ê¶åñÆ ÁÅðÇæÕåÅ çŠóåÅê í¯×ç¶ ÒçÅå¶Ó çÆ Ô¯äÆ çÆ ×ÅæÅ- Á³éçÅåÅ
(ìñç¶ò ÇÃ³Ø ðÇÚå éÅòñ Á³éçÅåÅ Óå¶ ÁÅèÅÇðå)
âÅ. ÇÂÕìÅñ ÇÃ³Ø Ã³è±,
ÁËïÃƶà ê̯øËÃð,
ê¯Ãà-×ÌËܰ¶à ê³ÜÅìÆ ÇòíÅ×,
âÆ. ¶. òÆ. ÕÅñÜ,
Áì¯Ôð- AEBAAF
ê³ÜÅì çÆ ñ×í× ÃÅðÆ ÁÅðÇæÕåÅ Ö¶åÆìÅóÆ ç¶ ÇÂðç-Ç×ðç ëËñÆ Ô¯ÂÆ ÔËÍ
Áé°îÅéå ê³ÜÅì ç¶ Ã¼åð êÌåÆôå ñ¯Õ Ö¶åÆìÅóÆ ç¶ è³ç¶ éÅñ Ü°ó¶ ԯ¶ ÔéÍ ê³ÜÅìÆÁ»
çÆ Ãõå ÇîÔéå å¶ ÷îÆé çÆ À°êÜÅÀ±-ôÕåÆ ÃçÕÅ ê³ÜÅì íÅðå ç¶ Ö°ôÔÅñ êÌç¶ô»
ÇòÚ Ç×ÇäÁÅ Ü»çÅ ÔË, êð ÇêÛñ¶ Õ°¼Þ Áðö 寺 ê³ÜÅìÆ ÇÕÃÅéÆ ÇéØÅð ò¼ñ ò¼è ðÔÆ ÔËÍ
ÇÜà çÆ êÇÔñÆ òÜ·Å îÅñÕÆ ç¶ ÁÅÕÅð çÅ Û¯àÅ Ô¯äÅ òÆ ÔËÍ æ¯ó·Æ ÷îÆé Ãî°¼Ú¶ êÇðòÅð
çÆÁ» ñ¯ó» ê±ðÆÁ» Õð鯺 ÁÃîðæ ÔËÍ ç±ÃðÅ À°êÜ çÅ ÃÔÆ íÅÁ éÅ-ÇîñäÅ å¶ Ã å¶
ÇÜéÃ ç¶ ÇòÕä çÆ Ãî¼ÇÃÁÅ î°¼Ö Ãî¼ÇÃÁÅ ìä Ü»çÆ ÔËÍ
ÒÁ³éçÅåÅÓ ÇòÚ ìñç¶ò ÇÃ³Ø é¶ ÇÕÃÅéÆ ÁÅðÇæÕåÅ ç¶ ÁÇÔî Ãð¯ÕÅð»
çÆÁ» ÇòÇí³é êðå» ù ÃîÞä å¶ ê¶ô Õðé çÅ Üåé ÕÆåÅ ÔËÍ
Á³éçÅåÅ ÇÕÃÅéÆ çÆ ÁÅðÇæÕ çôÅ ù ê¶ô ÕðÇçÁ», èéÆ ÇÕÃÅéÆ ç¶ ô¯ôä
Áå¶ Û¯àÆ/Çéîé ÇÕÃÅéÆ çÆ ÔÅð Õ¶ à°¼à Ú°¼ÕÆ îÅéÇÃÕåÅ ù ê¶ô ÕðçÅ ÔËÍ èéÆ ÇÕÃÅéÆ
çÆ ô¯ôäÆ ÇìðåÆ å¶ Çéîé ÇÕÃÅéÆ çÆ ê¶åñÆ ÁÅðÇæÕ-ÃîÅÇÜÕ çôÅ ù ÇÂÔ éÅòñ
ò¼Ö-ò¼Ö êÇÔñ±Á» 寺 ÇÚåðçÅ ÔËÍ Ãî°¼Ú¶ ð±ê ÇòÚ Çéîé ÇÕÃÅéÆ çÆ ÇÂà åÌÅÃçÆ ù ê¶ô
ÕðéÅ ÇÂà éÅòñ çÅ î°¼Ö ÇòôÅ ìä Ü»çÅ ÔËÍ Á³éçÅåÅ çÆÁ» êðå» øð¯ñÇçÁ» âÅ.
ê³ÜÅì çÆ ÇÕÃÅéÆ çÆ åÌÅÃçÆ ù ÇÂÔ éÅòñ óê±ðéåÅ éÅñ
ê¶ô ÕðçÅ ÔËÍ ÇÂÔ åÌÅÃçÆ ÁÅðÇæÕ, ÃîÅÜÕ, ÃÇíÁÅÚÅðÕ å¶
îÅéÇÃÕ ÔË, ÇÂÔé» Ãí çÆÁ» å³ç» ÁÅêà ÇòÚ Ü°óÆÁ»
Ô¯ÂÆÁ» ÔéÍ ÇÕÃÅé Á³éçÅåÅ ÔË, À°Ã çÆ åÌÅÃçÆ ìÅð¶ ×¼ñ»
Ãí Õðç¶ ÔéÍ Ã³Ã¶ Ãí ÜåÅÀ°ç¶ Ôé, êð åÌÅÃçÆ Ãí ç¶
ÃÅÔò¶ dzéÆ å¶ÜÆ éÅñ òÅêð ðÔÆ ÔË, ÇÕÃÅé Ö°çÕôÆ Õðé
å¼Õ êÔ³°Ú Ç×ÁÅ ÔËÍ i
âÅ. é±ð ç¶ é°ÕåÅ-¶-Çé×ÅÔ å¯º Á³éçÅåÅ Çéîé ê³ÜÅìÆ ÇÕÃÅéÆ çÆ
åÌÅÃçÆ ù ê¶ô Õðé òÅñÅ ÇÂÕ ÁÇÔî çÃåÅò¶÷ ÔËÍ
éÅòñ ÇòÚ ÇÜ¼æ¶ Çéîé ÇÕÃÅéÆ çÆ ÃîÅÇÜÕ-ÁÅðÇæÕ çôÅ ù î°¼Ö ð±ê ÇòÚ
ÇÚåÇðÁÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ À°¼æ¶ î¼è-ÇÕÃÅéÆ çÆ çôÅ ù òÆ ê¶ô Õðé çÅ Üåé ÕÆåÅ ÔËÍ Ãî°¼Ú¶
ð±ê ÇòÚ Á³éçÅåÅ Çéîé å¶ î¼è ÇÕÃÅéÆ çÆ ÁÅðÇæÕ, ÃîÅÇÜÕ å¶ ÃÇíÁÅÚÅðÕ çôÅ ù
éÆÞ éÅñ ê¶ô ÕðçÅ ÔËÍ ÇÂà 寺 Çìé» ÇÂÔ éÅòñ 궺Ⱡֶåð çÆÁ» ÁÅðÇæÕ, ÃîÅÇÜÕ å¶
ÃÇíÁÅÚÅðÕ Ãî¼ÇÃÁÅò» ù òÆ ê¶ô ÕðçÅ ÔËÍ éÅòñ ç¶ ÇÂà ê¼Ö ù âÅ. ððÜÆå ÇóØ
ìðÅó ÇÂà åð·» ò¶ÖçÅ ÔË:-
Á³éçÅåÅ éÅòñ ê³ÜÅì ç¶ Ö¶åÆ Áå¶ ê¶ºâ± ÜÆòé éÅñ óì³èå
Ô¯ä ÕðÕ¶ ÃÅÇÔåÕ ÔñÇÕÁ» ÇòÚ ÇÂÕ ×³íÆð ÚðÚÅ À°åê³é
Ô¯ Ú°¼ÕÆ ÔËÍ ÇÂÔ éÅòñ ÇÜ¼æ¶ ê³±ÜÆòÅç ÕÅðé À°×î¶ ê³ÜÅì ç¶
÷ð¼ÂÆ/ÇÕÃÅéÆ ç¶ ÁÅÇæÕ Ã³Õà çÅ ÇÂÕ ×½ñäï¯× ïæÅðæÕ
çÃåÅò¶÷ ÔË, À°¼æ¶ ÇÂÔ éÅòñ ÇÂà óÕà ç¶ À°êÜä éÅñ
óÕà ÓÚ ëà ðÔÆÁ» Áå¶ åÇÔà éÇÔà ԯ ðÔÆÁ» ê³ÜÅì çÆÁ»
ÃîÅÇÜÕ-ÃÇíÁÅÚÅðÕ Ã³ðÚéÅò»/îÇðïÅçÅò» çÆ
òÅÃåÇòÕåÅ çÆ òÆ ÁÇíÇòÁÕåÆ ÔËÍ ii
Á³éçÅåÅ éÅòñ ÇòÚ Ãî°¼Ú¶ ÇÕÃÅéÆ ÜÆòé çÆÁ» ÁÅðÇæÕåÅ, ÃîÅÇÜÕ,
ÇÕÃÅéÆ ç¶ ÁÅðÇæÕ Ã³Õà ç¶ éÅñ êËçÅ Ô¯ä òÅñ¶ ÃîÅÇÜÕ ÃÇíÁÅÚÅðÕ Ãð¯ÕÅð» ù ê¶ô
ÕðçÅ ÔËÍ éÅòñ ç¶ ÁÅð³í 寺 Á³å å¼Õ ê¶ô Ô°³çÆÁ» ÃÇæåÆÁ» ÇòÚ Çéîé ÇÕÃÅéÆ çÆ
Çé¼ØðçÆ çôÅ ÃêÅà ð±ê ÇòÚ ÃÅⶠð±-ì-ð± Ô³°çÆ ÔËÍ
éÅòñÕÅð ìñç¶ò ÇÃ³Ø é¶ Á³éçÅåÅ ÇòÚ ÇÂÕ ÇÕÃÅéÆ êÇðòÅð çÆÁ»
Ãî¼ÇÃÁÅò» ù ÃÅÔîä¶ ð¼Ö Õ¶ À°¼Üó ðÔÆ ê³ÜÅìÆ ÇÕÃÅéÆ çÆ ÁÅðÇæÕ çôÅ ù
ÕñÅåîÕåÅ éÅñ ê¶ô ÕÆåÅ ÔËÍ ÇÂ³Ü Á³éçÅåÅ çÅ î°¼Ö îÕÃç ÇÕÃÅéÆ ç¶ Ã³ÕàîÂÆ
ÔÅñÅå» ù ê¶ô ÕðéÅ ÔËÍ
éÅòñ ç¶ ÁÅð³í ÇòÚ Çéîé ÇÕÃÅéÆ çÆ Çé¼ØðçÆ çôÅ ç¶ À°çÅÔðä
ÃÅÔîä¶ ÁÅÀ°ä¶ ô°ð± Ô¯ Ü»ç¶ Ôé, Á³éçÅå¶ çÅ êËçÅ ÕÆåÅ Á³é (Þ¯éÅ) î³âÆÁ» ÇòÚ ð°ñ
ÇðÔÅ ÔËÍ ÇÕÃÅé» ù Þ¯éÅ ÇòÕòÅÀ°ä ñÂÆ ðÅÜ-ê¼èðÆ ð¯Ã î°÷ÅÔð¶ Õðé¶ êË ðÔ¶ Ôé, ÇÕÀ°º
ܯ À°Ôé» çÆ ÁÅðÇæÕåÅ çÅ Ãî°¼ÚÅ è°ðÅ ÇÂÔ¯ øÃñ ÔÆ Ô°³çÆ ÔËÍ
éÅòñÆ Çìðå»å ÇòÚ ì¯Ø¶ å¶ ò÷Æð ç¶ ÁÅêÃÆ òÅðåÅñÅê ðÅÔƺ ÃÅù êåÅ
ñ×çÅ ÔË ÇÕ øÃñ» ç¶ îÅó¶ ÞÅó À°Ôé» çÆ ñÅ×å ù òÆ ê±ðÅ éÔƺ Õð ðÔ¶Í ñ×í×
ÇêÛñ¶ ÇÂÕ îÔÆé¶ å¯º ò÷Æð î³âÆ ÇòÚ Þ¯é¶ Õ¯ñ ìËáÅ ÔËÍ êÇÔñÆ é÷ð¶ ò¶ÇÖÁ» å» ñ×çÅ
ÔË ÇÕ À°Ô ÁÅêäÆ Á¼Ö çÅ Áêð¶ôé ÕðòÅ Õ¶ ÁÅðÅî éÅñ ÇÂ¼æ¶ ìËáÅ ÔË, êð Çòô¶ çÆÁ»
Á×ñÆÁ» êðå» ÇòÚ À°Ã çÆ ò¼âÆ ÇÚ³åÅ ÃÅÔîä¶ ÁÅÀ°ºçÆ ÔË , ÇÜà çÅ î°¼Ö ÕÅðä À°Ã
çÆ Ø¯ð ê¶åñÆ ÁÅðÇæÕ çôÅ ÔËÍ ÃîÅÇÜÕ, ÁÅðÇæÕ Ãî¼ÇÃÁÅò» ò÷Æð ù îÅéÇÃÕ å½ð
Óå¶ Ç³éÅ å¯ó Çç³çÆÁ» Ôé ÇÕ À°Ã ù Ö°çÕôÆ Õðé ñÂÆ å¶ À°Ã çÆ êåéÆ Ç×ÁÅé Õ½ð
ù êÅ×ñ ìäÅÀ°ä ÇòÚ ÁÇÔî ð¯ñ ÁçÅ ÕðçÆÁ» ÔéÍ ÁÅðÇæÕ ÃîÅÇÜÕ Ãî¼ÇÃÁÅò»
éÅñ ܱÞç¶ ÕÂÆ ÃÅð¶ ò÷Æð ÇÃ³Ø Ö°çÕôÆ Õðé ù ÔÆ Ãî¼ÇÃÁÅ çÅ ÃîÅèÅé ÃîÞç¶ ÔéÍ
ÇÂ¼æ¶ âÅ. ððÜÆå ÇÃ³Ø ìðÅó çÅ ÇòÚÅð òÅÚäÅ êÌÅóÇ×Õ ðÔ¶×Å:-
Ö°çÕôÆ ÇÂÕ ÁÇÜÔÅ ç°ÖçÅÂÆ ÔÅçÃÅ ÔË, ܯ
ÃîÅÜÕ-ÃÇíÁÅÚÅðÕ ÕÆîå» ç¶ Ã³Õà ÕÅðé À°êÜçÅ/ÇòÁÅêçÅ ÔËÍ
ò÷Æð çÆ êåéÆ òÆ À°Õå óÕà/éî¯ôÆÁ»/Ãî¼ÇÃÁò» ÕÅðé
Ãî¼ÇÃÁÅò» Áå¶ éî¯ôÆÁ» ÕÅðé ÁÇÜÔÅ òÅêðéÅ Õ°çðåÆ
Áå¶ ÁÇéòÅðÆ ÔËÍ iii
ÁÅðÇæÕ Ã³Õà ÇÜ¼æ¶ îé°¼Ö ù îÅéÇÃÕ å½ð Óå¶ êÌíÅÇòå Õðç¶ Ôé, À°¼æ¶ À°Ã
çÆ êÇðòÅðÕ çôÅ ù òÆ êÌíÅÇòå Õðç¶ ÔéÍ ÁÇÜÔ¶ ç°ð-êÌíÅò ÕÅðä ÔÆ Ç×ÁÅé Õ½ð
òð×ÆÁ» çñ¶ð Á½ðå» òÆ ÇÕÃÅéÆ ù çðê¶ô Ãî¼ÇÃÁÅò» çÆ í¶ºà Úó· Ü»çÆÁ» ÔéÍ
ê¶åñÆ ÁÅðÇæÕ çôÅ êÇðòÅð çÆ Ç¼÷å-ÁÅìð± ñÂÆ òÆ Ã³Õà Öó·Å Õð
Çç³çÆ ÔËÍ éÅòñ ÇÂà çÆ À°çÅÔðä í±êÆ ç¶ À°¼èñ ÜÅä ç¶ ð±ê ÇòÚ ê¶ô ÕðçÅ ÔËÍ
Øð çÆ Çé¼ØðçÆ ÜÅ ðÔÆ ÁÅðÇæÕ çôÅ ù á°³îäÅ ç¶ä ñÂÆ ìÔ°å¶ êÇðòÅð»
ù êðòÅà çÅ îÅåð ÃÔÅðÅ ÔÆ é÷ð ÁÅÀ°ºçÅ ÔËÍ éÅòñÆ Çìðå»å ÇòÚ í×å± çÅ êÇÔñ»
Ö¶åÆ ÕðéÅ å¶ Ö¶åÆ ÇòÚ¯º î°éÅø¶ òð×Æ Õ¯ÂÆ ÚÆ÷ éÅ Çîñä ÕðÕ¶ Øð-ìÅð ÇåÁÅ× Õ¶
êÌç¶ô å°ð ÜÅäÅ å¶ òÅêà ÁÅ Õ¶ ÃÅè» éÅñ ðñ Õ¶ ÃÅè±-Ú¯ñÅ êÅ ñËäÅ ÇÕÃÅéÆ çÆ
Çé¼ØðçÆ ÁÅðÇæÕåÅ çÅ ÇÂÕ Ô¯ð êÌîÅä Çç³çÅ ÔËÍ í×å± ù ÇÂÔ Õ°¼Þ Õðé ñÂÆ À°ÔÆ Øð
çÆ îÅó·Æ ÁÅðÇæÕåÅ î÷ì±ð ÕðçÆ ÔËÍ í×å± àðËÕàð ñËäÅ ÚÅÔ°³çÅ ÔË Áå¶ ç¼ì Õ¶ òÅÔÆ
å¶ ÇÕðÅÇÂÁÅ ÕðÕ¶ ÁÅðÇæÕåÅ ù ðÅÔ¶ êÅÀ°äÅ ÚÅÔ³°çÅ ÔË êð ÷îÆé çÅ Û¯àÅ à°ÕóÅ
êÇðòÅð ù ÇÂÔ Õ°¼Þ Õðé çÆ ÔðÇ×÷ ÇÂÜÅ÷å éÔƺ Çç³çÅÍ
Çéîé ÇÕÃÅéÆ çÆ î³çÆ ÁÅðÇæÕåÅ çÅ Á×ñÅ ÇôÕÅð ðÅÜêÅñ òð׶
êó·¶-ÇñÖ¶ é½ÜòÅé Ô³°ç¶ ÔéÍ êó·ÅÂÆ ê±ðÆ Õðé 寺 ìÅç é½ÕðÆÁ» î×ð è¼Õ¶ ÖÅä 寺 Çê¼Û¯º À°Ô
Ö¶åÆ Õðé ñÂÆ î÷ì±±ð Ô¯ Ü»ç¶ ÔéÍ ðÅÜêÅñ ù é½ÕðÆ éÅ ÇîñäÅ å¶ î°ó· Ö¶åÆ ÕðéÅ
ÇÜ¼æ¶ êÇðòÅð ç¶ Ã°êÇéÁ» ù Ú±ð-Ú±ð Õð Çç³çÅ ÔË, À°¼æ¶ êÇðòÅð çÆ ÁÅðÇæÕ çôÅ çÅ
×ðÅø Õ¯ÂÆ Ç÷ÁÅçÅ ÇÔñÜ°¼ñ éÔƺ ÇòÖÅÀ°ºçÅÍ ÁÅðÇæÕ ÃÇæåÆÁ» å¶ î÷ì±ðÆÁ» ðÅÜêÅñ
ù dzéÅ í³é-å¯ó Çç³çÆÁ» Ôé ÇÕ ÇÂÕ Ççé À°Ô ÁÅêäÆ Ü¼çÆ ÷îÆé ×òÅ ìËáçÅ ÔË
Áå¶ Ãì÷Æ-î³âÆ ÇòÚ Ãì÷Æ ò¶Úä ñÂÆ î÷ì±ð Ô¯ Ü»çÅ ÔËÍ ÇÂÔ åÃòÆð ǼÕñ¶ ðÅÜêÅñ
çÆ éÔƺ, ê³ÜÅì ç¶ À°Ôé» ñ¼Ö» é½ÜòÅé» çÆ ×ÅæÅ òÆ ÔË, ÇÜÔé» ðÅÜêÅñ òð×Å çðç
ÁÇÜÔÅ éÔƺ ÔË ÇÕ é½ÜòÅé ÇÕÃÅé-ê°¼åð ñ×é éÅñ ÇîÔéå éÔƺ Õðç¶
Ü» ÁÅêäÆÁ» Ç÷³î¶òÅðÆÁ» ù ÇÂîÅéçÅðÆ éÅñ éÔƺ ÇéíÅÀ°ºç¶, Ãׯº Ô¼â-í³éòƺ
ÇîÔéå-î°ô¼Õå å¶ Ç÷î¶òÅðÆÁ» ÇéíÅÀ°ºÇçÁ», Ôð ÔÆñÅ, Ôð ÚÅðÅ Õðé ç¶ ìÅòܱç òÆ
À°Ô ÇÂà óÕà ÇòÚ¯º ìÅÔð éÔƺ ÁÅ ÃÕç¶Í éÅòñÆ êÅåð ðÅÜêÅñ Ü» ÔÕÆÕÆ Ç÷³ç×Æ ç¶
Õð¯ó» ðÅÜêÅñ ÁÅðÇæÕ ÃîÅÇÜÕ Ãî¼ÇÃÁÅò» éÅñ ç¯-ÚÅð Ô³°ç¶ ԯ¶ òÆ Õ³×ÅñÆ çÆ
ÃÇæåÆ Óå¶ êÔ³°Ú Ü»ç¶ ÔéÍ ÔÅð¶-Ô°¼à¶ å¶ ì¶÷îÆé¶ Ô¯Â¶ ÇÂÔé» ðÅÜêÅñ» çÆ Ô¯äÆ ù éÅòñ
ÇÂ³Ü ê¶ô ÕðçÅ ÔË:-
ðÅÜêÅñ Õ¯ñ ÚÅð Õ° ÕéÅñ» ÷îÆé ìÚçÆ ÔËÍ ÕÆ Õð±×Å
ÇÂÔçÅ? ¶Ôç¶ ÇòÚ ÕÆ Ö¶åÆ Õð±×Å? ¶ÔÆ À°Ã ù ÃîÞ éÔƺ
ÁÅ ðÔÆÍ À°ÜÇóÁÅ Ö±Ô å¶ ãÇÔ ðÔÆ î¯àð òÅñÆ Õ¯áóÆ Áܶ
À°Ã ç¶ Õì÷¶ ÇòÚ ÔËÍ Õ¯áóÆ ç¶ ìÔÅð Öó·Å À°Ô Ã¯Ú ÇðÔÅ ÔËÍ
êô±Á» ç¶ ê¼á¶ ìÆÜä ܯ×Æ æ» ÔËÍ Øð çÅ ×°÷ÅðÅ ÇÕò¶º
Ô¯ò¶×Å? ñ¶ÖÆ ðÅî å» òÔÆ ÇòÚ ÁáÅð» Ô÷Åð ìäÅÂÆ ìËáÅ
ÔËÍ ÇÂÔ ÇÕò¶º À°åð¶×ÅÍ iv
ÇÕÃÅéÆ çÆ ÁÇÜÔÆ çôÅ ÇÕÃÅé ù ÁÅêäÆÁ» ì°ÇéÁÅçÆ Ç÷³î¶òÅðÆÁ» ê±ðÅ
Õðé 寺 òÆ Áê³× ìäÅ ðÔÆ ÔË å¶ À°Ã ù ⱳض îÅÇéÇÃÕ Ã³Õà ò¼ñ è¼Õ ðÔÆ ÔËÍ î¼è
òð×Æ å¶ Çéîé òð×Æ Ôð ê³ÜÅìÆ ÇÕÃÅé çÆ ÇÂÔ¯ åÌÅÃçÆ ÔËÍ
ê¶åñÆÁ» ÁÅðÇæÕ êÌÃÇæåÆÁ» çÅ Á×ñÅ ÇôÕÅð ÇÂö ÔÆ êÇðòÅð çÅ ×°ðÅ
Ô°³çÅ ÔËÍ ×°ð¶ ç¶ êÅåð ðÅÔƺ éÅòñÕÅð ìñç¶ò ÇÃ³Ø é¶ ê³ÜÅì ç¶ À°Ôé» Ô÷Åð» ×°ÇðÁ»
ò¼ñ ÇÂôÅðÅ ÕÆåÅ ÔË, ÇÜÔó¶ îÅó·Æ ÁÅðÇæÕ çôÅ ÕðÕ¶ ÇÃ¼è¶ åðÆÕ¶ éÅñ ÁÅêä¶ Ã°êÇéÁÅ
ù ê±ðÅ éÔƺ Õð ÃÕç¶ Áå¶ Çëð ÁÇÜÔ¶ Õ³î» ÇòÚ¯º ÁÅêä¶ Ãê°é¶ ê±ð¶ Õðé¶ ñ¯óç¶ Ôé,
ÇÜé·» Õ³î» ù êÇðòÅð Õç¶ ìóÅ îÅó·Å ÃîÞçÅ Ô³°çÅ ÃÆÍ òÅÔÆ ÇòÚ¯º ×°ð¶ ù ðêé¶ êËçÅ
Ô³°ç¶ Áå¶ øñç¶-ø°¼ñç¶ é÷ð éÔƺ ÁÅÀ°ºç¶ å¶ À°Ô Ö¶åÆ å¯º êÅÃÅ ò¼à Õ¶ ×ÅÀ°ä òÅÇñÁ»
éÅñ ÜÅ ÇîñçÅ ÔËÍ À°Ô ×ÅÇÂÕ ìä Õ¶ ÁÅêä¶ Ã°êé¶ å¶ ñ¯ó» ù ê±ðÆÁ» ÕðéÅ ñ¯ÚçÅ ÔËÍ
Áܯն ê³ÜÅì çÆÁ» ÜÆòé ÔÕÆÕå» ù ×°ðÅ íñÆ í»å
ÃîÞçÅ ÔËÍ À°Ã ù êåÅ ÔË ÇÕ À°Ã ç¶ ÇԼö ÁÅÀ°ºçÆ ÷îÆé
éÅñ À°Ô ÁÅêäÆ Ç÷³ç×Æ ÇòÚ Ãëñ å» ÕÆ ÃæÅêå ÔÆ éÔƺ
Ô¯ ÃÕçÅÍ À°Ô ê³ÜÅì ÇòÚ ÕËÃà ÕñÚð çÆ î³âÆ å¯º êÌíÅÇòå
ÔÆ éÔƺ Ãׯº ê±ðÆ åð·» Áò×å ÔËÍ À°Ã ç¶ Øð ç¶ å» éÅÚ
×Åä¶ ù Õ³Üðê°äÅ ÔÆ ÃîÞç¶ Ôé êð ×°ð¶ ù êåÅ ÔË ÇÕ
ÁÅêäÅ ÇîÀ°Ç÷Õñ ×ð°¼ê ìäÅ Õ¶ îËÇðÜ êËñû ÇòÚ ÜÅä
éÅñ Ǽ÷å òÆ Ô³°çÆ ÔË å¶ êËÃÅ òÆ ÇîñçÅ ÔËÍ î³âÆ ÇòÚ ÕËÃà
ÁÅ ÜÅä éÅñ À°Ã çÆ î³× Ô¯ð Ô¯ ÃÕçÆ ÔË, ÇÜà ÕðÕ¶ À°Ô
÷îÆé ÇòÚ¯º ÇÜéà ñËä çÆ æ» õ°ç î³âÆ çÆ ÇÜéà ìä Õ¶
÷îÆé ÇòÚ¯º À°åêÅÇçÕ ÇÜéà éÅñ¯º ò¼è êËö Ö¼à ÃÕçÅ ÔËÍ v
×°ðÅ ÁÅêä¶ Ã°êÇéÁ» ù ê±ðÅ Õðé ñÂÆ î³âÆ çÆ ÇÂÕ ÇÜäà ìäÅ Ü»çÅ ÔËÍ
ǼÕñÅ ×°ðÅ ÔÆ ÇÕÀ°º Ôð ܼà ÇÕÃÅé ç¶ ×°ð¶ çÅ òÆ ÇÂÔ¯ ÔÅñ ÔËÍ ê¶åñÆÁ» ÁÅÇðæÕ
ÃÇæåÆÁ» Øð ç¶ ì÷°ð×» ù òÆ ÇôÕÅð ìäÅ ñ˺çÆÁ» ÔéÍ éÅòñ ÇòÚñÅ ÇòÃÅÖÅ ÇóØ
ÃÅðÆ À°îð Ô¼â-í³éòƺ î°ô¼Õå Õðé 寺 ìÅç ÇêÛñÆ À°îð¶ êô±Á» ç¶ òÅó¶ ÇòÚ ìËáÅ
íÅò¶º êô±Á» çÆ ðÅÖÆ ÕðçÅ ÔË êð ÇÂ¼æ¶ òÆ Øð çÆÁ» ÇÚ³åÅò», î°ôÇÕñ» Áå¶
Ãî¼ÇÃÁÅò» À°Ã çÅ Çê¼ÛÅ éÔƺ Û¼âçÆÁ»Í îÅóÆ ÁÅðÇæÕ çôÅ ÕðÕ¶ êÇðòÅð å¶ ÇÂÕ å¯º
ìÅç ÇÂÕ ê˺çÆÁ» éÅ-àñä òÅñÆÁ» î°ÃÆìå» ÇòÃÅÖÅ ÇÃ³Ø ù ÇÜÀ°äÅ òÆ ÁÜ»ÂÆ
êÌåÆå ÕðòÅ Çç³çÆÁ» ÔéÍ í±êÆ ç¶ ñÅêåÅ Ô¯ä 寺 ìÅç À°Ô ÁÅêä¶ îé çÅ ç°¼Ö Ç×ÁÅé
Õ½ð éÅñ ûÞÅ ÕðÇçÁ» Þ°ðçÅ ÔË:-
ìîÅð Ô¯ ܱ³ å» Ú³×Å ÂÆ ÁË íÅÂÆÍ ÕÆ ÕðéË Ô°ä ÇÜÀ°º Õ¶Í ÁËÔ¯
ÜÆÁ» ×¼ñ» Þ¼ñä çÆ Ã¼ÇåÁÅ ÔË éÆ Ô°ä å»Í Õ¯ÔóÆ ù ÕÆ
ê°¼áÆ î¼å ÁÅ×ÆÍ ÕÆ Ô¯ Ç×ÁÅ íÅÂÆ? òÃÅÖÅ ÇÃ³Ø é¶ Ççñ¯º
Ãêôà ÔË ÇÕ Çé¼ØðÆ ÁÅðÇæÕ çôÅ é¶ À°Ã ù دð îÅéÇÃÕ ð¯×Æ ìäÅ Çç¼åÅ
ÔËÍ éÅòñÕÅð ÇÂ¼æ¶ òÆ ÇòÃÅÖÅ ÇÃ³Ø ðÅÔƺ ê³ÜÅì ç¶ ÁäÇ×äå ì÷°ð× ÇÕÃÅé» çÆ ×ÅæÅ
ÇìÁÅéçÅ ÔËÍ
ÁÅðÇæÕ å³×ÆÁ» Þ¼ñçÅ éÅòñ çÅ ÇÂÕ Ô¯ð êÅåð Ü×å ÇÃ³Ø À°ðø Ü×å±
ÃÅÔîä¶ ÁÅÀ°ºçÅ ÔËÍ Ô¼â-í³éòƺ ÇîÔéå ç¶ ìÅòܱç òÆ Ü×å± êÇðòÅðÕ Ç÷³î¶òÅðÆÁ»
éÅñ ÇÂéÃÅø éÔƺ Õð ÃÇÕÁÅ å¶ î°ó Ô÷Åð» Ô¯ð ÇÕÃÅé êÇðòÅð» ò»× À°Ô ÇÂÔ
Ç÷³î¶òÅðÆÁ» Õð÷¶ Ú°¼Õ Õ¶ ÇéíÅÀ°ºçÅ ÔËÍ Õ½óÆ ò¶ñ ò»× ò¼èçÅ Õð÷¶ çÅ ÜÅñ Ü×å±,
À°Ã ç¶ êÇðòÅð, Øð-ìÅð å¶ ÷îÆé ù ÁÅêä¶ ÕñÅò¶ ÇòÚ ñË ñ˺çÅ ÔËÍ ÁÇÜÔÆÁ» î÷ì±ð
ÃÇæåÆÁ» ÇòÚ ñËä¶çÅð ÁÕÃð îé-ÁÅÂÆÁ» Õðç¶ ÔéÍ ô¶ð± Ü×å± çÆ ì¶ò¼ÃÆ çÅ íðò»
ñÅÔÅ Ö¼àçÅ Ô¯ÇÂÁÅ À°Ã çÆ ÷îÆé, Øð-ìÅð ù Ø°ä ò»× Ú¼à Õð Ü»çÅ ÔËÍ Ü×å± ù
ÁÅêäÆ ÇÂà ÃÇæåÆ çÅ êåÅ À°ç¯º ñ¼×çÅ ÔË , Ü篺 ô¶ðÅ À°Ã ù êðé¯à ÇòÖÅÀ°ºçÅ ÔËÍ
éÅòñÆ Çìðå»å ÇÂà ÃÇæåÆ ù ÇÂÀ°º ÇìÁÅé ÕðçÅ ÔË:-
ÕÅ×÷ éÆ, ÇÂÔ êðé¯à ÁËÍ êåË êðé¯à ÕÆ Ô°³çË? Á¼è¶ êËö
å¶ðÅ ÇêÀ°º ñ˺çÅ ÇðÔÅ, ױᶠñÅ Õ¶ å¶ Ô°ä å±³ ñË Ç×Á˺ Õ°óÆ ç¶
ÇòÁÅÔ ò¶ñ¶Í ÇÂÔ ÃÅð¶ ÇÜ³é¶ ìäç¶ ÁË, À°é·¶ î°¼ñ çÆ å» å¶ðÆ
÷îÆé å¶ Øð òÆ éƺ ÔË×ÅÍ Çռ毺 Çîñä׶ îËù? vii
ÇÂÔ ÁÇÜÔÅ Þ¼Öó ÃÆ, ÇÜÃ é¶ Ü×å± çÆ ìñÆ ñË ñÂÆÍ Ãí ðÅÔ ì³ç Ô¯ ÜÅä
å» ÁÅåî-Ô¼ÇåÁÅ çÅ îÅåð ðÅÔ ÔÆ Ö°¼ñ·Å é÷ð ÁÅÀ°ºçÅ ÔËÍ Ü×å± òÆ Â¶Ã¶ ðÅÔ¶ å°ð
Ç×ÁÅÍ ê¶åñÆ ÁÅðÇæÕ çôÅ ÇÂÕ¼ñ¶ Ü×å± éÅñ ÔÆ ÇÂ³Þ éÔƺ ÕðçÆ, Ã×·¯ Áܯն óçðí
ÇòÚ ÇÂà çÆ êÅÌóÇ×ÕåÅ òè¶ð¶ ìäÆ Ô¯ÂÆ ÔËÍ ÁÅðÇæÕ å³×ÆÁ»-å°ðôÆÁ» ÇÂéÃÅé ù
îÅéÇÃÕ, ÃðÆðÕ å¶ ÃîÅÜÕ å½ð Óå¶ í³é-å¯ó ð¼àçÆÁ» ÔéÍ ê³ÜÅìÆ ÇÕÃÅé éÅñ òÆ
Çéð³åð ÁÇÜÔÅ òÅêð ÇðÔÅ ÔËÍ Øà ðÔÆÁ» ÷îÆé» ÕÂÆ ÃÅðÆÁ» éòÆÁ» ÃÇæåÆÁ» å¶
ç°Ö»å» ù Üéî ç¶ ðÔÆÁ» ÔéÍ Çéîé-ÇÕÃÅéÆ çÆ ê¶åñÆ ÁÅðÇæÕ çôÅ çÆ ÚÆð-ëÅó
ÕðÇçÁ» âÅ. ððÜÆå ÇÃ³Ø ìðÅó ÇéðäÅ Õðç¶ Ôé:-
Çéîé Áå¶ ÃÆî»å ÇÕÃÅéÆ Çéð³åð ì¶÷îÆéÆ Ô¯ ðÔÆ ÔË Áå¶
ÕÅðÜ Õðé ù åðÜÆÔ éÔƺ Çç³çÆ Ãׯº Ô¶áÆ ÃîÞçÆ ðÔÆ ÔË
êð Ô°ä À°Ã ù (ÇÜò¶º éÅòñ ÓÚ êÅåð ç¶Ã±) ôÇÔð çÆ ñ¶ìð
Ú½ºÕ ÇòÚ Ô¯ðé» î÷ç±ð» ò»× ÁÅêäÆ ÇÕðå ò¶Úä ñÂÆ
ì¶òà ԯäÅ ÇêÁÅ ÔË íÅò À°Ã ù ÇçÔÅóÆçÅð î÷ç±ð ìéäÅ
ÇêÁÅ ÔËÍ viii
éÅòñÕÅð ìñç¶ò ÇÃ³Ø çÆ ÇÂÔ õÅÃÆÁå ÔË ÇÕ À°Ã é¶ ÒÁ³éçÅåÅÓ ÇòÚ
Õ¶òñ Á³é çÅå¶ çÆ îÅóÆ ÁÅðÇæÕ çôÅ çÅ òðäé ÔÆ éÔƺ ÕÆåÅ, Ã×·¯ ì¶÷îÆé¶ ñ¯Õ»
çÆÁ» îÅóÆÁ» ÁÅðÇæÕ ÃÇæåÆÁ» çÆÁ» êðå» òÆ øð¯ñÆÁ» ÔéÍ ñÅñÅ ð±ê Ú³ç òÆ Ú¼Õ
ì±ó ÇÃ³Ø çÅ òÃéÆÕ ÔË, Çê³â çÆ îÅóÆ ÁÅðÇæÕ çôÅ ÕðÕ¶ À°Ô Çê³â Û¼â ôÇÔð ÚñÅ
Ü»çË, êð Üç ôÇÔð òÆ À°Ôç¶ Ã°êÇéÁ» ù ëñ éÔƺ ñÅÀ°ºçÅ, å» î°ó Çê³â ÁÅ Ü»çÅ ÔËÍ
Çê³â êðå¶ ù òÃÅÖÅ ÇÃ³Ø Ü篺 Õ³îÕÅð ìÅð¶ ê°¼ÛçÅ ÔË å» À°Ô ÁÅêäÆ Çé¼ØðÆ ÁÅðÇæÕ
çôÅ çÅ õÅÕÅ ÇÂ³Þ òÅÔ³°çÅ ÔË:-
ÕÅÔçÅ Õ³îÕÅð ÁË ìÅìÅÍ Â¶æ¶ Çê³â ÇòÚ å» î˺ Ú³×Å ÃÆ, ôÇÔð
éÅñ¯ºÍ À°¼æ¶ ç°ÕÅé ÇòÚ îÅñ å» êÅ ÇñÁÅ ÇòÁÅܱ ð°ê¼Âƶ
ëó· Õ¶Í î¯óƶ Çռ毺? ×ÅÔÕ ÂÆ ÔË éÔÆºÍ ÃÅðÅ Ççé ìËá Õ¶
À°âÆÕç¶ ðÔÆçËÍ ÁÅæä ù ÁÅêäÆ ÇÕÃîå ù Õ¯ÃÇçÁ»
ç°ÕÅé çÅ ôàð ì³ç Õð Õ¶ Øð ÁÅ ÜÅÂÆçËÍ Ü¶ æ¯ó·Å ìÔ°å
ÇòÕçÅ òÆ ÔË, À°Ôç¶ éÅñ å» Øð çÅ õðÚÅ òÆ éÆ å°ðçÅÍ
ÇòÁÅÜ òÅñÆ ðÕî ÇÕò¶º î¯óƶ? ix
ìñç¶ò ÇÃ³Ø é¶ Á³éçÅåÅ ÇòÚ Çé¼Øð ðÔÆ ÇÕÃÅéÆ çÆ çôÅ ù ÇìÁÅé
ÕÆåÅÍ éÅòñÕÅð é¶ Çê³â ç¶ Ôð ìÅÇô³ç¶ ç¶ ÜÆòé-Çìðå»å ù øð¯ñä çÅ Ãøñ Üåé
ÕÆåÅ ÔËÍ À°êð¯Õå êÅåð» 寺 Çìé·», ÇÕôéÅ, À°Ã çÅ ê°¼åð Õ¶òñ, áÅÕð å¶ À°Ã çÅ ê°¼åð
îÅØÆ å¶ Ô¯ð ÕÂÆ êÅåð» ç¶ ÜÆòé-Çìðå»å çÆ ê¶ôÕÅðÆ ÕðÇçÁ» Çéîé-ÇÕÃÅéÆ ñÂÆ
ÔÅÁ çÅ éÅÁðÅ îÅÇðÁÅ ÔËÍ ÇÂà 寺 Çì·é» îÅóÆ ÁÅðÇæÕ çôÅ é¶ Á½ðå» ù òÆ ÁÅêä¶
ضð¶ ÇòÚ ÇñÁÅ ÔË, ÇÜ¼æ¶ îÅóÆ ÁÅðÇæÕåÅ í±êÆ ù Ø𯺠À°¼èñä ñÂÆ î÷ì±±ð ÕðçÆ ÔË,
ÕðçÆ ÔËÍ çÆêÅ òð×ÆÁ» Õ°óÆÁ» ù ç±ÜÆÁ» ÇÜäû ò»× ç¶Ô ù ÇÜäà ìäÅ Õ¶ ò¶ÚäÅ
ê˺çÅ ÔË íÅò¶º À°Ô Ççñ¯º ÇÂà ñÂÆ À°¼ÕÅ ðÅ÷Æ éÔÆºÍ éÅòñÆ Çìðå»å çÆêÅ çÆ Á³çðñÆ
êÆó ù ÇÂ³Ü ÇìÁÅé ÕðçÅ ÔË:-
çÆêÅ é¶ ñ³îÅ ÃÅÔ ÇñÁÅ, ÔÅÀ°Õ¶ òð×ÅÍ Çëð ì¯ñÆ- À°Ô å»
Á˺ ÃîÞçË? ÇÜò¶º î˺ ÃðÕÅðÆ é½ÕðÆ ÕðçÆ Ô¯ò»Í Â¶æ¶ ÃÅñÅ
Ôð ð¯÷ Ö±Ô ê°¼à Õ¶ êÅäÆ êÆäÅ ê˺ç¶Í ØðÇçÁ» é¶ å» ÇòÁÅÔ
Õðé ò¶ñ¶ ïÇÚÁÅ ÃÆ....Õ°óÆ ðÅÜ Õð±×ÆÍ èð èð í°¼ñ±×ÆÍ
À°Ôé» ù ÕÆ êåÅ Ô¯äÅ- Øð çÅ ð¯àÆ à°¼Õ ÚñçÅ ð¼Öä ñÂÆ
ÁÅêäÅ-ÁÅê ÇÕ¼æ¶-ÇÕ¼æ¶ èðéÅ ê˺çËÍ À°Ã é¶ ë¶ð ÔÅÀ°ÕÅ
ÇñÁÅÍ x
À°êð¯Õå ÇòÚÅð ÚðÚÅ ç¶ Ã³çðí ÇòÚ ÇÕÔÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔË ÇÕ ìñç¶ò ÇóØ
ðÇÚå éÅòñ ÒÁ³éçÅåÅÓ ê³ÜÅìÆ ÇÕÃÅéÆ çÆÁ» ÁÅðÇæÕ, ÃîÅÇÜÕ Áå¶ ÃÇíÁÅÚÅðÕ
Ãî¼ÇÃÁÅò» ù ÇÚåÇðå ÕðçÅ ÔËÍ éÅòñ çÅ Õ¶ºçðÆ é°ÕåÅ õ°ð ðÔÆ ê³ÜÅìÆ î¼è å¶
Çéîé-ÇÕÃÅéÆ çÆ ìóÆ îÅðÇîÕ åÃòÆð ê¶ô ÕðçÅ ÔËÍ éÅòñ ç¶ ÃÅð¶ êÅåð» ç¶ íÅ×ƺ
ÁÅÂÆÁ» åÌÅÃçÆÁ» çÅ î±ñ Çì³ç± ÁÅðÇæÕåÅ ÔÆ ÔËÍ éÅòñÕÅð é¶ Ôð êÇÔñ± 寺 ê³ÜÅìÆ
ÇÕÃÅéÆ çÆ Çé¼ØðÆ ÁÅðÇæÕ çôÅ Áå¶ ÇÂà 寺 êËçŠԯ¶ ÁÅðÇæÕ, ÃîÅÇÜÕ Ã³Õà ù
Çüè¶, ÃêÅà å¶ ÕñÅåîÕ Çìðå»å ðÅÔƺ ÃøñåÅ ÃÇÔå ê¶ô ÕÆåÅ ÔË, êð À°Ã é¶ ÇÂÃ
óÕà ç¶ Ô¼ñ çÆÁ» óíÅòéÅò» ù ÁäÛ¯ÇÔÁÅ Û¼â Çç¼åÅ ÔËÍ ÁÅêä¶ Õ¶ºçðÆ é°Õå¶ ù ê¶ô
Õðé ÇòÚ éÅòñÕÅð ìñç¶ò ÇÃ³Ø ê±ðé å½ð Óå¶ Ãøñ ÇðÔÅ ÔËÍ
ÔòÅñ¶ å¶ Çà¼êäÆÁ»
i
âÅ. ÃÇå³çð ÇÃ³Ø é±ð, ê³ÜÅìÆ ×ñê Ú¶åéÅ, ê³éÅ-HC
ii
âÅ. ððÜÆå ÇÃ³Ø ìðÅó, ê³ÜÅìÆ éÅòñ çÅ ÃîÅÜ ôÅÃåðÆ êÇðê¶Ö, ê³éÅ-D
iii
À°ÔÆ, ê³éÅ-E
iv
ìñç¶ò ÇóØ, Á³éçÅåÅ, ê³éÅ-CEG
v
âÅ. ñÅí ÇÃ³Ø ÖÆòÅ, õ¯Ü-ê¼åð ÒÁ³éçÅåÅÓ ÇòÚ Ú¼Õ ì±ó ÇÃ³Ø À°ðø ê³ÜÅì ç¶ ÇÕÃÅéÆ ÜÆòé çÆ
çôÅ Áå¶
ÇçôÅ ç¶ ÕæŠóçðí
vi
ìñç¶ò ÇóØ, Á³éçÅåÅ, ê³éÅ-ACA
vii
À°ÔÆ, ê³éÅ- ACA
viii
âÅ. ððÜÆå ÇÃ³Ø ìðÅó, ê³ÜÅìÆ éÅòñ çÅ ô¶ÌäÆ ôÅÃåðÆ êÇðê¶Ö, ê³éÅ-EE
ix
ìñç¶ò ÇóØ, Á³éçÅåÅ, ê³éÅ-BEE
x
