Bhugolatil Pratimane

BaUgaaolaatIla p

`

itmaanao

p

`

a.p

`

itBaa ramacaMd

`

iSaMdo.

11¹12 jaanaovaarI 2014

P`astavanaa

'Baartacao BaivaYya SaaLaMtIla vagaa-vagaa-tUna GaDt Aaho' ¹ kaozarI Aayaaoga.

'doSaacaa ]%tma naagairk tyaar krNao ho iSaxaNaacao Qyaoya nasaUna ek maaNaUsa GaDivaNao ho iSaxaNaacao Qyaoya Asalao paihjao '. ¹ svaamaI ivavaokanaMd

yaava$na iSaxaNa hI ek mah<vapUNa- p`ik`yaa Aaho ho spYT haoto.iSaxaNa kaoNa%yaahI p`karcao Asalao trI %yaat

AQyayana ¹AQyaapna GaDt Asato va to jaaNaIvapUva-kca Asato.Aaja AaOpcaairk iSaxaNaacaa p`caar¹p`saarÊ mah<va vaaZt

Asatanaa AQyayana ¹AQyaapna yaa ik`yaaMmaQyaohI badla haot Aaho.

'kuNaI kuNaalaa kahI iSakvat nasataoÊ jaao tao Aaplyaa kuvatIp`maaNao iSakt Asatao.'

yaatIla tqya ivacaarat Gaota AQyaapna ik`yaa AiQakca mah<vaacaI zrto.iSaxaNaatIla saMgaNakacaa vaaZta vaapr

ivacaarat Gaota Saalaoya AaOpcaairk iSaxaNa baMd haoNyaacaI BaItI kahI kaL inamaa-Na JaalyaasaarKI vaaTlaI trI iSaxakaMcaI jaagaa kaoNatohI yaM~ Gao} Sakola yaaba_la dujaaora doNao ASa@ya Aaho.

tqaaip AQyaapnaacaa djaa- ]caavaNyaacyaa dRYTInao AQyaapnaatIla taocataocapNaa TaLUna kahI navaIna p`yaaoga

krNyaacyaa hotUnao BaUgaaolaatIla p`itmaanaacaa ]pyaaoga hao[-la.

saMklpnaa

BaUgaaola hI ek svatM~ ivaVaSaaKa Aaho karNa itcao vyaavahairk xao~ KUp ivastRt Aaho.

saamaanyatÁ p`itmaanao tyaar krNao ho saubaaoQataÊ isaimattaÊ [Mid`yagaaocartaÊ kRitSaIlataÊ ivastarÊ vaOiSvakIkrNaÊ

saOwaMitk saU~IkrNaÊ saOwaMitk prIxaNaÊ spYTIkrNaÊ [.SaI saMbaMiQat Aaho.p`itmaanao hI saamaanyaIkrNao va isawaMt

yaatIla duvaa Asatat.

‘Model is a simplified version of reality, buildt in order to demonstrate certain of the properties of reality’-Peter Heggett,1960.

p`itmaanao hI vaastvaacaI ek saulaBa saMrcanaa AahoÊ jaI gaRhIt Qarlaolyaa mah<vaacyaa BaagaaMtIla prsprsaMbaMQa

saamaanya sva$pat maaMDtat.]pyaaojanaacyaa saMBaavyatocaI tIva`ta va to yaaogya vaaTavao yaasaazIcaI ivastRtta yaa gaaoYTI AMgaI

garja Asato.vaO&ainak p`itmaanaacaa vaapr vaastva GaTnaaMmaQaIla kahI GaTkaMtIla saMbaMQaaMcaI maaihtI imaLivaNyaasaazI

haotao.vaastvaacaa AMdaja Gao}na tyaar kolaolaI p`itmaanao vaastvaapasaUna vaogaLI Asalyaanao %yaaMnaa saamyata dSa-k

(Analogous) mhNatat.p`itmaanaaMsaazI'caUk'ikMvaa'baraobar'inakYa laagaU navho tr'yaaogya'p`ao%saahk'ikMvaa'mah<vaacao'ha

inakYa vaaprta yao} Sakola.

p

`

itmaanaaMcao vagaI-krNa

Generally Models divided into following 3 Types

1.Aprioi & Aposteriori Models

2.Discriptive & Normative Models 3.Hardware & Software Models

Acoff’s Classification

1.Iconic Models- represents property of abstraction than the last.

2.Analague Models- represents properties as a different scale.

3.Symbolic Models- represents properties wise symbol.

Another Types of Models

1.Static Models- e.g.Christaller(1933) &Losch(1954) - Pattern of Settlement,

Auerbach(1913)-Structure of cities by a rank- size rule, Von Thunen(1826)-Stucture of Land use as a rent- distance function, Weber(1909)-Location of industry by a weight – loss rule, Zipf 1949)-Movement between centres in terms of New-tonion physics,etc.

2.Dynamic Models- A serious shortcoming of economic geography. It may be argued

that dynamic models are harder to construct than static /that we cannot begin to fashion dynamic models until we have a static model of some believability. But for practical purposes…a crude dynamic model may be better than a highly tooled,

1967 maQyao caaolao-nao sauQaairt va ivastRt sva$pat saadr kolaolao vagaI-krNa

1.naOsaiga-k saamyata dSa-k p`NaalaI p`itmaanao¹ vaogavaogaLyaa vaoLIÊ vaogavaogaLyaa izkaNaI GaDlaolyaa GaTnaaMcaa SaaoQa Gao}na %yaatIla

saar#aopNaacyaa AaQaaro kahI inaYkYa- kaZNaoÊ saar#aopNaa AsaNaa−yaa naOsaiga-k pirisqatIt GaDNaa−yaa GaTnaaMcao ivaSlaoYaNa krNyaasaazI AaiNa %yaaMcaI Baaikto vat-vaNyaasaazI vaaprlaI jaatat.

A.eoithaisak p`itmaanao ¹vaogavaogaLyaa vaoLI GaDlaolyaa GaTnaaMtIla saar#aopNaacao p`itinaiQa%va krtat.

ba.AiBaxao~Iya p`itmaanao ¹vaogavaogaLyaa izkaNaI GaDlaolyaa GaTnaaMtIla saar#aopNaacao p`itinaiQa%va krtat.

2. svaaBaaivak p`NaalaI p`itmaanao ¹iva&anaatIla parMpairk ]_oSa AsaNaa−yaa p`itmaanaaMSaI imaLtIjauLtI p`itmaanao. vastuisqatISaI

inagaDIt gauNaQamaa-Mcao p`itinaiQa%va krNaaro gauNaQama-Ê vaastvaatIla dRSya p`saMgaaMcaa samaavaoSa haotao.

1´vastu$p p`itmaanao ¹ kahI p`%yaxa vastUMcaa vaapr kolaa jaatao.

A.p`maaNa p`itmaanao ¹ kahI p`%yaxa GaTkaMcaa p`maaNaat badla k$na saamaanya i~imatIya sva$pat vaapr.

ba.saamyata dSa-k p`itmaanao ¹ p`%yaxa gauNaQama- vaogavaogaLyaa gauNaQamaa-tUna dSa-ivatat.Pa`maaNabaraobarca vaapr krNyaat yaoNaa−yaa

GaTkaMthI badla haotao.

2´gaiNatIya p`itmaanao¹ vastuinaYztocao kahI icanhaMikt p`NaalaIt p`itinaiQa%va saMBaavyata p`maaNaaMSaI saMbaMiQat BaaiktaMva$na daona gaT pDtat.

A.ivaSvasanaIya p`itmaanao ¹inaiScat pirNaamaaMcaI Ka~I Ê]pyaaogaaMcaa pUva- GaaoiYat pirNaamaÊ qaaoDyaa far p`maaNaat sa%yatocaI Ka~I idlaolaI Asato.

ba.$ZIvaadI p`itmaanao ¹ A%yaMt kzaorpNao saMBaavyatocao palana krtat. karNamaImaaMsaocyaa pirNaaMmaabaabat saMidgQata jaaNavato.

3´p`ayaaoigak AiBaklp p`itmaanao ¹ p`yaaogaSaaLa À saMbaMiQat xao~at p`%yaxa p`a%yaixak sva$pat kolaolyaa p`ik`yaaMcaa samaavaoSa haotao.

3.saamaanya p`NaalaI p`itmaana o

_¹

01.naOsaiga-k saamyata dSa-k p`NaalaI p`itmaanao

A.eoithaisak p`itmaanao ba.AiBaxao~ p`itmaanao 02.svaaBaaivak p`NaalaI p`itmaanao

A.vastu$p p`itmaanao ba.gaiNatIya p`itmaanao k.p`ayaaoigak AiBaklp p`itmaanao 1´ p`maaNa p`itmaanao 1´ ivaSvasanaIya p`itmaanao

2´ saamyata dSa-k p`itmaanao 2´ $ZIvaadI p`itmaanao 03.saamaanya p`NaalaI p`itmaanao

vastuisqatI va p`itinaiQa%vaacyaa sva$pava$na 3 ]pp`kar pDtat.

A.saMSlaoYaNa p`NaalaI p`itmaanao ¹ vastuisqatI dSa-ivaNyaacaa p`ya%na krNaarI AaiNa AcaUk saMSlaoYaNaacao p`itinaiQa%va krNaarI Asatat. saMricat maagaa-nao vastuisqatIcaa AByaasa kolaa jaatao.

ba.KMDIya p`NaalaI p`itmaanao ¹ kaya-karIsaMbaMQaaMSaI saMbaMQa Asatao. p`NaalaI AMt-gat kayaa-caI saMpUNa- maaihtI nasatanaahI pirNaama saaQya krNyaacaa p`ya%na krtat.%yaamauLo vastuisqatI va itcao p`itinaiQa%va krNaa¹yaa inavaDk p`itmaanaaMmaQyao saamya AsaNyaacaI Sa@yata Asato.

k.baMidst p`NaalaI p`itmaanao ¹ AMt-gat p`NaalaIcaI maaihtI nasatanaa hI pirNaama saaQya krNyaacaa p`ya%na kolaa jaatao.yaa p`karcyaa p`itmaanaacaI saM#yaa KUp maaozI Aaho %yaacyaa ivaivaQa kayaaM-SaI saMbaMiQat vaogavaogaLyaa vyaa#yaa maaozyaa p`maaNaat tyaar krNyaat Aalyaa Aahot.p`%yaok ivaiSaYT p`itmaana vaogaLyaa taik-k xamatonao Apoixat kaya- krNyaasaazI tyaar kolao jaa} Sakto.p`itmaanao jyaa isawaMtanausaar kaya- krtat %yaavar %yaacaa p`kar¸sva$p¸vaapr¸djaa- AaiNa mah%%va AvalaMbaUna Asato.

BaUgaaolaatIla p`itmaanao va saMbaMiQat AQyayana ]pp%tI

BaUgaaolaatIla p`itmaanao AQyayana ]pp%tI

01.naOsaiga-k saamyata dSa-k p`NaalaI p`itmaanao

A.eoithaisak p`itmaanao qaa^na-Da[-kcaI saMyaaojanavaadI ]pp%tI ba.AiBaxao~ p`itmaanao Paavhlaa^vhcaI AiBajaat AiBasaMQaana ]pp%tI 02.svaaBaaivak p`NaalaI p`itmaanao

A.vastu$p p`itmaanao vaa^TsanacaI vat-navaadI ]pp%tI k´ p`maaNa p`itmaanao gauqrIcaI saainnaQya AiBasaMQaana ]pp%tI K´ saamyata dSa-k p`itmaanao hllacaI pwtSaIr vat-na ]pp%tI ba.gaiNatIya p`itmaanao Ta^lamanacaI saMkot AQyayana ]pp%tI k´ ivaSvasanaIya p`itmaanao samaiYTvaadI ]pp%tI

K´ $ZIvaadI p`itmaanao ba`UnarcaI baaoQaa%mak saMrcanaa ]pp%tI k.p`ayaaoigak AiBaklp p`itmaanao blaUmacaI p`Bau%va AQyayana ]pp%tI 03.saamaanya p`NaalaI p`itmaanao

p

`

itmaanaaMcaI kayao-

p`itmaanaaMcao ivaivaQa gauNaQama- va vaapravar AaQaairt 9 kayao- maanalaI jaatat.

1.saMGaTnaa%mak kaya- ¹ sauspYTÊ saMkilatÊ k`mabawÊ kuSalatonao hataLlaolaI maaihtI eka caaOkTIt purivatat.

2.maanaisak kaya- ¹ gauMtagauMtIcaoÊ i@laYT AaMtrsaMbaMQaÊ vaastivakta saaoPyaa pwtInao samajaNyaasa madt krtat.

3.taik-k kaya- ¹ e#aadyaa AaMtrsaMbaMQaatIla saMbaMiQat GaTkaMcyaa kayaa-Mcao tk-Sauw vaNa-na krtat.

4.namaunaa kaya- ¹ kahI inayamaÊ pirisqatIÊ gaRihtkaMcyaa AaQaaroÊ ivastRtpNao kmaI piricat va AiQak piricat BaagaaMt tulanaa krtat.

5.k`mabaw kaya- ¹ 'vaastvaacao jaaLo’yaa t<vaavar AaQaairt p`NaalaItIla AaMtirk duvao dSa-ivatat.

6.rcanaa%mak kaya- ¹ isawaMt AaiNa inayama inaima-tIsaazI AavaSyak GaTk purivatat.BaaOgaaoilak isawaMtacaa SaaoQa GaoNyaasaazI vaastvaatIla isawaMtaMcyaa ivastarIkrNaasaazI madt krtat.

7.inavaD kaya- ¹ p`%yaxa AaZLNaa−yaa kahI kayaa-%makÊ p`saMgaaoicatÊ manaaorMjanaa%mak baabaI saamaanya sva$pat maaMDtat.

8.Aqa-inava-cana kaya- ¹ isawaMtacao Aqa-inava-cana krtat.

9.saMvaodna kaya- ¹ vaO&ainak klpnaaMSaI saMpk- vaaZvatat.

p

`

itmaanaaMcao AQyayana ¹AQyaapna p

`

ik

`

yaotIla ]pyaaojana

p`itmaanao vaastvaatIla A%yaMt gauMtagauMtIcao saMbaMQa saaopI krtat.p`itmaanao saaoPyaa va k`mabaw sva$pat vaastvaacao

p`itinaiQa%va krtat.BaUgaaolaamaQyao p`itmaanao saamaanyaIkrNaacyaa sva$pat vaaprlaI jaatat.p`itmaanao inarIxaNaa%mak va

saOwaMitk patLyaaMmaQyao duvaa saaQatatÊ mhNaUnaca p`itmaanaaMcaa vaapr isawaMt va AnauBava ÊAnauBavaacao kalpinaktoSaIÊ

isawaMtacao [tr isawaMtaMSaI AaiNa $Z isawaMtacao kalpinak inaima-tISaI [.saMbaMQa p`sqaaipt krNyaasaazI kolaa jaatao.

iva&anaaiQaiYzt BaUgaaola ivaYayaacao AQyaapna krtanaa ivaVaqyaa-MmaQyao BaaOgaaoilak dRiYTkaonaacaahI ivakasa Jaalyaasa BaaOitk va saamaaijak Saas~aMtIla duvaa maanalaa jaaNaara ha ivaYaya ivaVaqyaa-Mnaa BaavaI jaIvanaat ]drinavaa-hacao saaQana imaLvaUna doNyaasa ]pyaaogaI pDto.saMgaNak xao~acaa ivacaar krta BaUgaaolaatIla GIS (Geographical Information

System) p`NaalaI kRYaI pya-Tna Ê ivaivaQa ]VaogaQaMdoÊ [.saazI mah<vaacaI zrto.BaUgaaola ivaYayaatUna kiryar krNyaasaazI

Saalaoya jaIvanaapasaUna BaUgaaola ivaYayaataIla AiBa$caI va AiBavaR<aIcaa ivakasa ivaVaqyaa-Mcyaa ]jjvala BaivaYyaasaazI maaga-dSa-k zrtao.

saMdBa- ga`Mqa saUcaI

01.garsaaoLo sauroSa³ 1986´Â saMpadk  BaaOgaaoilak laoK saMga`h  puNaoÂmaharaYT/ BaUgaaola AQyaapk mahamaMDL.

02.saarMga sauBaaYacaMd` ³1999´Â BaUgaaola Saas~atIla ivacaar va saMklpnaa naagapUr ivaVa p`kaSana.

03.ptko EaI.SaM.panasao paM.ba.³1970´Â SaOxaiNak saMdBa- kaoYa [ithasa naagairkSaas~ p`Saasana AaiNa BaUgaaola puNao icarMjaIva ga`Mqa p`kaSana.

04.iSaMdo esa.DI.. pvaarsaI.TI.Da^.ADsaUL.Aar.esa..paTIla TI.pI..fulao.ema.esa.³1998´Â BaUgaaola Saas~ ivacaar va saMklpnaa kaolhapUr sap`oma p`kaSana.

05.pMiDt bansaI ibaharI ³2005´Â iSaxaNaatIla saMSaaoQana ³saM#yaa%mak AaiNa gauNaa%mak´Â puNao 30Âp`kaSa imailaMd jaaogaLokr.

06.krMdIkr sauroSa SaOxaiNak maanasaSaas~ kaolhapUr fDko p`kaSana.

07.gaajaro ra.iva ,icaTNaIsa ASaumatI ³2007´Â AQyayana AQyaapnaacao maanasaSaas~ AaiNa maanasaSaas~Iya p`yaaoga puNao ina%yanaUtna p`kaSana.

08.jagatap.h.naa.³2009´Â SaOxaiNak maanasaSaas~ puNao naroMd` p`kaSana.

09.kayaMdo paTIla gaMgaaQar.vaI.³2007´Â SaOxaiNak maanasaSaas~ naaiSak caOtnya piblakoSansa.

10.naanakr p`.la ,iSaraoDo sa.na.³2005´Â saubaaoQa SaOxaiNak maanasaSaas~ puNao ina%yanaUtna p`kaSana.

11.T.N.RATHOD AND RAVI PRAKASH ÂEmerging trends in teaching of GEOGRAPHYÂ

DELHI−110031Â KANISHKA PUBLISHERS DISTRIBUTORS ÂISBN 81-7391-045-6.

12.www.google.co.in

13.www.en.wikipedia.org/wiki/Data-model_GIS

14.www.2geog.ucl.ac.uk/..11006-nd/.pdf

15.www.wikipedia.org/wiki/limited_geography