Inleiding
De g e s c h i e d e n i s van Indonesië - deze a f l e v e r i n g van L e i d s c h r l f t maakt dat nog eens d u i d e l i j k - s t a a t i n de b e l a n g s t e l l i n g . Daar i s ook reden v o o r ! Naar de omvang van z i j n b e v o l k i n g en van z i j n grondgebied gemeten, neemt Indonesië In de w e r e l d van vandaag een prominente p l a a t s i n . Het i s na China en I n d i a h e t g r o o t s t e land van A z i ë . Op de k a a r t van Europa gepro-j e c t e e r d , s t r e k t de Indonesische a r c h i p e l - met een l a n d o p p e r v l a k t e d i e z e s t i g k e e r zo g r o o t i s a l s d i e van Nederland - z i c h u i t van I e r l a n d t o t d i e p i n de Kaukasus. Op de w e r e l d r a n g l i j s t neemt het voor wat de omvang van z i j n b e v o l k i n g b e t r e f t - nu a l meer dan 150 m i l j o e n - de v i j f d e p l a a t s i n , ver voor landen a l s J a p a n , B r a z i l i ë , P a k i s t a n o f N i g e r i a . Indonesië i s v e r d e r r i j k aan g r o n d s t o f f e n , bovendien een b e l a n g r i j k o l i e - e x p o r t e r e n d l a n d a l i s h e t gewicht van deze f a c t o r i n een t i j d van dalende o l i e -p r i j z e n m i s s c h i e n wat gedevalueerd - en t e n s l o t t e h e t g r o o t s t e i s l a m i t i s c h e l a n d t e r w e r e l d (maar nochtans ook een van de meest gematigde) met een b e -v o l k i n g waar-van meer dan 90% de l e e r -van de P r o f e e t o m h e l s t . Z o ' n l a n d moet wel op a l l e m o g e l i j k e w e t e n s c h a p s t e r r e i n e n de b e l a n g s t e l l i n g s t i m u l e r e n . B i j de nauwe h i s t o r i s c h e b e t r e k k i n g e n d i e gedurende meer dan d r i e -h o n d e r d v i j f t i g j a a r tussen Nederland en de Indonesisc-he a r c -h i p e l -hebben b e s t a a n l i g t het voor de hand dat d i e b e l a n g s t e l l i n g , i n ons l a n d a l t h a n s , z i c h v o o r a l c o n c e n t r e e r t op de p e r i o d e van het Nederlandse k o l o n i a l e b e -w i n d , dat pas i n 1963 met de o v e r d r a c h t van W e s t e l i j k Nieu-w-Guinea aan de Republiek Indonesië d e f i n i t i e f werd a f g e s l o t e n .
Maar ook i n het h u i d i g e Indonesië i s e r nog v e e l dat aan de vroegere k o l o n i a l e p e r i o d e h e r i n n e r t . Dan denk i k n i e t z o z e e r aan de kennis van het Nederlands d i e thans s n e l w e g s t e r f t . Het z a l U moeite kosten i n het heden-daagse Indonesië b i j de g e n e r a t i e onder de v e e r t i g iemand te vinden d i e het Nederlands machtig i s . Het i s de economische I n f r a s t r u c t u u r van Indon e s i ë , z i j Indon wetgeviIndong eIndon r e c h t s t e l s e l , z i j Indon staatsopbouw eIndon a d m i Indon i s t r a t i e -ve o r d e n i n g , z i j n steden - J a k a r t a u i t g e z o n d e r d - w a a r i n de Nederlandse Invloeden nog d u i d e l i j k z i c h t b a a r z i j n .
Nederlandse h i s t o r i c i o v e r i g e n s n i e t a l l e e n . V o o r a l aan de A u s t r a l i s c h e u n i v e r s i t e i t e n z i j n u i t s t e k e n d g e k w a l i f i c e e r d e h i s t o r i c i werkzaam d i e z i c h i n -t e n s i e f me-t Indonesië* - de mees-t n a b i j e A z i a -t i s c h e buur - b e z i g houden; dat g e l d t ook voor sommige u n i v e r s i t a i r e c e n t r a i n de Verenigde S t a t e n van A m e r i k a , J a p a n , C h i n a , F r a n k r i j k en G r o o t B r i t t a n n i ë . A l d i e b u i t e n landse vakbroeders en z u s t e r s z i j n voor hun bronnenmateriaal 1n b e l a n g r i j k e zo n i e t overwegende mate aangewezen op het In Nederland a a n -wezige a r c h i e f m a t e r i a a l . Die k o l o n i a l e a r c h i e v e n hebben een enorme omvang - hetgeen b i j een volk van k o o p l i e d e n en ambtenaren dat a l t i j d met een zekere s c h r i j f m a n i e behept i s geweest m i s s c h i e n wel t e verwachten v i e l -en z i j z i j n voor e-en g r o o t deel nog n a u w e l i j k s s y s t e m a t i s c h o n d e r z o c h t .
Welke Nederlandse h i s t o r i c u s zou z i c h n i e t aangespoord voelen om d i e p a p i e r e n oceaan t e e x p l o r e r e n a l s h i j z i e t b i j v o o r b e e l d In de s t u d i e -z a a l van het Algemeen R i j k s a r c h i e f - hoeveel moeite b u i t e n l a n d s e h i s t o r i c i z i c h g e t r o o s t e n om d i e In z i j n moedertaal geschreven documenten t e door-gronden? H i e r l i g t een u i t n o d i g i n g t o t i n t e r n a t i o n a l e samenwerking w a a r b i j w i j - b e v o o r r e c h t ook door de g e m a k k e l i j k e b e r e i k b a a r h e i d van de k o l o n i a l e a r c h i e v e n en van u i t s t e k e n d e b i b l i o t h e k e n , z o a l s d i e van h e t K o n i n k l i j k I n s t i t u u t voor T a a l - Land- en Volkenkunde te L e i d e n - voorop behoren te gaan. Wij z u l l e n ons n a t u u r l i j k bewust moeten z i j n van de beperkingen d i e aan dat b r o n n e n m a t e r i a a l , ondanks z i j n enorme omvang, k l e v e n . De g e s c h i e -d e n i s van het Ne-derlan-dse k o l o n i a l e bewin-d mag n i e t met -de g e s c h i e -d e n i s van Indonesië worden v e r e e n z e l v i g d . A l d i e f a c t o r i j v e r s l a g e n en a m b t e l i j k e rapporten werden v a n u i t een b e p a a l d e , vaak b e p e r k t e , i n v a l s h o e k g e s c h r e v e n . De Indonesische b e v o l k i n g b l e e f maar a l te vaak een schim op de a c h t e r g r o n d ; de i n g e w i k k e l d e inheemse s a m e n l e v i n g , waarmee de Nederlandse k o o p l u i en b e -stuursambtenaren i n a a n r a k i n g kwamen, een onbekende o f s l e c h t gekende. Toch v a l t e r door de combinatie van a l l e r l e i v e r s p r e i d e gegevens en door t u s s e n de r e g e l s door te l e z e n v e e l over d i e inheemse samenleving te weten te komen. Wij moeten ook wel want n i e t - W e s t e r s e bronnen - b i j v o o r b e e l d hands c h r i f t e n i n de Indonehandsihandsche t a l e n l a t e n o n hands , hoewel hun belang n i e t o n -d e r s c h a t mag wor-den, maar a l t e vaak i n -de s t e e k .
leven door het afbreken van c a r r i è r e - p e r s p e c t i e v e n en d e r g e l i j k e vaak zo dramatisch had ingegrepen. Z i j bleven emotioneel verbonden met het oude N e d e r l a n d s - I n d i ë , "het land dat verdween". Een echo van d i e gevoelens deed z i c h horen b i j de v e r s c h i j n i n g i n 1984 van het e e r s t e Indische deel (deel 11-) van L. de J o n g ' s grote werk Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. Daarin werd op k r i t i s c h e , maar naar m i j n mening op w e t e n s c h a p p e l i j k v o l s t r e k t verantwoorde, w i j z e geschreven over het
Nederlandse b e s t u u r i n het vooroorlogse NederlandsIndië en de nogal k o r t -z i c h t i g e Nederlandse houding tegenover het Indonesische n a t i o n a l i s m e . Voor twee van de door De Jong aangetrokken externe a d v i s e u r s - d i e beiden op een e e r v o l l e Indische loopbaan konden t e r u g z i e n - was d i t a a n l e i d i n g z i c h o p e n l i j k van De J o n g ' s werk te d i s t a n c i ë r e n . Z i j meenden dat te z e e r "de negatieve kanten van de Nederlandse aanwezigheid i n de Indische a r c h i p e l " waren b e l i c h t , waardoor een o n v o l l e d i g en e e n z i j d i g b e e l d zou z i j n o n t -s t a a n ' . Een van hen h e e f t z i c h l a t e r n i e t o n t z i e n - men l e z e e r de l a a t s t e a f l e v e r i n g e n van het Tijdschrift voor Geschiedenis maar op na -om de Jong ervan te b e t i c h t e n dat h i j "nog gevangen z a t i n de o p v a t t i n g van de oude SDAP" en i n de p r i n c i p i ë l e verwerping van het k o l o n i a l i s m e door d i e p a r t i j een g e v a a r l i j k e u i t s p r a a k van een oudIndischgast. -deze b e s c h u l d i g i n g van vooringenomenheid. Dat -deze k r i t i e k m i s p l a a t s t was, b l i j k t ook u i t het v e r v o l g - deel 1 1 - - waarin De Jong z i j n engage-ment met het l o t van de Nederlandse m i l i t a i r e n en burgers i n de Japanse interneringskampen d u i d e l i j k t o o n t .
Het i s dan ook een v o o r t r e f f e l i j k i n i t i a t i e f van de » d a c t i e van
Leidschrift geweest om Dr. de Jong op 16 oktober 1986 v o j r een s p r e e k -b e u r t annex d i s c u s s i e over z i j n Indische werk naar Leiden u i t te n o d i g e n , d r i e dagen na de geplande v e r s c h i j n i n g s d a t u m van het derde en a f s l u i t e n d e deel over de g e s c h i e d e n i s van Indonesië t i j d e n s de b e z e t t i n g s j a r e n . Aan-g e z i e n De JonAan-g noAan-g maar z e l d e n de t i j d v i n d t aan d e r Aan-g e l i j k e openbare d i s c u s s i e - b i j e e n k o m s t e n mee te werken, l i j k t het goed d i e datum nu a l i n Uw agenda vast te l e g g e n .
l e e k . H i j wordt dus nu op z i j n wenken b e d i e n d ! Het zou w e n s e l i j k z i j n a l s deze b i j d r a g e nog eens t o t een g r o t e r geheel wordt uitgewerkt,want over Boven-Digoel i s het l a a t s t e woord nog n i e t gezegd.
De b i j d r a g e van Thomas L i n d b l a d c . s . over de b u i t e n l a n d s e handel en economische o n t w i k k e l i n g i n Nederlands-Indie* i s een passend v e r v o l g op een lange reeks s t u d i e s van hoog niveau over de economische g e s c h i e d e n i s van Indonesië d i e i n Nederland verschenen z i j n ; ik noem i n d i t verband de namen van Baudet, Boeke en G o n g g r i j p . Nadien i s d i t s p e c i a l i s m e - i n Leiden a l t h a n s •* wat verwaarloosd t o t d a t d a a r i n enkele j a r e n geleden door het werk van L i n d b l a d verandering kwam. Een ander bewijs van d i t l a a t s t e i s de b i j d r a g e van A . J . W . Biemans en R . C . M . K l e i n g e l d over de r u b b e r - en t a b a k s c u l t u u r op Sumatra na 1945.
Het p o l i t i e k - d i p l o m a t i e k e aspect komt u i t v o e r i g aan de orde i n de ge-degen s t u d i e van d r s . Gert Jan van Holk over de houding van de Verenigde S t a t e n i n de Indonesische kwestie i n de j a r e n 1945-1949, vergeleken met de Amerikaanse p o l i t i e k i n Vietnam. Z i j n onderzoek vormt een n u t t i g e a a n v u l l i n g op het recente boek van Robert J . Mc Mahon, ColoniaUsm and
aold war. The United States and the etruggle for Indoneeian independence (1981).
De Indonesische o n a f h a n k e l i j k h e i d s s t r i j d , d i e nog onlangs onderwerp was van een s p e c i a a l themanummer van spiegel Historiael (maart 1986), s t a a t eveneens c e n t r a a l i n de b i j d r a g e van Dr. H . A . J . K l o o s t e r over Indo-n e s i s c h e p u b l i k a t i e s over de r e v o l u t i e j a r e Indo-n 1945-1949. Zoals de t i t e l a l m e l d t , g e l d t het h i e r een e e r s t e v e r k e n n i n g . Het i s te hopen dat h i j z i c h spoedig z a l kunnen z e t t e n t o t het s c h r i j v e n van een bredere s t u d i e over d i t onderwerp. I n z i c h t i n de Indonesische p e r c e p t i e van de n a t i o n a l e r e v o l u t i e kan immers ons b e g r i p van de moderne Indonesische samenleving v e r -g r o t e n .
T e n s l o t t e w i j d t J . A . de Moor i n een b e s p r e k i n g van de h e r i n n e r i n g e n van de Indonesische generaal Simatupang aan d i e v r i j h e i d s s t r i j d enkele behartenswaardige opmerkingen aan de stand van het h i s t o r i s c h onderzoek i n Nederland met b e t r e k k i n g t o t d i e v i e r c r u c i a l e j a r e n . Ook a l h o e f t men het n i e t i n a l l e o p z i c h t e n met hem eens te z i j n , het i s d u i d e l i j k dat h i e r voor menig h i s t o r i c u s nog een mooi w e r k t e r r e i n braak l i g t . D i t l i j k t m i j een bemoedigende gedachte.
