Rumen liquor samples 79 

Textos Aprendizaxe audio verbal de frases

Aprendizaxe audio verbal de temas

Caras Aprendizaxe visual, sensíbel a déficit

en Hemisferio Dereito

Listado de palabras Efectos de primacía e recencia

Capacidade de aprendizaxe semántica

Chave de números “codificación” Velocidade de procesamento

Chave de números “copia” Velocidade perceptiva e grafomotora

CTMT Capacidade de rastreo visual

Hemineglixencia Atención alternante

Aprendizaxe incidental de estratexias

FAB Control motor e programación

de movementos voluntarios

Funcións executivas: capacidade de inhibi- ción

Díxitos orde directa Memoria auditiva a curto prazo

Programa de avaliación neuropsicolóxica do H. de Oza – Complexo Hospitalario da Coruña

Esta selección de probas tamén nos permite realizar diferentes compara- cións entre os resultados dos tests. A comparación permítenos unha mellor análise de procesos cognitivos; sen intención de realizar unha análise por- menorizada sinalamos as principais comparacións posíbeis entre os tests do protocolo:

 A comparación no rendemento entre “Textos” e “Listado de palabras” permítenos realizar inferencias sobre a capacidade do paciente de reali- zar esquemas conceptuais novos.

 A comparación por un lado de “Textos I”, “Caras I”, “Listado de Pala- bras I”, e por outro de “Textos II”, “Caras II”, “Listado de Palabras II”, infórmanos sobre a capacidade de consolidación e a perda de informa- ción despois de tarefas de interferencia.

 _{A comparación entre “Textos” por un lado e “Caras” por outro, informa} das diferenzas entre o procesamento verbal e o visual. Conseguimos o mesmo realizando unha comparación entre “Díxitos” e “Localización espacial” pero neste caso avaliando a Memoria a Curto Prazo e a ampli- tude atencional.

 _{Entre Lembranza de Textos e Recoñecemento de Textos, e entre Lem-} branza de Listado de palabras e Recoñecemento de Listado de palabras, analizamos o esquecemento debido a problemas de codificación e alma- cenamento, e diferenciámolo do esquecemento debido a problemas de recuperación.

 _{A comparación entre “Chave de números – codificación” e “Chave de} números – copia”, permítenos mellorar a análise da velocidade de pro- cesamento e da memorización de estímulos.

 Observarase que non existen probas específicas de avaliación da lin- guaxe, xa que o propio servizo de Rehabilitación conta con médico foniatra e logopedas, que normalmente asumirán problemas de tipo afásico, aínda que en ocasións se nos pidan avaliacións complementarias que inclúe avaliación da linguaxe.

Ao usar o protocolo como elemento de filtrado, en bastantes ocasións de- bemos realizar avaliacións máis detalladas sobre aspectos atencionais, de me- moria, de funcións frontais, ou sobre aspectos sensoriais, praxias, comunica- cionais ou emocionais. Nestas avaliacións máis específicas, tratamos de manter o equilibrio dos datos que proveñen de informadores, da nosa observación directa e das probas.

Javier Sardiña Agra

Familiares e achegados como informantes do paciente

Para realizar a avaliación neuropsicolóxica debemos obter información sobre a vida previa do suxeito, o seu nivel de escolarización e rendemento académico, a situación laboral acadada e tipo de actividades que realizaba, os seus hábitos, o seu nivel de adaptación social... Se non dispomos deste tipo de información non terá ningunha validez a interpretación dos resultados que obteñamos na avaliación ao suxeito.

É posíbel que nós xa esteamos acostumados ao entorno hospitalario, aos seus usos e costumes, e incluso ao traballo con pacientes afectados por dano cerebral, por iso debemos facer un esforzo para recordar que nos acercamos a persoas cunha capacidade de adaptación e de afrontamento normal na súa vida diaria, pero que se están a enfrentar a unhas circunstancias especiais (in- certidume, preocupación por un ser querido, entorno diferente e estraño...). É importante facelos partícipes de que son parte fundamental do traballo de rehabilitación e do coidado do paciente; durante as nosas entrevistas con eles tratamos de:

 _{Explicarlles que a información que se lles pide é parte do traballo de} axuda e rehabilitación,

 _{Reforzar os seus desexos de preguntar e querer resolver dúbidas, porque} facilitará a súa labor de apoio e coidado no futuro ao paciente,

 _{Darlles a oportunidade de recibir apoio e atención aos seus propios} problemas emocionais (nese momento son poucos os familiares que a demandan, mais debemos facilitar que poidan pedila máis adiante...) Con frecuencia encontrámonos coas seguintes reaccións nos familiares:

 Resistencia ás valoracións psicolóxicas; en ocasións vese a avaliación

como unha medida que fixará xa un estado estábel de secuelas, que poi- dan indicar unha “estabilidade” ou “estancamento”. Cando os familiares están esperanzados coa recuperación total do paciente e non aceptan outra meta, calquera avaliación pode sinalar a presenza dalgún déficit que non se poida recuperar e polo tanto que se pode percibir como unha ameaza.

Programa de avaliación neuropsicolóxica do H. de Oza – Complexo Hospitalario da Coruña

Se realizamos unha única entrevista no inicio do proceso é posíbel que acabemos estimando como resultado do dano cerebral alteracións que xa estaban presentes antes do incidente que producise o dano.

Manter un contacto fluído cos familiares durante todo o período da hos- pitalización é, polo tanto, moi recomendábel para o proceso da avaliación neuropsicolóxica e, como veremos máis adiante, fundamental para o afronta- mento por parte da familia, do dano cerebral dun dos seus membros.

A atención aos familiares de pacientes con dano cerebral

O noso contacto co paciente e a súa familia realízase, normalmente, cando xa pasaron unhas semanas ou meses desde o accidente. Podemos entender este momento como unha fase post-aguda no proceso sanitario do doente.

Neste tempo as vivencias da familia durante a súa estancia no hospital se- guramente se viron influenciadas polos seguintes dous aspectos:

 O “percurso” hospitalario previo

Canto tempo pasou o paciente en coma, cantas operacións se lle reali- zaron, que gravidade vital supuñan as súas feridas, etc. son aspectos que xeran un estado de shock ás familias que acoden ao hospital (moitas veces pola noite, aumentando así o dramatismo da situación). Chegan ao hospital, confusión de a quen avisar, onde está o paciente, non saber a quen se deben dirixir...

Os primeiros contactos cos médicos. Observamos que existe unha ten- dencia a dar, nos primeiros momentos, información moi negativa, ini- cialmente co obxectivo de “preparar a familia para o peor”.

 O entorno hospitalario

_{Unha vez pasado o primeiro momento, comeza unha espera, pero man-} tendo a incertidume sobre o momento no que poderá acordar (ou non). Adaptación a:

— os horarios e ritmos do hospital. — o entorno físico.

Son eles os que deben realizar todo o proceso de adaptación. Nun mo- mento en que prima un nivel elevado de angustia. Isto pode supor un aumento de desesperanza, cando, no mellor dos casos, é un proceso case de “ensaio e erro”.

Neste proceso é posíbel que desde o entorno hospitalario existan respos- tas diferentes a diferentes tipos de coidadores: refórzase a súa pasividade e sanciónase ao coidador que defende os dereitos do doente.

Javier Sardiña Agra

Afrontando o Dano Cerebral

O dano cerebral supón para a familia unha ameaza que supera os seus recursos e a súa capacidade de afrontamento. A familia percibe como un dos seus membros sofre este dano (atribución interna) e que afecta a todos os roles do paciente (atribución global); se realiza unha atribución estábel (non se pode facer nada para mudar a situación) é moi probábel que a familia se suma nun estado de indefensión e pódense inhibir respostas adaptativas futuras.

� hora da intervención de axuda psicolóxica ás familias é importante plan- texarse os seguintes principios (extraídos de Prigatano, 1999):

 O clínico debe comezar o proceso desde a experiencia subxectiva e fe- nomenolóxica do paciente e da familia para reducir as frustracións e a confusión para conseguir implicalos no proceso da rehabilitación.  _{As intervencións psicoterapéuticas son unha parte importante da reha-}

bilitación neuropsicolóxica porque axuda aos pacientes e aos seus fami- liares para afrontar as perdas sufridas.

 _{O traballo con pacientes con alteracións cognitivas e conductuais, polo} dano cerebral sufrido, produce intensas reaccións afectivas tanto nos fa- miliares dos pacientes coma no persoal de rehabilitación. É importante previr aquelas reaccións que poidan dificultar o proceso, e en caso de que aparezan realizar as intervencións adecuadas para facilitar o mellor afrontamento do proceso rehabilitador.

É certo que o noso contacto coa familia se ve caracterizado por unha fase de esperanza da familia, na que teñen un optimismo esaxerado acerca da re- cuperación do doente e que en ocasións chega á negación de certos déficit. É importante poder encamiñar a familia a unha percepción máis axustada á realidade sen que renuncien á esperanza de melloras; nas ocasións nas que simplemente se confronta a familia cos déficit do paciente, o que acostuma facer a familia é emprender un proceso rehabilitador en “paralelo” ao sanitario, e isto terá como consecuencia unha peor evolución a medio e longo prazo. Da mesma forma, dar información sobre el Dano Cerebral é importante, mais nalgunhas ocasións estes coñecementos fan que a familia ou o doente, por un mecanismo de “intelectualización”, se afaste da súa propia realidade.

Programa de avaliación neuropsicolóxica do H. de Oza – Complexo Hospitalario da Coruña

b) A necesidade de apoio emocional, a posibilidade de poder compartir as súas propias frustracións e solucións aos diversos problemas con que se encontran. Asertividade e capacidade de delegar.

c) O coñecemento dos recursos dispoñíbeis na comunidade, tanto a nivel legal coma económico ou asistencial, que permitan continuar a atención e rehabilitación destas persoas e posibiliten períodos de descanso para os familiares.

d) O establecemento de redes sociais e grupos de autoaxuda á comunidade.

Bibliografía

Dubois B., Slachevsky A., Litvan I., Pillon B. (2000) The FAB: a frontal assessment battery at bedside. Neurology; 55; 1621-6

García �lvarez, M. A. (2006). Procesos asistenciales y cuidado a las familias con daño cerebral adquirido. En Avances de Neuropsicología clínica (pag.245 a 274). Madrid: Editorial MAPFRE.

Lezak, M. D. (2004). Neuropsychological assessment (4ª ed.). Nueva York: Oxford Uni- versity Press.

Muñoz Céspedes, J. M. e Tirapu Ustarroz, J. (2001)Rehabilitación neuropsicológi- ca. Madrid: Síntesis.

Prigatano, G. P. (1999). Princiles of Neuropsychological Rehabilitation. Nueva York: Oxford University Press.

Rey, G. J. e Sivan, A. B. (1995). Las pruebas de Benton para el Diagnóstico Neuropsicoló- gico. Iowa City: AJA Associates.

Strauss, E. M. S. Sherman, & O. Spreen. (2006). A Compendium of Neuropsychologi- cal Tests (3ª ed.). New York: Oxford University Press.

Tirapu Ustárroz, J., Rios Lago M., Maestú Unturbe F. (2008). Manual de Neu- ropsicología. Barcelona: Viguera editores.

Wechsler D. (2004). Manual técnico de la escala de memoria de Wehcsler –III. Madrid: Tea ediciones.

Gonzalo Martínez Sande

Psicólogo Clínico

U.P.I.E. – Servizo de Saúde Mental C.H.U. A Coruña

Intervencións psicolóxicas