν το χαρακτη-ριστικό να προστάζουν; Ή θέλεις, όπως κάναμε μόλις τη σύγκριση, συγκριτικά να δημιουργήσουμε και το ό-νομα - αφού, και το γένος εκείνων που προστάζουν οι
ίδιοι, συμβαίνει να είναι σχεδόν ανώνυμο - και, με τον τρόπο αυτό, να τα διαχωρίσουμε αυτά, να τοποθετή-σουμε το γένος των βασιλιάδων στην τέχνη του να προστάζεις ο ίδιος, και να αδιαφορήσουμε για όλα τα άλλα, παραχωρώντας σε άλλον το καθήκον να τα ο-νομάσει; Γιατί, το αντικείμενο της έρευνάς μας ήταν ο αρχηγός, κι όχι το αντίθετο του. ΝΕ. ΣΩ. Οπωσδήποτε. ΞΕ. Τότε, αφού αυτό το γένος αποχωρίστηκε αρκετά από τα άλλα, και διακρίθηκε με α υ τ ή την αντίθεση α-νάμεσα στην ξένη όχι την οικεία δύναμη, είναι ανα-γκαίο να το διαιρίνουμε και πάλι, αν έχουμε ακόμη κάποια κατάλληλη τομή μέσα σε αυτό. ΝΕ. ΣΩ. Σίγουρα. ΞΕ. Κ α ι μου φαίνεται πως υπάρχει μία. αλλά, ακολού-θησέ με και κάνε την τομή μαζί μ ο υ . ΝΕ. ΣΩ. Πώς; ΞΕ. Ό λ ο ι οι αρχηγοί που μπορούμε να σκεφτούμε, οι ο-ποίοι δίνουν εντολες; άραγε δε θα βρούμε ό τ ι προστά-ζουν για να γίνει κάτι; ΝΕ. ΣΩ. Πώς όχι; ΞΕ. Και, βέβαια, δεν είναι καθόλου δύσκολο να χωρί-σουμε στα δύο ολόίσα γίνονται. ΝΕ. ΣΩ. Πώς; ΞΕ. Απ' όλα αυτά μερικά είναι ά ψ υ χ α , ενώ άλλα έμ-ψυχα. ΝΕ. ΣΩ. Ναι. ΞΕ. Σ τ α πλαίσια αυτά, λοιπόν, το μέρος της θεωρητι-κής επιστήμης που δίνει εντολές, αν θέλουμε να το
διαιρέσουμε, θα το διαιρέσουμε. ΝΕ. ΣΩ. Με ποιον τρόπο; ΞΕ. Κατατάσσοντας το ένα του μέρος στην παραγωγή των αψύχων, και το άλλο στην παραγωγή των εμψύ-χων' και το σύνολο, έτσι, ήδη θα διαιρεθεί στα δύο. ΝΕ. ΣΩ. Οπωσδήποτε. ΞΕ. Ας αφήσουμε λοιπόν στην άκρη το ένα από τα μέ-ρη, και ας αναλάβουμε το άλλο. και, αφού το αναλά-βουμε, ας το χωρίσουμε ολόκληρο στα δύο. ΝΕ. ΣΩ. Κ α ι ποιο λες ότι πρέπει να αναλάβουμε από τα δύο; ΞΕ. Σε κάθε περίπτωση, εκείνο που έχει τη διοίκηση των όντων που έχουν ζωή. Γιατί, βέβαια, σ τ η βασιλι-κή επιστήμη δεν αρμόζει να επιστατεί στα άψυχα, ό-πως η αρχιτεκτονική. αλλά είναι ευγενέστερη, αφού έ-χει την εξουσία της ανάμεσα στα ζωντανά όντα, και πάντα την ασκεί πάνω σ' αυτά. ΝΕ. ΣΩ. Σωστά. ΞΕ.'Οσο για την παραγωγή και την ανατροφή των ζω-ντανών, κάποιος μπορεί να διακρίνει από τη μια την ανατροφή ενός ζώου, και, από την άλλη, την κοινή φροντίδα για τα πλάσματα μέσα στις αγέλες. ΝΕ. ΣΩ. Σωστά. ΞΕ. Αλλ' όμως, βέβαια, δε θα βρούμε τον πολιτικό να ανατρέφει ένα μόνο πλάσμα, όπως ο -βοηλάτης ή κά-ποιος ιπποκόμος, αλλά να μοιάζει περισσότερο μ' εκεί-νον που συντηρεί άλογα ή βόδια. ΝΕ. ΣΩ.Έτσι φαίνεται να είναι, τώρα που το λες. HE. Σ τ η ζωοτροφία, λοιπόν, την κοινή ανατροφή
πολ-λών ζωντανών την ονομάζουμε τέχνη της ανατροφής της αγέλης ή ένα είδος συλλογικής ανατροφής; ΝΕ. ΣΩ. Το ένα ή το άλλο, ανάλογα με το για ποιο γί-νεται λόγος. ΞΕ. Ωραία, Σωκράτη. κι αν συνεχίσεις να μην ασχολεί-σαι με τα ονόματα, στα γηρατειά σου θα αποδειχθείς πλουσιότερος στη φρόνηση. Τώρα, λοιπόν, ας κάνου-με αυτό που συνιστάς. βλέπεις με ποιον τρόπο κάποιος θα μπορούσε να δείξει ότι υπάρχουν δύο είδη ανατρο-φής της αγέλης, και να κάνει, αυτό που τώρα ψάχνου-με ανάψάχνου-μεσα σε δύο πράγματα, τότε να το ψάχνουψάχνου-με στα μισά; ΝΕ. ΣΩ. Είμαι πρόθυμος να προσπαθήσω. Κ α ι νομίζω ότι άλλη είναι των ανθρώπων, και άλλη, πάλι, των θηρίων η ανατροφή. ΞΕ. Το δίχως άλλο, έκανες τη διαίρεση με μεγάλη προθυμία και θάρρος. ας αποφύγουμε όμως, όσο μπο-ρούμε, να κάνουμε πάλι το ίδιο λάθος. ΝΕ. ΣΩ. Ποιο λάθος; ΞΕ. Ας μην απομονώσουμε ένα μικρό μέρος, μπροστά σε μεγάλα και πολλά, ούτε χωρίς να λάβουμε υπόψη το είδος' αλλά, το μέρος ας έχει μαζί του και το είδος. Γιατί είναι πολύ όμορφο να διαχωρίζεις αμέσως από τα άλλα το ζητούμενο, αν αυτό γίνεται σωστά. όπως εσύ, λίγο πριν, νομίζοντας πως κατέχεις τη διαίρεση, επέσπευσες τη συζήτηση, επειδή είδες ότι οδηγούσε στους ανθρώπους. αλλ' όμως, φίλε μου, δεν είναι σφαλές να κόβει κανείς λεπτά κομμάτια, αλλά είναι α-σφαλέστερο να προχωρούμε τέμνοντας στη μέση, και,
έτσι, είναι περισσότερο πιθανό να συναντήσουμε ιδιαίτερους χαρακτήρες. Κι αυτό ενδιαφέρει περισσό-τερο στις έρευνές μας. ΝΕ. ΣΩ. Τι εννοείς με αυτό, ξένε; ΞΕ. Πρέπει να προσπαθήσω να μιλήσω ακόμη στερα, από ενδιαφέρον για τη φύση σου. Σωκράτη. Προς το παρόν, είναι αδύνατο να μην αφήσουμε τίπο τε ανεξήγητο' πρέπει, όμως, να επιχειρήσω να το ρω λίγο περισσότερο στην επιφάνεια, για χάρη τι\ φήνειας. ΝΕ. ΣΩ. Ποιο λάθος, τότε, λες ότι διαπράξαμε, διαίρεση που κάναμε μόλις τώρα; ΞΕ. Είναι όπως αν, κάποιος, επιχειρώντας να διαιρέ-σει στα δύο το ανθρώπινο γένος, διαιρούσε όπως νουν οι περισσότεροι από τους ανθρώπους εδώ, που ξε-χωρίζουν το Ελληνικό γένος απ' όλα ως μοναδικό και, όλα τα υπόλοιπα γένη, που είναι άπειρα και αμι γή και δεν επικοινωνούν μεταξύ τους, τα αποκαλούν με ένα όνομα, "βάρβαρα", και, εξαιτίας αυτού του μο-ναδικού ονόματος, φαντάζονται πως είναι και ένα γέ-νος.Ι3 Ή, πάλι, είναι σαν κάποιος να πίστευε ότι διαι-ρεί τον αριθμό σε δύο κατηγορίες, αποκόβοντας μια μυριάδα14 από όλους τους άλλους αριθμούς, με την ι-δέα ότι ξεχωρίζει μια κατηγορία, και δίνοντας, τότε, έ-να όνομα σε όλα τα υπόλοιπα.και σαν, εξαιτίας του ο-νόματος, να αξίωνε, πάλι, ότι αυτό αποτελεί ένα άλ-λο γένος, χωριστό από το πρώτο. Η διαίρεση, όμως, θα ήταν καλύτερη, περισσότερο σύμφωνη με τα είδη, και θα γινόταν στη μέση, αν κάποιος χώριζε τον
