NOTES TO THE CONSOLIDATED FINANCIAL STATEMENTS
145Additional notes
• tabaco de buena calidad cono̱ sa̱ꞌ
tábano m lícaán
tabaquillo m coj tuꞌnaa rihaan nu̱j, chruun yanguíj
tabardillo m
• hierba del tabardillo coj e̱ꞌ scolaá, coj
scolaá, coj yaꞌanj scolaá, chruun coj e̱ꞌ scolaá, chruun coj scolaá, chruun coj yaꞌanj scolaá
Tabasco top
• plátano de Tabasco nato cu̱j
tabique m chraan tabla f rcuchra̱ꞌ
• tabla delgada para techo rcuchra̱ꞌ
tacaño, tacaña adj yanu̱ꞌ2, yuꞌve̱e̱ rá, ꞌe̱e̱ rá tachar vt tiriꞌ
tajar vt acój3 tal adj da̱nj4
• tal vez se2
talacho m picó raa̱ caxra̱ꞌ taladrar vt ayaꞌ
• estar taladrado chumanꞌ4
tallar vt acój3, naꞌngáj, tuguáj raꞌa tallo m
• parte de una fruta donde está el tallo
taquii
• tallo de algunos frutos tacúún, taꞌnáj2 • tallo del maguey chruun ruvee
• tallo hueco de la cebolla curuꞌuj
talón m xtucua̱ꞌ (la parte hacia atrás)
• base del talón rque xtucua̱ꞌ
tamal m rtaa̱1
• tamal de chicatanas chraa cuchruj • tamal de frijol rtaa̱ ne̱e̱
tamaño m
• de menor tamaño raꞌa̱2
también adv do̱ꞌ3, tana̱nj, uún3, yuún3 tambor m yánu̱j
tamo ESPAÑOL–TRIQUI 128
• cerro del Tambor Quij Yánu̱j, Tacaan
Yánu̱j
tamo m do̱o ꞌnúú tampoco adv uún3 tan adv tiqui ̱j tanto adv cunuda̱nj tanto adv tiqui ̱j
tanto, tanta adj na̱nj6 tapacamino m cuvíj1
tapanco m reg. yana1 (de palos) tapar vt aráán1
• estar tapada la nariz aráán tacúún • estar tapado aráán1, aráán tuꞌva
(recipiente)
• tapado, tapada xraan3 • tapar parcialmente natuná2
tarántula f tachré yaꞌa̱nj tardar vi nuu ra̱a̱n tarde f
• en la tarde rej anocoꞌ güii, rej ataꞌ güii • flor que abre en la tarde yâj sꞌnu̱ꞌ, yâj
tiꞌnuu
• planta con flor que abre en la tarde
coj yâj sꞌnu̱ꞌ, coj yâj tiꞌnuu tarde adv
• más tarde hoy corá
tardío, tardía adj
• chayotal tardío coj rten maa̱n
tarea f suun1
tartamudear vi acoꞌ tuꞌva
tartamudo, tartamuda m, f raꞌyanꞌ1 tartamudo, tartamuda adj raꞌya̱nꞌ2 tasajo m nee̱ ya̱a̱n
Tatachú np Ró Mague̱e̱, Yaꞌanj Ró Mague̱e̱ Tauro m
• cabeza de Tauro Chruun Caquíí1
tayuto m ruvee (tallo del maguey)
• palo de tayuto chruun ruvee
taza f tazá
• plato y taza coj yaꞌanj tanu̱u (planta),
coj yaꞌanj veꞌe̱j (planta) té m
• té de milpa coj riꞌya̱nꞌ, coj ꞌya̱nꞌ, cuêj
riꞌya̱nꞌ
• té limón coj limuú
techo m xráá veꞌ
• espacio debajo de la orilla del techo
tuꞌva veꞌ
• orilla del techo chihá veꞌ, chiꞌya̱nj veꞌ,
tuꞌva veꞌ
• tabla delgada para techo rcuchra̱ꞌ • techo sobre el temazcal tucuá cuaꞌaj • vara para techo cayúnj, chruun cayúnj • zacate para techo coj cuyaꞌ, coj cuyaꞌ
catu̱nꞌ, cuyaꞌ, cuyaꞌ catu̱nꞌ tecolote m tucutúnj
• tecolotito chillón xtâj taꞌnaj, xtâj xre̱j
tecomate m xruj naꞌnuꞌ nihaj, xruj rcuaa, xruj sca̱a̱
Tecomaxtlahuaca top
• San Sebastián Tecomaxtlahuaca
Tichruj teja f tejá
tejamanil m reg. rcuchra̱ꞌ tejer vt anánj1 (con telar)
tejocote m chruj rniꞌya̱a̱, rniꞌya̱a̱
• árbol de tejocote chruun rniꞌya̱a̱ • Minas Los Tejocotes Miná
tejocotillo m rcoo veꞌe̱j
• árbol de tejocotillo chruun rcoo veꞌe̱j
tejón m chihúj
• cerro Tejón Quij Chihúj
tela f mantá1, yatzéj telar m xnáán
• hilo que separa una calada del telar
yuꞌvej xticu̱u̱
• machete para abatanar el telar
nichraa1
• meter hilos al telar nitaa
• palos principales del telar chruun
xnáán
• reata dividida para amarrar el telar
neꞌ cutaꞌa̱a̱n
• referente al telar xna̱nj4
• telar para tejer el lienzo central
xnáán rcua̱a̱
• telar para tejer un lienzo lateral
129 ESPAÑOL–TRIQUI tepache
• telar tejido con hilo en tubo xnáán
lará
• varilla del telar cuyáj
telaraña f tuꞌvej tachré teléfono m agaꞌ aꞌmii telera f tilerá (del arado) temazcal m cuaꞌaj1
• bañarse en el temazcal ataa1 • Diosa del Temazcal Tachrunj1,
Xcuaꞌánꞌ Tachru̱nj, Yaꞌanj Tachru̱nj
• domo del temazcal taꞌánj cuaꞌaj • horno del temazcal chrúún cuaꞌaj,
yacananj1, yacananj cuaꞌaj
• piedras en el horno del temazcal
yahij luu̱
• techo sobre el temazcal tucuá cuaꞌaj
temblar vi 1. nacunanꞌ (persona) 2. riꞌíj3
temblor m yuún2 temer vi chuꞌviꞌ1 temor m
• sin temor nucua̱j rá
temporada f dió
• río de temporada chráá naco̱o̱2 • temporada de calor dió maan
• temporada de frío dió ayuu yuꞌveꞌ, dió
coj
• temporada de limpiar dió anáj (la
milpa)
• temporada de pizcar dió rii • temporada de sembrar dió unô • temporada de viento dió avii nana̱
temporal adj yacaꞌa̱a̱n
• maíz temporal ꞌnúú avii quij ꞌya̱nj,
ꞌnúú yacaꞌa̱a̱n
• milpa temporal naa̱ maa̱n, naa̱ ma̱n
quij, naa̱ quij, naa̱ quij ꞌya̱nj, naa̱ yacaꞌa̱a̱n, naa̱ yan quij ꞌya̱nj
• río temporal ráá2
tempranero, tempranera adj
• chayotal tempranero coj rten gua̱a̱n
temprano adv naꞌya̱a̱n2, rej síj güii
• nacer temprano niꞌyaꞌ1
temprano, temprana adj güi ̱ꞌ
tenamastle m ruvaj1 tenate m yoó2
• par de tenates yoó nachráj
• tenate de fondo cuadrado yoó taco̱j • tenate de fondo redondo yoó nu̱u̱
chraa
• tenate grande yoó duu (con palma de
color), yoó yaꞌvi ̱j (con palma de color) tenaza f
• tenazas agaꞌ rtacaa
tendón m yaꞌaâ4
• tendón de Aquiles yaꞌaâ ca̱j, yaꞌaâ
ma̱nj tacóó
• tendón de la nuca yaꞌaâ ma̱nj chihá
chru̱j
• tendón del cuello yaꞌaâ ma̱nj gaán
chihá
• tendón del miembro viril del toro
yaꞌaâ tahij scúj tenedor m agaꞌ tiguíj nee̱ tener vt ata̱, nica̱j, vaa ... rihaan
• tener bajo el brazo ꞌnij rque tzi ̱j
• tener cargo ata̱ ... suun, náj5, ne1, yáán5 • tener cuidado tadó
• tener en adición utaꞌ • tener en la boca ꞌnij tuꞌva • tener en la cabeza táá raa̱
• tener en la mano, tener en la palma
ꞌnij raꞌa
• tener ganas me rá, uun rá • tener la misma edad nocoꞌ neꞌej • tener sed nacoo̱ ... na
• tener sobre la cabeza táá raa̱ (en el
aire)
• tener suerte riꞌ niꞌya̱j, riꞌ xnaꞌanj niꞌya̱j • tener tos achrínj
• tener una edad vaj1
tengofrío m
• tengofrío grande xtâj cuma̱a̱n (ave)
tentar vt atzij, axríj ... chrej
• tentar a ser flojo axríj ... chrej rmi ̱i ̱
tentón, tentona adj quitze̱n teñir vt tirnó
tepalcate ESPAÑOL–TRIQUI 130
• tepache ceremonial tziꞌ su̱u̱n • tepache fuerte tziꞌ nachej
tepalcate m rexoo Tepejillo top
• Santos Reyes Tepejillo Raa̱ Yuvej2
tepiche m cuêj tucuta̱ꞌ sií (quelite) Teposcolula top
• San Pedro y San Pablo Teposcolula
Veꞌnga̱a̱
Tepostlantongo top
• Santa María Tepostlantongo Siga̱a̱n
tequio m suun1 tercero, tercera adj
• fiesta del Tercer Viernes Chaꞌanj
Verné Vaꞌnu̱j
• la tercera parte de una maquila
yachruꞌ
• Tercer Viernes Verné Vaꞌnu̱j (de
Cuaresma)
• tercera etapa de hierbas en la milpa
coj navii
tercio m 1. resó (medida de peso) 2. xéé2 (medida de peso)
• dos tercios de un litro agaꞌ xi ̱j (medida
antigua) terciopelillo m
• planta de terciopelillo coj chá xcuu
cúú yanꞌ, coj raꞌvii tzi ̱i
terco, terca adj nichra̱j rá, raan rá termes m xcuaa laꞌuú
terminar vi achén2, anó1, nasíj1, navij, síj2