Urbana sociologija je klasiËno bila definirana kao znan- stvena disciplina, dio opÊe sociologije, koja se bavi prouËa- vanjem naËina ûivota u gradovima, transformacijama takvog naËina ûivota pod raznolikim utjecajima, te raznim aspek- tima tzv. urbanog ûivota. KlasiËno odreenje podruËja dje- lovanja urbane sociologije najsliËnije je onom koje je dao
L. Wirth u svom eseju Urbanistu as a Way of Life (1938).
Pojam urbanizma, kako ga je shvatio Wirth, ima daleko öire znaËenje od znaËenja koje danas pridajemo urbanizmu kao odreenoj tehnici i sistemu planiranja prostora. Po ovom autoru, urbanizam dovodi do novog kvaliteta koji proistjeËe iz socijalne heterogenosti pojedinaca koje obitavaju velike gradove, iz gustoÊe (stanovanja, mnoötva), koja takoer do-
prinosi stvaranju pomenute kvalitete, öto rezultira odree- nim naËinom ûivota, odnosno, specifiËnom »urbanom kultu- rom«.
Analiziramo li najËeöÊe aspekte kojima se bavi urbana sociologija, vidjet Êemo da se oni svode na neke od manife- stacija pomenute specifiËnosti »urbanog ûivota«. Analize ur- banog kriminaliteta, urbane bijede, urbanih samoubojstava, uopÊe urbanih problema kao problema ûivota u gradovima, predstavljaju klasiËno polje interesovanja urbane sociologije. Postavlja se, meutim, pitanje: äto Êe se dogoditi ako ispred 208
vakog termina koji je specifiËno oznaËen terminom urbano, maknemo tu odrednicu i svedemo ga na problem podoban za klasiËnu socioloöku analizu, koji se, ovaj puta, manife- stira u oblicima gradskog naËina ûivota? Da li u tom sluËaju
trebamo posebnu disciplinu (urbana sociologija) kojom Êemo ispitivati navedene probleme? äto, ukratko, u znanstvenom smislu znaËi pojam urbano?*
M. Castells je autor koji se najozbiljnije poduhvatio po-
kuöaja da razjasni status urbane sociologije i koji se i sam pita: »Stvarno, öto je to urbani fenomen? äto je to öto je relevantno za gradove, a nije za okolinu? Da li je urbani fenomen neöto öto nije ruralno? Ali, öto je to ruralno? Da li je to fenomen koji nije urbani? Da li je to organizacija eko- nomije definirana prirodom industrije ili prirodom podjele rada? Ali, zaöto ga onda zvati urbanim?« {Castells, 1977b, str. 61). Ako se, dakle, »urbani problemi« smatraju proble- mima prometa, devijantnog ponaöanja, uprave, ekologije, gubi se specifiËnost moguÊeg odreenja pojma urba-
nog, a time i moguÊeg odreenja podruËja djelovanja urbane sociologije. Umjesto navedenog, moguÊe je staviti naziv »mo-
derno druötvo« jer su svi nabrojani problemi problemi mo- dernog druötva, pa bismo, slijedeÊi takav tok razmiöljanja, morali doÊi do konstatacije da bi trebalo ustanoviti odre- eno sociologiju modernog druötva koja bi u najveÊoj mjeri prouËavala podruËja danaönjeg djelovanja urbane sociologije. Ako se kao znak raspoznavanja za moderno druötvo upotrebi sintagma »urbano druötvo«, onda se to moûe reali- zirati jedino na osnovu pretpostavke da postoji odreena povezanost izmeu odreenog tipa prostora i odreenog
* G r a d je .. . viöe nego skupina pojedinca i socijalnih konvencija — ulice, zgrade, elektriËna svijetla, tramvaj, telefoni itd., neöto viöe od konstelacije institucija i administrativnih ureda, sudova, bolnica, policije, funkcionera bilo koje vrste. G r a d je prije stanje svijesti, organizirane namjere i sentimenti koji se prenose tradicijama. Grad, drugim rijeËima, nije prvenstveno fiziËki mehanizam i vjeötaËka tvorevina. On je uklopljen
u
vitalne procese ljudi koji ga Ëine; on je prirodni proizvod, a naroËito ljudske prirode. »R. E. Park, p r e m a Short, J., 1971, The Social Fabric of the Metropolis, The University of Chicago Press, str. 15—16.
tipa druötva, öto onda moûe pruûiti prilike za primjenu urba- ne sociologije.
Mnogi autori ukazuju na ideoloöku funkciju koju vröi urbana sociologija, na prvom mjestu zbog mistificiranja problema druötvenog ûivota, nazivajuÊi ih posebnim, urba- nim problemima, pa se onda kao posljedica navedenog dogaa da se u klasiËnim politiËkim i druötvenim proble- mima raspravlja s jedne strane kao Ô urbanim problemima, dakle, kontekstualizira ih se, a s druge strane prikazuje ih se kao tehniËke probleme koji se deavaju u okvirima specifiËne organizacije prostora (urbane). »To je invertiranje problema- tike jer se tvrdi da drutvena organizacija ne ovisi Ô društve- noj situaciji, klasnim odnosima, klasnoj borbi, itd.; nego, je- dnostavno, Ô prirodnim, prostornim, tehniËkim i bioloökim uvjetima. Svaka stvarna osnova akcije treba da se invertira u tehniËke termine, a urbano planiranje tehnokrata zamjenju- je politiËku debatu izmeu politiËkih grupa.« (Castells, 1977b, str. 62—63).
Urbana sociologija nalazi se u svojevrsnoj krizi jer su se klasiËni aspekti njenog prouËavanja u izvjesnom smislu pretoËili u opÊe probleme tzv. modernog druötva. Analiza radova iz podruËja urbane sociologije pokazuje da se oni svode na prouËavanje nekoliko bitnih aspekata, meu ko- jima je znaËajno mjesto pripadalo prouËavanju procesa urbanizacije u svim njegovim aspektima, razliËite analize procesa dezorganizacije i adaptacije, te na razliËite aspekte istraûivanja problematike zajednice, öto je Ëesto bio jedan od osnovnih predmeta interesa ameriËke urbane sociologije. To je dovelo do poduzimanja izrade razliËitih tipova socijal- nih monografija Ô »malom« ili »srednjem« gradu, raznih studija sluËajeva i tsl. Bitno pitanje koje se postavlja, a sliËno je pitanju Ô karakteru pojma »urbano«, je pitanje Ô tome da li grad mo˛e predstavljati socioloki entitet »za sebe«, mo˛e li predstavljati znanstveni objekt, te da li je dopustivo operirati s pojmom urbano, odnosno, grada kao eksplanatarnom varijablom? Po miljenju Castellsa, kriva je pretpostavka da se mo˛e operirati s gradom objanjavaju- „im pojmom za mnoge »urbane aspekte«, pa, prema tome, nema niti mnogo smisla govoriti Ô urbanoj sociologiji. œ
eventualnom djelovanju urbanog moguÊe je govoriti u kon- tekstualnom smislu, a grad moûe biti analiziran kao jedan aspekt realiteta uz koriöÊenje pristupa koji Êe biti priklad- ni pitanjima koja se istraûuju. Meutim, ako se i upustimo u ispitivanje grada »kao takvog«, ostaje dosta nejasno na koji stvarni predmet istraûivanja mislimo. Castells se dalje pita: »Koji aspekt treba biti prouËavan? Druötvene klase? NaËin na koji ljudi konstituiraju centar? Zadovoljstvo stano- vanjem? SimboliËka atrakcija historijskih objekata? Promet? Zagaenje? Participacija susjedstva? Glasanje na lokalnim izborima? Rezidencijalna mobilnost? Industrijska lokacija? Urbana obnova? Sasvim je jasno da je takva lista teorijski nekoherentna. I svi ti predmeti referiraju se kao »urbana sociologija«. (Castells, 1976 a, str. 56).
Zbog takvog, nejasnog stvarnog predmeta prouËavanja (sve ili niöta), prvenstveno sagledavanje problema suvre- menog ûivota postupno postaje sve viöe urbano, predmet urbane sociologije postaje beskonaËan i ona se postupno pretvara u opÊu sociologiju. Castells dopuöta moguÊnost postojanja samostalne discipline urbane sociologije s defi- niranim teorijskim predmetom svog prouËavanja jedino ako dolazi do koincidencije izmeu druötvene i prostorne jedi- nice, odnosno, onda kada se prostorna jedinica pretvara u specifiËan socijalni sistem. Druga moguÊnost, prema istom autoru, postoji u onim sluËajevima u kojima odreeno pro- storno (ekoloöko) podruËje koincidira s autonomnim siste- mom akcije (Castells, 1976 a, str. 58).
PostavljajuÊi u navedenom smislu moguÊnost postojanja urbane sociologije, Castells se zapravo i sam vraÊa na kriti- ziranu postavku klasiËne urbane sociologije, na preöutnu pretpostavku da odreeni ekoloöki sistem valja istraûivati kao odreeni socijalni sistem jer se pretpostavlja da ekoloöka fenomenoloöka razina u sebi krije neke kom- leksnije i dublje procese. Drugo je pitanje — koliki se znaËaj u eksplikaciji daje tzv. ekoloökom elementu koji se analitiËki izdvaja kao nezavisna varijabla (prostor, grad, objekti)? Naivno je takoer pretpostaviti da je uz pomoÊ urbane sociologije moguÊe istraûiti prouËavane fenomene »do kraja« jer je naivno pretpostaviti da se u okviru tzv. ekoloökog
ili prostornog elementa druötvo reflektira takoer »do kra- ja«. Druötvo ne moûe biti reflektirano u prostoru. Posebna analiza prostora u kome se oËitava druötvo je prema tome nemoguÊa. MoguÊnost postojanja urbane sociologije koja se osniva na analizi prostora shvaÊenog kao autonomnog pred- meta istraûivanja, a uz prihvaÊanje teorije refleksije druötva u prostoru, takoer je ograniËeno. MoguÊnosti postojanja urbane sociologije koja istraûuje »urbano« kao specifiËan teorijski predmet istraûivanja, takoer je ograniËeno (pre- takanje urbane sociologije u opÊu sociologiju).
Potrebno je ispitati joö jednu moguÊnost postojanja urba- ne sociologije zasnovane na teoriji urbanizma, Ô Ëemu smo veÊ neöto naveli u ovom radu. Ukoliko bi se urbana sociolo- gija osnivala na konceptu urbanizma shvaÊenog u Wirtho-
vom smislu (urbanizam kao »naËin ûivota«), pretvorila bi se
u apologiju ideologije odreenog naËina ûivota, a ne bi postala kritiËka disciplina. MoguÊnost afirmacije urbane so- ciologije na osnovi tradicionalno shvaÊenog pojma urbaniz- ma, prema tome, nije zadovoljavajuÊa.
Ako se, meutim, urbanizam shvati kao jedna od suvre- menih tehnologija i tehnika upravljanja razliËitim aktivno- stima u prostoru, onda je moguÊnost postojanja i afirmacije urbane sociologije najveÊa upravo u podruËju kritiËke ana- lize urbanizma kao odreene ideologije, kao »produûene ruke drûave«, odnosno, kao pokuöaja instituicionaliziranja odreenih vrijednosti druötva u prostoru. U tom smislu je posebno interesantna analiza procesa urbanog planiranja kao procesa intervencije politiËkog nad ekonomskom sferom druötva. Razvoj urbane sociologije, na tragu ovakve perspek- tive, bio je posljednjih godina najdjelotvorniji. Ovakva ori- jentacija urbane sociologije bila je primjetljiva i u nas u posljednjih desetak godina, öto govori u prilog moguÊnosti zasnivanja odreene sociologije prostornog planiranja (urba- nizma) shvaÊene kao kritiËke analize procesa planiranja i njegovih rezultata.
Meutim, odreene moguÊnosti autonomnog djelovanja urbane sociologije ipak postoje i date su kroz ideju prouËa- vanja procesa tzv. kolektivne potroönje. Ovaj termin, s kojim Êemo se joö susretati u ovom radu, odnosi se na stanovanje.
212
ökole, prostore i sredstva za provoenje dokolice, odnosno, sve neproizvodne oblasti u kojima se u izvjesnom smislu realizira potroönja, a za njihovo postojanje i odrûavanje obiËno je u suvremenom druötvu zainteresirana i zaduûena suvremena drûava. Osnovne karakteristike procesa kolektiv- ne potroönje su, prema Pickvanceu, slijedeÊe: 1. Sredstva kolektivne potroönje nisu robe u klasiËnom smislu, nego predstavljaju odgovarajuÊe servise, usluge, i ne mogu se realizirati ukoliko se odvoje od svojih sredstava za proiz- vodnju (bolnica ne moûe pruûiti usluge ukoliko ne postoji obuËeno osoblje koje te usluge »proizvodi«; ökola ne moûe postojati ukoliko u njoj ne djeluju osobe koje isporuËuju (»proizvode«) svoje usluge — nastavnici; i tsl.). 2. Takva sredstva za kolektivnu potroönju uglavnom se troöe kolek- tivno; 3. proces konzumiranja sredstava kolektivne potroönje ne ukljuËuje i njihovu destrukciju (uniötenje, iöËezavanje) u procesu potroönje (Pickvance, 1976a, str. 18). Sredstva za kolektivnu potroönju predstavljaju jedan od bitnih dijelova koncepta razvoja novijih tendencija razvoja urbane sociolo- gije, posebno u Francuskoj. Kolektivna sredstva za potroönju moraju se staviti u öiri kontekst ekonomske teorije, kao i teorije intervencije drûave u globalne procese druötva, öto je vidljivo i iz slijedeÊeg odreenja procesa kolektivne potroö-
nje: »Pod ,kolektivnim sredstvima za potroönju' mislimo na ukupnost materijalnih podrûavanja aktivnosti koje su obu- hvaÊene u procesu reprodukcije radne snage, öto ne treba mijeöati s fizioloökom reprodukcijom ili s procesom potroönje bilo kakvog p r e d m e t a od strane pojedinca.« (Lojkine, 1976 b, str. 121). U p o t r e b n a vrijednost kolektivnih sredstava za pot- roönju neodvojiva je, dakle, od njihovog procesa proizvodnje (nastajanja) jer se uglavnom sastoje u pruûanju raznolikih usluga (medicinska sestra, lijeËnik, nastavnik).
U m o d e r n o m druötvu sve viöe raste znaËaj takvih oblika potroönje koje smo ukratko opisali. Castells smatra da pro- cesi kolektivne potroönje predstavljaju zahvalno podruËje istraûivanja urbane sociologije kao utemeljene znanstvene discipline. Ulogu urbane sociologije u prouËavanju procesa kolektivne potroönje Castells vidi prvenstveno u obliku disci- pline koja traûi mehanizme prilagoavanja d a t om poretku. 213
tipu i nivoima procesa kolektivne potrošnje, a u nekim si- tuacijama, kada dominiraju prostorni elementi, ta se analiza može preokrenuti u analizu prostorne artikulacije materijal- nih elemenata u konkretnom prostoru, (Castells, 1976 c, str. 55—57). U kasnijim radovima Castells, pod utjecajem kritika ideje Ô kolektivnoj potronji kao osnovnom polju interesa urbane sociologije, do izvjesne mjere mijenja svoj stav.
Interesantno je pogledati kako Castells tumaËi interes dr˛ave za realiziranjem kontrole nad sektorom kolektivne potronje. Dr˛ava se anga˛ira jer ». . .˛eli imati monopol da bi osigurala interese kapitalistiËke klase kao cjeline . . . pa je kolektivna potronja — potronja roba Ëija proizvodnja nije osigurana od kapitala, ne zbog nekog njenog intrinziËnog kvaliteta, nego zbog specifiËnog interesa kapitala. Tako „e isti proizvod (stanovanje, na primjer) biti tretiran i od strane tr˛ita i od strane dr˛ave, te „e, prema tome, biti alter- nativan proizvod individualne ili kolektivne potronje u ovisnosti prema kriteriju koji „e se mijenjati s obzirom na historijsku situaciju.« (Castells, 1977 a, str. 460). Ovaj autor interes urbane sociologije usmjerava na jedno specifiËno podruËje prouËavanja ekonomsko-politiËkih aspekata suvre- menih kapitalistiËkih drutava. Pokuaj razjanjenja pojma kolektivna potronja i relaciono znaËenje koje mu se pridaje, tek su djelomiËno uspjeni. Ekstremna kompliciranost naËina izra˛avanja i rasprave tipiËna je za ovog autora, to je neke autore usmjerilo da Ô njegovom djelovanju u urbanoj socio- logiji govore kao Ô specifiËnoj teoretizaciji — pa Ëak i fosi- lizaciji (vidi u Duncan, 1981).
Odricanje moguÊnosti postojanja urbane sociologije kao znanstvene discipline odvija se u ovim radovima na tragu al- thusserovski shvaÊenog razlikovanja ideoloöke i znanstvene razine. Castells je pokuöao uzdrmati status urbane sociologije naglaöavajuÊi Ëinjenicu da je osnovni pojam koji prouËava urbana sociologija ideoloöki pojam (»urbano«), te da zbog toga ne postoji moguÊnost teorijskog definiranja njenog predmeta istraûivanja preko navedenog pojma. Znanost, odnosno, disciplina koja nema svoj teorijski predmet prouËa- vanja nema razloga za postojanje. Castells dalje, kao öto smo vidjeli, pokazuje da pojam »urbano« ne samo da je
ideologijski i da kao takav ne moûe posluûiti kao teorijski predmet konstituiranja urbane sociologije, nego da kao realni pojam sam za sebe takoer ne postoji. MoguÊnost zasnivanja odreene znanosti moûe biti data jedino ako postoje odreeni realni predmeti (objekti) koje ona prouËa- va, a u sluËaju urbane sociologije taj predmet su zapravo pojave suvremenog industrijskog kapitalistiËkog druötva u svim njegovim aspektima. C. Pickvance, meutim, ne smatra da se zbog toga gubi svaka öansa uspostavljanja stvarnog predmeta urbane sociologije, nego da odreena »sociologija zajednice« (kao »proizvod« modernog kapitalistiËkog druötva) moûe svakako biti podruËje istraûivanja urbane sociologije. Takva specifiËna »sociologija zajednice« postaje joö speci- fiËnijim prdemetom prouËavanja urbane sociologije ako se koncentrira na prouËavanje, na primjer, funkcioniranja soci- jalnog sistema u odreenom naselju. Na opÊenitijem nivou, postoji svakako moguÊnost prouËavanja ekonomske osnovice odreenog druötva i njene prostorne strukturiranosti, a po- sebno kako ta strukturiranost moûe biti izvor diferencijacije
meu pojedinim naseljima (Pickvance, 1976 a, str. 8—9). Ovako kruto i rezolutno tretiranje znanstvenosti statusa urbane sociologije odvija se zbog specifiËne usmjerenosti autora, kao i zbog prihvaÊanja posebnog obrasca interpre- tacije pojma ideologijskog (Althusser). PrihvaÊanje takvog teorijskog koncepta i neke druge autore usmjerilo je zaklju- Ëak da je »proizvodnja znanja«, u okvirima disciplinarnih granica, konzervativan proces te da odgovara perpetuiraju statusa quo, naroËito u smislu daljnjeg podrûavanja postoje- Êih odnosa moÊi. Stvarno problematiziranje moguÊe je reali- zirati jedino kroz praksu, praktiËno suoËavanje s proble- mima, öto onda moûe dovesti do pojave originalnih i revo- lucionarnih formulacija (Harvey, 1975, str. 147—152). Ovak- va eksplikacija utemeljenosti urbane sociologije moûe nas tek djelomiËno zadovoljiti. Sloûit Êemo se s konstatacijama da urbana sociologija u izvjesnom smislu predstavlja prouËa- vanje suvremenog industrijskog druötva, kao i s tvrdnjom da je termin »urbano« nedovoljno jasan, ideologiËan i ne- precizan. To, meutim, ne znaËi da se urbana sociologija moûe baviti jedino procesima »kolektivne potroönje«, kao niti
urbanog fenomena. MoguÊe je svakako »apsolvirati« proble- me, na primjer, ekologije proglaöavajuÊi ih ideologiËnim i neËim öto upire prstom samo na posljedice, kao öto neÊe utemeljenju ekologije pomoÊi stalno upiranje prstom u bitne uzroke nastanka »ekoloöke krize«. Djelovanje sociologije u suvremenom svijetu sve je viöe obiljeûeno potrebom kritiË- kog prouËavanja posredovanih dijelova svakidaönjice, jer se, Ëini se, zahtjev za opÊom kritiËnoöÊu izgubio u svojoj vlasti- toj jeci. Mislimo da upravo fenomen urbaniziranog druötva pruûa mnoge elemente za uspostavljanje urbane sociologije koja Êe se baviti odreenim oblastima manifestacije druötve- nog ûivota u urbanim okvirima. Pretpostavke svjetske urba- nizacije, koje se realiziraju i kroz sliku velikih megalopolisa, dovoljno su zastraöujuÊe da povjerujemo da postoje odre- eni realni fenomeni koje je moguÊe prouËavati u okviru discipline koja se naziva urbanom sociologijom. Potrebno je, meutim, sloûiti se da je urbana sociologija u svom razvoju bila i »naturalistiËka« i »ideoloöka« (Harloe, 1977, str. 3), ali isto tako da svakako postoje opravdani razlozi za njeno daljnje postojanje i razvoj. PrihvaÊajuÊi utemeljenu kritiku pojma urbanog, moramo konstatirati da je on veÊ i u kolok- vijalnom govoru naöao svoje mjesto kao termin koji u okviru svakodnevnog iskustva referira na opisivanje odreenog stanja pojava u okviru odreene organizacije fiziËke sredine i koji se, mada je nedovoljno precizan, moûe dalje problema- tizirati. Nepreciznost tog termina ne umanjuje moguÊnost prouËavanja mnoötva aspekata na koje se on odnosi. Za- pravo, i sam Castells je indirektno pao u vlastitu zamku jer svom najvaûnijem djelu daje naziv »urbano pitanje«, a da nije takav izbor naslova obrazloûio.
Problem valoriziranja opravdanosti postojanja jedne znanstvene discipline prvenstveno je problem kriterija valo- rizacije. Castells je kao najoötriji osporavatelj konzekventno slijedio kriterije za procjenu opravdanosti osnivanja urbane sociologije koje drugi autori nisu, pa su se Ëak takvim tvrd- njama direktnije ili indirektnije suprotstavljali (pogledaj, na primjer, Mingione, 1977, str. 89—93; Pickvance, 1976 a, str. 31—32; Harloe, 1977, str. 19; Rex, 1978, str. 566—569; Fried-
land, 1978, str. 569—576; London, 1976, str. 26—29; i tsl.).
216
da ne postoje druge moguÊnosti socioloökog prouËavanja Pokuöaj procjenjivanja opravdanosti postojanja urbane so- ciologije prije svega oznaËava onu fazu u njenom razvoju u kojoj se vröi prekid s tradicijom pa se, u ûelji da se postave nove teorijske osnove, nekada Ëine ishitreni i nedovoljno promiöljeni potezi. U takvu kategoriju spada i inzistiranje na nepostojanju stvarnih osnova za utemeljivanje znanstvene discipline — urbane sociologije. Jednom destruirana »tradi- cionalna urbana sociologija« otvorila je mnogo viöe moguÊ- nosti za stvaranje novog teorijskog okvira.