International Research Journal of Humanities, Language and Literature Vol. 4, Issue 5, May 2017 Impact Factor- 5.401 ISSN: (2394-1642)
© Associated Asia Research Foundation (AARF) Publication
Website: www.aarf.asiaEmail : [email protected] , [email protected]
pMjwbI s`iBAwcwr : vrqmwn cuxOqIAW
jspRIq kOr
AisstYNt pRo&Ysr, pMjwbI ivBwg ^wlsw kwlj &wr ivmYn,
luiDAwxw[
s`iBAwcwr ie`k Aijhw vrqwrw Aqy sMklp hY ijs ivc mnu`KI jIvn dw hr pihlU, hr vrqwrw ijvyN BwSw, pihrwvw, Kwx-pIx, rhu rIqW, ivSvws, kdrW kImqW, koml klwvW, gihxy, KyfW, ikrq-DMdy Awie sB kuJ Swml huMdw hY[ ieh ie`k Aijhw ivSwl AsIm smuMdr hY ijs iv`coN mwnvI jIvn dI AnykW
C`lW au~BrdIAW Aqy muV ies ivc hI smw jWdIAW hn[ ‘s`iBAwcwr’ iek
Aijhy AweIny dy smwn hY ijs iv`coN iksy viSSt kOm, smwj jW kbIly dIAW kdrW kImqW pRqIibMbq huMdIAW hn[
hryk kOm jW smwj dw s`iBAwcwr dUsry smwj/kbIly dy s`iBAwcwr nwloN
iviBMn huMdw hY[ ijs kwrn ‘s`iBAwcwrk nslmukqw’ dw sMklp swfI nzrIN
cunOqIAW lY ky hwzr huMdw hY, ies bwry crcw krnI hI myry h`Qly pypr dI Aihm audyS hY[
AwDuinkqw dy Ajoky dOr ivc jdoN ivSvIkrn ny pUry sMswr nUM smyt ky ie`k globl ipMf bxw id`qw hY, au~Qy pMjwbI s`iBAwcwr vI sihjy hI ies dI cpyt ivc Aw igAw hY[ pMjwbI BwSw dI bykdrI Aqy prweI BwSw pRqI hyj ies dy mu`Fly pRBwvW ivcoN ie`k hY[ AsIN p`Cm dI BwSw AMgryzI nUM AwpxI mW bolI qoN au~qm smJx l`g pey hW[ ipMfW SihrW ivc KolHIAW geIAW iv`idAw dIAW dukwnW ivc b`icAW nUM qoqy vWg AMgryzI rtweI jw rhI hY[ jdik XUnYsko
ipCly lgBg 50 swlW qoN pUry ivSv nUM iehI hokw dy rhI hY ik ‘sPl is`iKAw mwq BwSw rwhIN hI sMBv hY[’ pr AsIN ijvyN ies p`KoN A`KoN AMnHy qy kMnoN boly ho
gey jwpdy hW[ “ies pRsµg ivc AMqrrwStrI siQqI qy Jwq mwrnI vI zrUrI
hY[ is`iKAw Aqy igAwn-ivigAwn dy Kyqr ivc auhI dyS m`lW mwr rhy hn, ijnHW dI is`iKAw mwq BwSw ivc hY[ cIn, jpwn, korIAw, rUs Aqy jrmnI vrgy dyS AMgryzI mwiDAm dI is`iKAw qoN ibnw hI swQoN ikDry A`gy hn[ auh ies leI A`gy hn ik aunHW AwpxI is`iKAw nUM ivdySI BwSw dw qpidk rog nhIN
l`gx id`qw[”1 “ies siQqI dw duKWqk p`K ieh vI hY ik Awm rUp ivc
pMjwbIAW ivc AwpxI zubwn au~qy gOrv krn dw auh Aihsws mOjUd nhIN, jo hoxw cwhIdw hY[ hr hIly pdwrQk ivkws qy s&lqw dIAW pauVIAW cVHn dI hoV ivc Aksr pMjwbI lok AwpxI zubwn dI kurbwnI dyx leI ikvyN qqpr rihMdy hn, ieh eynI au~GVvIN scweI hY ik ies leI iksy vI pRmwx dI loV
nhIN[”2
pUMjIvwd dw vrqmwn smW ‘ieSiqhwrbwzI dw smW’ hY[ “AwDuink
ieh Awpxy Awp ivc ie`k bhuq sMjIdw Aqy izMmyvwr icMqw Aqy icMqn dw ivSw
hY[”3 pMjwbI s`iBAwcwr, ies dy ivl`Kx kdrW kImqW dy pRbMD nUM GtIAw
smJ ky nOjvwn pIVHI kurwhy pYNdI jw rhI hY[ drAsl AsIN Awpxy s`iBAwcwr
nUM ‘styts isMbl’ nwl joV id`qw hY[ ipMfW dy vsnIkW ijnHW dI bol cwl,
rihxI bihxI ivc hwly vI ikDry pMjwbIAq au~By swh BrdI nzrIN qW AwauNdI hY, AsIN auho ijhy lokW nUM pyNfU, auj`f Aqy ip`CVy vrg dI sUcI ivc Sumwr kr id`qw hY[ p`Cm dw s`iBAwcwr swnUM ijho ijhw mrzI gMd mMd prosI jwvy, AsIN aus qoN vI bhuq KuS hW[
ie`Qy d`sx Xog mh`qvpUrn nukqw ieh hY ik AsIN nW qW pMjwbI s`iBAwcwr qoN hI pUrI qrHW mukq hoey hW qy nw hI p`Cm dy s`iBAwcwr nUM pUrI qrHW Apxw sky hW[ AsIN p`Cm dy s`iBAwcwr Aqy Awpxy mUl s`iBAwcwr nUM rlg`f krky ie`k invyklw s`iBAwcwr isrj ilAw hY ijhVw ik swnUM AsIN myc nhIN AwauNdw[ AsIN cwhuMdy hW ik ijvyN p`Cm ivc Ku`lHw ijxsI mwhOl hY[ pr jdoN AsIN iesy qrwjU ivc Awpxy pirvwrk irSiqAW nUM r`K ky qoldy hW qW bhuq hI AwswvWpx ho jWdw hY[ swfw s`iBAwcwr swnUM ies g`l dI hrigz iejwzq nhIN idMdw[ iesy krky A`j dy Xu`g ivc ASlIlqw,
l`crqw, nMgyjqw ivc bhuq pRoqswhn imilAw hY[ ‘gyA’ Aqy ‘lYsbIAn’ vrgy
sMklp swfy s`iBAwcwr dy Sbd koS ivc drj ho cu`ky hn[ “mnu`KI dMBI,
lwlcI Aqy pKMfI bx igAw hY[ ivSvIkrn ny DrqI ijaux jogI nhIN C`fI, ies nwl smu`cw smwijk, s`iBAwcwrk vwqwvrn vI pRdUiSq ho cu`kw hY[ swfy Awly duAwly Aqy vwqwvrn dw jwmw pUrI qrHW plIq ho igAw hY[ is`ty vjoN mnu`KI hoNd nUM ^qrw pYdw ho igAw hY[ ieh sµrcnw qW DrqI leI vI sMkt bx
geI jwpdI hY[”4
“AsIN dyK rhy hW ik pMjwb ’c s`iBAwcwr dy iviBMn
KyqrW-q`qW ivc qyzI nwl s`iBAwcwrk rUpWqrn vwpr rhy hn[ ienHW rUpWqrxW kwrn nvInqm SYlIAW auqpµn ho rhIAW hn[ ij`Qy swfw Kwx-pIx rihx sihx, au~Tx bYTx, socx dw qOr qrIkw bdl irhw hY[ au~Qy swfw pihrwvw, swihq, Drm, rwjnIqI, DMdy klw-nwc Awid sB kuJ bdlvw pRwrMB ho cu`k hY[ sWJ-sihXog, ipAwr-BweIcwrw Aqy irSqy pUrI qrHW nSt hox dy kgwr qy phuMc gey hn[ auswrU Aqy hWdrU smwjvwdI-swmvwdI s`iBAwcwr ivksq hox dI qW vlgr, nwdrU mu`l pRqImwn, l`crvwdI-nMgyzvwdI, injvwdI qy pOpvwdI s`iBAwcwr au~Br Aqy sQwpq ho cu`kw hY Aqy inrMqr ho irhw hY[ so auswrU pMjwbI kdrW kImqW, mu`lW, pRqImwnW dI ivAwpk tu`t-B`j ho rhI hY[”5
Ajoky ielYktRwink Xu`g ivc swfI soc vI ies qrHW dI pUMujIvwdI soc ivc
gRsI geI hY[ pMjwbI s`iBAwcwr ijhVw ik Srm-hXw dy AwBUSxW nwl sijAw
hoieAw sI, A`j auhdy iehI gihxy lu`ty pu`ty jw c`uky hn[ kuVIAW dy isr qoN
cuMnI/PulkwrI lih geI hY Aqy ieh isr qoN lih ky gl ivc Aqy hux gl iv`coN
vI ikDry dUr au~f geI hY[ mIfIey dy pRBwv hyT kuVIAW tI.vI. qy idsx
vrgIAW mwfl kuVIAW vWg idsxw Aqy Pbxw cwhIdIAW hn[ hor qW hor hor
ienHW mwflW vrgw pihrwvw pwauNdIAW ieh kuVIAW Awpxy Awp nUM AwDuinkqw
hI huMdI hY[ mMfIkrn dy ies dOr ny AOrq nUM ie`k ‘sYks isMbl’ dy rUp ivc
qbdIl kr id`qw hY[ A`j bwzwr ivc kyvl koeI vsqU hI nhIN ivkdI, blik
aus nwl juiVAw AOrq dw bdn, AOrq dw kwmuk ieSiqhwr vI ivkdw hY[
pMjwbI Gr dy ivhVy dI rOxk, pMjwbI Gr dI ijMd jwn suc`jI suAwxI ies sB
ivc qW ijvyN guMm hI ho geI hovy[
ie`Qy iDAwn dyx Xog nukqw ieh hY ik A`j dy AwDuink smyN
ivc smyN dy hwx dw hoxw vI bhuq zrUrI hY[ prMqU Awpxy mUl nµU Bu`l ky
AwpxIAW jVHW nwloN tu`t ky AwDuink khwauxw/smJxw vI fwFI Bu`l hY[
Awpxy s`iBAwcwr nUM kyvl pihrwvy jW Kwx pIx q`k sImq kr dyxw Asl
ivc s`iBAwcwr dy dwiery Aqy pirBwSw nUM sMkuicq kr dyxw hY[ swfw
pihrwvw jW Kwxw pIxw iksy s`iBAwcwr dw iek mwqr gux, l`Cx qW zrUr
ho skdw hY prMqU ieh smu`cy AsIm s`iBAwcwr dy sMklp dw DwrnI nhIN ho
skdw[ kuVqy cwdry vwlw hryk pMjwbI dwinSmMd, nyk, au~c cir`qr vwlw
vI nhIN ho skdw Aqy AMgryzI sUt bUt pihny hryk AwdmI AwpxIAW mUl
jVHW nwloN tu`itAw hovy, ieh vI zrUrI nhIN[
AYs vyly pMjwbI s`iBAwcwr nUM drpyS Aw rhI mu`K cuxOqI pMjwbI
s`iBAwcwr dIAW kdrW-kImqW nUM bcwauxw Aqy AjokI nOjvwn pIVHI q`k
ies dw sMcwr krnw hY[ pMjwbI jo AwpxI pMjwbIAq, AwpxI dirAwidlI
hn[ sihxSIlqw pMjwbIAW Aqy pMjwbI s`iBAwcwrk pRbMD iv`coN mu`kdI jw
rhI hY[ iesy vjHw krky ikswn KudkuSIAW dy rwh qy quirAw hoieAw hY[
iesy vjHw krky hI A^bwrW ivc pu`qW v`loN gu`sy v`s mwvW nUM mwrn dIAw
^brW hn Aqy DIAW BYxW dI huMdI byp`qI dIAW sur^IAW hn[ ies msly dw
dUsrw pihlU ieh vI hY ik ij`Qy ikDry AxK Aqy sihxSIlqw idKwaux dI
loV huMdI hY au~Qy AsIN lok cu`p swD ky bYT jWdy hW qy keI vwr byqukIAW
g`lW nUM AwpxI AnHw dw mslw bxw ky bYT jWdy hW[ smqolI ivAkqIqv
vwly ikrdwr mnu`KI izMdgI iv`coN gwieb huMdy jw rhy hn[ iesy vjHw krky
nOjvwn pIVHI kurwhy pYNdI jw rhI hY ikauNik aunHW nUM AwpxI rozm`rHw dI
izMdgI ivcoN koeI AwdrS pwqr nhIN imldw[ pMjwb dI DrqI au~pr vg
rhy nSy dw CyvyN dirAw dy mu`K kwrn vI ieho hI hn[ ie`Drly pMjwbI hI
jdoN prvws krky bwhrly dySW ivc ivcrdy hn qW aunHW dy nwl nwl aunHW
dw s`iBAwcwr vI prvws krdw hY[ prMqU auDrlI DrqI qy vI jdoN prvwsI
pMjwbI Srmnwk AwdqW dw muzwhrw krdy hn qW is`DI auNglI swfy
s`iBAwcwr au~pr swfy dyS dy sMskwrW, swfI rihxI bihxI au~pr au~TdI
hY[ swnUM swirAW nUM ies bwbq gihry mMQn dI zrUrq hY ik AsIN AMqr
rwStrI p`Dr au~pr Awpxw Aqy Awpxy s`iBAwcwr dw ikho ijhw Aks pyS
krnw cwhuMdy hW[
ijs sMgIq ivc pMjwbIAW dw idl DVkdw sI, aunHW dIAw AwSwvW, inrwSwvW,
su`K du`K, KuSI gmI, hulws-vydnw JlkdI sI, auh cMd is`ikAW dI ^xkwr dy
hyTW d`b ky rih igAw hY [ “gIq ilKx dI qW joVy jw rhy hn Aqy aunHW dy joVW
dI jrk rVkdI rihMdI hY[ AwSk mwSUk dy ivSy au~pr imldy gIqW iv`coN pMjwb
dIAW pRqI kQwvW dy nwiek-nwiekwvW dI prMprw ijs pr ‘Xwr kry AsvwrI
iqs dy jyf nw koeI vrgI’, Prw^ idlI gwiek ho geI Aqy gwLW vrgy gIq
hoNd ivc Awey hn[ pOp gIqW dw ivSw p`K bhuq sImq hY[ 90 PIsdI gIq
n`cx t`px Aqy mYirj pYlsW dI mMg Anuswr tr`plU AweIfIey duAwly GuMmdI
qukbMdI hn[ drd ivhUxy, AKOqI drd Bry gIq D`ky DoVy dy AwSkW dw mrsIAw
hn[”6 bolIAW, t`py, mwhIey, is`TxIAW, suhwg, GoVIAw, hyAry lok mnW dy
cyqy iv`coN mn&I huMdy jWdy hn[
p`CmIkrn ny ij`Qy pMjwbI s`iBAwcwr nUM gMDly sMklp pRdwn kIqy hn, au~Qy kuJ pMjwbI jIvn dy sMklpW nUM punr pirBwiSq vI kIqw hY[ Gr dI suAwxI nUM Gr dI cwrdIvwrI qoN bwhr inklx dw rwh vI idKwieAw hY[ AOrq au~pr l`gIAW bybuinAwdI pwbµdIAW, bMdSW dw invwrx kIqw hY[ kuJ ku rhu rIqW ijvyN GuMf k`Fxw, prdy dI rsm, sqI pRQw dIAw zµjIrW cknwcUr hoeIAW
hn[ “ivSvIkrn dw Ajokw Pyz sMcwr Aqy AwvwjweI isstm dI Aiq
PlsrUp globl sMcwr hux iek sihj vrqwrw bx igAw hY Aqy ieh pbilk
rwey nUM mnmrzI Anuswr Fwlx dw kwrgr hiQAwr vI hY[”7
A`j pMjwbIAW nUM drpyS Aw rhI sB qoN v`fI muSikl ieh nhIN hY ik s`iBAwcwrk rUpWqrx ho irhw hY, blik svwl ieh hY ik ies Aml nUM Awpxy s`iBAwcwr nwl CyV CwV krn qoN ikvyN bcweIey? AwpxIAW mwnv p`KI smwjvwdI kdrW kImqW nUM ies mwrU hnHyrI A`gy ikvyN Fwl bxweIey? “Ajoky
dOr ivc ivSvIkrn dw ieh vrqwrw At`l hY, pr AwpxI AwriQk s`iBAwcwrk hoNd Aqy gOrv pRqI pRqI au`qr vI Enw hI lwzmI hY[ jykr AsIN pMjwbI s`iBAwcwr dIAW sWBx Xog, hMFxswr Aqy Biv`KmuKI smr`QwvW Xog pihlUAW nUM nw pCwixAw qW ieh inScY hI swfy leI ivkrwl s`iBAwcwrk duKWq ho in`bVygI[ jykr AsIN ies AiqAMq PYslwkuMn Aqy hoxIAW BrpUr jIvMq pihlU nUM ievyN hI ivswr C`ifAw qW inScY hI ivSvIkrn dw iek-p`KI vrqwrw swfI mOilk qy mUlvwn s`iBAwcwrk ivrwsq nUM nysqo-nwbUd kr
dyvygw[”8 ies sMdrB ivc nvqyj BwrqI dw ieh SyAr bVw hI pRsMigk hY ik
“k`sIAW KwLy t`pdy, gey smuMdr t`p,
ijMnI v`fI Cwl sI, EfI v`fI s`t[
hvwly Aqy it`pxIAW:
1. fw. jogw isMG, ‘bdl irhw AMqr rwStrI idRS qy pMjwbI BwSw’[
2. fw. rGbIr isMG, ‘pMjwbI BwSw, swihq qy s`iBAwcwr dy AMqr rwStrI
srokwr’[
3. fw. jsivMdr isMG, ‘ivSvIkrn Aqy pMjwbI s`iBAwcwrk bdlwv’[
4. fw. surjIq brwV, ‘ivSvIkrn Aqy pMjwbI s`iBAwcwr’[
5. auhI[
6. fw. jsivMdr Srmw, ‘pMjwbI gwiekI dy AMqr rwStrI srokwr’[
7. fw. jsivMdr isMG, ‘ivSvIkrn Aqy pMjwbI s`iBAwcwrk bdlwv’[