http://www.ijias.issr-journals.org/
Corresponding Author: Mohamed Benbrahim 764
او
ةأ أ
ر
ا
ت
ر
ةد
م
ة ا
ضر"او
#ر ا
$ ا
ب &
[ The reality of implementation of competencies approach in teaching Sciences of Life
and Earth in Moroccan public school ]
Mohamed Benbrahim, Fouad Khiri, Khadija Kaid Rassou, and Zineb Benchtoui
Team: Didactics of Geology, Regional Centre for the Education and training, Inezgane, Morocco
Copyright © 2016 ISSR Journals. This is an open access article distributed under the Creative Commons Attribution License, which permits unrestricted use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original work is properly cited.
ABSTRACT: The research study of the implementation of the philosophy of the competency approach which was carried out
in all school curricula; especially the curriculum related to life and earth science, at different levels in the public middle and high schools in Morocco. This has shown significant findings after studying and analyzing the data questionnaire that has been handed out to both public middle and high school teachers in the country. We came to the following findings:- Teachers' work revolves around the implementation of cultural and systematic and technological competency according to the specificity of the subject and the nature of various scientific approaches.
- Due to the prevalence of passive classroom practices, teachers find it difficult to help improve the learner's communicative competencies.
- It is hard to carry out strategic competency since the learning conditions and the teaching environment are not suitable neither for school planning, school excursions nor pedagogical projects.
- The learner's acquisition of the five competencies has undergone some difficulties. First, the nature of the subject "Sciences of Life and Earth" which is taught at both middle and high school. Second, the class sizes which cannot accommodate a huge numbers of students and as a result, classes are bound to be canceled due to the cancellation of class grouping.
KEYWORDS: Approach competencies, five competencies, sciences of life and Earth.
:'(
ار ا ه ھ م ةد و ا ا ر ا ار ا ك" #او ر ا دا ا $ ت & '( ر ) ا ' ةأ +أ ى
-.' $ ، 01 ) و ، ھ23 او يدا 5ا 6 ( ضر#او ة . ا 89 3ﻧ
ر 3 ;ا ة ( ھ23 او يدا 5ا) 6 ( ةد ا ة أ > إ @+ ا > إ ،
:
ة #ا ل 3Bا ل ر . ل C
& '( ا ةأ +أ ت
)D او @0 ا + 0(3 او
ةد ا 1E $ ، 03 ا ا ج @0 ا $G و
.
-& '( ا 0 ل C ل 3B;ا ة #ا ك $ را Hﻧ ،I 3 ا 0 ا 3 ا
ا J'3 ظ H3L;ا 0 6 6( M J0 ت 0) ما E3 ا N & ي او O1' ا O اد
. '3 ا ت Q" ا & '( ا نS ار ا ت + E ا ز ﻧإو طو B ب W ا 3 ;ا
.ةأ +#ا ت ف
-ا ف C وأ ر ا G& E $ م Q#ا ظ H3Lاو ھ23 او يدا 5ا 6 ( ضر#او ة . ا م ةد ار ا 8 ﻧ $ ا $ط نإ ،ت & 3 ا Y 8& '3
.Z E ا ت & '( ا ب 3Lا > I 3 ا ة م أ تا D 3 ا Q > إ ف [0&
ا ت ا : +
& '( ر ) ا ضر#او ة . ا م ةد ،Z E ا ت & '( ا ،ت
.
1
,
0 0 ب 6& (3 او 3 ا م Hﻧ ) 2000
3 E ا 0 ا O (J3 اء ،ةد ا م Hﻧو ' ء رإو ح" 5ا ةرو طا Eﻧ;ا > إ
6& (3 او 3 0ط ا ق D ا را إو 6& (3 او 0
1999 I 3 > #ا Z ا I_ ، 0
2008
و ت ء را 6 ` ا شرو .ﻧ b+ 3 '( ا ت 0$ ا
+ Wا $ ا & 3 ا ؛درا ا & G ؛ 3 ا ج و I ؛ ر d او ﻧ ﻧ ) ا ر ط5ا e& . :I@ ، أ ت; ،ةد ا ء رإو ؛
Z أ (C
H0 ة & + ا
. ا 3
و g L I 3 ;ا 8 ﻧ $ ا `&ر J ق"طإ 2009
-2011 6@ & @ ا hLا او ح 0 ا ر L 9ا +إ I ھ ' ء رإو ،
6 تا _23 و ت & '( ر ) ا ' N و g ذو .6& (3 او 3 ا ;و ) ا ب GE ا
،
ا + ( ا ب GE ا
ISSN : 2028-9324 Vol. 16 No. 4, Jun. 2016 765 ،يد 2001 ( g ذو ، 3.3 ا ت 0$ ا O E او تا D 3 ا
را ا و
& )
03 ا & J$ ا م
2013 6 ف ط 8 ﻧ I #ا ة .3 ا
، 9 ﻧ5ا ي او jJL نأ ل م إ 6 $ ا ةءا ) و 3( ا 6 ) k 15 0 (ق l % 56.1 ، L نأ $ ﻧ ن ( ا k) 25 0 (ق
6 . ا
>
ى 3 I 3 ا ي ﻧ D ا ; ى 3 28 .% $ 0 و +5ا ق .3 " I 3
6& $3 m C ك" #ا
، 3 ا
n C I O > ا 3 ا % 11.4 9ا 3 ; و 56 %
ي ﻧ D %و 13.2 I 3
. ا
hھ ﻧ ل ر @ ا ر ا 6
I 3 ا 9ا 3 ;ا 9.5 ،% ھو $ ﻧ ' ﻧر ) `
ت; ا
ا 6 ف ط لو ا تاذ
ى 3 ا
يد 13Q;ا
O_ ا
ﻧد"$ .
J3 او ا 3 ا &ؤ L ،6& (3 او 3 ا نا b3 ر ) و ةد ا م @' زو ` ح" 5ا .ﻧ L . ا ه ھ n0 اh و ('3 ا G ﻧ Z( ا
. او 03 ا N ).3 6 3 او 6 ' ا ` ي ) او د ا طا Eﻧ;ا m+ 3 3 ا ، 3 ت م ) 3 ا ت d ا O )& طو [3) و ، @ H
2$03 O G 0$3 ،فا ھ#ا غ $ ة G ا تارو ا & G و ةد Q > ةر ) ا ةرو [ 6 @0( ، @)). تا Bd و +ر و 89 30
M$[ ا ةد إو O& 3 ا
6 &رو [ ا .
ة #ا ر [.3 ا `Qاو > ف 3 ار ا ه ھ ة ( تء + b و
r 3 ا ت & '(
6 ( ضر#او ة . ا م 1C و M GE ء 0_أ
ھ23 او يدا 5ا .
1.1
-ا
#ار ا
6 لو .0 ھ ل"
ه ار ا ت & '( ا ةراز ا b30$ ي ا j 3 ا N و ،ت & '( ر ) ( 3Lا & او + Wا $ ا 3 ا `Qاو > ف Q ا
+إ 6 e.$ ا و . ل" 6 g ذو ، ھ23 او يدا 5ا ي ﻧ D ا 6 ( ضر#او ة . ا م ةد @ط $ را ، E ا r 3 ا (B5ا لاd ا > ت
: 3 ا
» ھ ضر#او ة . ا م ةد Z&ر ت & '( ر ) ا ' ةأ +أ `Qاو +ذ ﻧ ھ23 او يدا 5ا ي ﻧ D ا (
؟ «
: 3 ا ' ا k #ا > إ (B5ا لاd ا g (' > إ ﻧد ) ،ت +إ > e.$ ا و . نأ $3 ﻧ
• Oھ ؟Z&ر 3 ا O ' b3&ؤرو b )& ط ل" 6 ت & '( Z&ر 3 ا ' و ت & W (ة)ذ 3 #ا [.3 &
• &5او ل ' ا طا Eﻧ" ﻧ r ، @ أ +أ ق طو ت & '( ر ) ا ' ل C H30 و ة 3 ت 0& ( 6 & 3 ا ة #ا '3 Oھ
ت ر ا 3
2 ا .ﻧ & 3 ا ؟ل
• ؟ @9 ر5 &رو [ ا فو H ا ` ت & '( ر ) ا ' 6 e& . ا 6 اh3& Oھ
• ذ ل .& Oھ ، '0 ا C و ؟ ار ا O1' ا I& )3 او 3 او M GE3 ا ء 0_أ ت & '( ر ) ا N و O ا طو B ر [.3 ا I3& Oھ N ). نود g
& ا 3 و r 3 ا ت & '( ا
؟ 0ط ا ق D ا ة G ا ت
ا ت rا 3 ;ا > ا 0 د Q ي 3 ا ن2J 6 0 ا 6 يأر ع"G3 0 Q (Bu $ 0 ت +ا W 1 3
:
• @G . > 3 ا ت d ا ح 3'ﻧا م و ظ H3L;ا O $Q 6 ، $ فو ظ 0@ ا واh 6 ر ا طا Eﻧا O&h03 ا O Qا 6 6 ، +ر E ا
.ت & '( ر ) ا ت [3) 9" ا & 3 ا ت ر I ا • &ؤ ا ب W ا 3 ;ا
.ي 3 ا را ) ا 0 3 ا ن2J 6 0 او 6 ' ا L طا Eﻧاو k$ ،كا Bإ م و
• ت آو ةد ) او `$33 او I )3 ا )_ ب W ط GE ا @.r L ،6& (3 او 3 0ط ا ق D ا ت [3) '0 تا D و تا _ Iھأ 6 ء او $ . ا
ا 3 ا
ق D ا ت [3) و 1' ا ر ا 6 $
) _ ا) 1 ( :
1.2
فا ھأ
#ار ا
فا ھ#ا 6 0 rو ضر#او ة . ا م ةد Z&ر ت & '( ر ) ا N $G `Qاو > ف Q ا O+أ 6 g ('
(B5ا 0 3 L ھو
:
•
`Qاو ر
Z E ا ت & '( ا ةأ +أ ضر#او ة . ا م ةد Z&ر
5ا ي ﻧ D ا g ة #ا ءارآ ع"G3 ا ل" 6 . ھ23 او يدا
• O . $ط
& '( ا ى #او J ا 3 ا
O&h03 ا ت @r 3 .ةد ا 1 m C
1.3
ھأ
#ار ا
: @0 ة ط )ﻧ ار ا ھأ 6 (
•
ل 3B;ا
ل C
ضر#او ة . ا م ةد g 3Lا &د
•
م ةد ر 0 ت 1 ا ى 3 O . ضر#او ة . ا
. 0@ ا I@9ادأ 6 .3
ISSN : 2028-9324 Vol. 16 No. 4, Jun. 2016 766
0 ا 1 : 1 ا #ر ا 2 3 ا ط 56 2 7 او 7 8ط ا ق : ا ت ;7 و
1.4
ت
$
ت 51 ا
ت . G1 ار ا n B ا ي 3 ا ج @0 ا ر H0 m C ھ '
ھو w L :
-& '( ا
: ا 3 ;ا
`Q 3 او ،ن ( او ن h ا `Q 3 او ،تا ا m+ 3 و
k $ ا ` و @ j (3 او 3+;ا ت d $ 0 و x $ 0
.` 3 او ت ) او ا ر G br '& N و &د ' ا ت L او ت ھ ;او تا H30 ا O& و ، '1
-& '( ا
: ا 3 ا
m 0 ا h . ا - 1E و ا ا ن ) إ > إ يدd نأ m & 3 ا O ا 3 ا عا ﻧأ j 3E 6 و ، $0+#ا ت ا 6 6( 3 او &ز #ا
0' ا ، ا ، د#ا ) ب GE ا عا ﻧأ j 3E 6 6( 3 او ، ار ا دا ا I ت; j 3E @+ر و 3 ا d ا O اد
(… وا 3 ا
. k $ او ` 3 ا M . و 3 ا d ا
-& '( ا ا
: @0
b3Qوو bﻧوdBو b اذ I H03 @0 و ،b+ر و O1' ا O @0 و ، ) ا b+را & G و ('3 @0 I 3 ا ب Lإ ف @3 و
. 1EJ ا ،b &ر J و ا ا b0& ( و
-& '( ا : )D ا 9اد ` و ،I 3 )D ا ا 03 M$ & يh ر NB > O 3J و ` IW 03 & J$ ا ةر [. و I b3&ؤرو b ار 1 و b Cإ ة
( )D ا & '( ا) O 3J و ،I ا ` و b3k ` و b اذ ` I 0 ن ﻧSLو 6طا L b3& ھ z 3 و ، @ ﻧ ( O( b3 1EB {3'
M$ NB >
. '1
-& '( ا : + 0(3 ا او ة & او & )3 او O .3 ا ت 0) 6 6( 3 او ، 0)3 ا ت 30 ا ج 3ﻧإو عا إو ر 1 و I ر > ةر ) ا > 3 @3 0 نأ e C
س )
و ت 30 ا g & G3 ز" ا O ا O9 و 6 6( 3 او ،فا J3 ;او ت Q 3 G$ ا ت 0)3 او ةد ا $Qا & و ت 0) و ت + . ا ` @' (
ا H0 ` ط $ ر + 0(3 او ا ر G3 G$ ا ت Q" #او ف . او 6@ ا ت Q" أ ج داو ،ةد 3 ا ت $ G3 او ة & ا &ر [. او 0& ا I )
. ﻧ ( ا @9د $ و ن ﻧ5ا ق )C I Qو 0طا ا I Qو
& 3 ا ت 0 ا
ا & 3 ا ت @+ 3 او تار 3 ;ا :ة 3 ا 3 ا ' 6 0
تار @ او ت & '( ا
8 ا $ ا
ضر#او ة . ا م ةد Z&ر @0
ت & '( ر ) ا
؟ت & '( Z&ر 3 ا اذ Z&ر 3 ا ' L
ت & '( @ G$ ا I ھ ' او & '( ا م @' & .
1 O9 ا
2 -ر او & 3 ا N9 _ ا
ي 3 ا I& )3 ا
3 -ت & '( ا I& )3 @0
4 -I& )3 ا 89 3ﻧ ر D3 ا
ISSN : 2028-9324 Vol. 16 No. 4, Jun. 2016 767
2
<=8
#ار ا
> ﻧ 3 ا فا ھ} $ ه W نود 6 8@0 0$ 0 ض ' ار Cو G ا (J ا $ط نا
> ا ار ا ه ھ @) ). > إ ﻧ 03 ا ا ،
8@0 ا
' ا N و د أ ' 3E ً' و " . و e.$ ا ن#
ةأ +أ `Qاو ضر#او ة . ا م ةد Z&ر ت & '( ر ) ا '
ھ23 او يدا 5ا ي ﻧ D ا (
و ت ﻧ $ ا ` + [3)& ﻧا او & H0 ا ار ا e C 6 89 30 ا ص"E3 او ت ا
.
2.1
ةادأ
#ار ا
ار ا فا ھأ N ).3 ر 3 ا 0&2 را
ةادأ ةر 3 ;ا ف 3
> تاذ 3 #او ة #ا Hﻧ @+و ل C
N $G `Qاو ة . ا م ةد Z&ر ت & '( ر ) ا
ضر#او +ذ ﻧ ھ23 او يدا 5ا ي ﻧ D ا (
n @3 ا 3 ا ،
ت; Z
) & '( ا & '( ا ، ا 3 ا & '( ا ، @0 ا
& '( ا ، )D ا & '( او ا 3 ;ا
+ 0(3 ا (
3 ا 3 ا ا ل" Z E ا ت & '( تاذ 3 #او ة #ا ر [.3 ا ى س ) .
ض ا ا @ و ر 3 ا I
( 3Lا & ا ت ر ا Y
ا ) k أ O(B > ل O( E ) _ ا)
2 ( ، I L .3 ا $ ا فا @3 ا جاردS
k أ {3' C 3'
أ ' ا
ءارwا ءا إو $ 3 ا ` م :
ت; ا
ل O( E ا ( 3Lا & ا ت ر ا Y
& '( ا ا 3 ا -ا O -ا 3 -ا د 3 -ا
> ` J3 ا ﻧ $ او G GE3 ا م ا ل 3 ا
-ھ ا
GJﻧأ و
.
-Lر J ا > e. ا ;ا
اذ ا ر
@0 ا & '( ا
+ Wا ت ھ &ر 0 دا ا
-03 ج @ﻧ د 3 ا
)D ا & '( ا
ث . ز ﻧا أ/و
ضو و أ
6 1EB `&ر J و ط
ف
"3 ا
-ر M ا رو . ُ ا ر M . I 3 ا
ا 3 ;ا & '( ا
ة 9 ' ارد ت + I H0
6 3 ا
-I 3 ا ى k $ ا ك ا فا @3 ا
> e. ا GJﻧأ طا Eﻧ;ا
& ر ا & ﻧ#ا O اد
+ 0(3 ا & '( ا
"3 ا كا Bا بر وأ/و ت;و 0 ز ﻧا
-ج دا Q ا درا ا
0 ا 2 : 7>ا ا ت #ر ا ?$ ة 7$ ا
ى ' $7 ا $7 ا $ ا لB6 ( ا ت ةC #"ا ر ; 7#ا
2.1.1 ق D
ةادأ #ار ا
I د B 3 ;ا ءارƒ
يوذ 6 6 (.
و ضر#او ة . ا م Z&ر m أ ص 13 ;او ة $E ا
ط m I@0 ءا ا ا أ ي ل C ء" د 0 ةر 3 ;ا
e C 6 & ا W 1 ا J او ح r او
. O& 6 6( Y
k #ا و C ف ى أ rا وأ ،
n.$ 2 ةر 3 ;ا 6 9 @0 ا @ ر ﻧ (
و ت; 6& J و ن _ ُ3 او ة )
.ةاد#ا ق 1 L تاءا +;ا ه ھ ت $
2.2
8
#ار ا
ر 3 ا I 9ا J e.$ ا 0
و r n 60 ر#او ة . ا م ةد ةذ 3 أو اذ 3 أ
و يدا 5ا ي ﻧ D ا g ض
&دا 5ا ت & ﻧ D ا 6 $ ن & ، ھ23 ا
ل n&أ ن Lhﻧا 0 3 ا ھ23 او . ا ( ا ، رد س & @ ا &د L#
_ .$ ا 0 ا ه @ Z&ر 3 ا 0@ O ا Qأ حوا 3 6
> إ 6 30 32 . 0
2.3 تاءا ا #ار ا
: wا تا GE ا N و ار ا تاءا +ا n)$ط
• & . (Bا . @GGE `rوو ار ا
• إ . @Q 6 N).3 او ار ا ةادأ دا
• إ . ار ا 0 ر 3
• `&ز 60 ةر 3 ا >
ضر#او ة . ا م ةد ةذ 3 أو اذ 3 أ 6 3 ،
` I
56 د 3 ا I 0 @0 52
رأ ء إ )& ط @ ا 3Cا م @0
ا k$ 3 .
• l& ' تار 3 ;ا
.ت ا ` +و
•
9 1C;ا ا
ت .
• ض ُ او ت 3 ا I& ) و ھ ' و 89 30 ا .ت C 3)
ISSN : 2028-9324 Vol. 16 No. 4, Jun. 2016 768
3
FG H ا
ي J8 ا
ر 3 ا ج @0 ا & و ء 0 O+أ 6 ا
، ُأ n) ط : + Wا $ ا O 3 د أ ث"_ & 3 ا ت @+ 3 او تار 3 ;ا 0
•
ُ
.ت & '( O ا ر )
•
ُ
.I ) ا > 3 ا
•
ُ
.را ) ا ذ E او ر 3 ;ا > 3 ا
6 e& . ا {$ أ 3 و
`Qاو ` @3 ا فر ا $ط M رو b '0 b ر ء 0 > b ةرو r 6 و ،I 3 ا 0 03 و ' 3E تار Q 0
. ر ا دا ا 8 ا $ و ار ا g ا $ I 3 ا 0 ت & 'L I& ) و 0 و ء 0$ b { G1& وأ ، ا b C
ةر B5ا ر L
، 0ھ نأ
ء 0$ 6 h ا 6 $)C 6 DC $ ا 6 $L د -1 e C ،6 r ا 6& ) ا ا DL ا $C n أ 3 ا ت . G1 ا 6 & 'L L
@ ض E ق ا { & ; ت ) G0 m C b ;;د ت و تد ي ا م @' ا ) و ،
ف ) 8&ر ا .
2003 ( { $ 3( ةر ) & '( ا O او ك
ھ 0 و @ ر _S @$ 3Lا ي ا د ' ا م )& L ،mL O(J 0 ت ھ او تار Qو تار @ و فر 6 ھا 3. ن (3&و 6 ق 1Q @' ظ و
.ةد . rو @ Cو (J @+ا
) و n B
0ط ا 3 ا ةرازو ا
تار 3 ;ا ر طإ ، ُ او ، & 3 ا 8ھ 0 ا +ا ة 3 ا ا & 3 ا ت @+ 3 او
Y #ا ب 3( ا 0 [3
0 رد 1 ا 2002
e D او لو#ا ءh ا ،
> ا 3 ا ھ و ، 3+;ا ل .3 ا ر D3 " O Q ھ @0 و ،تا ا 03 M$ ھ @0 ،ت & '( ا 6 0 د
j& 13 O Q تد C I_ 6 و ؛ 3+;او &د 13Q;ا ت G) ا
ھ & G و @3 0 و @ 3Lا > O ا m & 3 ا ت & '( ا 6 عا ﻧأ ،
ا 3 ا > ھو
: + 0(3 ا & '( او ا 3 ;ا & '( ا ، )D ا & '( ا ، @0 ا & '( ا ، ا 3 ا & '( ا
n.0 ) ه ھ ر ) ا :h 3 @ أ +أ ت ' Lو @3' ن# ، ا 3 ا 8ھ 0 ا ة Q 6طا ت & '(
Cو b 3ھ @G ،ةد @ )$ ;أو ،I 3 ا ى >0 ت 3 ا OD نأ [3) ت & '( ر ) ا ' ' :ت 3 ا ' ظ ' ظوو O(J b +
.
e . ،ت 3 ا O
:
•
ُ 3 ا z > ُ 3 ا z 3 و I 3 أ ءا +إ ت"(J ا O. ، @3 $D و ت
. @3 0 و ت
•
ُ 3 ا ل C hL 3 ا ل و ي ھ + ` ط @ 3 ا ت
.
•
ُ ` +و & Q ت Q" M ر ُ 3 ا j 3E 6 N9" و M اور Qإ > أ م )& ت & '( ا ء 0$ ،ى أ ت
ت 6 ع r G$ ا
@ ح 3'ﻧ;او دا ا j 3E 6 ت ط )3 ا ر D3 ا ` ،ةد . ةد
.
ت rو 6 r ت $ 3( ا ه ھ j ظ و @+ 6 3 ا @$ 3(& 3 ا ت 3 ا j 3E 6 M ، )C" ا ت 3 ا Z 2 و ء 0 ` >0 تاذ
6( ، $) ا تادا 3 ;ا . [&أ $ L و B DLأ ) ﻧ ء 0 6
) G0 ن ( ،I 3 ا ( 0 >0 تاذو ق تاذ ت rو ل C ر . 3& ھ ' ا ھ 0 و @3 ' ظو : 3 ا ت r ا م @' د 3 ا I& ) و z و ء 0$
nG$ را اذإ ﻧ ت & 'L ء 0 > إ Lا ' ( يدd ،ت 3 ا دا ` يرو r 6 اh3 ة Cا ا ةد ا b 0$ r 3 ت & 'L وأ ،ةد . ارد ةد
.g ا Z'ﻧ O اد ى أ > إ 0 6 ى أ ز ﻧ5ا تا Bd L ) Qد & ل" 6 ت 3 ا > _أ b س Q يأ ،I& )3 Q & '( ا نS ةر ) ا ف" > :I& )3 ) ا .b)). ت +ردو
6 $3& نأ ت @+ 3 ا 9ا +;ا ء ر5 ر ) ا ت & '( م H0 ا ا ي 3 ا .rاو
إ ; نأ لاd ا
>)$& Cو G ل C `Qاو ، @ &h0 ھو لو .0 b1.' 6
ل" O . 89 3ﻧ ار ا .
<K 7G
#ار ا
l& ' O B 3 ;ا
ار ت : 3 ا 89 30 ا >
:ن2 89 30 ا n0 ) ، ا 3 ا & '( $ 0
• $ ﻧ 81% . ار ا O1' ا O اد Z&ر 3 ا >.1' ا ا ا ` ا @ ا ن 3 & ة #ا 6
•
ح L
% 73 Q bﻧ2 ة #ا 6 $ 0 ة #ا ف ط 6 م &#ا ه ھ M J0 I Qو . و &أ n Hﻧ نأ d N$
48% و 37%
"3 ا كا BS I_
15%
. ﻧ ا ` 3 30 ت + OD 3 ى أ ت @+ 6 M J03
• $ ﻧ ن „C"ﻧ 75%
ﻧ وأ/و G GE م ر ز ﻧا I@ " 6 ﻧ Cأ ن $ G&
ضر#او ة . ا م 1C ء 0_أ
.
• O ﻧ L $ ﻧ ن2
73% . ر اذإ > 3 ع"G3 ;ا @ B 3 ا 3 ا ت d ا 6
& '( $ 0 :ن2 89 30 ا n0 ) ، @0 ا
• % $ ﻧ 69
ة #ا 6
ا ج @0 ا j 3E ن 3 & $& 3 ا 8@0 ا > h L 3 ا ن و .&و
1. ا و M GE ء 0_أ
% ح L ،
64 0 ا 6
_ .$ ا ; I@ﻧأ ن )& دا S + Wا ت ھ &ر 0 .ضر#او ة . ا م ةد E ا ت & '( ا ء ﻧ M GE ء 0_أ
• Qأ ) IH H ا j 3E O . > ةر ) او ،b& ي )0 ا Z. ا 0 و ، 3 ا ى ا ('3 ا 0 Iھ & ت & '( Z&ر 3 ا نأ ة #ا ھا
b 3 ا تاود# I 3 ا دوh& ت & '( Z&ر 3 ا نأ L ، 3. ت r حا 3Qاو ، 9" ت;ؤ ح ط N& ط 6 b د 1 Q 3 ا دا 3 ا >
3 ا ا m Q b g ذو )& G jQا ا @+ا و ،ت"(J OCو ،ل أ ز ﻧ5 ) سور ا ء 0 bLا Bإو 3 ا
.
ISSN : 2028-9324 Vol. 16 No. 4, Jun. 2016 769 & '( $ 0 :ن2 89 30 ا n0 ) ، )D ا
•
ة #ا O+
$ G& ن Wأ ، 1EB `&ر J وأ ضو وأ ث . ز ﻧS I@ "
ور G$ ` rا تاذ @$
% $ 0 O1' ا O اد ةh 0 ا س 91
.
•
ة #ا ح L
،ضر#او ة . ا م ةد Z&ر 3 ا 8 ﻧ $ ا ن2 b
3 ا `Qا ة طو Q" $ 0
% 63 .
& '( $ 0 :ن2 89 30 ا n0 ) ، ا 3 ;ا
• $ ﻧ 37%
ة #ا 6
ن D.& GJﻧأ طا Eﻧ;ا > I@ " O اد &
& ﻧ#ا ر ا .
• $ ﻧ 79% ُ& ; "3 ا ة 9 ' ارد ت + ن H0 ا Hﻧ
&راد5ا ة G ا ) 3 .
• Qأ L 73%
I 3 ا ى k $ ا ك ا ء ﻧا ن @3 & I@ﻧا ة #ا 6
+ 0(3 ا & '( $ 0 n0 ) ،
:ن2 89 30 ا
• $ ﻧ 90% I@0 كا B ن )&
ز ﻧا 6 3 ا
و ت;و 0 وأ/
. ار ا ل 1' ا O اد بر
• $ ﻧ 69% ار ا 1. ا ء 0_أ Q ا درا ا ن 3 & ة #ا 6
ة #ا +أ -.' ل" 6 L ا ' ا & ا > ء 0 و
) _ ا) 2 ( ، „C"ﻧ ت & '( ا ف 0 أ 6 j0 O( ة G ا ھ#ا > إ H0 تو ' ك 0ھ نأ
ء 0_أ نوhL & ذإ .Z E ا ا
و M GE3 ا > 3 & '( ا
)D ا % n $ 0 27
& '( ا @ ، + 0(3 ا
% $ 0 25 I_ & '( ا @0 ا $ 0 % 20 ، & '( ا أ
ا 3 ;ا $ ﻧ OD 3
% 15 $ 0 n HC ا 3 ا & '( ا ب تر Q OQأ
% 13 {r ھ Lو ، ) _ ا
3 :
0 ا 3 : FLG ة 5$ ا ھ"ا ( ا ت
ضر"او ة ا م ةد ر
4
M
ت 5$ ا
درو N و ) ضر#او ة . ا م ةد Z&ر 3 E ا ا ت @ + 3 ا
2007 ،( ' ا 6& (3 ا Iھ @ﻧS ،ةد ا 1E $ و @ﻧأ ذإ .I 3
'J ا O ا 3 ا 6 . ،m& 3 او HC" ا ت 0) I(.3 L ا I ھ ' ا ء 0 6 b0( 3 ا ت 0)3 او تار @ او N9ا G I3@ 0 و ﻧ $ او 3( او @
3 ;او O .3 ا > ةر ) ا ل;
.I 3 او & 3 او m L 3 او
،Z E ا ت & '( ا j 3 @3Q" ھ23 او يدا 5ا ي ﻧ D ا g ضر#او ة . ا م ةد M J0 و Z&ر `Qاو -.'3 6( & ا > ء 0
ةد . ا „C"ﻧ ، نأ م 3ھا ةذ 3 #ا m10& >
د @ ا Hﻧ )D ا & '( ا 0 ة #ا b م Q ي ا
z و I 3 )D ا ا
6طا L b3& ھ
ة #ا Iھ L ، & J$ ا ةر [. و I b3&ؤرو b ار 1 و b Cا ة 9اد ` > ا r5 ،b3k و b اذ ` I 0 ن ﻧ Lو ه $Lأ د @ م ) ا
3 ا رو . ا I 3 ا :
•
9ا +ا + +و k و + )_ ب 3 ا
•
&د 13Q;او ارh او $G ا ت; ا D& . ا @ ) $G3 و @ + 0( و ةد D او `& ا ر G3 م 5ا
•
(...، 01 ا ، ارh ا ،mG ا) ن ﻧ;ا ة C N ا j 3E b ) $G3 و I ا ر G3 م 5ا
+ 0(3 ا & '( ا -E& @ اh C g L ت أ Q @
> ة #ا ` J و h '. ل" 6 ة #ا ف ط 6 ھر [.3 ا وأ/و ت;و 0 ز ﻧإ
ضر#او ة . ا م ةد 1C ء 0_أ بر او { .1 ا ل 3 ;ا ` J ` & 1$ ا تاود#او O9 ا ل 3 HC" ا I_
& $E ا تاود} I
ﻧا او
ا I ھ ' ا Y m& ) و M $ Q ا درا ا ل 3 او
؛ + 0(3 ا ت (B5ا ا & Q ا ھا H ا س Q > I@ و 6 3
0%
5%
10%
15%
20%
25%
30%
1
2
3
4
5
ا ا ا
ا
ا و و ا
ا او ا ا
ISSN : 2028-9324 Vol. 16 No. 4, Jun. 2016 770 تاودأ ل 3 او ،ي @ [. ء @ و ، $& ة m L > 6 3 ا h '. I L ر 1 ء Jﻧا ةرد $ ا I 3 ا ء G او ،س ) و HC" & 1
ة & ا ت + 0(3 I ا ل 3 ;ا ` 9" ا $& 3 ا ة 0) &5 ھ ا O+أ 6
ب .I 3 ا ى & '( ا ه ھ ب 3Lا
ةا +أ OD ُ
@0 ا & '( ا @ $ ﻧ
GJﻧأ و M GE
، @ 3ھا O+ b + 3 I
ت @ + 3 ا g L ،m& 3 ا N& ط 6 1)3 ا 8@ﻧ >
$ط br ' و & 3 ا 0 > &إ Z( 0& ؛ةد ا
> ةر ) ا I_ b+ر و O1' ا ('3 ا @0 b 3Lا OD 3 و I 3 ا ى تار ) ا 6
0 ا ئد $ او ت Q" ا 6 jJ( ا
Iھ L ،ضر#او ة . ا م 1C ء 0_أ @ . و @ دا ا تار @ ا 0 @' ظ و ا ھا H ا 6 H
#ا ة I 3 ا bطا Eﻧ I 3 ا > h L 3 ا
b و
b &ر J و ا ا b0& ( و b3Qوو bﻧوdBو b اذ I H0 @0 ب 3Lاو I ھ ' ا ء 0 >
. @ 9 3ﻧو ر 1 )ﻧ I_ ،ت + 303 ;ا ص"E3 او 89 30 ا O&و2 و ،ة & + ت rو فر ا ر D3 ا ، 1EJ ا
ار ا ه ھ n.rوأ L
-9 $ n ﻧ ا 3 ;ا ت & '( ا نأ & و ارد ت + E م ) ا 6 I@0 ة $L $ ﻧ فوh m$ ة #ا ن 6 OQأ HC
ار ا + E ا ء 0_أ "3 ا " > ( ا وd ا (ة)ذ 3 #ا O . و &راد5ا ة G ا ) 3 g ذ 6&ر $ ، "3 ا ة 9 ' . & 3 او
ھأ > إ Jﻧو
ت + E او تار &h ا ، د ھ ' و 9 1)3 ا ط Jﻧ ھر $3 ،I@ & 'Lو 6 3 ا تار Q 0 و ء 0 & 3 ا ﻧا ا
O م 3ھ;ا hL I 3 ا
3+;او ا bطا Eﻧا اد 6 ` &و
،>3' ا . )
2014 ( .
#ا > m & L ة
او {3'3 او Z'0 )D ا I Q h&h ع 0Qاو 6 يأر I ز" ا O9; او 8 . ا j ظ ةر Q I@0 ) ` ،I 3 ا ى wا ما 3C
، &د 13Q;ا ت Q G او $G ا تاو D ﻧ ا & $3 ا m0 ةرو [ ا ،ن ( او ن h ا ا ھا H ا r ، wا ف G ا O (3 م 5ا
ا ل ا 6 O '3 او
وd jQا ذ E ا ، '0 او 9ا او ا .1 ا ت; تا م 3ھ;او ة . ا ما 3Cا ، ) $G3 او ي H0
ل C & [) او k $ ا
ير [. او + 0(3 او ا م )3 ا > {3'3 ا ، ﻧ ( ا .1 و ةرو rو ت"D 3 ا ،jQا او ت L ا I H0 > ةر ) ا ،
@ ،I ھ ' ا {
نا ا O ا ﻧ ( ا I_ O ت ج ﻧ;ا ،6& wا ` تار 3 ;او ءارwا
.
$ ﻧ 6 أ ر [.3 ا
@ ، ا 3 ا & '( ا ت & '( ا m ﻧ ` ﻧر ) ' [ ا
ت & #ا ، O1' ا O اد Z&ر 3 ا ء 0_أ ا @ ا j ظ ةد ا Hﻧ ،
r5 N & ي ا ظ H3L;ا O $Q 6 ت ھا L5ا 6 > ا M J0 ت 0) ما E3 ا
3 ا '3 ا ت Q" ا 0 6 6(
نأو ،
6 3 ا د M 3
ا ل 1' ار ا ، _ .$ ا 0 ا @ ف J 3 ا ، حوا 3&
6 40 و 45 .8& '3 ا ب W ا
نأ ا 0&د ا ر . 3 ا O
&د ' ا وd ا 0 و ، 3 ا 3 ا و
، "3 ا ى ا `
I@ + C > ف 3 ذ 3 #ا ء G إو ،I@0 ا O او نو 3 ا حور 0
6& wا ءارآ ما 3Cا ` I@0 ر ( #ا لد $ و ، @ 3 ;او يأ ا ءا إو ع 3 ;ا بادƒ ماh3 ;ا > "3 ا m&ر و ،Iھ Hﻧ ت @+و O$) و
` I@ Lإ
، )& Cأ) ار ا W ط J0 او & . ا N و 6 و ا L > إ يدd& 6& wا ` O ا 3 او ل 1 ;او ةد ) ا تار @
2012 ( . 0ﻧأ W ب &S O ﻧ
ح 3'ﻧا Y GJﻧأ [&أو "3 ا ة 9 ' . و م &أ I H0 ل" 6 g ذو +ر E ا @G . > ،e.$ ا @ B 3 ا ، 3 ا ت d ا @ و &
O ' ر طإ ،6 & 6& طd فا Bإ n. ھ 3 d ا " م )& 3 ا ر ا اذ5ا ل" 6 GJﻧأ
ا ة . ا ر .
نا
،b اذ & L I 3 ا 1EBو تا ا 03 M$ @ﻧ# ت & '( ا Q N).3 ةh Lر ھ ا 3 ا & '( ا L
O ا 3 b3 ر I 3 ا ` J m &
م ا) b (Bأ j 3E $ 3 او 3( او @'J ا
ت G GE3 ا
-(...ت ﻧ $ ا
0 ة #ا m Wأ {+ &
Y @3 ا Z E ا ت & '( ا 3 ا 3 ا ا ل"
3 ا ، ر ا G& E O ا > إ
ُ
ب $ أ 6 $$ $3
و O ا و فا ھ#ا + Wا $ O ا _23 ا C L . آ > إ g 6 ار ا &دود ا ى 3 ﻧ و ظ H3L;ا ر ) ا ' N
) ي ا j G ا $ g ر Bأ L ت & '( 2009
،( @ إ ف [0& ءا ي 3 ا ط23 ا -)0 ا
& @ ا hLا ا ي 3 ا O ھ23 ا 3 ا 6@
6& (3 او & 3 ا H0 ا ح ﻧإ b3ﻧ ( و ي J$ ا در ا &hL > و ا ت ار او ث . #ا j 3E ت Lأ ) و . 3 ا 6& (3 ا ل" وأ ط#ا 6& (3 ،
ء ) ر;ا Iھ & ھh '. و @ "ھd & و & 3 ا ءاد#ا & . او ' ا )'&و د ا N E& & 3 او د 3 ا O$C ع G)ﻧاو ة $E ا مد ) ن# ،ي 3 ا O
0@ ا
،ةداد و . )
2008 .( L 6 3 ا ` Cاو ارد 8@0 د +و ن# "3 ا 6 ت Qو ' ا ف"3 ; $ ار ا 8ھ 0 ا `& 0 m & ).& ;
N ئ $
) b ار Q m 0& ارد I 3 >0 3& >3C +ا > ا #ا ج 3.& ا ،ت 3ھ;او 8[0 ا ت & 3 &د ' ا قو ' ا ، r 1E >'G1 ا
2006 ( .
$ ` ر عو J ح ﻧا تاءا +;ا ه ھ 3 e C 0 ا فا ط#ا j 3E 6 ء 0 3+ا را C 0&د ل C Q ء رإ
NC ن r b ا Q ،
، & G3 او I& )3 Qو ةد . فا ھأ > Q 3 ا ` ، @0 D و @300@ ه ا Z&ر 3 ا 0@ & و ،ةد + يذ I I 3 ا Z&ر 3 ا k ھ O نأ @ﻧ2B 6
6& (3 او 3 ا H0 N ا ح" 5ا ح ﻧإ I . ا ھرو ` G[ ب
.
و Ld& 6& (3 او 3 ا H0 نأ ،ت; ا j 3E ،6 DC $ ا 6 & ا
J ا ت ﻧ ھر Cأ OD & 3 ا H0 ا نأو طا ) & ا Lر J ا m `) ر ا & [Q نأو ، ا ح" 5ا ت ار Cأ O(J ب ي 03 ا عو
.
j 3E > (Bإ OD (. ا لاh ; 6( و OH ي 3 ا ح" 5ا I@طا Eﻧاو I@3k$ ،6 ر ا طا Eﻧاو Z&ر 3 ا 0@ واh فو ظ [&أ ،ت & 3 ا
I(.3 ا [ L N $G3 او ء" ا ت و 3 ا + Wا $ ا جذ 0 ا @ إ ف [0& . L Wو 0& $3 ت & '( ا
ا 3 ;او ا 3 ا j r [3&و .
k$ 3 ا ت ةد + -)ﻧ ` ر ا ة C ةرو & 3 ا ة #ا طا Eﻧا +ردو ر ا ل C . 3 ا ت d ا
5
6
) 3 ا Z E ا ت & '( ا ةأ +أ `Qاو ر ار ا n @ ضر#او ة . ا م ةد Z&ر
، ة #ا ءارآ ع"G3 ا ل" 6 ھ23 او يدا 5ا ي ﻧ D ا g
$ و O . ( 3Lا & ا ت ر ا Y ،
w L 89 30 ا nﻧ Lو :
ر [.3 ة #ا م 3ھا :
•
g ذو 3 ا 3 ا ا ء 0_أ @0 ا & '( 3 ا 3 ا ا hL I 3 ا `r
O+أ 6 & . m G3 & [Q وأ OL J @+ا
@0 و .b3Qوو bﻧوdBو b اذ I H0 @0 ب 3Lاو I ھ ' ا ء 0 > I 3 ا ة I_ ت"(J ا OCو ف J3L;ا m أ ما E3
•
)D ا & '( > I 3 ا h '.3 g ذو
9ا +ا + +و k و + )_ ب 3 ا `
D او `& ا ر G3 م 5ا I
3 و ) $G b D& . ا
&د 13Q;او ارh او $G ا ت; ا .
•
> "3 ا ة + 0(3 ا & '( ا I ھ ' او ھا H ا Y M $ و ضر#او ة . ا م 1C ء 0_أ بر 3 ا ز ﻧا
جاردS Qر درا
ة #ا 6 & ا نأ „C" ا 6 و سر ا &ر 0 نو & ;
Q ا درا ه @ + Wا ت ھ .
ISSN : 2028-9324 Vol. 16 No. 4, Jun. 2016 771
ر [.3 ة #ا م 3ھا j r :
•
م ا Hﻧ ا 3 ;ا & '( و
ة #ا ) $G3 او ي H0 ا ل ا 6 O '3 او O (3 O ﻧ L ،ضر#او ة . ا م ةد
ة $L $ ﻧ فوh 6
ة #ا & و ارد ت + E م ) ا 6 . و &راد5ا ة G ا ) 3 g ذ 6&ر $ ، "3 ا ة 9 '
I@ "3 ا " > ( ا وd ا .
•
ا 3 ا & '( و
g ذ يأ ا ءا إو ع 3 ;ا بادƒ ماh3 ;ا > "3 ا m&ر 3 `
6& wا ` O ا 3 او ل 1 ;او ةد ) ا تار @ I@ Lإ د +و O ﻧ L ،
ت ھا Lإ I 3 ا ى ا 3 ا & '( ا 0 ; ظ H3L;ا O $Q 6
. '3 ا ت Q" ا 0 6 6( M J0 ت 0) ما E3 ا N & ي ا
6
ت D
ت Nا 7 او
ل" 6 @ ا O 3 ا 89 30 $ ار ا ه ھ
و ، 3&
N ا ء 0_أ ت & '( ر ) ا N $G `Qاو
، 3 ا 3 ا
$3 ر ) ا ه ھ ن# ار
& 3 ا ط#ا ` + > $+او O ( 3Lا &دو + Wا ،
> ارد Q ن ( b ھd و I 3 ا > h( Z&ر ق ط 6 ھ 0 O( ر ) ا g b .
;إ g ذ > 23& 6 و ،ة . ا ت; OL ء G او ج ﻧ;ا ا ت @ ا 3 و I د ` I 3 ا ء ﻧو ل +ر ف ط 6 & ) ا ةدار5او د ا O
و ؛ لو .0
ا ر ا ا و ت & W غ ﻧ ( إ ل C r 3' G& ح ط ` ،O(J ا &اوز j 3E Z " 3 ا ت 3 او ت Cا 3Q;ا Y I& ) @ )ﻧ ،
: ھ Lذ 3 ا ط )0 ا
•
0(3 I ل 3 او ت & '( Z&ر 3 ا O ' ل ،6& (3 او 3 0ط ا ق D ا ھد C L ،ة } ة 3 ت 0& ( I H0 م" } ة & ا ت +
O ا 3 او 6 I@0(
ع"ط;ا دا ا g 3Lا &دو 3 ا م ). ) 3 ا ا ث . #ا تا 3 >
و . 0@ ا I@3&دود 6 ` او I@9ادأ & G
•
. ا حور 6 )D$0 ا تارد $ او ي 3 او + 0(3 ا ل ا عا 5ا ` J و I د
•
E ا ﻧ ﻧ ) ا ة G ا O ' ار ا ت + E ا ز ﻧإو دا S
.
•
O $Q 6 ، ) )C OL J ظ H3L;ا
و ر ا G& E ا د 3 ا 9 @0 ا I& )3 ا H0
، Iھ
ز ﻧإ 6 6( 3 ا فو H او rر#ا
. &دود او I 3 ا 3 O@ ةد 3 تار 3 ; ذ 3 } ل ا {3' ، ت rوو GJﻧأ تار ) ا ل طو
.
•
ا لو 0 @ " 6 I3& ، )C; ى أ ت ار ب $ ا ار ا ه ھ {3'3 . . ا ع r ( ى أ mﻧا + 6 ع r
-O 8 و
تاذ 3 #ا > ا O&h ا (J م )3ﻧ ، 0W ة
$ ،يو ا 6 . ا 6& B ا ة #ا > او يو".0 ا 0 آ ، B ھ $ ا ة Bر ،I 0 ا & ، [& Wأ ة C
، L L &ا ﷲ $ ، " ا ن C ا ر ﻧ ،ك Bوأ
ن 3. 6& ا ،
ھ ز ﻧا وا m& Q 6 Iھ 6 OL ا Lو I@ ةد @J او و $ ا تاد @ ا OL > ه
ار ا .
ا
ا
] 1 [ ا ( ا ،
0ط ا 3 ا ةرازو ،
) 1999 ( 6& (3 او 3 0ط ا ق D ا ، .
] 2 [ ا ( ا ،
0ط ا 3 ا ةرازو Z ا ،
I 3 > #ا )
2008 ( ي 0 ا & )3 ا ،ءاh+أ رأ ، @Q آو 6& (3 او 3 ا H0 C ،
2008 .
] 3 [ ا ( ا ،
0ط ا 3 ا ةرازو ا e.$ او ط#ا 6& ( و ا I 3 او
) 2007 ( ) 3 ;ا 8 ﻧ $ ا ،
2009 -2011 ( .
] 4 [ 6 . ) يد
2001
تاء '( ا & G3 O9ا .ﻧ ،6 ر ا 6& ( ،(
] 5 [ ا & )3 ا 3 ا
0 ،` I
2013 .
] 6 [ 8&ر ا . )
2003 ( .I 3 ا ت & '( ا ،
] 7 [ ا ( ا ،
0ط ا 3 ا ةرازو ) Y #ا ب 3( ا ،
2002
& 3 ا ت @+ 3 او تار 3 ;ا ،لو#ا ءh ا ،( & 3 ا 8ھ 0 ا +ا ة 3 ا ا
. ھ23 او يدا ;ا ي ﻧ D او 9ا 3 ;ا I 3 ا ] 8 [ ا ( ا ،
0ط ا 3 ا ةرازو ) Y #ا ب 3( ا ،
2002
.يدا ;ا g & 3 ا 8ھ 0 ا ،e D ا ءh ا ،(
] 9 [ ا ( ا ،
0ط ا 3 ا ةرازو )
2007 ( و 8ھ 0 ا & & ضر#ا و ة . ا م ةد E ا ا ت @ + 3 او 8 ا $ ا ، ر ا ة . ا
.
] 10 [ >3' ا . ) 2014 ( . 3 &اوز تاء rإ ،ضر#ا و ة . ا م Z&ر O ا ،
] 11 [ )& Cأ )
2012 ( '1 ا ت" '3 ا 3 ا ن [ ا ،
.
] 12 [ ي ا j G ا $ )
2009 ( ، . #ا ت & '( ا I ) و ج دإ
] 13 [ Z&ر 3 ا 0@ `Qاو ،ةداد و . )
2008 ( .j [ او ة ) ا 6 ( ر ا I 3 ا ع G)
] 14 [ ) r 1E >'G1 ا
2006
