Tilak college of Education & Savitribai Phule University of Pune Page 610
¿ÖÖ»ÖêµÖ ×¾ÖÂÖµÖÖÓ“µÖÖ †¬µÖÖ¯ÖÖÖŸÖæÖ ´Öæ»µÖ ×¿Ö
x
Ö
N
Ö
¯ÖÏÖ.›üÖò.¾Æüß.¯Öß.׿ÖÖ¸êü
ÃÖÆüµÖÖê•Öß ¯ÖÏÖ¬µÖÖ¯Ö
k
, ׿Öx
ÖN
Ö¿ÖÖÃ¡Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, ²ÖÖ¿Öá'„Öß¾ÖÖ ´ÆüÖ„Öê úÖµÖ †ÃÖê „Ö¸ü úÖêÖß ´Ö»ÖÖ ×¾Ö“ÖÖ¸ü»Öê ŸÖ¸ü „Öß¾ÖÖ ´ÆüÖ„Öê ÃÖÓÃúÖ¸ü ÃÖÓ“ÖµÖ †¿Öß ¾µÖÖµÖÖ ´Öß •ú¸üß-Ö' †ÃÖê ×¾ÖÖÖê²ÖÖ ³ÖÖ¾Öê ´Æü™ü»Öê ÆüÖêŸÖê. †ÃÖê ÃÖÓÃúÖ¸ü ¾µÖÛŒŸÖ»ÖÖ †Öêú ךüúÖÖÖÆæüÖ ¯ÖÏÖ¯ŸÖ ÆüÖêŸÖ †ÃÖŸÖÖŸÖ. ŸµÖÖ¯Öîúß ´ÖÆüŸ¾ÖÖ“Öê ëú¦ü ´ÆüÖ„Öê ׿ÖÖÖ ÆüÖêµÖ. ׿ÖÖÖÖŸÖæÖ ÃÖ¾ÖÖÕ×ÖÖ ×¾ÖúÖÃÖ †¯Öê×ÖŸÖ †ÖÆêü. µÖÖ´Ö¬µÖê ¿ÖÖ¸üß׸üú, ´ÖÖÖ×ÃÖ•ú, ³ÖÖ¾Ö×-Ö•ú, ×ÎúµÖÖúÖî¿Ö»µÖÖŸ´Öú ‡ŸµÖÖ¤üß ¯ÖÏúÖ¸ü“µÖÖ ×¾ÖúÖÃÖÖÓ“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö ÆüÖêŸÖÖê. ´ÖÖ Æüß ´ÖÖÖ¾ÖÖ»ÖÖ ×´ÖôûÖ»Öê»Öß ¤îü¾Öß ¿ÖŒŸÖß †ÖÆêü. ¾µÖÛŒŸÖ»ÖÖ ‹ÖÖ¤êü úÖµÖÔ, úÖ´Ö, ¾ÖŸÖÔÖ “ÖÖÓÖ»Öê †ÖÆêü †ÃÖê ´ÖÖÖ»ÖÖ ¯Ö™ü»Öê ŸÖ¸ü“Ö ŸÖÖê ú¸üŸÖÖê. ´ÖÖÖ¾ÖÖ“µÖÖ ¾ÖŸÖÔÖÖ¾Ö¸ü ¯ÖϳÖãŸ¾Ö ÖÖ„Ö×¾ÖÖÖ¸êü ´ÖÖ ¤üÖÖ×¾ÖŸÖÖ µÖêŸÖ ÖÖÆüß ¯Ö¸ÓüŸÖæ ŸÖê ÃÖŸÖŸÖ úÖµÖÔ¸üŸÖ ¸üÖÆæüÖ ¾µÖÛŒŸÖ“µÖÖ ¾ÖŸÖÔÖÖŸÖæÖ ¾µÖŒŸÖ ÆüÖêŸÖ †ÃÖŸÖê. ׿ÖÖÖÖ“µÖÖ ´ÖÖ¬µÖ´ÖÖŸÖæÖ µÖÖ ´ÖÖÖ»ÖÖ µÖÖêµÖ ¾ÖôûÖ »ÖÖ¾ÖµÖÖ“Öê úÖµÖÔ ú¸üŸÖÖ µÖêŸÖê. µÖÖÃÖÖšüß ´Öæ»µÖ ÃÖÓÃúÖ¸üÖÓ“Öß †Ö¾Ö¿µÖúŸÖÖ ³ÖÖÃÖŸÖê. ´ÆüÖæÖ“Ö “ÖÖ׸ü¡µÖÖ“Öß “ÖÖÓÖ»Öß „Ö›üÖ ‘Ö›üÖ ú¸üµÖÖÃÖÖšüß ×¾Ö×¾Ö¬Ö ×¾ÖÂÖµÖÖÓ“µÖÖ ´ÖÖ¬µÖ´ÖÖŸÖæÖ ¾µÖŒŸÖà“µÖÖ ´Öæ»µÖ ×¿ÖÖÖÖ“Öê †×¬ÖšüÖÖ ¯ÖÏÖ¯ŸÖ ú¸üŸÖÖ µÖêŸÖê. ×¾Ö‟ÖÖÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ“µÖÖ †¬µÖÖ¯ÖÖÖŸÖæÖÆüß ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ¾Ö¸ü ×¾Ö×¾Ö¬Ö †Ö¾Ö¿µÖú ´Ö滵ÖÃÖÓÃúÖ¸ü •¢Ö´Ö׸üŸµÖÖ ú¸üŸÖÖ µÖêŸÖÖŸÖ.
´Öæ»µÖ ×¿ÖÖÖ ´ÆüÖ„Öê êú¾Öôû ²ÖÖê¬ÖÖŸ´Öú ‟ÖÖÖ Øú¾ÖÖ †Öú»ÖÖÖ“Öê ׿ÖÖÖ Ö¾Æêü ŸÖê ³ÖÖ¾Ö×Öú †Ö“ÖÖ¸üÖÓ¿Öß ×ÖÖ›üßŸÖ †ÖÆêü. “ÖÖÓÖ»Öê †Ö“ÖÖ¸ü ×¾Ö“ÖÖ¸ü úÖêÖß ÃÖÖÓÖŸÖ †ÖÆêü ´ÆüÖæÖ µÖêŸÖ ÖÖÆüßŸÖ ŸÖ¸ü ŸÖê „Öë¾ÆüÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÔ»ÖÖ Ã¾ÖŸÖ:“µÖÖ †ÓŸÖú¸üÖÖ¯ÖÖÃÖæÖ ú¸üÖ¾Öê †ÃÖê ¾ÖÖ™üŸÖê ŸÖë¾ÆüÖ“Ö ŸÖê ×ÃÖ¬¤ü ÆüÖêŸÖÖŸÖ. ´ÆüÖæÖ“Ö ÃÖÖòÎêú×™üÃÖ µÖÖÓÖß ´Æü™ü»Öê †ÖÆêü 'Values can not be taught, it can be only caught'. ´Öæ»µÖ ×¿ÖÖÖÖ“µÖÖ ÃÖÓÃúÖ¸üÖŸÖæÖ †Ö„Ö“µÖÖ ²ÖÖ»ÖúÖŸÖæÖ •ªÖ“ÖÖ ÃÖã¥üœü, ÃÖÓÃúÖ¸üߟÖ, ÃÖã„ÖÖÖ, ÃÖã²Ö㬤ü ÖÖÖ׸üú ×Ö´ÖÖÔÖ ú¸üÖê Æêü ´Ö滵Ö׿ÖÖÖÖ“Öê ¬µÖêµÖ †ÖÆêü. ´ÖÆüÖ¸üÖ™Òü ¸üÖ„µÖÖ“µÖÖ ×¿Ö•Ö•Ö ×¾ÖÂÖµÖ•ú ¯ÖÏ×ÎúµÖê´Ö¬µÖê ÃÖªÛã֟ÖßŸÖ ¯ÖÏ´ÖãÖ †Ö×Ö †Ö¾Ö¿µÖú †¿ÖÖ ¤üÆüÖ ×Ö¾Ö›üú ÖîןÖú ´Ö滵ÖÖÓ“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö ú¸üµÖÖŸÖ †Ö»Öê»ÖÖ †ÖÆêü. ŸÖß ¤üÆüÖ ´Ö滵Öê ¯Öãœüᯙ ¯ÖÏ´ÖÖÖê †ÖÆêüŸÖ-1) ÁÖ´Ö ¯ÖÏןÖšüÖ, 2) ÃÖÓ¾Ö¤êüÖ׿ֻ֟ÖÖ, 3) ¾ÖŒŸÖ׿ָü¯ÖÖÖ, 4) Öß™üÖê™üêú¯ÖÖÖ, 5) áÖß-¯Öã¹ýÂÖ ÃÖ´ÖÖÖŸÖÖ, 6) ¾Öî‟ÖÖ×Öú ¥üÛ™üúÖêÖ, 7) ÃÖ¾ÖÔ¬Ö´ÖÔ ÃÖ×ÆüÂÖæŸÖÖ, 8) ÃÖÖî„ÖµÖ׿ֻ֟ÖÖ, 9) ¸üÖ™Òü³ÖŒŸÖß †Ö×Ö 10) ¸üÖ™ÒüßµÖ ‹úÖŸ´ÖŸÖÖ
1. ÁÖ´Ö ¯ÖÏןÖšüÖ
'úÖêÖŸÖêÆüß ¿ÖÖ¸üß׸üú ú™üÖ“Öê úÖ´Ö, Æü»Öêú ú´Öß ´ÖÆüŸ¾ÖÖ“Öê úÖ´Ö ŸÖê ÆüÖîÃÖêÖê ´ÖÖÖ¯ÖÖÃÖæÖ ú¸üÖê. †ÃÖê úÖ´Ö ú¸üÖÖ·µÖÖ ÁÖ´ÖßúÖ²Ö§ü»Ö †Ö¤ü¸ü ²ÖÖôûÖÖê, ŸµÖÖÓ“ÖÖ ´ÖÖÖ ¸üÖÖÖê ¾Ö ŸµÖÖÓ“µÖÖ úÖ´ÖÖŸÖ ÃÖÆü³ÖÖÖß ÆüÖêÖê ´ÆüÖ„Öê ÁÖ´Ö ¯ÖÏןÖšüÖ ÆüÖêµÖ'
¿ÖÖ»ÖêµÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ“µÖÖ †¬µÖÖ¯ÖÖÖŸÖæÖ ÁÖ´Ö¯ÖÏןÖšüÖ ´Öæ»µÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¹ý„Ö×¾ÖµÖÖÃÖÖšüß ×¿ÖÖúÖÓÖß „ÖÖÖß¾Ö¯Öæ¾ÖÔú ¯Ö쵅م ú¹ýÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¯Öãœüᯙ ¯ÖÏ´ÖÖÖê ²Ö¤ü»Ö ‘Ö›ü¾ÖæÖ †ÖÖÖê †¯Öê×ÖŸÖ †ÖÆêü.
þÖÖ¾Ö»ÖÓ²ÖÖÖ“Öß ×¾ÖªÖ£µÖÖÕÖÖ ÃÖ¾ÖµÖ »ÖÖ¾ÖÖê „ÖêÖê ú¹ýÖ ×¾ÖªÖ£Öá þ֟Ö:“Öß ¿ÖÖôêûŸÖᯙ ¾Ö ‘Ö¸üÖŸÖᯙ úÖ´Öê þ֟Ö:“Ö •ú¸êü»Ö.
Tilak college of Education & Savitribai Phule University of Pune Page 611
×¾ÖªÖ£Öá ׿ÖÖúÖÓÖß ÃÖÖÓ×ÖŸÖ»Öê»ÖÖ ×¾Ö‟ÖÖÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ“ÖÖ ‘Ö¸ü“ÖÖ †³µÖÖÃÖ ¸üÖê„Ö“µÖÖ ¸üÖê„Ö ×ÖµÖ×´ÖŸÖ¯ÖÖê “ÖÖÓÖ»µÖÖ ¯Ö¬¤üŸÖßÖê
•ú¸êü»Ö.
×¾ÖªÖ£Öá †³µÖÖÃÖ ú¸üŸÖÖÖÖ úÖ´ÖÖ²ÖÖ²ÖÖŸÖ ÖôûÖôû ú¸üÖÖ¸ü ÖÖÆüß
×¾Ö‟ÖÖÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ“Öê ”ûÖê™êü ¯ÖÏú»¯Ö „ÖÃÖê úß, úÖ¡ÖÖ, ד֡ÖÃÖÓÖÏÆü, ™üÖúÖ‣ú ¯ÖÖÃÖæÖ ×™üúÖ‣ú ‡. ú¸üŸÖÖÖÖ ¯Ö׸üÁÖ´ÖÖ“Öê ¾Ö
ú™üÖ“Öê ¯ÖÏú×™üú¸üÖ ú¸êü»Ö.
¿ÖÖôêûŸÖß»Ö ×¿Ö¯ÖÖ‡Ô, Œ»ÖÖÔú µÖÖÓ“µÖÖ ²Ö¸üÖê²Ö¸ü ´Öé¤æü †Ö¾ÖÖ„ÖÖŸÖ ¾Ö †Ö¤ü¸üÖÖê ²ÖÖê»Öê»Ö. úÖêÖŸÖêÆüß úÖ´Ö †Ö¯Öæ»ÖúßÖê †Ö×Ö ¯ÖÏê´Öôû¯ÖÖê Ö Óú™üÖôûŸÖÖ ú¸êü»Ö.
ú™üÖ“Öê, ¯Ö׸üÁÖ´ÖÖ“Öê ±ú×»ÖŸÖ “ÖÖÓÖ»Öê †ÃÖŸÖê Æêü ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ“µÖÖ ´ÖÖÖ¾Ö¸ü šüÃÖê»Ö.
‘Ö¸üÖŸÖ, ¿ÖÖôêûŸÖ þ֓”ûŸÖꓵÖÖ úÖ´ÖÖŸÖ Ã¾ÖÖã¿ÖßÖê ´ÖÖ:¯Öæ¾ÖÔú ÃÖÆü³ÖÖÖß ÆüÖê‡Ô»Ö
¯ÖϵÖÖêÖ¿ÖÖôêûŸÖᯙ ÃÖ¾ÖÔ ÃÖÖ×ÆüŸµÖ þ֓”û ú¹ýÖ ŸÖê µÖÖêµÖ ךüúÖÖß šêü¾Öê»Ö.
2. ÃÖÓ¾Öê¤üÖ׿ֻ֟ÖÖ
'²ÖÖÊ „ÖÖÖŸÖ ‘Ö›üÖÖ“µÖÖ ‘Ö™üÖÖÓ“ÖÖ, ¯ÖÏÃÖÓÖÖÓ“ÖÖ ÃÖ³ÖÖê¾ÖŸÖÖ»Ö“µÖÖ ¯Ö׸üÃÖ¸üÖ“ÖÖ, ¯Ö׸üÛã֟Öß“ÖÖ ¾Ö ÃÖÆü¾ÖÖÆüÃÖÖŸÖ µÖêÖÖ·µÖÖ ¾µÖÛŒŸÖ“µÖÖ ¾ÖÖÖµÖÖ ²ÖÖê»ÖµÖÖ“ÖÖ ¾µÖÛŒŸÖ“µÖÖ ´ÖÖÖ¾Ö¸ü ¯Ö׸üÖÖ´Ö ÆüÖê‣úÖ ‘Ö›üÖÖ¸üß ¯ÖÏןÖÃÖÖ¤üÖŸ´Öú éúŸÖß ´ÆüÖ„Öê ÃÖÓ¾Öê¤üÖ׿ֻ֟ÖÖ ÆüÖêµÖ'
¿ÖÖ»ÖêµÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ“µÖÖ †¬µÖÖ¯ÖÖÖŸÖæÖ ÃÖÓ¾Öê¤üÖ׿ֻ֟ÖÖ ´Öæ»µÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¹ý„Ö×¾ÖµÖÖÃÖÖšüß ×¿ÖÖúÖÓÖß „ÖÖÖß¾Ö¯Öæ¾ÖÔú ¯Ö쵅م ú¹ýÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¯Öãœüᯙ ¯ÖÏ´ÖÖÖê ²Ö¤ü»Ö ‘Ö›ü¾ÖæÖ †ÖÖÖê †¯Öê×ÖŸÖ †ÖÆêü.
׿ÖÖú †Ö¯Ö»Öê Öã¹ý †ÖÆêüŸÖ µÖÖ“Öê ³ÖÖÖ šêü¾ÖæÖ ×¾ÖªÖ£Öá †Ö¤ü¸üÖÖê ¯ÖÏê´ÖÖ“Öê ¾ÖŸÖÔÖ ú¸üŸÖᯙ ¾ÖÖÖÔŸÖᯙ ¾ÖÖÔ ×´Ö¡ÖÖÓ¿Öß †Ö¯Öã»ÖúßÖê ÃÖãÃÖÓ¾ÖÖ¤ü ÃÖÖ¬ÖŸÖß»Ö
¾ÖÖÖÔŸÖ ×¿ÖÖú ׿Öú×¾ÖŸÖ †ÃÖŸÖÖÖÖ †Ö¯ÖÖ¯ÖÃÖÖŸÖ Ö¯¯ÖÖ Ö ´ÖÖ¸üŸÖÖ ¯ÖÏÖ´ÖÖ×Öú¯ÖÖê ׿ÖÖúÖÓ“Öê †¬µÖÖ¯Ö-Ö ÁÖ¾Ö•Ö ú¸üŸÖß»Ö.
†Ö¯Ö»ÖÖ ¾ÖÖÔ ×´Ö¡Ö Öî¸üÆü„Ö¸ü ¸üÖÆüß»ÖÖ ŸÖ¸ü ŸµÖÖ“Öß ×¾Ö“ÖÖ¸ü¯ÖæÃÖ ú¸üŸÖß»Ö
¿ÖÖôêûŸÖᯙ ‡ŸÖ¸ü ´Öã»ÖÖÓ¿Öß ×´Ö¡ÖŸ¾ÖÖ“µÖÖ ³ÖÖ¾ÖÖêÖê ¾ÖÖÖŸÖß»Ö
¯ÖϵÖÖêÖ¿ÖÖôêûŸÖ úÖ´Ö ú¸üŸÖÖÖÖ úÖÆüß ¤ãüÖÖ¯ÖŸÖ †ÖÖ»Öß ŸÖ¸ü ׿ÖÖúÖú›êü “Ö™üúÖ ¬ÖÖ¾Ö ‘Öê‣úÖ, ŸÖŸ¯Ö¸üŸÖêÖê ÃÖÆüÖµµÖ ú¸üµÖÖÃÖ ¯ÖϾÖé¢Ö ÆüÖêŸÖß»Ö.
¯ÖϵÖÖêÖ¿ÖÖôêûŸÖ ‡ŸÖ¸üÖÓÖÖ †Ö¯Ö»µÖÖ´Öãôêû ¡ÖÖÃÖ ÆüÖêÖÖ¸ü ÖÖÆüß µÖÖ“Öß ¤üÖŸÖÖ ‘ÖêŸÖß»Ö
¿ÖÖôûÖ ¾Ö ‘Ö¸üÖ“µÖÖ ³ÖÖê¾ÖŸÖß †ÃÖ»Ö껵ÖÖ ¯ÖÏÖÖß, ¾ÖÖï֟Öß, ¯ÖÖß µÖÖÓ“µÖÖ¿Öß ³ÖæŸÖ¤üµÖÖ ¤üÖÖ¾ÖןֻÖ.
ÖîÃÖÙÖú ‘Ö™üÖÖ „ÖÃÖê úß, ¯Öæ¸ü, ³ÖæÓú¯Ö †£Ö¾ÖÖ †¯Ö‘ÖÖŸÖ ‡. ¯Ö׸üÛã֟ÖßŸÖ Ã¾ÖŸÖ:ÆæüÖ ´Ö¤üŸÖ ú¸üµÖÖÃÖ ŸÖµÖÖ¸ü ÆüÖêŸÖß»Ö. “ÖÖÓÖ»µÖÖ ú»ÖÖŸ´Öú ¾ÖßÖæ, ×ÖÃÖÖÖÔŸÖᯙ ÃÖÖï¤üµÖÔ×¾ÖÂÖµÖú ÖÖê™ßü“Öß „ÖÖ×Ö¾Ö šêü¾ÖŸÖß»Ö.
3. ¾ÖŒŸÖ¿Ö߸ü¯ÖÖÖ
'¾Öêôêû“Öê ´ÖÆüŸ¾Ö „ÖÖÖÖê, úÖêÖŸÖêÆüß úÖ´Ö ŸµÖÖÖãÃÖÖ¸ü ¾Öêôêû¾Ö¸ü ú¸üÖê, ¾Öêôû ÃÖÖÓ³ÖÖôûµÖÖÃÖÖšüß †™üÖêúÖ™ü ¯Ö쵅م ú¹ýÖ ¯Ö׸üã֟Öß¾Ö¸ü ´ÖÖŸÖ ú¸üÖê †Ö×Ö ¾Öêôêû“ÖÖ úÖ™êüúÖê¸ü •¯ÖµÖÖêÖÖÖê þ֟Ö:“µÖÖ, ‡ŸÖ¸üÖÓ“µÖÖ ¾Ö ¯Ö׸ü¾ÖÖ¸üÖ“µÖÖ „Öß¾ÖÖÖŸÖ ÃÖãÃÖÓ¾ÖÖ¤ü ÃÖÖ¬ÖÖê ´ÆüÖ„Öê ¾ÖŒŸÖ¿Ö߸ü¯ÖÖÖ ÆüÖêµÖ'
¿ÖÖ»ÖêµÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ“µÖÖ †¬µÖÖ¯ÖÖÖŸÖæÖ ¾ÖŒŸÖ¿Ö߸ü¯ÖÖÖ ´Öæ»µÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¹ý„Ö×¾ÖµÖÖÃÖÖšüß ×¿ÖÖúÖÓÖß „ÖÖÖß¾Ö¯Öæ¾ÖÔú ¯Ö쵅م ú¹ýÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¯Öãœüᯙ ¯ÖÏ´ÖÖÖê ²Ö¤ü»Ö ‘Ö›ü¾ÖæÖ †ÖÖÖê †¯Öê×ÖŸÖ †ÖÆêü.
×¾ÖªÖ£Öá ¤îüÖÓפüÖ úÖ´ÖÖ“Öß µÖÖ¤üß ú¸êü»Ö
×¾ÖªÖ£Öá •¯Ö»Ö²¬Ö ¾ÖêôêûÖãÃÖÖ¸ü úÖ´ÖÖ“Öê ×ÖµÖÖê„ÖÖ ú¸êü»Ö ×¾ÖªÖ£Öá ¯ÖÏŸµÖêú úÖ´ÖÖÓŸÖÖÔŸÖ éúØŸÖ“ÖÖ Îú´Ö šü¸ü¾Öê»Ö ×¾ÖªÖ£Öá ¯ÖÏŸµÖêú úÖ´ÖÖ“Öß ¾Öêôû ×ÖÛ¿“ÖŸÖ ú¸êü»Ö
Tilak college of Education & Savitribai Phule University of Pune Page 612
úÖêÖÖ»ÖÖÆüß ×¤ü»Öê»Öß ¾Öêôû ú™üÖÖÖÖê ¯ÖÖôêû»Ö
¿ÖÖôêû“Öê ÆüÖê´Ö¾ÖÔú, ¯ÖÏú»¯Ö ‡. ÖÖê™üß ÃÖÖÓ×ÖŸÖ»Ö껵ÖÖ ¾ÖêôêûŸÖ ¯ÖæÖÔ ú¹ýÖ ÃÖÖÓ×ÖŸÖ»Ö껵ÖÖ ×¤ü¾Ö¿Öß ×¿ÖÖúÖÓÖÖ ¤êü‡Ô»Ö. ¯ÖϵÖÖêÖ¿ÖÖôêûŸÖ פü»Öê»ÖÖ ¯ÖϵÖÖêÖ ÃÖÖÓ×ÖŸÖ»Ö껵ÖÖ †ÖãÎú´ÖÖÖê ¾µÖ¾ÖÛã֯ÖÖê ¯ÖæÖÔ ú¹ýÖ ŸµÖÖ“Öê ×ÖÂúÂÖÔ ¾ÖêôêûŸÖ“Ö ×»ÖÆæüÖ
úÖœêü»Ö ¾Ö ŸÖê ²Ö¸üÖê²Ö¸ü †ÖÆêüŸÖ úß ÖÖÆüß µÖÖ“Öß ±êú¸üŸÖ¯ÖÖÃÖÖß ú¸üµÖÖÃÖÖšüß ×¿ÖÖúÖÓ“Öê ÃÖÆüÖµµÖ ‘Öê‡Ô»Ö.
†Ö¯Ö»Öê úÖ´Ö “ÖÖÓÖ»Öê úÖî¿Ö»µÖ¯ÖæÖÔ †Ö×Ö ¾ÖŒŸÖ¿Ö߸ü¯ÖÖê ¯ÖæÖÔú¸üµÖÖÃÖÖšüß ¯Ö쵅م ú¸êü»Ö.
4. Öß™üÖê™üêú¯ÖÖÖ
'¾µÖŒŸÖß“Öê ¾µÖÛŒŸÖÖŸÖ ¯ÖÖŸÖôûß¾Ö¸üß»Ö, úÖî™æÓüײÖú ¯ÖÖŸÖôûß¾Ö¸üß»Ö, ÃÖÖ´ÖÖׄÖú ¯ÖÖŸÖôûß¾Ö¸üᯙ ÃÖãµÖÖêµÖ ¾ÖŸÖÔÖ, ¾ÖîµÖÛŒŸÖú ¾Ö ÃÖÖ¾ÖÔ„Ö×Öú þ֓”ûŸÖê²ÖÖ²ÖŸÖ“µÖÖ ÃÖ¾ÖµÖß †Ö×Ö ¾ÖßÖãÓ“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü, ŸµÖÖÓ“Öß ×ÖÖÖ ¾Ö ÃÖÖ¾ÖÔ„Ö×Öú ÃÖã×¾Ö¬ÖÖÓ“ÖÖ „ÖÖÖ¹ýúŸÖêÖê ¾ÖÖ¯Ö¸ü µÖÖ ×¾ÖÂÖµÖß µÖÖêµÖ éúŸÖß ú¸üÖê ´ÆüÖ„Öê Öß™üÖê™üêú¯ÖÖÖ ÆüÖêµÖ'
¿ÖÖ»ÖêµÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ“µÖÖ †¬µÖÖ¯ÖÖÖŸÖæÖ Öß™üÖê™üêú¯ÖÖÖ ´Öæ»µÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¹ý„Ö×¾ÖµÖÖÃÖÖšüß ×¿ÖÖúÖÓÖß „ÖÖÖß¾Ö¯Öæ¾ÖÔú ¯Ö쵅م ú¹ýÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¯Öãœüᯙ ¯ÖÏ´ÖÖÖê ²Ö¤ü»Ö ‘Ö›ü¾ÖæÖ †ÖÖÖê †¯Öê×ÖŸÖ †ÖÆêü.
¿ÖÖôêûŸÖ þ֓”û, ¿ÖŒµÖŸÖÖê ‡Ã¡Öß êú»Öê»ÖÖ ÖÖ¾Öê¿Ö ‘ÖÖ»ÖæÖ µÖê‡Ô»Ö †Ö×Ö ŸÖÖê Ö¸üÖ²Ö ÆüÖêÖÖ¸ü ÖÖÆüß µÖÖ“Öß ¤üÖŸÖÖ ‘Öê‡Ô»Ö.
¿ÖÖôêû“µÖÖ †Ö¾ÖÖ¸üÖŸÖ ×¿ÖßÖßÖê ¾ÖÖÖê»Ö
¿ÖÖôêû“µÖÖ ¯Ö׸ü¯ÖÖšüÖ¾Öêôûß, ¯ÖÏÖ£ÖÔÖꓵÖÖ ¾Öêôûß ¾µÖ¾ÖÛÃ£ÖŸÖ ¸üÖÓÖêŸÖ •³ÖÖ ¸üÖÆæüÖ ÃÖãþָüÖŸÖ ¯ÖÏÖ£ÖÔÖÖ ´ÆüÖê»Ö. ¿ÖÖôêû“µÖÖ ¤ü¯ŸÖ¸üÖŸÖ ¯ÖãßÖêú, ¾ÖÊÖ, Óú¯ÖÖÃÖ Öß™üÖê™üêú¯ÖÖÖÖê šêü¾Ö»Öê»Öê †ÃÖê»Ö.
¯ÖϵÖÖêÖ¿ÖÖôêûŸÖ †£Ö¾ÖÖ ¿ÖÖôêû“µÖÖ †Ö¾ÖÖ¸üÖŸÖ, ¾ÖÖÔÖÖê»ÖßŸÖ ú“Ö¸üÖ ¾ÖÖ™êü»Ö ŸÖê£Öê ™üÖúÖÖ¸ü ÖÖÆüß ŸÖÖê µÖÖêµÖ ךüúÖÖß
ú“Ö¸üÖ¯Öê™üß“Ö ™üÖêú»Ö.
¯ÖϵÖÖê•Ö¿ÖÖôêûŸÖ †Ö»µÖÖÖÓŸÖ¸ü †Ö¯Ö»µÖÖ ¾ÖßÖãÓ“Öß ¾µÖ¾ÖÛÃ£ÖŸÖ ×ÖÖÖ ¸üÖÖê»Ö. ¯ÖϵÖÖêÖ ú¸üŸÖÖÖÖ †×¬Öú úÖî¿Ö»µÖ¯ÖæÖÔ ú¸êü»Ö.
¯ÖÏŸµÖêú úÖ´ÖÖŸÖæÖ Öß™üÖê™üêú¯ÖÖÖ ¤üÖÖ¾ÖæÖ ÃÖÖï¤üµÖÖÔ“Öê ¯ÖÏú×™üú¸üÖ ú¸êü»Ö.
†Ö¯Ö»µÖÖ ×´Ö¡Ö ´ÖîסÖÖßÓÖÖ Ã¾Ö“”û ¾Ö ¾µÖ¾ÖÛã֟֯ÖÖê ¸üÖÆüµÖÖÃÖ †Ö¯Öæ»ÖúßÖê †Ö×Ö ¯ÖÏê´ÖÖÖê ÃÖÖÓÖê»Ö.
5. áÖß-¯Öã¹ýÂÖ ÃÖ´ÖÖÖŸÖÖ
'ÃÖ¾ÖÔ ´ÖÖÖ¾Ö„ÖÖŸÖ ‹ú †ÖÆêü. áÖß †Ö×Ö ¯Öã¹ýÂÖ Æêü ÃÖ´ÖÖÖ ¤ü„ÖÖÔ“Öê †ÖÆêüŸÖ, ŸµÖÖÓ“µÖÖ ÁÖêšü ú×Öšü †ÃÖÖ ³Öê¤ü ÆüÖê‣ú ¿ÖúŸÖ ÖÖÆüß. „Öß¾ÖÖÖŸÖ ¾µÖÛŒŸÖÖŸÖ ×¾ÖúÖÃÖÖú¸üߟÖÖ ÃÖ´ÖÖÖÃÖÓ¬Öß, ÃÖ´ÖÖÖ ÆüŒú †Ö×Ö †×¬ÖúÖ¸ü ¯ÖÏŸµÖêú ¾µÖÛŒŸÖÃÖ ×´ÖôûÖ»ÖÖ ¯ÖÖ×Æü„Öê µÖÖ“Öß „ÖÖ×Ö¾Ö šêü¾ÖÖê ´ÆüÖ„Öê áÖß-¯Öã¹ýÂÖ ÃÖ´ÖÖÖŸÖÖ ÆüÖêµÖ'
¿ÖÖ»ÖêµÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ“µÖÖ †¬µÖÖ¯ÖÖÖŸÖæÖ Ã¡Öß-¯Öã¹ýÂÖ ÃÖ´ÖÖÖŸÖÖ ´Öæ»µÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¹ý„Ö×¾ÖµÖÖÃÖÖšüß ×¿ÖÖúÖÓÖß „ÖÖÖß¾Ö¯Öæ¾ÖÔú ¯Ö쵅م ú¹ýÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¯Öãœüᯙ ¯ÖÏ´ÖÖÖê ²Ö¤ü»Ö ‘Ö›ü¾ÖæÖ †ÖÖÖê †¯Öê×ÖŸÖ †ÖÆêü.
×¾ÖªÖ£Öá ¾Ö ×¾ÖªÖ£ÖáÖß ‘Ö¸üÖŸÖ †Ö‡Ô ¾Ö›üᯙ µÖÖ ¤üÖê‘ÖÖÓÖÖÆüß ÃÖÖ¸üÖÖ“Ö ´ÖÖÖ ¤êüŸÖᯙ †Ö×Ö ¤üÖê‘ÖÖÓ¿ÖßÆüß ×ŸÖŸÖŒµÖÖ“Ö
†Ö¤ü¸üÖÖê ¾ÖÖÖŸÖß»Ö.
†Ö¯Ö»µÖÖ ×´Ö¡Ö ¯Ö׸ü¾ÖÖ¸üÖŸÖ ´Öã»Öê ¾Ö ´Öã»Öß †ÃÖÖ ±ú¸üú Ö ú¸üŸÖÖ ‹ú×¡ÖŸÖ ×´Ö¡Ö ¯Ö׸ü¾ÖÖ¸ü ŸÖµÖÖ¸ü ú¸üµÖÖÃÖ ¾Ö
†ÃÖ»Ö껵ÖÖ ×´Ö¡ÖÖÓ“µÖÖ Ö™üÖŸÖ ´Öã»Öê ¾Ö ´Öã»Öß µÖÖÓÖÖ ÃÖ´ÖÖ×¾Öšü ú¹ýÖ ‘ÖêµÖÖÃÖ ú“Ö¸üÖÖ¸ü ÖÖÆüߟÖ.
¾ÖÖÔ ´Öî¡ÖßÖß ¾Ö ¾ÖÖÔ ×´Ö¡Ö ‹ú×¡ÖŸÖ µÖê‣úÖ †³µÖÖÃÖ ú¸üµÖÖÃÖ úÖî™æÓüײÖú, ÃÖÖ´ÖÖׄÖú, ¿ÖÖ»ÖêµÖ •¯ÖÎú´ÖÖŸÖ ‹úס֟Ö
ÃÖÆü³ÖÖÖß ÆüÖêµÖÖÃÖ ŸµÖÖÓÖÖ ¾ÖÖ¾ÖÖê ¾ÖÖ™üÖÖ¸ü ÖÖÆüß.
×¾Ö׿Öšü úÖ´Öê Øú¾ÖÖ Öêôû Æêü ±úŒŸÖ ´Öã»ÖÖÓ“Öê Øú¾ÖÖ ´Öã»Öà“Öê“Ö †ÃÖŸÖÖŸÖ †ÃÖê ¤üÖê‘ÖÖÓÖÖÆüß ¾ÖÖ™ü•ÖÖ¸ü -ÖÖÆüß.
‘Ö¸üÖŸÖß»Ö, ¿ÖÖôêûŸÖᯙ Øú¾ÖÖ ÃÖ´ÖÖ„ÖÖŸÖᯙ úÖêÖŸµÖÖÆüß Ã¾Ö¹ý¯ÖÖ“Öê úÖ´Ö ¤üÖê‘Öê×´ÖôæûÖ Ö¸ü„Ö ¯Ö›ü»µÖÖÃÖ ‹ú´ÖêúÖÓ“Öß
úÖ´Öê ú¸üµÖÖÃÖ ´ÖÖÖê ¯Öãœêü ¯ÖÖÆüÖÖ¸ü ÖÖÆüß.
Tilak college of Education & Savitribai Phule University of Pune Page 613
³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¸üÖ„µÖ ‘Ö™üÖêÖê áÖß †Ö×Ö ¯Öã¹ýÂÖ µÖÖ ¤üÖê‘ÖÖÓÖÖÆüß ÃÖ´ÖÖÖ †×¬ÖúÖ¸ü פü»Öê»Öê †ÖÆêüŸÖ µÖÖ“Öê µÖÖêµÖ ŸµÖÖ ×šü•úÖ•Öß
¯ÖÏú™üßú¸üÖ ú¸êü»Ö
„µÖÖ ¯ÖÏÃÖÓÖÖŸÖ †£Ö¾ÖÖ úÖµÖÔÎú´ÖÖŸÖ Ã¡ÖßµÖÖÓÖÖ ÖÖîÖŸ¾Ö פü»Öê „ÖÖŸÖê †¿ÖÖ úÖµÖÔÎú´ÖÖÓ“ÖÖ ×ÖÂÖê¬Ö •ú¸êü»Ö.
úÖ´ÖÖ“ÖÖ ÃÖ´ÖÖÖ †ÖÙ£Öú ´ÖÖê²Ö¤ü»ÖÖ Ã¡Öß †Ö×Ö ¯Öã¹ýÂÖ µÖÖ ¤üÖê‘ÖÖÓÖÖÆüß ×´ÖôûÖ»ÖÖ ¯ÖÖ×Æü„Öê µÖÖÃÖÖšüß ¯Ö쵅م ú¸êü»Ö.
6. ¾Öî–ÖÖ×Öú ¥üÛ™üúÖêÖ
'†Ö¯Ö»µÖÖ †ÖÃÖ¯ÖÖÃÖ ‘Ö›üÖÖ·µÖÖ ÖÖê™üà“ÖÖ ŸÖÔúÃÖÓÖŸÖ úÖµÖÔúÖ¸üÖ ³ÖÖ¾Ö ´ÖÖÓ›üÖê †Ö×Ö ŸµÖÖ ÖãÃÖÖ¸ü µÖÖêµÖ éúŸÖß ú¸üÖê ´ÆüÖ„Öê ¾Öî‟ÖÖ×Öú ¥üÛ™üúÖêÖ ÆüÖêµÖ'
¿ÖÖ»ÖêµÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ“µÖÖ †¬µÖÖ¯ÖÖÖŸÖæÖ ¾Öî–ÖÖ×Öú ¥üÛ™üúÖêÖ ´Öæ»µÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¹ý„Ö×¾ÖµÖÖÃÖÖšüß ×¿ÖÖúÖÓÖß „ÖÖÖß¾Ö¯Öæ¾ÖÔú ¯Ö쵅م ú¹ýÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¯Öãœüᯙ ¯ÖÏ´ÖÖÖê ²Ö¤ü»Ö ‘Ö›ü¾ÖæÖ †ÖÖÖê †¯Öê×ÖŸÖ †ÖÆêü.
¿ÖÖôêû“Öß ×¿ÖßÖ, ×ÖµÖ´Ö ´ÖÖÖ¯ÖÖÃÖæÖ »ÖÖÖŸÖ ‘Öê‣úÖ ¿ÖÖôêûŸÖᯙ ´ÖãµÖÖ¬µÖÖ¯Öú ¾Ö ׿ÖÖú µÖÖÓ“µÖÖ †Ö¤êü¿ÖÖ“Öê “ÖÖÓÖ»µÖÖ ¯ÖÏúÖ¸êü ¯ÖÖ»ÖÖ ú¸üŸÖÖÖÖ ×¾ÖªÖ£Öá פüÃÖê»Ö.
¿ÖôêûŸÖ ‘Ö›üÖÖ·µÖÖ ¯ÖÏŸµÖêú ‘Ö™üÖÖ †ÖµÖÖê×„ÖŸÖ êú»Öê»Öê •¯ÖÎú´Ö úÖ ú¸üÖ¾ÖµÖÖ“Öê µÖÖ ¯ÖÖšüß´ÖÖÖᯙ úÖµÖÔúÖ¸üÖ ³ÖÖ¾Ö ÃÖ´Ö„ÖæÖ ‘Öê‣úÖ ÃÖ¤ü¸ü •¯ÖÎú´ÖÖŸÖ †ÓŸÖú¸üÖÖ¯ÖÖÃÖæÖ ÃÖÆü³ÖÖÖß ÆüÖê‡Ô»Ö.
†Ö¯Ö»µÖÖ ÃÖ³ÖÖê¾ÖŸÖÖ»Öß ‘Ö›üÖÖ·µÖÖ ×¾Ö×¾Ö¬Ö ‘Ö™üÖÖÓ“ÖÖ ×“Ö×úŸÃÖú¾Öé¢ÖßÖê †³µÖÖÃÖ ú¸êü»Ö †Ö×Ö ŸµÖÖ ‘Ö™üÖÖ ´ÖÖÖᯙ úÖµÖÔúÖ¸üÖ³ÖÖ¾Ö ¿ÖÖê¬ÖµÖÖ“ÖÖ ¯Ö쵅م ú¸êü»Ö.
ÃÖÖ´ÖÖׄÖú ¯Ö¸Óü¯Ö¸êüÖê †Ö»Ö껵ÖÖ ¹ýœüß, ú´ÖÔúÖÓ›ü, ¬ÖÖÙ´Öú ×¾Ö¬Öß µÖÖ ´ÖÖÖᯙ ¾Öî‟ÖÖ×Öú ŸÖŸ¾Öê ¿ÖÖê¬ÖµÖÖ“ÖÖ ¯Ö쵅م •ú¸êü»Ö.
³ÖÖîןÖú ÃÖÖ¬ÖÖê †Ö×Ö ÖîÃÖÙÖú ÃÖÖ¬ÖÖ ÃÖÓ¯Ö¢Öß µÖÖÓ“Öß •¯Ö»Ö²¬ÖŸÖÖ »ÖÖÖŸÖ ‘Öê‣úÖ ŸµÖÖÖãÃÖÖ¸ü µÖÖ ÃÖ¾ÖÖÔ“ÖÖ úÖôû„Ö߯Öæ¾ÖÔú, úÖ™üúÃÖ¸üßÖê, ×ÖµÖÖê„ÖÖ¯Öæ¾ÖÔú ¾ÖÖ¯Ö¸ü ú¸êü»Ö.
ÃÖ´ÖÖ„ÖÖŸÖᯙ †Ó¬ÖÁÖ¬¤üÖ, ²Öã¾ÖÖ²ÖÖ„Öß, †×Öšü “ÖÖ»Öß׸üŸÖß µÖÖ ´ÖÖÖᯙ úÖ¸üÖê ÃÖ´Ö„ÖæÖ ‘Öê‣úÖ ÃÖ´ÖÖ„ÖÖ“µÖÖ †Ö×Ö
¾µÖŒŸÖß“µÖÖ ¯ÖÏÖŸÖßŸÖ µÖÖ †×Öšü “ÖÖ»Öß׸üŸÖß †›ü£Öôêû šü¸üŸÖÖŸÖ ´ÆüÖæÖ ŸµÖÖÓÖÖ ×¾Ö¸üÖê¬Ö †Ö×Ö ¯ÖÏןÖúÖ¸ü ú¸êü»Ö.
¾Öî‟ÖÖ×Öú ¿ÖÖê¬ÖÖ´Öãôêû „Öß ÃÖÖ¬ÖÖ ÃÖÓ¯Ö¢Öß ŸÖµÖÖ¸ü †ÖÖ»Öß †ÖÆêü ŸµÖÖÓ“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü ú¸üµÖÖÃÖ ‡ŸÖ¸üÖÓÖÖ ¯ÖϾÖé¢Ö •ú¸êü»Ö.
×¾ÖªÖ£Öá ŸÖÔúÃÖÓÖŸÖ ×¾Ö“ÖÖ¸ü ú¸êü»Ö.
7. ÃÖ¾ÖÔ¬Ö´ÖÔ ÃÖ×ÆüÂÖæŸÖÖ
'¯ÖÏŸµÖêúÖ»ÖÖ †Ö¯Ö»µÖÖ ¬Ö´ÖÖÔ×¾ÖÂÖµÖß †Ã£ÖÖ †¯Öã»Öúß ¾ÖÖ™üŸÖê, ¬Ö´ÖÖÔŸÖß»Ö ×¿Öú¾ÖÖß ×¾ÖÂÖµÖß ŸµÖÖ“µÖÖ ´ÖÖÖŸÖ †Ö¤ü¸ü³ÖÖ¾Ö †ÃÖŸÖÖê, †Ö¯Ö»µÖÖ ¬Ö´ÖÖÔ“µÖÖ »ÖÖêúÖÓ×¾ÖÂÖµÖß †Ö¯Ö»Öê¯ÖÖÖ †ÃÖŸÖÖê. µÖÖ ÃÖ¾ÖÔ ³ÖÖ¾Ö³ÖÖ¾ÖÖÖ †µÖ ¬ÖÙ´ÖµÖÖÓ“µÖÖ ²ÖÖ²ÖŸÖߟÖÆüß ²ÖÖôûÖÖê †Ö×Ö ÃÖ´ÖÖ„ÖÖŸÖ ¾ÖÖ¾Ö¸üŸÖÖÖÖ ŸµÖÖ •ŒŸÖߟÖæÖ ¾µÖŒŸÖ ú¸üÖê ´ÆüÖ„Öê ÃÖ¾ÖÔ¬Ö´ÖÔ ÃÖ×ÆüÂÖæŸÖÖ ÆüÖêµÖ'
¿ÖÖ»ÖêµÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ“µÖÖ †¬µÖÖ¯ÖÖÖŸÖæÖ ÃÖ¾ÖÔ¬Ö´ÖÔ ÃÖ×ÆüÂÖæŸÖÖ ´Öæ»µÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¹ý„Ö×¾ÖµÖÖÃÖÖšüß ×¿ÖÖúÖÓÖß „ÖÖÖß¾Ö¯Öæ¾ÖÔú ¯Ö쵅م ú¹ýÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¯Öãœüᯙ ¯ÖÏ´ÖÖÖê ²Ö¤ü»Ö ‘Ö›ü¾ÖæÖ †ÖÖÖê †¯Öê×ÖŸÖ †ÖÆêü.
´Öã»Öê †Ö¯Ö»µÖÖ ÃÖ³ÖÖê¾ÖŸÖÖ»Öß †ÃÖ»Ö껵ÖÖ ÃÖ¾ÖÔ ´Öã»ÖÖ´Öã»ÖßŸÖ ×´Ö¡ÖŸ¾ÖÖ“Öê ÖÖŸÖê „ÖÖê›æüÖ ´Öî¡Öß ú¸üµÖÖ“ÖÖ ¯Ö쵅م ú¸êü»Ö. ×¾Ö×¾Ö¬Ö ¬Ö´ÖÖÔ²ÖÖ²ÖŸÖ ´ÖÖ×ÆüŸÖß ×´Öôû¾ÖæÖ ŸµÖÖ ¬Ö´ÖÖÔ“Öß “ÖÖÓÖ»Öß ŸÖŸ¾Öê †ÖŸ´ÖÃÖÖŸÖ ú¸üµÖÖ“ÖÖ ¯Ö쵅م ú¸êü»Ö.
×¾Ö×¾Ö¬Ö ¬Ö´ÖÖÕ“µÖÖ •¯Ö¤êü¿ÖÖÓ“Öß ŸÖã»ÖÖÖŸ´Öú ´ÖÖ×ÆüŸÖß ×´Öôû¾ÖæÖ ¯ÖÏŸµÖêú ¬Ö´ÖÔ ÆüÖ £ÖÖê›üµÖÖ±úÖ¸ü ±ú¸üúÖÖê ´ÖÖÖ¾ÖŸÖê“Öß“Ö ×¿Öú¾ÖÖ ¤êüŸÖÖê Æêü »ÖÖÖŸÖ ‘Öê‡Ô»Ö.
ÃÖãÃÖÓ¾ÖÖ¤üÖŸÖæÖ ÃÖ¾ÖÔ ¬Ö´ÖÖÔŸÖᯙ »ÖÖêúÖÓ×¾ÖÂÖµÖß †Ö¯Öã»ÖúßÖê †Ö×Ö ÃÖÖî„ÖµÖ¯ÖæÖÔ ¾ÖÖÖê»Ö.
†Ö¯Ö»ÖÖ“Ö ¬Ö´ÖÔ ÁÖêšü †Ö×Ö •““Ö †¿Öß ÃÖÓæú“ÖßŸÖ ¥ü™üß Ö šêü¾ÖŸÖÖ ÃÖ¾ÖÔ¬Ö´ÖÖÔŸÖᯙ “ÖÖÓÖ»Öê ×¾Ö“ÖÖ¸ü þÖßúÖ¸üµÖÖ“Öß
ŸÖµÖÖ¸üß ¤üÖÖ¾Öê»Ö.
†Ö¯Ö»µÖÖ ¬Ö´ÖÖÔŸÖß»Ö ×¾Ö×¾Ö¬Ö ÃÖÖ, •ŸÃÖ¾Ö ÃÖÖ„Ö¸êü ú¸üŸÖÖÖÖ ‡ŸÖ¸ü ¬ÖÙ´ÖµÖ »ÖÖêúÖÓÖÖ †Ö¾Ö„ÖæÔÖ ²ÖÖê»Ö¾Öê»Ö †Ö×Ö ŸÖÃÖê“Ö ‡ŸÖ¸ü ¬Ö´ÖÖÔŸÖᯙ ¬ÖÖÙ´Öú ÃÖÖÖŸÖ †Ö¯Öã»ÖúßÖê ÃÖÆü³ÖÖÖß ÆüÖê‡Ô»Ö.
Tilak college of Education & Savitribai Phule University of Pune Page 614
„ÖÖÖŸÖß»Ö ×¾Ö×¾Ö¬Ö ¬Ö´ÖÔ ´ÖÖÖ¾Ö×ÖÙ´ÖŸÖ †ÖÆêüŸÖ Æêü ×¾ÖªÖ£µÖÖÔ»ÖÖ ÃÖ´Ö„Öê»Ö †Ö×Ö ¬Ö´ÖÔ ¾ÖêÖôûÖ †ÃÖ»ÖÖ ŸÖ¸üß ÃÖ¾ÖÔ„ÖÖ
´ÖÖÖ¾Ö“Ö †ÖÆêüŸÖ Æêü ŸµÖÖ“µÖÖ †ÓŸÖú¸üÖÖ»ÖÖ ¯Ö™êü»Ö.
8. ÃÖÖî•ÖµÖ׿ֻ֟ÖÖ
'†Ö¯Ö»µÖÖ †Ö“ÖÖ¸ü ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖæÖ, ²ÖÖê»ÖµÖÖŸÖæÖ ‡ŸÖ¸üÖÓ²Ö§ü»Ö“ÖÖ †Ö¤ü¸ü ³ÖÖ¾Ö, ÃÖ¤Ëü³ÖÖ¾Ö ¾µÖŒŸÖ ú¸üÖê †Ö×Ö úÖêÖÖ»ÖÖÆüß Ö ¤ãüÖÖ¾ÖŸÖÖ ¾µÖ¾ÖÆüÖ¸ü ú¸üÖê ´ÆüÖ„Öê ÃÖÖî„ÖµÖ׿ֻ֟ÖÖ ÆüÖêµÖ'
¿ÖÖ»ÖêµÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ“µÖÖ †¬µÖÖ¯ÖÖÖŸÖæÖ ÃÖÖî•ÖµÖ׿ֻ֟ÖÖ ´Öæ»µÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¹ý„Ö×¾ÖµÖÖÃÖÖšüß ×¿ÖÖúÖÓÖß „ÖÖÖß¾Ö¯Öæ¾ÖÔú ¯Ö쵅م ú¹ýÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¯Öãœüᯙ ¯ÖÏ´ÖÖÖê ²Ö¤ü»Ö ‘Ö›ü¾ÖæÖ †ÖÖÖê †¯Öê×ÖŸÖ †ÖÆêü.
×¾ÖªÖ£µÖÖÕ“µÖÖ †Ö“ÖÖ¸ü †Ö×Ö ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ´Öé¤æü ¯ÖÖÖ µÖê‡Ô»Ö †Ö×Ö »ÖÆüÖÖ-£ÖÖê¸ü úÖêÖÖ׿ÖÆüß ²ÖÖê»ÖŸÖÖÖÖ †Ö¤ü¸ü¯ÖæÖÔ
²ÖÖê»Öê»Ö.
¿ÖÖôêûŸÖ, ‘Ö¸üÖŸÖ, ¾ÖÖ¤ü ×¾Ö¾ÖÖ¤ü Øú¾ÖÖ ³ÖÖÓ›üÖ ú¸üÖÖ¸ü ÖÖÆüß, •»Ö™ü †¿ÖÖ ¯ÖÏÃÖÓÖß „ÖÖßÖßŸÖ „ÖÖÃŸÖ ¿ÖÖÓŸÖ¯ÖÖê †Ö¯Ö»Öê
´ÖŸÖ ×¾Ö“ÖÖ¸ü ×Ö³ÖÔµÖ¯ÖÖê Öê´ÖŒµÖÖ ¿Ö²¤üÖŸÖ ´ÖÖÓ›êü»Ö.
¿ÖÖôêûŸÖ ׿ÖÖú, Œ»ÖÖÔú, ׿֯ÖÖ‡Ô , ¾ÖÖÔ×´Ö¡Ö ‡ŸÖ¸ µÖÖ ÃÖ¾ÖÖÕ¿Öß ÃÖÖî„ÖµÖÖÖê †Ö×Ö †Ö¤üײÖÖê ´Öé¤æü †Ö¾ÖÖ„ÖÖŸÖ ²ÖÖê»Öê»Ö. ¿ÖÖôêûŸÖß»Ö Ö¸ü„Öæ ¾Ö Ö¸üß²Ö ×¾ÖªÖ£µÖÖÕÖÖ ÃÖÆüÖµµÖ ú¸êü»Ö †Ö×Ö ŸµÖÖÓ“µÖÖ ³ÖÖ¾ÖÖÖ ¤ãüÖÖ¾ÖÖÖ¸ü ÖÖÆüßŸÖ µÖÖ“Öß úÖôû„Öß
‘Öê‡Ô»Ö.
׿ÖÖúÖÓÖß ÃÖÖÓ×ÖŸÖ»Öê»Öê úÖ´Ö †Ö¤ü¸üÖÖê Ö Óú™üÖôûŸÖÖ ¾µÖ¾ÖÛã֟֯ÖÖê ú¸êü»Ö
ÃÖÖî„ÖµÖ¯ÖæÖÔ ¾ÖÖÖµÖÖ“Öê ±ú»ÖßŸÖ “ÖÖÓÖ»Öê †ÃÖŸÖê ŸµÖÖ´Öãôêû ‡ŸÖ¸üÖÓ“Öß ´ÖÖê Øú¾ÖÖ ³ÖÖ¾ÖÖÖ ¤ãüÖÖ×¾Ö»µÖÖ „ÖÖŸÖ ÖÖÆüßŸÖ Æêü ×¾ÖªÖ£µÖÖÕÖÖ ¯Ö™êü»Ö †Ö×Ö ŸµÖÖ´Öãôêû ŸµÖÖÖãÃÖÖ¸ü ¾ÖŸÖÔÖ ú¸üµÖÖÃÖ ×¾ÖªÖ£Öá ŸÖµÖÖ¸ü ÆüÖê‡Ô»Ö.
¿ÖÖôêûŸÖ úÖÓÆüß ¾ÖêôûÖ ¸üÖÖ µÖêÖÖ¸êü, ¾ÖÖ¤ü ×¾Ö¾ÖÖ¤ü ÆüÖêµÖÖ“Öê ¯ÖÏÃÖÓÖ µÖêŸÖÖŸÖ †¿ÖÖ ¾Öêôûß ×¾ÖªÖ£Öá µÖÖ •¯ÖÎú´ÖÖŸÖ ÃÖ×ÎúµÖ ÃÖÆü³ÖÖÖß ÆüÖ‡Ô»Ö ¯Ö¸ÓüŸÖæ ‡ŸÖ¸üÖÓ“µÖÖ ³ÖÖ¾ÖÖÖ ¤ãüÖÖ¾ÖÖÖ¸ü ÖÖÆüßŸÖ µÖÖ“Öß úÖôû„Öß ‘Öê‡Ô»Ö.
9. ¸üÖ™Òü³ÖŒŸÖß
'†Ö¯Ö»ÖÖ ¤êü¿Ö, ÃÖ´ÖÖ„Ö, ÃÖÓÃéúŸÖß, “ÖÖ»Öß׸üŸÖß, ¯Ö¸Óü¯Ö¸üÖ, ‡×ŸÖÆüÖÃÖ, ³ÖÖÂÖÖ, ¸üÖ™ÒüßµÖ ¯ÖÏןÖêú, ÃÖÖ, •ŸÃÖ¾Ö, ¤êü¿Ö ²ÖÖÓ¬Ö¾Ö, ×ÖÃÖÖÔ µÖÖ ×¾ÖÂÖµÖß ÃÖÖ£ÖÔ †×³Ö´ÖÖÖ ¾Ö •Ÿú™ü ¯ÖÏê´Ö ²ÖÖôûÖÖê ¾Ö ŸµÖÖÃÖÖšüß †Ö¾Ö¿µÖú ŸÖÖê ŸµÖÖÖ ú¸üµÖÖ“Öß ³ÖÖ¾ÖÖÖ „ÖÖÖŸÖß šêü¾ÖÖê ¾Ö †Ö¯Ö»Öê ÃÖ¾ÖÔ „Öß¾ÖÖ ¤êü¿ÖÖÃÖÖšüß „ÖÖµÖÖ“Öê †ÖÆêü Æüß ¯ÖÏê¸üÖÖ šêü¾ÖæÖ †Ö“Ö¸üÖ ú¸üÖê ´ÆüÖ„Öê ¸üÖ™Òü³ÖŒŸÖß ÆüÖêµÖ'
¿ÖÖ»ÖêµÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ“µÖÖ †¬µÖÖ¯ÖÖÖŸÖæÖ ¸üÖ™Òü³ÖÛŒŸÖ ´Öæ»µÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¹ý„Ö×¾ÖµÖÖÃÖÖšüß ×¿ÖÖúÖÓÖß „ÖÖÖß¾Ö¯Öæ¾ÖÔú ¯Ö쵅م ú¹ýÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¯Öãœüᯙ ¯ÖÏ´ÖÖÖê ²Ö¤ü»Ö ‘Ö›ü¾ÖæÖ †ÖÖÖê †¯Öê×ÖŸÖ †ÖÆêü.
†Ö¯Ö»µÖÖ ÖÖ¾ÖÖ“ÖÖ, ŸÖÖ»Ö㌵ÖÖ“ÖÖ, ֻׄÆüµÖÖ“ÖÖ, ¸üÖ„µÖÖ“ÖÖ ¾Ö ¸üÖ™ÒüÖ“ÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ „ÖÖÖæÖ ‘ÖêµÖÖÃÖ ×¾ÖªÖ£Öá •ŸÃÖãúŸÖÖ ¤üÖÖ×¾ÖŸÖÖê.
×¾ÖªÖ£Öá †Ö¯Ö»µÖÖ ¤êü¿ÖÖ²ÖÖ²ÖŸÖ“Öß ´ÖÖ×ÆüŸÖß ×¾Ö×¾Ö¬Ö ´ÖÖ¬µÖ´ÖÖÓ“µÖÖ ´ÖÖ±ÔúŸÖ ×´Öôû×¾ÖµÖÖ“ÖÖ ¯Ö쵅م ú¸üŸÖÖê. ¾Ö ŸµÖÖ“ÖÖ ŸÖã»ÖÖÖŸ´Öú †³µÖÖÃÖ ú¹ýÖ †Ö¯Ö»Öß ¿ÖŒŸÖßãÖÖÖê †ÖêôûÖŸÖÖê
×¾ÖªÖ£µÖÖÔ“µÖÖ †Ö“ÖÖ¸ü ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖæÖ †Ö¯Ö»µÖÖ ¸üÖ™ÒüÖ²Ö§ü»Ö“Öß †Ö¯Öã»Öúß“Öß ³ÖÖ¾ÖÖÖ, ¯ÖÏê´Ö, †×³Ö´ÖÖÖ ¯ÖÏú™ü ú¸êü»Ö
¿ÖÖôêûŸÖß»Ö, ÃÖ´ÖÖ„ÖÖŸÖᯙ ¸üÖ™ÒüßµÖ úÖµÖÔÎú´ÖÖŸÖ ÃÖÎúßµÖ ÃÖÆü³ÖÖÖß ÆüÖê‡Ô»Ö.
¯Ö¸ü¤êü¿ÖßµÖ †ÖúÂÖÔú ¾ÖßÖã ¾ÖÖ¯Ö¸üµÖÖÃÖ ±úÖ¸ü¿Öß •ŸÃÖãúŸÖÖ ¤üÖÖ×¾ÖÖÖ¸ü ÖÖÆüß µÖÖ •»Ö™ü þ֤êü¿ÖÖ ¾ÖßÖãÓ“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü
ú¸üµÖÖÃÖ ¯ÖϾÖé¢Ö ÆüÖê‡Ô»Ö.
¸üÖ™ÒüÖߟÖ, ¯ÖÏןÖ‟ÖÖ ×¿Ößֲ֬¤ü ¯Ö¬¤üŸÖßÖê ŸÖÖ»ÖÖÃÖã¸üÖÖãÃÖÖ¸ü ´ÆüÖê»Ö
†Ö¯Ö»µÖÖ ³ÖÖ¸üŸÖÖ“Öß ¸üÖ™ÒüßµÖ ¯ÖÏןÖêú, ´ÖÖÖדÖÆêü µÖÖ ×¾ÖÂÖµÖß ´ÖÖ×ÆüŸÖß ×´Öôû¾ÖæÖ ŸµÖÖ“µÖÖ ¯ÖÏןÖéúŸÖß ŸÖµÖÖ¸ü ú¸üµÖÖÃÖ
Tilak college of Education & Savitribai Phule University of Pune Page 615
³ÖÖ¸üŸÖßµÖ Ã¾ÖÖŸÖÓ¡µÖ »ÖœüµÖÖŸÖ ÃÖÆü³ÖÖÖß †ÖÖ»Ö껵ÖÖ ÖꟵÖÖÓ“Öß “Ö׸ü¡Öê †³µÖÖÃÖæÖ ŸµÖÖÓ“ÖÖ †Ö¤ü¸ü¯Öæ¾ÖÔú †Ö“ÖÖ¸ü ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ
¯ÖÏú™üßú¸üÖ ú¸êü»Ö.
¤êü¿ÖÖ“µÖÖ ¸üÖÖÖÃÖÖšüß »ÖœüŸÖ †ÃÖ»Ö껵ÖÖ ÃÖî×ÖúÖÓ²ÖÖ²ÖŸÖ ¾Ö ŸµÖÖÓ“µÖÖ ãú™æÓüײֵÖÖ ²ÖÖ²ÖŸÖ †Ö¤ü¸ü ¾µÖŒŸÖ ú¸êü»Ö.
10.¸üÖ™ÒßµÖ ‹úÖŸ´ÖŸÖÖ
'¬Ö´ÖÔ, ¾ÖÓ¿Ö, ³ÖÖÂÖÖ, “ÖÖ»Öß׸üŸÖß, †ÖÆüÖ¸ü ×¾ÖÆüÖ¸ü, ú»ÖÖ ÃÖÓÃéúŸÖß, Îúß›üÖ, ÃÖÖ •ŸÃÖ¾Ö, ³ÖÖîÖÖê×»Öú ¯Ö׸üÛÃ£ÖŸÖ µÖÖŸÖᯙ ¾ÖêÖôêû¯ÖÖ †ÃÖæÖÆüß ³ÖÖ¸üŸÖÖ²Ö§ü»Ö“Öß †Ûô֟ÖÖ, ´ÖÖÖדÖÆüÖÓ²Ö§ü»Ö †Ö¤ü¸ü †Ö×Ö ³ÖÖ¾Ö×Öú ‹úÃÖÓ‘ÖŸÖê“ÖÖ éúŸÖß×¿Ö»Ö ¬ÖÖÖÖ ¾µÖŒŸÖ ú¸üÖê ´ÆüÖ„Öê ¸üÖ™ÒüßµÖ ‹úÖŸ´ÖŸÖÖ ÆüÖêµÖ'
¿ÖÖ»ÖêµÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ“µÖÖ †¬µÖÖ¯ÖÖÖŸÖæÖ ¸üÖ™ÒßµÖ ‹úÖŸ´ÖŸÖÖ ´Öæ»µÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¹ý„Ö×¾ÖµÖÖÃÖÖšüß ×¿ÖÖúÖÓÖß „ÖÖÖß¾Ö¯Öæ¾ÖÔú ¯Ö쵅م ú¹ýÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ´Ö¬µÖê ¯Öãœüᯙ ¯ÖÏ´ÖÖÖê ²Ö¤ü»Ö ‘Ö›ü¾ÖæÖ †ÖÖÖê †¯Öê×ÖŸÖ †ÖÆêü.
†Ö¯Ö»µÖÖ ¤îüÖÓפüÖ „Öß¾ÖÖÖŸÖ Ã¾ÖÖŸÖÓ¡µÖ, ÃÖ´ÖŸÖÖ, µÖÖµÖ µÖÖ ´Öæ»Ö³ÖæŸÖ ŸÖŸ¾ÖÖ¾Ö¸üᯙ ÃÖã×¾Ö“ÖÖ¸üÖÓ“Öê ×¾ÖªÖ£Öá ÃÖÓÖÏÆü ú¸êü»Ö †Ö×Ö ÃÖ¾ÖÖÕ“µÖÖ ¥üÛ™üÃÖ ¯Ö›üŸÖᯙ †¿ÖÖ ×šüúÖÖß ±ú»Öú ¯Ö¼üµÖÖ ŸÖµÖÖ¸ü ú¹ýÖ ¾ÖÖÖÔŸÖ »ÖÖ¾Öê»Ö.
¾Öê•Ö¾Öê•ÖôûµÖÖ ¸üÖ„µÖÖŸÖᯙ ÃÖÖ•ŸÃÖ¾Ö, “ÖÖ»Öß׸üŸÖß, „Öß¾ÖÖ¿Öî»Öß ‡. ²ÖÖ²ÖŸÖ ×¾Ö×¾Ö¬Ö ´ÖÖ¬µÖ´ÖÖ«üÖ¸êü ´ÖÖ×ÆüŸÖß ×´Öôû¾ÖæÖ
ŸµÖÖÓ“Öê ÖÖ™üµÖßú¸üÖ ¿ÖÖôêû“µÖÖ ×¾Ö×¾Ö¬Ö ÃÖÖÓÃéúןÖú úÖµÖÔÎú´ÖÖŸÖæÖ ÃÖÖ¤ü¸ü ú¸êü»Ö.
†Ö¯Ö»Öß ¿ÖÖôûÖ Æüß ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ÃÖ´ÖÖ„ÖÖ“ÖÖ ‹ú ‘Ö™üú †ÖÆêü µÖÖ“Öß „ÖÖ×Ö¾Ö †Ö¯Ö»µÖÖ †Ö“ÖÖ¸ü ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖæÖ ¾µÖŒŸÖ ú¸êü»Ö.
³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖ ×¾Ö×¾Ö¬Ö ¬Ö´ÖÖÔ“Öê, ¾ÖÓ¿ÖÖ“Öê »ÖÖêú ×Ö¸ü×Ö¸üÖôûµÖÖ ¸üÖ„µÖÖŸÖ ¸üÖÆüŸÖ †ÖÆêü Æêü ÃÖ´Ö„ÖæÖ ‘Öê‣úÖ ŸµÖÖÓ“µÖÖ¿Öß ¯ÖÏê´ÖÖ-Öê ¾Ö †Ö¯Öã»ÖúßÖê ÃÖÓ¯ÖÔú ÃÖÖ¬ÖµÖÖ“ÖÖ ¯Ö쵅م •ú¸êü»Ö.
³ÖÖ¸üŸÖ ¤êü¿ÖÖ¾Ö¸ü †Ö»Öê»Öß ÃÖÓú™êü „ÖÃÖê úß ÖîÃÖÙÖú †Ö¯Ö¢Öß µÖÖ´Ö¬µÖê ÃÖÖ¯Ö›ü»Ö껵ÖÖ ¸üÖ™Òü²ÖÖÓ¬Ö¾ÖÖ ²Ö§ü»Ö ´Ö¤üŸÖß“Öß ³ÖÖ¾ÖÖÖ šêü¾ÖæÖ ÃÖÓÓ‘ÖÂÖÖÔŸÖ ×ÎúµÖÖ׿ֻ֯ÖÖê ÃÖÆü³ÖÖÖß ÆüÖê‡Ô»Ö.
†Ö¯Ö»µÖÖ ¾ÖÖÖÔŸÖ, ¿ÖÖôêûŸÖ ×¾Ö×¾Ö¬Ö »ÖÖêúÖÓÖÖ †Ö¾Ö¿µÖúŸÖêÖãÃÖÖ¸ü ÃÖ×ÎúµÖ ´Ö¤üŸÖ ú¸üµÖÖÃÖ ¯ÖϾÖé¢Ö ÆüÖê‡Ô»Ö.
³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖß»Ö ×¾Ö×¾Ö¬Ö ¸üÖ„µÖÖÓ“Öß „ÖÖŸÖ, ¯ÖÓ£Ö, ¾ÖÓ¿Ö, ¬Ö´ÖÔ ‡. ×¾ÖÂÖµÖß ´ÖÖ×ÆüŸÖß ×´Öôû¾ÖæÖ ŸµÖÖÓ“ÖÖ ÃÖÓÖÏÆü ú¹ýÖ ¯ÖÖ¿¾ÖÔ³Öæ´Öß
ÃÖ´Ö„ÖæÖ ‘Öê‡Ô»Ö.
†ÓŸÖ¸ü¸üÖ„µÖßµÖ ÆüÖêÖÖ·µÖÖ ×¾Ö×¾Ö¬Ö Ã¯Ö¬ÖÖÔ, úÖµÖÔÎú´Ö, ¯ÖϤü¿ÖÔÖê µÖÖ´Ö¬µÖê ÃÖÆü³ÖÖÖß ÆüÖê‣úÖ ¸üÖ™ÒüßµÖ ‹úÖŸ´ÖŸÖÖ „ÖÖê¯ÖÖÃÖµÖÖ“Öê úÖ´Ö ú¸êü»Ö.
•¯Ö¸üÖêŒŸÖ ×Ö¾Ö›üú ¤üÆüÖ ´Ö滵ÖÖÓÃÖÓ¤ü³ÖÖÔŸÖ ×¿ÖÖúÖÖê êú¾Öôû ׿ÖÖÖÖŸÖæÖ ‟ÖÖÖ ÃÖÓ¯ÖÖ †Ö×Ö úÖî¿Ö»µÖ ¯Ö¸üÖµÖÖ ×¾ÖªÖ£Öá ‘Ö›ü×¾ÖµÖÖ¯ÖêÖÖ ŸµÖÖ“µÖÖ ´ÖÖÖ¾Ö¸üÆüß ŸÖê¾Öœêü“Ö ÃÖÓÃúÖ¸ü †ÖÖ»Öê ¯ÖÖ×Æü„ÖêŸÖ Æêü »ÖÖÖŸÖ ‘Öê‣úÖ ´ÖÖÖ“µÖÖ ÃÖãµÖÖêµÖ ´Ö¿ÖÖÖŸÖßÃÖÖšüß ´Ö滵Ö׿ÖÖÖÖ“Öß †Ö¾Ö¿µÖúŸÖÖ †ÖÆêü Æêü ¬µÖÖÖÖŸÖ ‘µÖÖ¾Öê. ´Ö滵Ö׿ÖÖÖÖŸÖæÖ ÃÖ¤Ëü¯ÖϾÖé¢Öß †Ö×Ö ÃÖ¤Ëü³ÖÖ¾ÖÖÖÓ“ÖÖ ¯Ö׸ü¯ÖÖêÂÖ ÆüÖêŸÖ †ÃÖŸÖÖê †Ö×Ö ¾ÖŸÖÔÖ †Ö×Ö Ö´ÖŸÖÖ µÖÖÓ“ÖÖ ÃÖ´ÖŸÖÖê»Ö ÃÖÖ¬Ö»ÖÖ „ÖÖŸÖÖê. ´ÆüÖæÖ ×¿ÖÖúÖÖê ¸üÖ™ÒüÖ“µÖÖ †Ö×Ö ´ÖÖÖ¾ÖŸÖꓵÖÖ ×¾Ö¬ÖÖµÖú ×¾ÖúÖÃÖÖÃÖÖšüß ´Ö滵Ö׿ÖÖÖÖ“Öß úÖÃÖ ¬Ö¸üÖ¾Öß.
ÃÖÓ¤ü³ÖÔ ÖÏÓ£ÖÃÖæ“Öß
¾Ö߸ü•ú¸ü, (2007), ´Ö滵Ö׿֕֕Ö, ÃÖÓ•ú»¯Ö-ÖÖ ¾Ö •úÖµÖÔ¾ÖÖÆüß, ¯Öã•Öê, ×¾ÖªÖ£Öá •ÖéÆü ¯ÖÏ•úÖ¿Ö-Ö •ú¸Óüפü•ú¸ü, (1997), ´Ö滵Ö׿ÖÖÖ, úÖê»ÆüÖ¯Öæ¸ü, ±ú›üêú ¯ÖÏúÖ¿ÖÖ
