DEC-JAN, 2017, VOL. 4/19 www.srjis.com Page 4222 समावेशकशशक्षण
Mrs Neelima Narayan Tikhe, Ph. D.
Principal, Subhashanna Kul College of Education, Patas Pune
ळारेम शळषणाच्मा प्रलाशातीर धोयणाांना रषात घेऊन याष्ट्रीम शळषक शळषण ऩरयऴदेने वभालेळक शळषण शा वलऴम अभ्मावक्रभात अांतबभूत केरा.६ते१४
लमोगटातीर वलू भुराभुरीांना भोपत ल वक्तीचे शळषण देणे शी ळावन ल वभाजाची जफाफदायी आशे.त्मा अनुऴांगाने वलू भुराभुरीांना शळषण शभऱते आशे.वलळेऴ
वलद्मार्धमाांना वलूवाभान्म भुराांच्मा फयोफयीने जलऱच्मा ळाऱेत प्रलेळ ददरा जात
आशे.१९९४भर्धमे स्ऩेन भधीर वरभानका मा दिकाणी एका आांतयाष्ट्रीम ऩरयऴदेभर्धमे
वभालेळक शळषणारा अांततभ स्लरूऩ देण्मात आरे.प्रत्मेक फारकातीर षभता
वलकशवत आणण वभृर्धद शोईऩमांत त्मारा शळकभ द्माले.वलूवाभान्म भुराांच्मा फयोफय
माशी भुराांचे शळषण म्शणजे शळषणप्रलाशात वलू फारकाांचा वभालेळ अवा त्माचा अथू आशे. ऩडणाय
वभालेळक शळषणात अऩांग भुरे इतय भुराांऩावभन लेगऱी नाशीत. ळाऱेतीर इतय भुराांफयोफय त्माांना वलू कामाूभर्धमे वशबागी करून घेतरे जाते. वलाूना वभानवांधी ददरी जाते .लगूशळषकाांना वलळेऴ प्रशळषण
ददरेरे अवते.त्माभुऱे शळषक मा भुराांच्मा गयजा, षभता ओऱखभन त्मारा अनुवरून ळैषणणक कामूक्रभाचे आमोजन कयतात,ळाऱेतीर ककलाां वभलमस्क ,माांना मोग्म भागूदळून केरे जाते.त्माभुऱे लगाूतीर इतय भुरे अऩांगाच्मा अडचणी जाणभन घेतात.त्माांच्माळी प्रेभाने,शभत्रत्लाच्मा नात्माने लागतात त्माांना टोचभन फोरत नाशीत./कुश्चीतऩणाने शवत नाशीत.त्माभुऱे आऩल्मात व्मांग
DEC-JAN, 2017, VOL. 4/19 www.srjis.com Page 4223 आशे,आऩण इतयाांऩेषा लेगऱे आशोत शी न्मभनगांडाची बालनाां अऩांगाच्मा भनातभन नाशीळी शोण्माव भदत शोते.वभालेळक शळषणात अऩांगाचे शळषण शा वलूवाभान्म शळषणाचा एक बाग आशे.अऩांगारा त्माांच्मा आलडीच्मा,वोईच्मा ळाऱेत जाण्माची वुवलधा शभऱते.माांना ळैषणणक ल योजगाय ग्राशक म्शणभन वलळेऴ वजूनळीर
,वभुदामक, घयगुती स्लरूऩाच्मा प्रत्मेक वाभाजजक कामाूत वशबागाची वभान वांधी शभऱते.वलूवाभान्म ळाऱेत दश भुरे जाऊ रागरी की वलूवाभान्म ळाऱेतीर शळषकाांना ळास्त्र,बाऴा ल गणणत मा वलऴमाचा अभ्मावक्रभ म्शणजे काम शे शळकलामचे भादशती अवते.ऩयांतु वलळेऴ वलद्माथीवािी शळषकाांना लेगऱे प्रशळषण ददरे जाते.
वभालेळक शळषण वांदबाूत व्माख्मा खारीर प्रभाणे .
’फभथ ’च्मा भते – प्रकक्रमा वभालेळक शळषण दश अळी आशे ज्मात शळषणाऩावभन लांचचतता कभी कयण्मावािी अर्धममनातीर वांस्कृती आणण वभुदाम माांचा वशबाग लाढलभन वलू अर्धमामनाथीच्मा
वलशबन्न गयजा जाणणे ल त्मालय कृती कयणे शोम.
uneslo (२००३)अांतय आणण अडथळ्माभुऱे जी अवुयक्षषत आशे अळी फारके ,मुलक ल प्रौढ माांच्मा अर्धममन गयजा ळोधभन जाणभन घेणे अवा शा
वलकावात्भक उऩागभ म्शणजे वभालेळकता शोम.
Dakar world Education Forum(2000)
Inclusive Education means that school should accommodate all children regardless of their physical,intellectual,social,Emotional linguistic or Other Conditions. This Shold Include Disabled and gifted Children,street and working children,children from remote or nomadic populations, children from linguistic ,ethnic or culturrally minorities and children from other disadvantages or marginalized areas or groups.
ळाऱेत वलूच फारकाांचे त्माांच्मा ळायीरयक फौद्चधक
DEC-JAN, 2017, VOL. 4/19 www.srjis.com Page 4224 आणण अन्म लांचचत फारके /दभय अांतयालयीर प्रदेळ ल गटातीर फारके अळा वलाांचा वभालेळ वभालेळक शळषणात शोतो.
Loremand and Deppler (2001)-Inclusion means full inclusion of children with diverse abilities in all aspects of schooling that other children are able to access and enjoy. It involves regular schools and classrooms genuinely adopting and changing to meet the need of all children ,as well as celebrating and valuing differences.
वभालेळक शळषण म्शणजे ळाऱेच्मा वलू फाजभभर्धमे वलशबन्न षभता
अवरेल्मा फारकाच्मा ऩभणूऩणे वभालेळ ज्मात अन्म फारकाांना
ऩामाबभत वुवलधा ल आनांद शभऱेर.ज्माभर्धमे वलूच फारकाांच्मा गयजाांना ळाऱेत ल लगाूभर्धमे वाभालभन घेणे .
According to barton (1997)-Inclusive educeation is not merely about providind access into mainstream school for pupils who have previously been excluded it is not about closing down an unacceptable system of segregated provision and dumping those pupils in on unchanged mainstream system existing school systems in terms of physical factors curriculum aspects,teaching expectations styles leadership roles will hare change .this is because inclusive education is about the participation of all children and young people and the removal of all forms of exclusionary practice.
बायतात मुतनवेपच्मा वशकामाूने एन.वी.ई आय.टी.ने १९८७भर्धमे एक प्रकल्ऩ केरा जो तनमशभत ळाऱेत १९९७भर्धमे प्रत्मषात शळषणाच्मा रूऩाने वलद्मार्थमाांच्मा एकात्भीकयणात कामाूस्लरुऩात आरा.वलू शळषा अशबमानात MHRT ने नभभद केरे आशे ते अवे.
SSA will ensure that every child with special needs, irradiative of king,
Category and degree of disability is provided education in an appropriate environmental SSA will adopted 2040 rejection policy so that no child is left of the education system.It will also support a wide range of approaches, options and strategies for education of children with special needs.
Inclusive education means welcome all children without discrimination into regular or ordinary school.It refers to the process of all children in their neighbourhood school,regardless of the nature of their disabilities,students participating in a inclusion programmefollw the same schedule as their classmates and participating age appropriate academic classes.
DEC-JAN, 2017, VOL. 4/19 www.srjis.com Page 4225 अवरेल्मा भुराांची शळषणावािी वुवलधा उऩरब्ध करून देऊन त्माांना
वाभान्म भुराांफयोफय शळषणाची वांधी उऩरब्ध करून देणे शोम. वभालेळक शळषणाची उद्ददष्ट्टे
१)वभालेळक शळषणच अथू वभजभन घेणे. २)वभालेळक शळषणातीर गयजा जाणभन घेणे . ३)वभालेळक शळषणाभर्धमे ळाऱेचे स्लरूऩ ऩाशणे.
४)दुफूर,अऩांग आणण लांचचत मातीर पयक जाणभन घेणे.
५)वभालेळक शळषणावािी बौततक वाधन वुवलधाची ऩभतूता कयणे. ६)वद्मजस्थतीतीरफदर जाणभन घेणे.
७)वलू वभालेळक शळषणाची कामूलाशी वभजभन घेणे.
६ते१४ लमोगटातीर वलू भुराभुरीांना शळषणाची वांधी उऩरब्ध करून देणे आणण शळषणावािी आलश्मक त्मा वलू वोमी वुवलधा उऩरब्ध करून देणे. शा उद्देळ वलू वभालेळक शळषणाचा आशे.प्रत्मेक भुराचा आत्भवलश्लाव
लाढेर,त्माच्माभर्धमे वलवलध षभताांचा वलकाव शोईर ल आनांदी जीलन प्रत्मेक भुरारा जगता मेईर .आत्भतनबूयऩने जगण्माचा आणण वभाजाचा एक घटक फनण्माचा नैवचगूक शक्क आशे.
वभालेळक शळषणाची लैशळष्ट्टमे
१)वलू प्रकायच्मा भुराांना प्रलेळ ददरा जातो. २)भुराांच्मा गयजेनुवाय लगू फदररे जातात. ३)भुराांच्मा गयजाांना वलळेऴ भशत्ल ददरे जाते.
४)शळषणाफयोफयच वाभाजजक कामाूची भादशती ददरी जाते.
५)एकभेकाांना वशकामाूत्भकतेची ,भदत कयण्माची लृत्ती तनभाूण केरी जाते. ६)आऩाऩवातीर ऩयस्ऩय वांफांध चाांगरे तनभाूण केरे जातात.
DEC-JAN, 2017, VOL. 4/19 www.srjis.com Page 4226 ९)कौळल्म वलकवनावािी ळाऱा शली ती भदत कयते.
१०)भुराांच्मा प्रगतीकडे लैमजक्तक रष ददरे जाते.
११)वभस्मा वोडवलण्मात वलू शळषकाांचा वशबाग अवतो.
१२)अर्धममन ल अर्धमाऩनावांदबाूत वलू वुवलधा ळाऱेकडे अवतात. १३)वलशळष्ट्ट गयजभ भुराांचा वलचाय केरा जातो.
१४) गयजभ भुरे शळषणाऩावभन लांचचत याशत नाशीत.
१५)वलू उऩक्रभात वलूच वलद्माथाांचा वशबाग घेतारा जातो. १६)अर्धमाऩनात वलू वलद्मार्धमाांचा वशबाग घेतरा जातो. वभालेळक शळषणाचे घटक –
वभालेळक शळषण ऩर्धदतीभर्धमे वलवलध घटकाचे वशकामू राबते.त्माांच्मा वशकामाूभुऱेच वलूवाभान्म भुराफयोफय अऩांगाना शळषण ददरे जाते.१९९४भर्धमे वरभानका मेथीर आांतययाष्ट्रीम ऩरयऴदेत वलळेऴ भुराांच्मा शळषणाची नली
ऩद्धती भान्म कयण्मात आरी..त्माच फयोफय प्रत्मेक फारकाव ळाऱेत फयोफयच्मा शभत्रावोफत शळषण घेता मेऊ रागरे.
वभालेळक शळषणाचे घटक रोकप्रतततनधी
वलद्माथी वशकायी . वलूवाभान्म ळाऱेतीर शळषक. वलळेऴ शळषक.
वलूवाभान्म ळाऱेतीरबौततकवाधन वुवलधा . वभाज.
ऩारक .
वभाजातीर गयजेनुवाय भनुष्ट्मफऱ ल वांळोधन वादशत्म. ळावकीम कभूचायी(वभालेशळत शळषणावांदबाूत ) .
DEC-JAN, 2017, VOL. 4/19 www.srjis.com Page 4227 वभालेळक शळषणात प्रवायभार्धमभाांची बभशभका
श्राव्मभार्धमभ द्रृकभार्धमभ द्रृकश्राव्मभार्धमभ
येडीओ, वांगणक, दभयदळून,रोककरा,
टेऩयेकॉडूय. तनमतकाशरके, वलवलध वबा ,ऩथना्म प्रदळून, उदफोधन भादशती , लृत्तऩत्र . वलवलध वांस्था
लयीर वलू भार्धमभान्द्लाये शळबफयाांभधभन ,वबेद्लाये वलवलध वलऴमालय वभालेळक शळषणाचा प्रवाय केरा जातो.वभालेळक शळषण मळस्लीऩणे याफवलण्मावािी लयीर प्रवाय भार्धमभाांचा उऩमोग करून घेता
वभालेळक शळषणात वलळेऴ शळषकाची बभशभका.
वभालेळक शळषण प्रक्रीमेभर्धमे जजल्शा ऩातऱी आणण केंद्र ऩातऱीलय वलळेऴ शळषकाची तनमुक्ती केरी जाते.ळाऱेतीर वलू शळषकाांच्मा,भुख्मार्धमाऩकाांच्मा भदतीने अऩांग भुराांच्मा वलकावावािी लैमजक्तक स्तयालय ळैषणणक कामूक्रभ वलळेऴ शळषक आखभ अवतात.अऩांग भुराांच्मा ळैषणणक प्रगतीचे भभल्मभाऩन करू ळकतात.वभालेळक शळषण प्रकक्रमेभर्धमे वाभान्म शळषकाांफयोफय वलळेऴ शळषकाचे भशत्ल अनन्मवाधायण आशे.ळाऱेभर्धमे अऩांग भुराांना प्रलेळ देण्मावािी त्माांची वांख्मा,अऩांगाचा प्रकाय जाणभन घेऊनप्रलेळ ददरा जातो.ल वलळेऴ शळषकाांची तनमुक्ती केरी जाते.आऩल्मा ळारेम ऩयीवयाभर्धमे एखादा अऩांग वलद्माथी ककांला वलळेऴ गटातीर वलद्माथी आढऱभन आरे तय त्माच्मा ऩारकाांळी वांऩकू वाधरा जातो.अळा स्लरूऩाच्मा ऩाल्माांना ळाऱेत प्रलेळ घेण्मावांदबाूत ऩारकाांना प्रोत्वाशन ददरे जाते.ऩारकाची ऩाल्माच्मा प्रलेळावांदबाूत वकायात्भक भन;जस्थती तमाय केरी जाते.ळाऱेभर्धमे वलळेऴ ककांला अऩांग वलद्मार्थमाूच्मा वांदबाूत शळषणावािी
DEC-JAN, 2017, VOL. 4/19 www.srjis.com Page 4228 गयजाांनुवाय आलश्मकता अवल्माव अऩांगत्ल प्रकायानुवाय फाांधकाभवलऴमक
वुधायणा करून घ्माली.उदा-आवन व्मलस्था ,मेण्मा-जाण्मावािी स्लतांत्र भागू,
ळायीरयक गयजाांची ऩभतूता कयण्मावािी व्मलस्था इत्मादी ,ळाऱेत वभालेळक शळषण मोजना याफवलण्मावािी ळाऱेतीर वलू शळषकाांची वबा फोरालभन भादशती द्माली,प्रत्मष अर्धमाऩन कयताना मेणाऱ्मा वांबाव्म अडचणी जाणभन घाव्मात.त्मा अडचणी तनभाूण शोऊ नमेत म्शणभन काऱजी घ्माली.उऩाममोजना तमाय िेलाव्मात. ळाऱेतीर वलू वलद्माथींची लगाूलय वबा आमोजजत करून वशकामूतेचे
वशजीलनाचे भशत्ल वभजभन द्माले.तवेच आऩल्मा ळाऱेत मेणाऱ्मा अऩांग
वलद्माथाांना वाभालभन घेण्मावलऴमी ल बालबालनाची जोऩावना कयण्मावािी प्रेयणा द्माली,वलळेऴ वलद्मार्थमाांच्मा वांवाधन खोरीवािी जागा उऩरब्ध करून
द्माली,अऩांगत्लानुवाय वाधन वाभग्री उऩरब्ध करून द्माली.वाधनवाभग्रीची देखबार कयाली.वभालेळक शळषणावािी अऩांगत्लानुवाय प्रत्मेक वलद्मार्थमाूची वोम व्शाली मावािी ळाऱेकडे ळावनाकडभन लेऱोलेऱी वलवलध अनुदानाांची व्मलस्था केरी जाते.त्माभुऱे वाशजजकच अऩांगाच्मा जीलनात आनांद तनभाूण कयता मेतो.त्मा वलद्मार्थमाूचा फौद्धक भानशवक,बालतनक ल ळैषणणक वलकाव वाधण्माव भदत शोईर.वभालेळक शळषण मळस्ली कयण्मावािी जजल्शा ऩभनलूवन केंद्र,जजल्शा वाधन केंद्र ,फारक कल्माण कामूकते,स्थातनक वां स्था,शॉजस्ऩटर ब्रेर प्रेव, वलळेऴ
ळाऱा,अऩांग एकात्भ मोजना,वभाजकल्मान वलबाग इ.वलवलध वलबागाांळी तनगडीत भनुष्ट्म वादशत्माचे आदानप्रदान केल्माव मावािी प्रेयणा शभऱते.मळ
शभऱते.वभालेळक शळषणाभर्धमे अऩांग फारकाांचा
इतय वाभान्म फारकाांवोफत वुयऱीत वांफांध स्थाऩण्माचा प्रमत्न केरा जातो.शे वलूवाभान्म भुरे अळा भुराांचे शभत्र,भदतनीव,भागूदळूक फनभ ळकतात वलूवाभान्म भुराांच्मा भदतीने वलळेऴ ल अऩांग भुराांना अर्धमामनाभर्धमे वुकयता आणता मेऊ ळकते.अवे प्रमत्न ळाऱेने ल शळषकाांनी कयालेत.माकरयता
DEC-JAN, 2017, VOL. 4/19 www.srjis.com Page 4229 दृष्ट्िीकोनातभन वलचाय केरा अवता वलूवभालेळक शळषणाभर्धमे शळषकाची
बभशभका भशत्त्लाची आशे.
शळष्ट्मलृत्ती अऩांग
ळाऱेकडभन जादा भागूदळून
प्रलेळावािी आयषण
ओऱखऩत्र
लवततगृशात याखील जागा
वलूवभालेळक शळषण
वलवलध ऩातळ्माांलय फांददस्त मोजना
योजगाय, स्लमांयोजगाय
वलवलध ळावकीम मोजनाचा राब
ऩयीषेवािी अचधकचा लेऱ
वलवलध वलरती (ऩयीषा पी,उच्चशळषण पी)
*ऩायांऩारयक शळषण *वलूवभालेळक शळषण १)अभ्मावक्रभ ियावलक अवतो. १)अभ्मावक्रभ रलचचक अवतो.
वलळेऴ
वलद्मार्धमाूना
शभऱणाये
DEC-JAN, 2017, VOL. 4/19 www.srjis.com Page 4230 २)अर्धमाऩनाचे स्लरूऩ वभभशानुवाय २) अर्धमाऩनाचे स्लरूऩ लैमजक्तक
अवते. अवते.
३)अर्धमाऩन ऩरयणाभकायक शोण्मालय ३) अर्धमाऩन ऩरयणाभकायक बय. शोण्मालय बय.
४)वलऴम केंदद्रतशळषण ऩद्धती. ४)वलद्माथी केंदद्रत शळषण ऩद्धती .
५)बौततक वाधन वुवलधा ५) बौततक वाधन वुवलधा िीक. बयऩभय ल गयजेनुवाय.
६)वलळेऴ प्रशळक्षषत शळषक ६)अल्ऩ प्रशळक्षषत शळषक उऩरब्ध अवतात. उऩरब्ध
समावेशक शशक्षणातील अडचणी
असान
वलळेऴ ल अऩांग ऩयालरांफन भानशवक ल बालतनक
वल.शळषणावांदबाूतशभऱणायी अऩरयऩक्लता ळाऱा ल घय अऩभणू भादशती मातीर अांतय
शळषक बौततक वाधन लाशनाची कभतयता प्रशळषक वुवलधा आबाल
