• No results found

3 Development of the LCA Framework and Tool

3.3 Material Production Phase

Moa cir Pal mei ra

L

as imá ge nes más fre cuen te men te aso cia das a la po lí ti ca lo cal en el Bra sil son la del po der mo no pó li co del jefe po lí ti co sin com pe ti do res o la de mu - ni ci pios di vi di dos en tre dos fac cio nes o par ti dos que se en fren tan per ma nen te - men te, mu chas ve ces de for ma vio len ta, en tor no del con trol del po der lo cal y del ac ce so a quie nes con tro lan al po der re gio nal y na cio nal. A pe sar de lo que am bas con tie nen de ver da de ro, y sin que los que las uti li zan se den cuen ta ne - ce sa ria men te, es tas imá ge nes mi ni mi zan el peso y el sig ni fi ca do so cial del pro - ce so elec to ral. La pri me ra re du ce el pro ce so elec to ral a una far sa; la se gun da se ña la la exal ta ción de áni mos y pa sio nes pro vo ca da por las elec cio nes, sin cues tio nar, sin em bar go, su ex ten sión o su sig ni fi ca do.

Pa ra dó ji ca men te, las in ter pre ta cio nes con flic ti vas de pro ce sos po lí ti cos pa - sa dos o ac tua les no son imá ge nes li ga das. Son imá ge nes que coe xis ten en los mis mos tex tos, en los mis mos au to res. En al gu nos ca sos, son ex plí ci ta men te re mi ti das a una cier ta evo lu ción des de una si tua ción de do mi nio ab so lu to de par te de po ten ta dos ha cia otra si tua ción de po der ya cues tio na da (Vi la ça e Albu quer que 1965: 17-21, 31-41). Algu nos au to res su gie ren una cier ta di fe ren - cia ción geo grá fi ca o de es ti los de ejer ci cio de un tipo de do mi na ción que se ría bá si ca men te el mis mo (Vi la ça e Albu quer que 1965: 43-45; Sá 1974: 77-108; Leal 1975: 22). Ese tipo de de li mi ta ción, em pe ro, no es ca paz de dar cuen ta de to das las si tua cio nes –tal vez las de ma yor fre cuen cia em pí ri ca en la li te ra tu ra- en que, de for ma apa ren te men te ab sur da, la do mi na ción ex clu si va y ab so lu ta co exis te con lu chas fac cio na les in ten sas2.

1 Este ar tícu lo es un in ten to de de sa rro llar al gu nos pun tos de otro tra ba jo an te rior men te pu bli ca do (Pal mei ra 1992). Las afir ma cio nes que aquí se ha cen se ba san fun da men tal men te en re sul ta dos de una in ves ti ga ción que es toy rea li zan do hace al gu nos años, jun to a Bea triz He re dia, en Per nam bu co y en Rio Gran de do Sul, res pec to de las con cep cio nes de la po lí ti ca en po bla cio nes ru ra les. En el pri mer es ta do, tra ba ja mos so bre todo en el área ca ñe ra y en el sert ão de Pa jeú. En Rio Gran de do Sul, nos con cen tra mos en la re gión de San - ta Rosa. El lec tor po drá en con trar más in for ma cio nes a este res pec to en Pal mei ra y He re dia (1995). 2 La vi sión re la cio nal que Vic tor Nu nes Leal tie ne del ‘co ro ne lis mo’ –re sul ta do de un com pro mi so en tre je fes lo -

ca les y el go bier no es ta dual o fe de ral- y la mar ca ‘go ver nis ta’ que iden ti fi ca en él, ayu dan a en ten der aque lla coe xis ten cia. La ‘car ta blan ca’ dada a los co ro néis por los go bier nos es ta dua les a cam bio de vo tos, deja es - pa cio para una ac tua ción más blan da o más agre si va en re la ción con sus ad ver sa rios. Pero su de pen den cia con re la ción al go bier no per mi te que éste, en caso de ha ber un cam bio de go ber nan tes o sim ple men te un ma len ten di do en tre el go bier no es ta dual y el jefe lo cal, haga sur gir una opo si ción co no ci da pero so fo ca da o, por así de cir lo, haga apa re cer de la no che a la ma ña na una opo si ción ine xis ten te. Una in ter pre ta ción de este tipo no per mi te, sin em bar go, per ci bir los pun tos de fi su ra o, di cho de otra ma ne ra, quien y en qué cir cuns tan -

Da niel Gross (1973) re sol vió par te de la cues tión, al mos trar que el mo no - po lio del po der de un jefe po lí ti co co rres pon de a un mo men to de un ci clo. Una vez crea do un mu ni ci pio, su ´fun da dor´ ejer ce un po der sin lí mi tes has ta el mo men to en que el jefe po lí ti co de un dis tri to co mien za a ha cer le opo si ción. La in ten si fi ca ción del con flic to aca ba pro vo can do la di vi sión del mu ni ci pio y ga ran ti zan do un pe río do de paz a los dos mu ni ci pios, has ta que, en cada uno de ellos, el pro ce so se rei ni cie3. Esta idea del ci clo de una fac ción no es ex tra ña

a los po lí ti cos, aún cuan do la po si bi li dad de frag men ta ción del mu ni ci pio, por una u otra ra zón, no se pre sen ta. Un po lí ti co del sert ão de Per nam bu co -can di - da to de rro ta do a in ten den te en las elec cio nes de 1992-, me de cía a co mien zos de 1995, ani ma do por las di ver gen cias que apa re cían en la fac ción ad ver sa ria y pen san do en las elec cio nes de 1996: “lo que yo veo hoy es que el gru po de los jó ve nes está lle gan do a don de lle gó el nues tro. Cre ció de ma sia do y allí na die re sis te. Todo el mun do quie re ser [can di da to a in ten den te]. Una ten den cia de di vi sión...”

Esa idea de ci clo es ca paz de or de nar, en un pe río do más lar go, mo men tos de uni dad (de ejer ci cio de la do mi na ción sin opo si ción pú bli ca) y de lu cha abier ta en tre pre ten dien tes a la je fa tu ra po lí ti ca, pero no nos dice mu cho so bre cómo es ejer ci da la do mi na ción, qué re pre sen tan las elec cio nes o cómo quie - nes son ob je to de do mi na ción se mue ven den tro de ese es que ma. Cuan do ob - ser va mos más de cer ca –te nien do, ob via men te, como re fe ren cia un tiem po más res trin gi do- si tua cio nes como aque llas ana li za das por la li te ra tu ra, cons ta - ta mos que la po la ri za ción de la vida de las lo ca li da des del in te rior (en es pe cial de las se des de los mu ni ci pios) en tre ‘si tua ción’ y ‘opo si ción’, pa re ce ser un pro ce so co rrien te y ge ne ra li za do y, tam bién, que el ejer ci cio o la pre ten sión de ejer ci cio del po der ab so lu to y dis cre cio nal por par te del ad ver sa rio es ob je to no sólo de de nun cias, sino del mie do de mu chos de quie nes es tán ‘del otro la - do’. Pero eso se res trin ge a la po lí ti ca. Y la po lí ti ca para esas po bla cio nes no es una ac ti vi dad per ma nen te y no se cons ti tu ye en un do mi nio de li mi ta do de ac ti - vi da des. Po lí ti ca es iden ti fi ca da con elec cio nes y, sin to má ti ca men te, el pe río do elec to ral es lla ma do tiem po de la po lí ti ca, épo ca de la po lí ti ca o sim ple men te po lí ti ca. No se tra ta de una mera si no ni mia y mu cho me nos de ex pre sio nes de crea ción de este o aquel in di vi duo. Está en jue go un cier to ca len da rio, un cier to re cor te so cial del tiem po, que tie ne im pli ca cio nes tan ob je ti vas como aque llas que re -

32

cias es ca paz de opo ner se a la je fa tu ra lo cal. [N. de los Edi to res: Opta mos por con ser var la pa la bra por tu gue - sa ‘es ta dual’ para ha cer re fe ren cia a los go bier nos de los ‘es ta dos’, di vi sio nes po lí ti co-ad mi nis tra ti vas apro xi ma da men te co rres pon dien tes a las pro vin cias de la or ga ni za ción po lí ti ca ar gen ti na].

3 Bas tan te an tes que él, en un tra ba jo de 1957, Ma ria Isau ra Pe rei ra de Quei roz (1969) lla ma ba la aten ción ha - cia este pro ce so de seg men ta ción en re la ción con los mu ni ci pios, pero tam bién con las ca pi ta nías du ran te el pe río do co lo nial, y su ge ría que, al me nos en par te, tam bién se ría ca paz de ex pli car a las ban dei ras.

sul tan de la de li mi ta ción del tiem po de la plan ta ción y de la za fra, o del tiem po de las fies tas y de la Cua res ma4.

Pen sar a la po lí ti ca como una ac ti vi dad no per ma nen te no es tan ex tra ño, como pa re cie ra, para las cien cias so cia les. Max We ber, que, con su teo ría de la do mi na ción, ter mi nó pro por cio nan do el pa ra dig ma o pres tan do el nom bre a lo que se trans for mó en una es pe cie de ho ri zon te de la cien cia po lí ti ca de nues - tro tiem po, afir mó, en más de un lu gar, que las co mu ni da des po lí ti cas no son ne ce sa ria men te per ma nen tes (We ber 1964: 661 ss.). E. Rad clif fe-Brown re - cor dó, en uno de los tex tos ca nó ni cos de la an tro po lo gía, que hay so cie da des en las cua les la ‘so cie dad po lí ti ca’ se ma ni fies ta tem po ral men te, por ejem plo, en las asam bleas re li gio sas (Rad cif fe-Brown 1961: xix). Lo que pue de so nar ex - tra ño es pen sar a la po lí ti ca como ac ti vi dad no per ma nen te en una so cie dad en la cual ella está, por así de cir lo, con te ni da den tro los lí mi tes del Esta do, una aso cia ción po lí ti ca ca rac te ri za da, en tre otras co sas, por la per ma nen cia. No es ne ce sa rio adop tar una pos tu ra tan ra di cal como la de este úl ti mo au tor, que en - tien de al Esta do como una fic ción crea da por los fi ló so fos (idem: xxiii) –ol vi - dán do se de, o no cre yen do en, la rea li dad de las fic cio nes-, para pen sar en la fac ti bi li dad de la exis ten cia de es truc tu ras po lí ti cas no per ma nen tes en so cie da - des en las cua les el Esta do de sem pe ña fun cio nes esen cia les. Fun cio nes és tas, nun ca está de más re cor dar lo, ‘ma yo res’ que las del Esta do. Es pre fe ri ble re cor - dar que las fac cio nes –una for ma de or ga ni za ción po lí ti ca iden ti fi ca da por an - tro pó lo gos y cien tis tas po lí ti cos en los más di ver sos sis te mas po lí ti cos-, in clu so en mu chos de los lla ma dos Esta dos mo der nos, tie nen como uno de sus ras gos más con sen sua dos el no ser per ma nen tes (Lass well 1937; Firth 1957; Ni cho las 1965; Ma yer 1966; Gross 1973; Lan dé 1977)5.

En las si tua cio nes que es tu dia mos, el tiem po de la po lí ti ca re pre sen ta el mo - men to en que esas fac cio nes son iden ti fi ca das y en que, por así de cir lo, exis ten ple na men te en con flic to abier to. Es en ese pe río do que aque llas mu ni ci pa li da -

33

4 Esta dis con ti nui dad en tre la po lí ti ca y la co ti dia nei dad –cuya per cep ción, en cier to sen ti do, trans for mó el rum - bo de mi in ves ti ga ción, ya ha bía sido se ña la da, en 1974, en el tra ba jo pio ne ro, de Ma ria Au xi lia do ra Fe rraz de Sá, que sólo re cien te men te leí. Tra ba jan do con la ca te go ría de ‘mo vi mien to’ –el “‘mo vi mien to’ sin gu lar de las elec cio nes”- Fe rraz de Sá des cri be algo muy pró xi mo a aque llo a lo que me re fie ro como tiem po de la po lí ti ca, aún cuan do ella en fa ti ce más bien la di men sión de in ver sión de aquel ‘he cho so cial ex traor di na rio’ en que ser cons ti tu yen las elec cio nes mu ni ci pa les (Sá 1974: 77-108).

5 Hay múl ti ples de fi ni cio nes de fac cio nes, pero en tre los an tro pó lo gos exis te un cier to con sen so en el sen ti do de que se tra ta de uni da des de con flic to, cu yos miem bros son agru pa dos por un lí der en base a prin ci pios va - ria dos. En ge ne ral, se en cuen tran en jue go con flic tos con si de ra dos po lí ti cos (in vo lu cran do el uso del po der pú bli co). Las fac cio nes no son gru pos cor po ra ti vos (ge ne ral men te los au to res las pien san como cua si-gru - pos, gru pos diá di cos no cor po ra ti vos, etc.). Al con tra rio de los par ti dos po lí ti cos, aso cia cio nes o clu bes (para li mi tar nos a ejem plos muy pró xi mos) “las fac cio nes son uni da des de con flic to ac ti va das en oca sio nes es pe cí - fi cas, más que man te ni das por una or ga ni za ción for mal” (Ma yer 1977: 52), pero, como re cuer da Ni cho las, “que las fac cio nes no sean cor po ra ti vas, que sean bá si ca men te no per ma nen tes, no sig ni fi ca que no pue dan per sis tir por un lar go pe río do de tiem po” (Ni cho las 1977: 58).

des se di vi den de una ma ne ra poco ha bi tual en los gran des cen tros, con la dis - tri bu ción del pro pio es pa cio fí si co de la ciu dad en tre las fac cio nes y el de sa rro llo de in ter dic cio nes con re la ción a la vi si ta a ba res, far ma cias, pe lu que - rías; en suma, de los lo ca les pú bli cos con tro la dos por la fac ción ad ver sa ria, que tan to im pre sio na ron a quie nes es tu dia ron la po lí ti ca lo cal en Bra sil. To da vía, si

Related documents