2 3

D I M E N S I E S VA N V R E E M D H E I D IN D I E E V A N G E L I E V E R K O N D I G I N G A A N A F R I K A

J. du Preez

A l l e r l e i dimen s i e s v a n v r e e m d h e i d ka n in die a a n v a n k l i k e v e r k o n d i g i n g v a n die evan g e l i e aa n A f r i k a aang e d u i word, maar*'n mens mo e t besef dat h i e r d i e gevar i e e r d e v r e e m d h e i d h o m in m i n d e r e of raeerdere m a t e tot op h i e r d i e d a g kan voord o e n , ver a l in gevalle w a a r daa r tot v a n d a g toe v a n suiwer m i s s i o n ê r e s ituasies in die v e r k o n d i g i n g sprake ig. M i n s t e n s ses aspekte of d i m e n s i e s v a n v r e e m d h e i d ka n onde r s k e i word.

1. Daa r is eers t e n s die v r e e m d h e i d v a n die S w a r t m a n se tradis i o n e l e k u l t u u r en religie v i r die W e s t e r s e boodskapper. Di e Swar t m a n se tradi s i o n e l e religie is n a a m l i k ingebed in 41 lewe n s - en w ê r e l d b e s k o u i n g wat as on - v e r d e e l b a r e o r g a n i e s e geheel funksioneer: elke o n d e r d e e l is met die

s e n t r u m v e r b i n d en o n t v a n g sy k r a g vanu i t die sentrum.'^ Die tradis i o n e l e Af r i k a - r e l i g i e het eie d i e p t e s t r u k t u u r w a a r o p die Chris t e l i k e bood s k a p mo e t inspeel as dit w e r k l i k gehoor wil word. So 'n d i e p t e s t r u k t u u r v o r m

g e v o l g l i k die k l a n k b o r d vi r die v e r k o n d i g i n g . En wat is hier d i e pri m ê r e r e l i g i e u s e k l a n k b o r d in t r a d i s i o n e l e A f r i k a ? Dit is ond e r m e e r o n g e t w y f e l d die w ê r e l d v a n gemee n s k a p tus s e n lewendes en afgesto r w e n e s en die soeke

2

na b e s k e r m i n g te e n bose magte. Wat e e r s g e n o e m d e betref, is die indiv i d u

•n skakel in die k e t t i n g v a n geslagte v a n ontsla p e n e s en n og ongebo r e n e s , sodat J o h n V. T a y l o r vra: "Can one w h o knows that he and his g r andfather and his g randsons are on e person, on e blood, one spirit, come into Christ w i t h o u t them? .... C an su c h a scatt e r e d self b e m a d e ov e r to Christ in a single act of d e c ision?"^^

Die t r a d i s i o n e l e S w a r t m a n se lewens- en w e r e l d b e s k o u i n g is de u r en deur religieus, me t di e me n s so sekuur in die sentrum, dat J.S. M b i t i dit omskryf as Vi " a n t h r o p o c e n t r i c o n t o l o g y .... a c o m p l e t e uni t y or solid a r i t y w h i c h

4)

n o t h i n g can b r e a k up or destroy". Die t r a d i s i o n e l e m e n s b e s k o u i n g v a n die S w a r t m a n w o r d b e h e e r deu r drie k e r n g e d a g t e s ; lewe, k r a g en h a r m o n i e u s e

sk a k e l i n g of "vital partici p a t i o n " . In die v e r b a n d speel die stam, w a a r b i n n e die individu sy p l e k vind, so a l l e s o o r h e e r s e n d e rol dat 'n men s M b i t i se t i p e r i n g n o g n a d e r k a n k w a l i f i s e e r as 'n t r i b a l i s t i e s - a n t r o p o s e n t r i e s e kosmologie.

3

Hierdie dieptestrukcuur is aanvanklik veelal 6f misverscaan of mlsken.

Hierop is Mbiti se kommentaar: "This, among other things, has resulted in the tragedy of establishing since the missionary expansion of the nineteenth century only a ve r y superficial type of Christianity on African soil".^^

H.L. Pretorius spreek in die verband van h "kosmologiese onderskatting" by die Westerse verkondiger van die evangelie, selfs ook waa r daar soms wel begrip vir die tradisionele kosmologie was.^^ Dit het dan gelei tot gebrek aan kommunikasie wat veral op vyf terreine na vore gekom het: die van ver-

g ^ wantskap, v o o r o u e r k u l t u s , magie, siekte en moraliteit.

2. Daar is tweedens die vreemdheid van die Westerse boodskapper se kultuur vir die tradisionele Swartman.

E. Nida wys in sy w e r k Religion across Cultures 9) daarop dat in enige proses van oordrag, met name oor kultuurgrense heen, die ontvangs daarvan deur drie stadia gaan;

"selecting" - die ontvanger hoor en selekteer alleen wat vir hom begryplik is;

"skewing" - s e l f s wat geselekteer is, wor d met oorname gewysig;

"restructuring" - aspekte va n die nuwe wo r d met aspekte van die oue tot Vi sintese verwerk.

Hieruit volg die belangrikheid vir die Westerse verkondiger om so ve r moontlik die Christelike boodskap uit sy Westerse kleed te haal, ten einde die gevaar v a n sinkretisme by die ontvanger te verminder. (Met sinkretisme wor d bedoel:

die opneem van Christelike elemente in die tradisionele religie sonder dat die Christelike boodskap self die persoon aangespreek het).

Baie Westerse sendelinge was aanvanklik glad nie g enoegsaam van hierdie probleem bewus nie. Trouens, die Westerse kultuurmeerderwaardigheidsgevoel by sommige het meege b r i n g dat die verkondiging va n die evangelie met Vi soort kultuur- propaganda vermeng geraak het. Daar is byvoorbeeld va n bekeerlinge verwag o m hulle "heidense" klere met Westerse klere te vervang as teken va n hulle lewensvernuwing. Tydens sy bediening in Transkei moes skrywer hiervan raeer as eens die droewe en verwarde woor d e uit die mond van voornemende bekeerlinge

v e r n e e m : "Ek ka n m y ni e b e k e e r nie, w a n t ek het nie geno e g gel d o m v i r m y n u w e k l e r e te gaa n koo p n i e . " En dit s e n d e r dat d ie p r e d i k e r Vi «

00

So het W e s t e r s e v e r k o n d i g i n g soms 'n d i m e n s i e v a n v r e e m d h e i d (naamlik stuk W e s t e r s e kult u u r ) in di e b o o d s k a p i n g e d r a w at m et d ie w e s e n l i k e b o o d s k a p w e i n i g o f nik s te doe n het nie, m a a r in w e r k l i k h e i d "n s t r u i k e l b l o k geword het o p die w e g v a n sui w e r v e r s t a a n e n a a n v a a r d i n g daarvan. "All these years of work, all these e f forts...", he t v a d e r P l a c i d e Tem p e l s tydens Yi o n d e r h o u d gesug: "We had r e - c l o t h e d t h e m in o u r dress; th e y had a c c e p t e d it, but the y ha d no t be e n r eal l y tou c h e d n o r c h a n g e d " . D i t is son d e r twyfel te kras gestel, m a a r dit is o n g e t w y f e l d in sonmiige gevalle waar, en moe t in e lk geval te all e tye sover m o o n t l i k v e r h o e d word.

3. 'n Der d e soort v r e e m d h e i d h a n g s a a m me t di e inhoud v a n die C h r i s t e l i k e b o o d s k a p self. D ie b o o d s k a p is i n d e r d a a d 'n bly e tyding. Di s he i l s b o o d s k a p . M a a r die hell sent r e e r in Vi kruis. Die h e i l s b o o d s k a p is k r u i s b oods k a p , sodat die

" natuu r l i k e " men s dit ni e sonder m e e r k an v a t nie; o o k n i e di e "ou m e n s " .in die C h r i s t e n g e l o w i g e nie. In di e si n k a n daa r v a n ^ v r e e m d h e i d g e s p r e e k w o r d w a t saam h a n g me t die e v a n g e l i e - i n h o u d : dit is v i r di e men s , m a a r n i e volgens d ie men s nie. D a a r o m k a n in laaste insta n s i e God alle e n vi r di e m e n s hier d i e Blye Bood s k a p laat a a n v a a r met sy hele hart. "Wir miissen", sê H a n s Scharer,

" a u s g e h e n v o n d e m Herrn, der selbst a u s g e g a n g e n ist, das V e r l o r e n e zu suchen und zu rett e n ... Im d r e i e i n i g e n Gott liegt die M o g l i c h k e i t . Er a l l e i n ist die M o g l i c h k e i t " . ' ' ^

A. In die v i e r d e ple k is daar die v r e e m d h e i d w at v e r b a n d h o u m e t 'n v e r k e e r d e k l e m in die oord r a v a n die e v a n g e l i e aan Afrika.

Ora dit te verduidelik, moet eers gelet word op die feit dat die kruis- evangelie sy eie unieke dieptestruktuur het. Van die fundamentele aspekte van hierdie struktuur is onder meer: die mens is "n gevalle sondaar; sonde is wesenlik opstand teen God, nie raaar net 'n anti-sosiale daad nie; God is Vi Verbondsgod wat van sy kant af die inisiatief neem tot die mens se verlos- sing en bevryding: Hy verlos uit genade en nie op *11 kontrakbasis nie; in hierdie v e rlossing het die Seun van God oor alle bose magte getriomfeer en bring Hy nou sy verloste onder sy beskermende heerskappy in sy koninkryk; hier- uit volg weer die verloste volk se dankbare toewyding aan God deur liefdesdiens

1 2 ) aan ander mense.

■n Besondere deel van die dieptestruktuur va n die evangelie is ook die feit dat v erlossing 'n heilshistoriese proses inhou wat *n totaal ander siening van die tyd veronderstel as die van tradisionele Afrika. Vir laasgenoemde is tyd volgens Mbiti twee-dim e n s i o n e e l : daar is 'n lang verlede,'n hede en prakties geen toekoms n i e J ^ ^ Die kle m val op die verlede, maar dan so, dat die verlede

(ja, juis die mitiese oertyd) deur allerlei herhalingsrites in die hede geaktualiseer word. "Pre-done, re-done" (Jane Harrison). Die Blye Boodskap daarenteen, soos in O u en Nuwe Testament vervat, ontvou homself in *n heils- geskiedenis met 'n voorwaartse dieptegang, wat uitloop op die koms va n Christus, die Seun van God wat oo k mens geword het (Kersfees), sy lydensgang tot in die dood van die kruis (Goeie V r y d a g ) , sy opstanding (Paasfees), sy hemelvaart

(Hemelvaart), sy koms in die Gees (Pinkster), en sy wederkoms aan die einde.

So het God die sirkelgang va n die ewige herhaling in die hede deurbreek en aan die geskiedenis oorsprong en doel gegee, Daar is sin en vooruitgang in sy handelinge met d i e mens; 'n onwankelbare koninkryk is in sig.14)

Dit, saam met die ander elemente reeds hierbo genoem, v o r m “n essensiele deel van die dieptestruktuur wat oorgedra moet word. Maar, het Eugene Nida by geleentheid gese: "Unfortunately some of these unique elements are not the things we really talk about. We rather teach people that Christianity involves a who l e set of taboos: Y ou m u s n ’t drink; you musn't smoke; you musn't have more than one wife ... A nd so people often have a strange idea of what this thing Christianity really is all about. We too easily get stuck in the surface s t r u c t u r e s . En so gebeur dit dan, se hy, dat "the good news about salvation becomes the bad news about m o n o g a m y " ,^ " n Verkondiger moet dus w a a k teen die oordra van 'n blote oppervlakte-struktuur wat die hoorder die indruk gee dat die Christelike boodskap wesenlik bestaan uit die verbod op dinge wat vir die hoorder binne sy eie tradisionele wereld gebruiklik en sinvol is. Eers as hy die dieptestruktuur begin snap, kan dit verwag word dat hy sal verstaan waar o m dit werklik in die oppervlaktestruktuur gaan.

5. 'n Vyfde aspek van vreeradheid in die verko n d i g i n g v an die evangelie is die van Westerse denominasionalisme. Me e r as eens in die geskiedenis va n die e v a ngelieverkondiging aan Afrika het v e rskillende kerke binne dieselfde sen- dingveld gearbei in 'n gees va n w e d y w e r i n g met mekaar, selfs va n v e r d a g m a k i n g teenoor mekaar. Dat dit groot v e r w a r r i n g in die gemoed v a n baie nie-Christene gebring het, ka n n ie ontken w o r d nie, en strek die ke r k van Christus nie tot eer nie. Gedurende sy dienstyd in Transkei is skrywer hiervan m e e r as eenmaal tydens sendingwerk onder n i e -Christen-AmaXhosa gekonfronteer met die vraag: "Maar hoe moet ek weet watter kerk die waar h e i d praat?"

Hier is *n vreeradheid in die spel wat nie eie aan die evangelie va n Jesus Christus genoem m a g wo r d nie. "The result is", se J.S. Mbiti tereg, "that Africa does not have a single image of Christianity but several. D ifferent Chur c h structures and traditions have been imported from overseas, and Afri c a n Christians have inherited the m without even understanding their m e a n i n g or b a c k g r o u n d " . ^ N a t u u r l i k m a g dit nooit gaan o m eenheid ten koste v an die waarh e i d nie; wel om die eenheid in die waarheid.

6. 'n Sesde en laaste asp e k va n v reemdheid is die opvallende teenstrydigheid wat dikwels tussen die leer en die lewe va n diegene bestaan wat as Christene by nie-Christene bekend staan: Blanke setlaars en blanke personeel in verskillende h o e d a n i g h e d e , en (in 'n later stadium) Swart Christene wat weens v erkeerde optrede vir v o l k s - en stamgenote 'n struikelblok is, deurdat hulle lewe nie 'n w e e r s p i e ë l i n g is v a n die evangelie wat hulle volgens eie getuienis aanvaar het nie. So wo r d die duid e l i k e o o r d r a v a n d i e evangelie geblokkeer, die v r e e m d ­ hei d verdiep. Aa n die ander kant is dit juis die transparante lewens van Christenmense wat deur Gods genade as illustrasies va n die v erlossingsboodskap dien en hulle help o m die d i e p testruktuur va n die boodskap te begin "vat".

Met 'n groot mate va n reg skryf Nida hieroratrent: "The ultimate need is, therefore, not so m u c h for refined techniques, though these have their place, but for

transformed m e n and woman, wh o m ay be used as the catalysts of change in religion, as prophets in a day w h e n God seems to have ceased to speak, as servants in a time wh e n most people want to be lords, and as guides in a w o r l d whe r e m e n have bee n blin d e d by their own success. Only in this w a y ca n people ...

18)

develop an awarenesss of the deep structures of their faith". Dit geld

vir die aanvangsverkondiging van die evangelie op die sendingvelde van Afrika. Dit geld oo k deurentyd daarna.

Die verkondiging van die evangelie aan Afrika sit vol vreemde dimensies.

Dit stem tot droefheid. Daar is egter v r e u g d e k a n t : dat God in sy genade dwarsdeur die vreeindheid heen die wonders van waaragtige bekering oor Afrika uitgestrooi het. Prof E.B, Indowu vat die posisie goed saam as hy se:

"It has become increasingly clear ... that the Church has been speaking in Africa and to Africans in strange or partially understood tongues. We must be thankful to God that in spite of man's weaknesses and shortsightedness the miracles of grace has been taking place all over Africa .19)

NOTAS

1. Vgl. D.J. Bosch, "Die probleem va n die *aanknoping'". Op die Horison 22/2 (Junie 1960), 21; J.S. Mbiti, African religions and p h i l o s o p h y , London 1970, 15-16.

2. Vgl. D.J. Bosch, Hermeneuse in Vi sendingsituasie, in Hermeneutica (red. W.D. Jonker e.a.), Pretoria 1970, 230-232.

3. John V. Taylor, The primal v i s i o n , London 1963, 127.

4. ^ . , 16.

5. Vgl. H.L. Pretorius, Swartman, seksualiteit en s e n d i n g , Pretoria 1977, 8-14; A.M. Pienaar, "Die prediking onder die heidene in ons huidige sendingsituasie", ongepubliseerde referaat in Referate Trans- en C i s k e i , vol. 1, Umtata 1972, 103-107.

6. Mbiti, a . w . , 15; vgl. P. Tempels, Bantu p h i l o s o p h y , Paris 1959, 20-22.

7. ^ . , 20.

8. A . w ., 12 e.v.

9. Ne w Yor k 1968, 74-77.

10. R.T. Anstey, "Christianity and Bantu philosophy". International Review of Missions 52 (July 1963), 322.

11. Die Missionarische Verkundigung auf de m M i s s i o n s f e l d , Basel 1946.

12. Vgl. E. Nida, Ne w religions for old. A study of culture change in religion, in D.J. Bos c h (Ed): Church and culture change in Africa (Lux Mundi 3), Pretoria 1971, 31, 34-35, 97; H. du Plessis, Gaan dan heen ... Cn Keur uit die geskrifte va n wyle prof. H. du Plessis), Potchefstroom 1976, 262-264.

13. Mbiti, a . w . , 16-17.

14. Vgl. Bosch, Henneneuse 233; H. du Plessis, *n Banier va n die v o l k e , P o t chefstroom 1963, 194-197.

15. Nida, , 97.

16. Nida by D.J. Bosch: Q n afhanklike kerklike bewegings in Afrika (Sending- en Godsdienswetenskap, BD III Glds 2), Unisa, Pretoria 1973, 94.

17. Mbiti, a . w . , 232.

18. Nida, New religions . . .., 42; v g l . ook sy Message and m i s s i o n , 217-218.

19. In: K.A. Dick s o n & P. Ellingworth, Biblical revelation and African b e l i e f s , London 1969, 9.