25 ADÜ Ziraat Fakültesi Dergisi 2010; 7(2) : 25 - 32
FARKLI DAMLA SULAMA REJÝMLERÝNÝN MISIRDA VERÝM, VERÝM KOMPONENTLERÝ VE SU KULLANIM RANDIMANI VE ÜZERÝNE ETKÝLERÝ
1 1 1
Talih GÜRBÜZ, Necdet DAÐDELEN, Ersel Yýlmaz, Selin AKÇAY
ÖZET
Aydýn koþullarýnda 2009 yýlýnda yürütülen bu çalýþmada farklý sulama rejimlerinin mýsýr bitkisinde verim, su kullaným randýmaný ve bazý verim komponentleri üzerine olan etkileri incelenmiþtir. Sulama konularý topraktaki nem açýðý dikkate alýnarak oluþturulmuþtur. 90 cm'lik etkili kök bölgesinde T konusunda kullanýlabilir nemin % 100
50'si tüketildiðinde sulama suyu tüm konulara uygulanmýþtýr. Kontrol konusu olarak planlanan T konusu % 100 100
düzeyinde sulama suyu almýþtýr. Diðer konular ise kontrol konusuna uygulanan suyun % 80, % 60, % 40, % 20 ve % 0'ý düzeyinde sulama suyunu ayný günde almýþlardýr. Araþtýrma sonuçlarýna göre, mevsimlik bitki su tüketimi ve verim 134-737 mm ile 251.9-1365.9 kg/da arasýnda deðiþmiþtir. Su kýsýtý önemli düzeyde verimi etkilemiþtir. En yüksek mýsýr verimi T kontrol konusundan elde edilmiþtir. Su kullaným randýmaný (WUE) deðerleri 1.85-100
2.26 kg/da/mm arasýnda deðiþmiþtir. Verim azalma oraný ky = 0,92 olarak elde edilmiþtir. Damla sulama konularý bazý verim parametreleri üzerine etkili olmuþtur. Sonuçta, su kýsýtýnýn olmadýðý dönemlerde T konusunun 100
uygun olacaðý saptanmýþtýr. Diðer taraftan, sulama suyunun kýsýtlý olduðu koþullarda yüksek WUE ve sulama suyu tasarrufu nedeniyle T konusunun uygun olacaðý sonucuna varýlmýþtýr. 60
Anahtar kelimeler: Mýsýr, kýsýtlý sulama, verim azalma oraný
Impacts of Different Drip Irrigation Levels on Yield, Yield Components and Water Use Efficiency of Corn
ABSTRACT
A field study was conducted to determine effects of different deficit water level on yield, water use efficiencies and some yield properties of corn in Aydýn province during 2009. The irrigation treatments were based on soil water depletion replenishments. Irrigation was applied when ~50% of available soil moisture was consumed in the 0.90-m root zone at T treatment during the irrigation periods. Control treatment “T ” was designated to 100 100
receive 100 % soil water depletion. In treatments, T ; T ; T ; T and T irrigations were applied at the rates of 80, 80 60 40 20 0
60, 40, 20 and 0 % of control treatments, (T ) on the same day, respectively. According to results, the seasonal 100
water use and yield values ranged from 134 to 737 mm and 251.9 to 1365.9 kg/da, respectively. Water deficit significantly affected the crop yields. Highest corn yield was obtained from the full irrigation treatment (T ). The 100
water use efficieny (WUE) values varied from 1.85 to 2.26 kg/da/mm. Yield response factor (k ) value of 0.92 was y
determined. Some yield properties were influenced by drip irrigation levels in growing season. The results revealed that well irrigated treatments (T ) could be used for the semiarid climatic conditions under no water 100
shortage. On the other hand, the results also demonstrated that irrigation of corn with drip irrigation regime at 60 % level (T ) had significant benefits in terms of saved irrigation water and high WUE indicating a definitive 60
advantage of deficit irrigation under limited water supply conditions.
Key words: Corn, deficit irrigation, yield response factor 1
1
Adnan Menderes Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Tarýmsal Yapýlar ve Sulama Bölümü, AYDIN
GÝRÝÞ daha da arttýrmanýn yolu, bilinçli ve ekonomik sulama
uygulamalarýnýn hayata geçirilmesidir. Ancak bu Mevcut su kaynaklarý ile daha geniþ alanlarýn þekilde tarýmsal üretimin artan nüfusun beslenme sulanabilmesi için en önemli koþullardan ilki, mevcut ihtiyacýný karþýlamasý saðlanabilecektir.
sulama teknolojilerinin geliþtirilmesi, toprak, bitki, Mýsýr bitkisi insan, hayvan ve endüstrinin iklim, su kaynaðý, ekonomi gibi faktörler göz önüne ham maddesi olduðundan dolayý bölge ve Türkiye alýnarak en uygun sulama yönteminin seçilmesi, tarýmý için önemli bir yere sahiptir. Türkiye'de yöntemin gerektirdiði sulama sisteminin kurulmasý ve endüstriyel tarým ürünlerinin en önemlilerinden biri uygun sulama zamaný programlarýnýn geliþtirilmesidir olan mýsýrýn ekonomik önemi gün geçtikçe (Tekinel, 1973). Ülkemizin kurak ve yarý kurak iklim artmaktadýr. Dünyada mýsýr ekim alaný 139.0 milyon kuþaðý içerisinde yer almasý bakýmýndan, çoðu hektar, üretim 767.0 milyon ton'dur. Ülkemizde bölgesinde olduðu gibi, Ege Bölgesinde de, su 536.000 hektar ekim alanýnda mýsýr tarýmý yapýlmakta kaynaklarýnýn kýsýtlý olmasý, son yýllarda hýzlý ve ve 3.5 milyon ton ürün elde edilerek dekara ortalama plansýz geliþen ve tarýmsa alanlarýn giderek tehdit 660 kg dane verimi saðlanmaktadýr (Koca, 2009). edilmesi tarýmsal sulamada kullanýlacak su miktarýný Gerek ana ürün gerekse ikinci ürün mýsýr tarýmýnda kýsýtlamaktadýr. Bölgede tarýmsal üretim deðerlerini belirtilen bölgelerde önemli bir potansiyel söz konusu
CORE Metadata, citation and similar papers at core.ac.uk
olup özellikle Ege Bölgesi, genel ülke üretiminin koþullarýnda damla sulama yöntemi ile sulanan yaklaþýk % 26'sýný oluþturmaktadýr. mýsýrda en yüksek dane verimi 4 gün sulama Ege bölgesi gibi su kaynaklarýnýn kýsýtlý olduðu aralýðýnda sulanan konulardan elde edilmiþtir. Ayný yörelerde birim sudan en yüksek yararý saðlayacak çalýþmadan en yüksek su kullaným randýmaný
1.22--3
sulama yöntem ve programlarýnýn seçimi ve 1.43 kg m ; verim azalma oraný ise 0.70-0.97 olarak uygulanmasý zorunlu olmaktadýr. Aydýn ekolojik belirlenmiþtir.
bölgesinde de mýsýr yaygýn olarak yüzey sulama Bu çalýþmanýn amacý, Aydýn ili koþullarýnda yöntemleri ile sulanmaktadýr. Genel olarak da bu tür damla sulama yöntemi ile sulanan ana ürün mýsýr sulama yöntemlerinde gereðinden fazla suyun bitkisinde sulama rejimlerinin verim, verim unsurlarý kaynaktan saptýrýlmasý temel bir özelliktir. Bu ve su kullaným randýmaný üzerine etkilerini baðlamda damla sulama yöntemlerinin mýsýr araþtýrmaktýr.
tarýmýnda etkin olarak kullanýmýna yönelik araþtýrma
çalýþmalarý son yýllarda giderek artmýþ fakat henüz MATERYAL ve YÖNTEM
çiftçi düzeyinde yaygýn olarak kullanýma
g e ç e m e m i þ t i r. D o l a y ý s ý y l a f a r k l ý s u l a m a Çalýþma, Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat programlarýnýn irdelendiði ve damla sulama Fakültesi Araþtýrma ve Uygulama Çiftliði, Tarýmsal yönteminin uygulandýðý çalýþmalara devam edilmesi, Yapýlar ve Sulama Bölümü deneme alanýnda 2009 bölgede bu yöntemin çiftçi bazýnda kullaným yýlýnda yürütülmüþtür. Anýlan alanýn deniz
o
olanaklarýnýn artýrýlmasýna büyük ölçüde katkýda seviyesinden ortalama yüksekliði 56 m olup 37 51' N
o
bulunacaktýr. Bölgemiz koþullarýnda yetersiz olmakla enlem ve 27 51' E boylamlarýnda yer almaktadýr. birlikte gerek diðer ülkelerde gerekse de ülkemizin Araþtýrmada ovada yaygýn olarak tarýmý yapýlan diðer bölgelerinde damla sulama yönteminin Pioneer 31G98 mýsýr çeþidi kullanýlmýþtýr.
uygulandýðý çalýþmalara rastlanmýþtýr (Karam ve ark., Araþtýrma alanýnda yer alan topraklarýn tamamý 2003; Faberio ve ark., 2001; Huang ve ark., 2004; AC horizonlu genç topraklardýr. Koluviyal araziler % Kýrda ve ark., 2004; Vural ve Daðdelen 2008; 20 - % 30 oranýnda, Aluviyal araziler ise % 60-70 Daðdelen 2010). GAP koþullarýnda, Yazar ve ark. oranýnda yer almaktadýr. Araþtýrma alaný topraklarý, (2002) tarafýndan ikinci ürün mýsýr üretiminde 3 ve 6 bünye açýsýndan týnlý-kum ile kumlu killi týn arasýnda günde bir olmak üzere A Sýnýfý buharlaþma kabýndan deðiþmekle birlikte, çoðunluðu orta bünyeye sahiptir olan kümülatif buharlaþmanýn %100'ü, % 67'si ve % (Aksoy ve ark., 1998). Sulama açýsýndan bazý önemli 33'üne eþdeðer sulama suyunun damla sulama sistemi toprak özellikleri olarak tarla kapasitesinin % 18.4- % ile uygulanmasýnýn verim üzerine etkileri 23.1, solma noktasýnýn % 7.3- % 10.1 arasýnda araþtýrýlmýþtýr. Araþtýrmada en yüksek su tüketimi ve deðiþtiði tespit edilmiþtir. 0-90 cm'lik etkili kök en yüksek dane verimi A Sýnýfý Buharlaþma Kabýndan derinliðindeki kullanýlabilir su tutma kapasitesi 162.0 olan kümülatif buharlaþmanýn %100'ünün sulama mm'dir.
suyu olarak uygulandýðý þartlarda gerçekleþtiði Aþaðý Büyük Menderes Havzasýnda ýlýman belirlenmiþtir. Yine Urfa koþullarýnda Öktem ve ark. Akdeniz iklimi hüküm sürmektedir. Bu iklim tipine (2003) damla sulama yönteminin uygulandýðý farklý göre bölgede, yazlar sýcak ve kurak, kýþlar ise ýlýk ve sulama aralýklarýnda bir A sýnýfý buharlaþma kabýndan yaðýþlý geçmektedir. Araþtýrmanýn yürütüldüðü alana olan kümülatif buharlaþma miktarýnýn belirli oranlarý iliþkin uzun yýllara ait iklim kayýtlarýna göre sýcaklýk
o
þeklinde oluþturduklarý sulama konularýnýn su - verim ortalamasý 17.5 C'dir. Araþtýrmanýn yürütüldüðü iliþkileri üzerine etkilerini araþtýrdýklarý bir çalýþma yýllarda aylýk sýcaklýk ortalamalarý genel olarak çok yapmýþlardýr. Bu çalýþma; sulama suyundan % 10 yýllýk ortalamalarýn üzerinde seyretmiþtir. Uzun yýllar kýsýntý yapýldýðý zaman verimde yaklaþýk % 9 azalma, gözlem sonuçlarýna göre, yýllýk ortalama yaðýþ 657.7 sulama suyunda yaklaþýk % 20'lik bir kýsýntý yapýldýðý mm, yýllýk oransal nem ortalamasý ise % 63.0'dür. zaman ise verimde ortalama % 15 civarýnda bir azalma Ekim ile hasat tarihleri arasýnda deneme alanýnda olduðu sonucuna varmýþlardýr. Kaman (2007), ölçülen yaðýþ toplamý 27.1 mm'dir. (Anonim, 2009). tarafýndan Çukurova koþullarýnda yürütülen Tohumlar, tarlaya havalý mibzer ile 70 cm sýra araþtýrmada, geleneksel kýsýntýlý ve yarý ýslatmalý aralýðýnda olacak þekilde 13 Mayýs 2009 tarihlerinde sulama uygulamalarý altýnda buðday hasadýndan sonra ekilmiþtir. Parsellere ekimle beraber 50 kg/da NPK ikinci ürün olarak yetiþtirilen beþ mýsýr çeþidinin (15-15-15) gübresi uygulanmýþ, bitkiler 30-35 cm verim tepkileri incelenmiþ ve çalýþmada sulama yüksekliðe ulaþýnca da 35 kg/da % 33'lük Amonyum uygulamalarý kullanýlabilir su tutma kapasitesinin % Nitrat gübresi uygulanmýþtýr. Birinci çapa ile beraber 50'si tüketildiðinde damla sulama yöntemiyle 25 cm'de bir bitki olacak þekilde bitkiler gerçekleþtirilmiþtir. Araþtýrma sonuçlarýna göre mýsýr seyreltilmiþtir. Tesadüf bloklarý deneme desenine göre çeþitlerinin deðiþik sulama düzeylerine verdiði 3 tekerrürlü olarak kurulan denemede bir parselin tepkiler farklý olmuþtur. Howell ve ark. (1997) damla boyutu 6.0 x 4.2 m (6 sýra)'dýr.
yöntemiyle sulanan mýsýr için WUE degerlerinin1.08 A r a þ t ý r m a d a 6 f a r k l ý s u l a m a r e j i m i
-3
ile 1.54 kg m arasýnda deðiþtiðini belirtmiþlerdir. incelenmiþtir. Deneme parsellerinde 90 cm toprak Þimþek ve ark. (2003), tarafýndan Harran ovasý profilindeki elveriþli nem % 50 düzeyine düþtüðünde
27 sulamalar yapýlmýþ ve mevcut nemi tarla kapasitesine Eþitlikte; ET : Bitki su tüketimi (mm), I : Sulama getirecek kadar sulama suyu damla sulama suyu (mm), R : Etkili yaðýþ (mm), Cr : Kapilar yöntemiyle uygulanmýþtýr. Toprak profilinde eksik yükselme (mm), Dp : Derine sýzma (mm), Rf : suyun tamamýnýn uygulandýðý konu, “tanýk” konu Yüzeyakýþ kayýplarý (mm), S : Toprak profilindeki olarak belirlenmiþ ve T simgesi ile gösterilmiþtir. 100 nem deðiþimi (mm).
Sulama konularý arasýndaki farklarý belirlemek Diðer konulara ise tanýk konuya uygulanan suyun %
amacýyla, yukarýda belirtilen tüm parametrelere 80, % 60, % 40, % 20 ve % 0'ý oranlarýnda su
iliþkin veriler varyans analizine tabi tutulmuþlardýr. uygulanmýþ ve bu konularýn simgeleri ise T T80, 60, T40,
Farklý gruplarýn belirlenmesinde ise % 5 önemlilik T ve T olarak gösterilmiþtir.20 0
düzeyinde Duncan testi uygulanmýþtýr. Varyans analizi Araþtýrmada, deneme parsellerinin sulanmasý
ve Duncan testleri, bu amaç için geliþtirilmiþ TARÝST için gerekli olan sulama suyu, deneme alanýnda
b i l g i s a y a r p a k e t p r o g r a m ý k u l l a n ý l a r a k bulunan yer altý su kaynaðýndan (kuyudan)
gerçekleþtirilmiþtir (Açýkgöz ve ark., 1994). saðlanmýþtýr. Her parselde sýraya tek lateral gelecek
þekilde 16 mm dýþ çaplý polietilen (PE) lateraller
BULGULAR VE TARTIÞMA
deneme parsellerine serilmiþtir. Lateral damla sulama
-1
borularý 4 lh debili içten geçik damlatýcýlý olup
Geliþme dönemi boyunca konulara uygulanan damlatýcý aralýklarý 25 cm olarak seçilmiþtir. Her bir
toplam sulama suyu miktarlarý, mevsimlik bitki su lateral hat baþýna yine 16 mm çaplý vanalar takýlarak
tüketim deðerleri ile dane verimleri ve su kullaným sulamalarýn kontrollü yapýlmasý saðlanmýþtýr.
randýmaný deðerleri Çizelge 1'de verilmiþtir. Çizelge Denemede mýsýr koçanlarý, yanlardan ve
1'den de izleneceði gibi, bitki su ihtiyacýnýn tam baþlardan birer sýra kenar etkisi olarak býrakýldýktan
karþýlandýðý tanýk konuya (T ) 656 mm sulama suyu 100
sonra geriye kalan orta 4 sýradan 7 Eylül 2009
uygulanmýþtýr. Ayný konudan mevsimlik bitki su tarihlerinde elle hasat edilmiþtir. Elde edilen mýsýr
tüketimi 737 mm olarak elde edilmiþtir. Diðer kýsýt koçanlarý mýsýr daneleme makinasý ile danelenmiþ ve
uygulanan konulara 132-525 mm sulama suyu % 15.5 nem deðeri dikkate alýnarak parsel verimleri
uygulanýrken bu konulardan yine sýrasý ile 134-643 hesaplanmýþtýr. Hasatta, koçan boyu, koçan çapý,
mm su tüketimi deðerleri elde edilmiþtir. Sulama koçandaki dane sayýsý ve 1000 dane aðýrlýðýný
sezonu boyunca tüm konulara toplam 8 sulama belirlemek amacýyla her parseli temsil edecek þekilde
uygulanmýþtýr. Genel olarak farklý oranlarda su kýsýtý tesadüf olarak 10 adet koçan alýnmýþtýr. Ayrýca hasat
uygulanan konularda mevsimlik su tüketimi deðerleri zamaný tüm konulardan tesadüfen seçilmiþ 3 bitki
uygulanan sulama suyundaki farklýlýklara baðlý olarak üzerinden de boy ölçümü yapýlmýþtýr.
deðiþmiþtir. Deðiþik ekolojik koþullar ve uygulanan Toplam su kullaným randýmaný (WUE) deðerleri
sulama programlarýna baðlý olarak mýsýrda yapýlan için Howell ve ark., (1990) tarafýndan verilen eþitlik
çalýþmalarda, elde edilen mevsimlik bitki su kullanýlmýþtýr. WUE deðerleri her bir sulama
tüketimleri birbirinden farklý olmuþtur. Örneðin, konusuna ait elde edilen verimlerin, mevsimlik bitki
Kanber ve ark. (1990) Çukurova koþullarýnda 605-474 su tüketimine bölünmesi ile elde edilmiþtir.
mm; Ul (1990) Menemen ovasý koþullarýnda 563.3-Mýsýrýn su-verim iliþkilerinin saptanmasýnda
410.6 mm, Öðretir (1993) Eskiþehir koþullarýnda 659 oransal verim azalýþlarý ile oransal su tüketimi azalýþ
mm; Yýldýrým (1993) Ankara koþullarýnda 940-346 deðerleri Stewart modeli ile deðerlendirilmiþtir
mm; Tolk ve ark. (1998) yarý kurak Ýspanya (Doorenbos ve Kassam, 1979).
koþullarýnda 587-387 mm; Sezgin ve ark. (1998) Deneme konularý için bitki su tüketiminin
Aydýn koþullarýnda 931.4-556.2 mm; Cavero ve ark. belirlenmesinde su dengesi eþitliði kullanýlmýþtýr
(2000) 568-505 mm; Ýstanbulluoðlu ve ark. (2002) (James,1988).
Trakya koþullarýnda 586-353 mm; Daðdelen (2010) ET = I + R + Cr – Dp + Rf S
Aydýn koþullarýnda damla sulama yöntemi ile 509-612 Çizelge 1 . Araþtýrmada konularýna uygulanan toplam sulama suyu, mevsimlik bitki su tüketimi, dane verimi ve su
kullaným randýmaný deðerleri
Yýl Konular Toplam Sulama Suyu (mm) Mevsimlik Bitki Su Tüketimi (mm) Ortalama
Dane Verimi (kg/da)
Su kullaným randýmaný (kg/da/mm) 2009 T100 T80 T60 T40 T20 T0 656 525 394 263 132 -737 643 527 381 246 134 1365.9a** 1278.7b 1191.8c 815.3d 495.6e 251.9f 1.85 1.99 2.26 2.14 2.01 1.88 **: Önemli P< 0.01 düzeyinde .
28
mm; Kuþçu ve ark. (2010) Bursa koþullarýnda damla dönemlerinde su kýsýtý uygulanarak yürütülen sulama yöntemi ile 298-1078 mm; arasýnda çalýþmalardan elde edilen mýsýr dane verimleriyle bu deðiþtiðini saptamýþlardýr. Araþtýrmada, elde edilen çalýþmada belirlenen verim deðerleri arasýnda farklý su tüketim sonuçlarýnýn yukarýda deðinilen paralellik görülmektedir (Eck 1986; Anaç ve ark., araþtýrma bulgularýna benzer þekilde iklim, uygulanan 1992; Öðretir 1993; Çetin 1996; Yýldýrým ve ark., sulama programlarý ve bölge özelliklerinden 1996; Sezgin ve ark., 1998; Yazar ve ark., 2002; kaynaklandýðý söylenebilir. Daðdelen ve ark., 2006; Daðdelen ve ark., 2008;
Araþtýrma konularýndan elde edilen verim Daðdelen 2010; Kuþçu ve ark., 2010 ).
deðerleri arasýndaki farklarý belirlemek amacýyla Araþtýrmada gerek sulama suyu gerekse de su varyans analizi yapýlmýþtýr. Analiz sonuçlarýna göre tüketimi ile dane verimi arasýnda % 1 olasýlýk sulama konularý arasýndaki fark P< 0.01 düzeyinde düzeyinde önemli, ikinci dereceden polinomiyel önemli bulunmuþtur. Sulama konularýnýn dane verimi eþitlikler elde edilmiþtir (Þekil 1). Farklý ekolojilerde üzerine olan etkilerini belirlemek amacýyla Duncan ve programlarda mýsýr ile ilgili birçok çalýþmada testi yapýlmýþ ve elde edilen sonuçlar Çizelge 1'de benzer sonuçlar elde edilmiþtir (Þimþek ve Gerçek,
gösterilmiþtir. 2005, Payero ve ark., 2006; Daðdelen 2010). Diðer
Buna göre sulamalarýn tam olarak yapýldýðý T 100 taraftan sulama sezonu boyunca toprak profilinde oluþan nem deðiþimi grafiklenerek Þekil 2'de konusundan 1365.9 kg/da verim elde edilirken en
verilmiþtir. düþük dane verimi T susuz konusundan 251.9 kg/da 0
olarak elde edilmiþtir. Diðer su kýsýtý uygulanan
En yüksek su kullaným randýmaný deðeri tanýk konulara baðlý olarak verimler 495.6-1278.7 kg/da
konuya göre % 60 oranýnda sulama suyu alan T 60
arasýnda deðiþmiþtir. Mýsýr bitkisinin çeþitli geliþme
y = -0,0018x2 + 2,9656x + 204,99 R2 = 0,98** (Sulama suyu-verim) y = -0,0018x2 + 3,4548x - 209,55 R2 = 0,99** (Su tüketimi-verim) 0 200 400 600 800 1000 1200 1400 1600 0 100 200 300 400 500 600 700 800 Mevsimlik su tüketimi (mm) D an e v e ri m i (K g /d a )
Su tüketimi- verim iliþkisi Sulama suyu-verim iliþkisi
0 50 100 150 200 250 300 190 195 200 205 210 215 220 225 230 Yýlýn gün sayýsý T o p ra k n e m iç e ri ð i (m m /9 0 c m ) T-100 T-80 T-60 T-40 T-00 FC PWP
Þekil 2. Sulama sezonu boyunca toprak nem deðiþimi
konusundan 2.26 kg/da/mm elde edilmiþtir (Çizelge (ky) 0,92 olarak tespit edilmiþtir (Þekil 3). Bu amaçla 1). Genel olarak bakýldýðýnda su kullaným randýmaný oransal su tüketimi açýðý ile oransal verim azalmasý deðerlerinin 1.88-2.26 kg/da/mm arasýnda deðiþtiði arasýndaki iliþkiler Doorenbos ve Kassam (1979)'a tespit edilmiþtir. Mýsýr bitkisinin su kullaným etkinliði göre belirlenmiþtir. Buna göre bitki su tüketimindeki (WUE) deðerlerini Howell ve ark. (1995) 0,97-1,42 birim azalma oranýna karþýlýk verimdeki birim azalma kg/da/mm; Howell ve ark. (1997) 1,08-1,54 oraný için aþaðýdaki eþitlik elde edilmiþtir.
2
kg/da/mm; Steele ve ark. (1997) 2,45-2,72 kg/da/mm; 1-(Ya /Ym) = 0,92 (1-ETa / ETm); (R = 0,95**) Köksal (1995) 0,87-3,19 kg/da/mm; Tolk ve ark. Sulama planlamasý açýsýndan önemli bir (1998) 1,22-1,59 kg/da/mm; Sezgin ve ark. (1998) gösterge olan verim azalma oranýný Doorenbos ve 1,17-1,49 kg/da/mm; Gençoðlan ve Yazar (1999) Kassam (1979) 1.25; Kanber ve ark., (1990) 1,03-1,62 kg/da/mm; Daðdelen ve ark. (2006) 1,65- Çukurova'da 0.98; Ul (1990) Menemen'de 1.16; 2,15 kg/da/mm ve Daðdelen (2010) 2,12-2,28 Öðretir (1993) Eskiþehir'de 1.02; Yýldýrým (1993) kg/da/mm arasýnda deðiþtiðini saptamýþlardýr. Ankara'da 1.09; Yýldýrým ve ark., (1996) Ankara'da Konulara göre sonuçlar incelendiðinde, birinci 0.97; Gençoðlan ve Yazar (1999) Çukurova'da 1.23 ve verim grubunu tanýk konu oluþtururken bunlarý T ve 80 Yazar ve ark., (2002) Urfa'da 0.81; Daðdelen ve ark., (2008) Aydýn'da 1.02; Daðdelen (2010) Aydýn'da 1.08 T konularý izlemiþtir. En alt grubu ise susuz T konusu 60 0
olarak saptamýþlardýr. oluþturmuþtur. Mýsýr bitkisinin çeþitli sulama
Araþtýrmadan elde edilen verim ve bazý programý ve yöntemleri ile yürütülen çalýþmalardan
agronomik özelliklere iliþkin deðerlerin varyans elde edilen mýsýr dane verimleriyle bu çalýþmada
analizi ve bunlarýn Duncan testi sonuçlarý Çizelge 2'de belirlenen verim deðerleri arasýnda benzerlik
verilmiþtir. Varyans analizi sonuçlarýna göre tüm görülmektedir (Eck 1986; Anaç ve ark., 1992; Öðretir
parametrelerde % 1 anlamlýlýk düzeyinde bir fark 1993; Çetin 1996; Yýldýrým ve ark., 1996; Sezgin ve
gözlenmiþtir. ark., 1998; Yazar ve ark., 2002; Daðdelen ve ark.,
2006; Daðdelen ve ark., 2008; Daðdelen 2010).
Araþtýrma konularýnýn bitki boy geliþimine Araþtýrmada, mevsimlik verim azalma oraný
etkileri farklý olmuþtur. Araþtýrmanýn birinci ve ikinci
29 ky = 0,92 R2 = 0,95** 0 0,1 0,2 0,3 0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 0,9 0 0,1 0,2 0,3 0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 0,9 1-(ETa/ETm) 1 -( Y a /Y m )
Þekil 3. Toplam büyüme mevsimi için oransal su tüketimi açýðý ile oransal verim azalýþý iliþkisi Çizelge 2. Verim komponetlerinin varyans analizi ve Duncan testi sonuçlarý
Yýl Konular Bitki boyu
(cm) 1000 dane aðýrlýðý (g) Koçanda dane sayýsý (adet) Koçan boyu (cm) Koçan çapý (cm) 2009 T100 T80 T60 T40 T20 T0 221.2a** 216.4ab 208.3b 200.1c 191.5d 164.4e 345.1a** 321.3b 305.6c 282.9d 262.5e 249.4f 585.0a** 580.3a 535.6b 525.6c 476.6d 212.6e 21.1a** 19.3ab 18.0bc 17.2cd 16.6d 14.4e 4.40a** 4.29a 4.26a 4.10b 3.92c 3.07d **: Önemli P< 0.01 düzeyinde.
yýlýnda ortalama en yüksek bitki boyu 221.2 cm ie SONUÇ VE ÖNERÝLER
tanýk konu olan T konusundan elde edilmiþtir. En 100
Aydýn ovasý koþullarýnda ana ürün mýsýrda düþük bitki boyu ise susuz konudan 164,4 cm olarak
farklý damla sulama rejimlerinin verim ve bazý verim saptanmýþtýr. Genel olarak bitkilerde boy artýþý, çýkýþý
komponentleri üzerine olan etkilerinin belirlenmesi takiben 3-4 yapraklý oluncaya kadar yavaþ bu
amacýyla 2009 yýlýnda yapýlan araþtýrmadan elde dönemden tepe püskülü çýkarmaya kadar olan
edilen sonuç ve öneriler aþaðýda özetlenmiþtir. dönemde ise oldukça hýzlý olmuþtur. Ayný konuda Ul
Uygulanan farklý sulama rejimleri dane verimini (1990); Çetin (1996); Daðdelen ve ark., (2008) ve
etkilemiþtir. Dane verimi 251.9 kg/da – 1365.9 kg/da Daðdelen (2010) benzer sonuçlar elde etmiþtir.
arsýnda deðiþmiþtir. En yüksek ortalama dane verimi Uygulanan sulama rejimlerine baðlý olarak elde edilen
su kýsýtý uygulanmayan tanýk konudan (T ) 1365.9
1000 dane aðýrlýðý deðerleri 249,4-345,1 gram 100
arasýnda deðiþmiþtir. Araþtýrma yýllarý süresince en kg/da olarak elde edilmiþtir.
yüksek 1000 dane aðýrlýðý deðerleri tanýk konu olan Araþtýrma konularýna, deneme yýllarýnda farklý T konusundan elde edilmiþtir. Öðretir (1993), tepe 100 miktarlarda sulama suyu uygulanmýþtýr. Konulara uyg
ulanan sulama suyu miktarý 132.0 mm – 656.0 mm püskülü ve koçan oluþumu devrelerinde sulanan
arasýnda deðiþmiþtir. Mevsimlik bitki su tüketimi konularýn 1000 dane aðýrlýklarýnýn daha fazla
deðerleri 132.0 mm – 737.0 mm arasýnda deðiþmiþtir. olduðunu ve belirtilen devrelerde uygulanan
Uygulanan sulama konularýndan elde edilen sulamalarýn verime etkili olduðu kadar, dane
sonuçlarýn su-verim iliþkisi açýsýndan irdelenmesi aðýrlýðýna da etkili olduðunu bildirmektedir. Benzer
amacýyla dane verimi ile mevsimlik bitki su tüketimi sonuçlar Kanber ve ark., (1990); Ul (1990); Çakýr
arasýnda % 1 olasýlýk düzeyinde önemli, ikinci (2003); Pamuk (2003); Daðdelen ve ark., (2008) ve
dereceden polinomiyel eþitlikler bulunmuþtur. Daðdelen (2010) tarafýndan da saptanmýþtýr.
Sulama planlamasý açýsýndan çok önemli ve Uygulanan sulama suyu miktarý arttýkça
yetiþme mevsimindeki su eksikliðinin bitki verimine koçanda dane sayýsý deðerlerinde artýþlar görülmüþtür.
etki derecesinin bir ölçüsü olan verim azalma oraný ky Sulama sezonu boyunca su kýsýtý yapýlmayan tanýk
= 0,92 olarak bulunmuþtur. konularýnda en yüksek dane sayýsý elde edilmiþtir.
Uygulama sulama rejimlerinin bazý verim Yýldýz ve Genç (1990), koçan baþýna dane sayýsýnýn
komponentleri üzerine etkilerini belirlemek amacýyla çeþide ve bölgeye baðlý olmakla beraber 344.4-485.3
yapýlan varyans analizi sonuçlarýna göre tüm adet, Ülger ve ark., (1992) 386.7-422.3 adet, Boz ve
parametrelerde (bitki boyu, 1000 dane aðýrlýðý, Saðlamtimur (1999) 475.2-527.3 adet, Pamuk (2003)
koçanda dane sayýsý, koçan boyu ve koçan çapý) % 1 343.02-619.93 adet; Daðdelen (2010) 522.7-573.0
anlamlýlýk düzeyinde bir fark gözlenmiþtir. adet olduðunu saptamýþlardýr. Koçan boyu deðerleri
Sonuç olarak topraktaki nem eksikliðine duyarlý ise uygulanan su kýsýtlarýna baðlý olarak 14.4-21.1 cm
bir bitki olan mýsýr bitkisi, topraktaki kullanýlabilir su arasýnda deðiþmiþtir. Orta Anadolu koþullarýnda
tutma kapasitesi % 50 düzeyinde tüketildiðinde yapýlan çalýþmada, mýsýr bitkisinin tepe ve koçan
sulanmalý ve bu koþulda sulama sezonu boyunca püskülü dönemlerinde su eksikliðine karþý çok duyarlý
damla sulama ile toplam 8 sulama yapýlmalýdýr. Bu olduðu belirlenmiþ ve kýsýtlý sulama programlarýnýn
baðlamda yüksek verim elde etmek için yetiþme uygulanmasý gerektiðinde, kýsýtýn bu dönemlerde
mevsimi boyunca bitki sulama suyu ihtiyacýnýn tam yapýlmamasý ve vejetatif geliþme ile süt olumu
olarak karþýlanmasý gerektiði, bölgede su kaynaðýnýn devrelerinde uygulanmasý önerilmiþtir (Öðretir,
kýsýtlý olmasý koþulunda ise sulama suyundan % 40 1993). Ul (1990) tarafýndan Menemen koþullarýnda
oranýnda su tasarrufunun saðlanacaðý T konusunun
yürütülen bir baþka çalýþmada ise koçan geliþimi 60
üzerine özellikle çiçeklenme aþamasýndaki su açýðýnýn uygun olacaðý sonucuna ulaþýlabilir. oldukça etkili olduðu vurgulanmaktadýr. Diðer
KAYNAKLAR taraftan, Sezgin (1991) ortalama koçan boyunu
14.7-18.3 cm; Gençoðlan (1996), 12.1-19.5 cm;
Açýkgöz, N., M.E. Aktaþ, A.F. Mokhaddam and K. Özcan,
Ýstanbulluoðlu ve Kocaman (1996), 16.7-20.4 cm ve
1994. Tarist an Agrostatistical Packageprogramme for
Pamuk (2003) ise 13.7-20.0 cm arasýnda deðiþtiðini
Personel computer. E.Ü.Z.F. Tarla Bitkileri Kongresi,
belirlemiþlerdir. Ayný çizelgeden görüldüðü gibi, Ýzmir, Turkey.
ortalama koçan çapý deðerleri, 3.07-4.40 cm arasýnda Aksoy, E., G. Aydýn ve S. Seferoðlu, 1998. Adnan Menderes deðiþmiþtir. Sulama düzeyindeki artýþa baðlý olarak Üniversitesi Ziraat Fakültesi Arazi Topraklarýnýn koçan çapý artmýþtýr. Benzer sonuçlar Ul (1990); Çetin Önemli Karakteristikleri ve Sýnýflandýrýlmasý, Ege
Bölgesi 1. Tarým Kongresi, 2. Cilt, Aydýn, s.
469-(1996); Ýstanbulluoðlu ve Kocaman 469-(1996); Boz ve
477.
Saðlamtimur (1999); Pamuk (2003); Daðdelen ve
Anaç, S., M.A. Ul and Ý.H. Tüzel, 1992. Corn yield as
ark., (2008); Daðdelen (2010) tarafýndan da
affected by deficit irrigation. In: Fyen, J., E. Mwendera
saptanmýþtýr.
and M. Badji (Eds.), Advances in Planning Design and Management of Irrigation Systems as Related to Sustainable Land Use, Center for Irrigation Engineering (CIE). European Committee for Water
Resources Management (ECOWARM), Belgium. Soythern High Plains. Trans. ASAE 40(3):635-641. Anonim, 2009. Aydýn Ýli Ýklim Deðerleri, Devlet Huang, M., J. Gallichand and L. Zhong, 2004. Water-yield
Meteoroloji Ýþleri Aydýn Bölge Ýstasyonu Kayýtlarý, relationships and optimal water management for winter Aydýn. wheat in the Loess Plateau of China. Irrig. Sci., 23, 47-Boz, A.R. ve T. Saðlamtimur, 1999. Çukurova koþullarýnda 54.
ikinci ürün mýsýrda sulama suyu miktarýnýn verim, Ýstanbulluoðlu, A. and Ý. Kocaman, 1996. Tekirdað kalite ve bazý tarýmsal özelliklerine etkisi üzerine Koþullarýnda Mýsýrýn Su-Verim Ýliþkileri, T.Ü. Tekirdað araþtýrmalar. Ç.Ü. Z.F. Dergisi, 14(4),21-26. Ziraat Fakültesi, Genel Yayýn No 251, Araþtýrma Yayýn Cavero, J., I. Farre, P. Debaeke and T.M. Faci, 2000. No, 97, Tekirdað, s. 88.
Simulation of maize yield under water stress with EPIC Ýstanbulluoðlu, A., Ý. Kocaman and F. Konukçu, 2002. phase and Cropwat models. Agron. J. 92, 679-690. Water use-production relationship of maize under Çakýr, R. ve Gidiriþlioðlu, A., 2003. Farklý Fenolojik Tekirdag conditions in Turkey. Pakist. J. Biol. Sci.
Devrelerde Toprakta Oluþan Nem 5,287-291.
Açýðýnýn Mýsýrýn dane verimi ve Kalitesine James, L.G., 1988. Principles of Farm Irrigation System Etkileri. Türkiye 5. tarla Bitkileri Kongresi, 13-17 Design. John Wiley and Sons. Inc. New York.
Ekim, Cilt II. Diyarbakýr. Kaman H., 2007. Geleneksel Kýsýntýlý ve Yarý Islatmalý Çetin, Ö., 1996. Harran Ovasý Koþullarýnda Ýkinci Ürün Sulama Uygulamalarýna Bazý Mýsýr Çesitlerinin Verim Mýsýr Su Gereksinimi. Þanlýurfa Tepkileri. Doktora Tezi, Çukurova Üniv. F.B.E.,
Araþtýrma Enst. Md. Yayýnlarý, Genel Yayýn Adana.
No:90, Þanlýurfa, s. 46. Kanber, R., A. Yazar ve M. Eylen, 1990. Çukurova Daðdelen, N., E. Yýlmaz, F. Sezgin and T. Gürbüz, 2006. Koþullarýnda Buðdaydan Sonra Yetiþtirilen Ýkinci Ürün Water-yield relation and water use efficiency of cotton Mýsýrýn Su-Verim Ýliþkisi, Köyiþleri ve Kooperatifler (Gossypium hirsutum L.) and second crop corn (Zea Bakanlýðý, Topraksu Genel Md. Yayýn No: 173, R.Y. mays L.) in western Turkey Agric. Water Manag. No: 108, Tarsus.
82:63-85. Karam, F., J. Breidy., C. Stephan, and J. Rouphael, 2003. Daðdelen, N., T. Gürbüz, F. Sezgin, E. Yýlmaz, E. Yeþilýrmak Evapotranspiration, yield and water use efficiency of and S. Akçay, 2008. Effect of different water stres on drip irrigated corn in the Bekaa Valley of Lebanon. the yield and yield components of cecond crop corn in Agric. Water Manage. 63. 125-137.
semiarid climate. International Meeting on Soil Koca, Y.O., 2009. Aydýn Bölgesinde, Birinci ve Ýkinci Ürün Fertility Land Management and Agroclimatology , Mýsýrda (Zea Mays) Verim, verim Öðeleri, Fizyolojik 29/10/2008, Kusadasý/Turkey. ve Diðer Bazý Özellikler arasýndaki Farklýlýklar Daðdelen, N., 2010. Aydýn koþullarýnda damla sulama (Doktora tezi), Adnan Menderes Üniversitesi, Fen
yöntemiyle sulanan mýsýrda kontrollü kýsýtlý sulama Bilimleri Enstitüsü, Aydýn.
uygulama olanaklarýnýn araþtýrýlmasý. ADÜ Ziraat Kýrda, C., S. Topçu, H. Kaman, A.C. Ulger, A. Yazýcý, M. Fakültesi Dergisi, 7(1):43-53. Çetin and M.R. Derici, 2004. Grain yield response and Doorenbos, J. and A.H. Kassam, 1979. Yield Response to recorvery of maize under deficit irrigation. Field Crops
Water. FAO Irr. And Drain. Paper, No: 33, Rome, Italy. Research, 93. 132-141.
193 p. Köksal, H., 1995. Çukurova Koþullarýnda II. Ürün Mýsýr Eck, H.V., 1986. Effects of water deficits on yield, yield Bitkisi Su-Üretim Fonksiyonlarý ve Farklý Büyüme components and water use efficiency of irrigated corn, Modellerinin Yöreye Uygunluðunun Saptanmasý Argon. Journal, 78,1035-1040. Üzerine Bir Araþtýrma. (Doktora Tezi), Ç.Ü, Fen Fabeiro, C., de Santa Martýn, F. Olalla and J.A. de Jan, 2001. Bilimleri Enstitüsü, Adana.
Yield and size of deficit irrigated potatoes. Agric. Water Kuþçu, H., A. Karasu ve M. Öz, 2010. Bursa Koþullarýnda Manag. 48, 255-266. Damla Sulamanýn Mýsýr Verimine Etkisi. I. Ulusal Gençoðlan, C., 1996. Mýsýr Bitkisinin Su-Verim Ýliþkileri, Sulama ve Tarýmsal Yapýlar Sempozyumu, 27-29
Kök Daðýlýmý ile Bitki Su Stresi Ýndeksinin Mayýs 2010, Kahramanmaraþ.
Belirlenmesi ve Ceres-Maize Bitki Büyüme Modelinin Öðretir, K., 1993. Eskiþehir Koþullarýnda Mýsýr Su-Verim Yöreye Uygunluðunun Ýrdelenmesi (Doktora Tezi), Ýliþkileri (Doktora). Eskiþehir Araþtýrma Enst. Md. Ç.Ü, Fen Bilimleri Enstitüsü, Adana. Yayýnlarý, Genel Yayýn No:234/182, Eskiþehir. Gençoðlan, C. and A. Yazar, 1999. Kýsýntýlý su Öktem, A., M. Þimsek and A.G. Öktem, 2003. Deficit
uygulamalarýnýn mýsýr verimine ve su kullanýmýna irrigation effects on sweet corn (Zea mays saccharata etkileri. Turkish. J. Agric. Forestry 23, 233-241. Sturt) with drip irrigation system in a semi-arir region, Huang, M., J. Gallichand and L. Zhong, 2004. Water-yield I. Waer-yield relationship. Agric. Water Manag. 61,
63-relationships and optimal water management for winter 74.
wheat in the Loess Plateau of China. Irrig. Sci., 23, 47- Pamuk, G., 2003. II. Ürün Mýsýr Bitkisinin Su-Verim 54. Ýliþkileri ve Ceres-Maize Bitki Büyüme Modelinin Howell, T.A., R.H. Cuenca and K.H. Solomon, 1990. Crop Bölge Koþullarýna Uygunluðunun Ýrdelenmesi Üzerine yield response. In Management of Farm Irrigation Bir Araþtýrma (Doktora Tezi), Ege Üniversitesi, Fen System, eds. G.J. Hoffman, T.A. Howell, K.H. Bilimleri Enstitüsü, Ýzmir.
Solomon. St. Joseph, Mich. ASAE Payero, J.O., S.R. Melvin, S. Irmak and D. Tarkalson, 2006. Howell, T.A., A. Yazar, A.D. Schneider, D.A. Dusek and Yield response of corn to deficit irrigation in a semiarid
K.S. Copeland, 1995. Yield and water use efficiency of climate. Agric. Water Manag. 84, 101-112.
corn in response to LEPA irrigation. Trans. ASAE Sezgin, F., 1991. Mýsýr Bitkisinde Bitki Sýklýðý ve Sulamanýn 38(6): 1737-1747. Yaprak Ýndisi ile Verime Etkileri Üzerinde Araþtýrmalar Howell, T.A., A.D. Schneider and S.R. Evet, 1997. (Doktora Tezi), Ege Üniversitesi, Fen Bilimleri
Subsurface and surface microirrigation of corn- Enstitüsü, Ýzmir.
Sezgin, F., E. Yýlmaz, S. Bozer ve N. Daðdelen, 1998. Mýsýr
Bitkisinde Farklý Sulama Aralýklarýnýn Bitki Su Tüketimi ve Verime Etkisi, Ege Bölgesi 1. Tarým Kongresi, 2. Cilt, Aydýn, s. 102-109.
Steele, D.D., E.C. Stegman, and B.L. Gregor, 1997. Irrigation scheduling methods for popcorn in the Northern Great Plains, Trans. ASAE 40, 149-155. Þimþek, M., S. Gerçek ve A. Öktem, 2003. Farklý sulama
yöntemlerinin mýsýr bitkisinde verim ve su tüketimine etkisi. GAP III. Tarým Kongresi. 02-03 Ekim 2003. Þanlýurfa.
Þimþek, M. ve S. Gerçek, 2005. Yarý-kurak koþullarda damla sulamada farklý sulama aralýklarýnýn mýsýr bitkisinin su verim iliþkilerine etkisi. Atatürk Üni. Ziraat Fakültesi Dergisi, 36(1):77-82.
Tekinel O., 1973. Tarýmda Uygun Sulama Metodunun Seçimi. Ankara Üniv. Zir. Fak.
Yayýnlarý 61, 30s, Ankara.
Tolk, J.A., T.A. Howell and S.R. Evett, 1998. Evapotranspiration and yield of corn grown on three high plains soils. Agron. J. 90, 447-454.
Ul, M.A., 1990. Menemen Ovasý Koþullarýnda Ýkinci Ürün Olarak Yetiþtirilen Mýsýr Bitkisinin Deðiþik Geliþim Aþamalarýnda Uygulanan Sulamalarýn Verime Etkisi Üzerinde Bir Araþtýrma (Doktora Tezi), Ege Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Ýzmir.
Ülger, A.C., V. Tansý, T. Saðlamtimur, H. Baytekin ve M. Kýlýnç, 1992. Güneydoðu Anadolu Bölgesinde Ana Ürün veya Ýkinci Ürün Olarak Yetiþtirilebilecek Mýsýr Çeþitlerinin Saptanmasý, Ç.Ü. Ziraat Fakültesi Genel Yayýn No 40, GAP Yayýnlarý No 67, Adana, s. 41. Vural, Ç. ve N. Daðdelen, 2008. Damla sulama yöntemiyle
sulanan cin mýsýrda farklý sulama programlarýnýn verim ve bazý agronomik özellikler üzerine etkisi. ADÜ Ziraat Fakültesi Dergisi, 5(2):97-104.
Yazar, A., S.M. Sezen and B. Gencel, 2002. Drip irrigation of corn in the Southeast Anatolia Project (GAP) area in Turkey. Irrig. Drain. 51, 293-300.
Yýldýrým, Y.E., 1993. Ankara Koþullarýnda Mýsýr Bitkisinin Su-Verim Ýliþkileri. Ankara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, (Doktora Tezi), Ankara.
Yýldýrým, O., S. Kodal, F. Selenay, Y.E. Yýldýrým ve A. Özturk, 1996. Corn grain yield response to adequate and deficit irrigation. Turkish. J. Agric. Forestry 20, 283-288.
Yýldýz, G. ve Ý. Genç, 1990. Bazý Hibrid Mýsýr Çeþitlerinin Çukurova Koþullarýnda Uyum Yetenekleri Üzerine Bir Araþtýrma, Ç,Ü. Fen Bilimleri Enst., Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi, 4(3), 35-51.
Geliþ Tarihi : 05.06.2010 Kabul Tarihi : 06.11.2010
