NOTES TO THE CONSOLIDATED FINANCIAL STATEMENTS
147Additional notes
• caminar titubeando chéé riꞌi ̱j • titubeando riꞌi ̱j4
• titubearse uun vi ̱j rá (de opinion)
título m 1. yanj cheꞌé cuchriꞌ (de un carro) 2. yanj cheꞌé veꞌ (de una casa)
3. yanj cheꞌé yoꞌóó (de un terreno) tizne m, f chroo̱
tlacuache ESPAÑOL–TRIQUI 132 tlacuache m necó
Tlaxiaco top
• río Tlaxiaco Chráá Niháán • Santa María Asunción Tlaxiaco
Niháán1
tlaxistle m coj tavé (arbusto) tobillera f madiá
tobillo m chihá tacóó
• hueso del tobillo rúú tacóó
tocar vt 1. acoꞌ
2. anó raꞌa (accidentalmente) 3. atzij
4. aꞌyánj 5. tachráá1
• tocar a la puerta taraꞌa, ticaꞌmii, titaa • tocar a uno anó niꞌya̱j, nó xcúún, riꞌ
niꞌya̱j
• tocar un instrumento achráá
• tocar una campana achrón, tucuanó • tocarse a las orillas anó tuꞌva tuviꞌ
tocón m tacúún, tacúún chruun todavía adv gue̱e̱3, numi ̱i3
• todavía no ataa2, ataa a̱
todo, toda adj cunu̱ꞌ
• de todo corazón ꞌo̱ rá • de todos modos na̱nj5
• en todo daj a̱
• por todas partes nigue̱e̱2, nu̱ꞌ nigue̱e̱
• que come todo ma̱nj tuꞌva • toda clase canó, daj a̱, me a̱, nu̱ꞌ • toda la noche cunu̱ꞌ yanꞌ, niga̱nꞌ • todas las mañanas daj a̱ naꞌya̱a̱n • todas partes nu̱ꞌ
• todo el día nuvi ̱i2
• todo el mundo nu̱ꞌ cachra̱ꞌ chumii ̱, nu̱ꞌ
rihaan chumii ̱
• todo el tiempo da̱nj ina̱nj, niga̱nj, niha̱j
aꞌyoj, nina̱nj, nuvi ̱i niga̱nꞌ, nu̱ꞌ caꞌanj, nu̱ꞌ orá, yoꞌo̱2, ꞌo̱4
• todo este cunu̱ꞌ na̱nj (mostrando la
cantidad)
• todo nuestro ser nu̱ꞌ man níꞌ
• todos cunuda̱nj, cunu̱ꞌ, cunu̱ꞌ da̱nj, daj
a̱, daj ina̱nj1 (períodos de tiempo), nij
ina̱nj (períodos de tiempo repetidos), nu̱ꞌ, nuꞌ da̱nj
• todos los años daj a̱ yoꞌ, ꞌo̱ ꞌo̱ yoꞌ • todos los de un grupo ta̱ranꞌ
• todos los días daj a̱ güii, ꞌo̱ güii ꞌo̱ güii,
ꞌo̱ ꞌo̱ güii
• todos los días a esta hora niga̱nj taya̱j
aꞌyoj
• todos los lugares nu̱ꞌ canó rej, nu̱ꞌ canó
ya̱ rej
• Todos Santos Chaꞌanj Nanó Níꞌ Coꞌoo,
Chaꞌanj Nimán, Chaꞌanj Sinduu, Chaꞌanj Xnangá
• usar todo utunꞌ
tolerar vt
• que tolera el dolor nee̱ ma̱nj
toloache m coj yaꞌanj santó, coj yaꞌanj sendo
tomar vt acaj, xcaj1, ꞌo1
• tomado, tomada xno̱3
• tomar un trago o bocado achrón • tomarse de las manos oro̱ꞌ raꞌa tuviꞌ
tomate m ratziin
• gusano del tomate xcuu chá coj ratziin • mata de tomate de cáscara coj rnuj,
coj rnuj caꞌnu̱ꞌ
• mata de tomate hediondo coj rnuj
cuꞌmaan
• tomate de cáscara rnuj1
tomatillo m rnuj1
• mata de tomatillo coj rnuj
tonal m reg. xcuu nahuun yuvii ̱ tonto, tonta adj colo̱j raa̱
• persona tonta síí racu̱nj rmaꞌa̱n (que no
piensa)
• ser tonto nachej racu̱nj
topil m síí caꞌanj suun torbellino m nana̱ yo̱o̱ torcaza f
• torcaza morada cuyu̱j icua̱a̱n, xtuꞌvij
torcer vt acué, aꞌngá, natuguáj, tucutaa, tuguáj, vaꞌá
• calada para hilos torcidos gaꞌ chuguáj
133 ESPAÑOL–TRIQUI trabajo
• estar acostado torcido naj nacué • torcer con el pie tuguáj cheꞌé • torcer con las manos tuguáj raꞌa • torcer fibra para formar un mecate
tucutaa
• torcer las manos tuguáj raꞌa (una
contra la otra)
• torcerse chuguáj, nacutaa1, niꞌnuj
tordo m
• tordo acuático xtâj chéé rá na, xtâj na̱ • tordo ojirrojo culii1, culii taꞌlu̱j
tormenta f maa̱n na̱na̱ toro m scúj1, scúj toró, toró
• Cuesta de Toro Quij Latoró
• tendón del miembro viril del toro
yaꞌaâ tahij scúj
• torito veꞌ toro̱ (ramada)
• toro con joroba scúj sevuú, scúj xráá
lacuu torpe adj
• de habla torpe daa ma̱nj
torre f rmii1, rmii xe̱e̱ tortilla f chraa1
• bolsa para tortillas se nu̱u̱ chraa,
yatzéj nu̱u̱ chraa
• migajas de tortilla chraa rque̱ꞌ, rqueꞌ
chraa
• mitad de una tortilla chraa yane̱j • ofrenda de tortillas pequeñas ráá
Tachrunj
• tortilla con chile molido chraa aꞌngáj
yaꞌaj, chraa ta̱j yaꞌaj
• tortilla con frijoles doblada en
triángulo chraa cachrínj
• tortilla de harina chraa yoꞌóó • tortilla de maíz nuevo chraa naca̱,
chraa ꞌnúú naca̱
• tortilla de maíz viejo chraa ꞌnúú nga̱ • tortilla de maseca chraa yoꞌóó • tortilla hecha sin cal chraa niꞌyo̱j • tortilla tostada chraa nitón • tortillas duras chraa laꞌva̱j
tórtola f
• tórtola coluda culuj
tortolita f cucuú (ave)
• tortolita castaña cucuú yucua̱j
tortuga f xoo2 tos f
• tener tos achrínj
• tos ferina caꞌaa̱n nachri ̱nj, chiꞌii ̱
nachri ̱nj, nachrínj2, yaꞌanj nachri ̱nj
• violeta para tos cuêj ravii, cuêj ravii
raꞌa xeé, cuêj ravii sa̱ꞌ
tosco, tosca adj caꞌnu̱ꞌ, ma̱nj2, niha̱nj2 toser vi achrínj
tostada f rcuanj2
• tostaditas chraa laꞌva̱j
tostar vt tinitón, tisiꞌnó
• bien tostado nu̱u̱5
• maíz tostado ꞌnúú siꞌno̱, ꞌnúú yaꞌúú • maíz tostado para pinole yaꞌúú • maíz tostado y molido chruu1 • pan tostado rachrúún siꞌnó
• pinole de maíz tostado chruu yaꞌúú • tortilla tostada chraa nitón
• tostarse nitón, siꞌnó (en la superficie)
tostón m
• un tostón caꞌa̱nj sanj
totémico, totémica adj
• animal totémico xcuu nahuun yuvii ̱
totopo m rcuanj2
trabajador, trabajadora adj yo̱o3 trabajar vi ꞌyaj suun
• empezar a trabajar para otra persona
atúj ... rihaan
• impedir que alguien trabaje naquiꞌyaj
rmi ̱i ̱
• presionar a trabajar rquee̱ ... suun • trabajar para otra persona nuû ...
rihaan trabajo m suun1
• dar trabajo aꞌneꞌ ... suun, oꞌ ... suun,
rqué ... suun
• encargar un trabajo naꞌngáj suun (a
alguien)
• recibir trabajo anó ... suun, xꞌneꞌ suun • referente al trabajo su̱u̱n3
trabajoso, trabajosa ESPAÑOL–TRIQUI 134
• trabajo activo suun caya̱ • trabajo sedentario suun ne̱
trabajoso, trabajosa adj su̱u̱n3 tractor m cuchriꞌ máquina̱ tradicional adj
• estilo tradicional de cantar cuxá2
• falda tradicional snó
traer vt nica̱j ... ꞌnaꞌ
• ir a traer ꞌanj xca̱j
tragadero m gaán chihá tragar vt amánj1, chumánj2 trago m tuꞌva1, xcoꞌ1
trama f cacha̱ꞌ
trampa f 1. xiꞌ1 (en general) 2. xluu̱2 (que se cae)
trampilla f
• araña de trampilla tachré yaꞌa̱nj
tramposo, tramposa adj mayón, xa̱j tranca f trancá
tranquilo, tranquila adj dínj, ina̱j nimán, ina̱j rá, ni ̱i9
transformar vt
• transformarse nahuun, nanuu1
transparente adj 1. catzi ̱i ̱ (agua) 2. la1 (en general)
• hoja de plástico transparente yanj
chuguu̱n
• ser transparente chuguu̱n, chuguu̱n la
trapiche m cuchriꞌ1, cuchriꞌ tuguáj yoo trapo m tachrinj1, tatzinj1, yatzéj
• referente a un trapo tachri ̱nj2, tatzi ̱nj3
tráquea f gaán chihá trasero, trasera adj
• parte trasera rej xco̱2
traspasar vt achén2 trasplantar vt naxríj trasquilar vt aca traste m rasu̱u̱n1
trastero m yana1 (de palos) tratamiento m
• dar tratamiento ꞌyaj chru̱u̱n
tratar vt aráj, ꞌyaj
• tratar a un enfermo naquiꞌyaj conoꞌó,
niꞌya̱j2, ꞌyaj conoꞌó, ꞌyaj chru̱u̱n
• tratar bien aráyaꞌa̱nj, ꞌyaj ... se lu̱j • tratar con respeto aráj cochro̱j, aráj
xꞌnaa, aráyaꞌa̱nj, taj yaꞌanj
• tratar de hacer algo rquee̱1, ꞌyaj ...
fuerzá
• tratarse nuu conoꞌó (un enfermo)
travesaño m chruun ta̱j chihá veꞌ, chruun ta̱j rno̱ chihá veꞌ
travieso, traviesa adj mañá, mayón, quitze̱n
trazar vt
• trazar un plano aꞌnéé taꞌngaꞌ
trece adj chaꞌnu̱j treinta adj ico̱ chi ̱ꞌ
trementina f 1. squíí caꞌ (de ocote) 2. squíí rachiꞌ (de pino viviente) trenza f lazó
• casa de trenza veꞌ ca̱j2
trepador, trepadora adj
• lagartija trepadora lira̱a̱n
• planta de xocoyol trepador chee̱
yaco̱o̱
trepatroncos m xtâj naꞌmaân rtaa̱, xtâj rtaa̱ tres adj vaꞌnu̱j
• gato de tres colores luu yâj • hace tres años yoꞌ nanuj • otros tres yaꞌnúj3
• otros tres de ellos yaꞌnuu • reata de tres hebras neꞌ nicúú • tres de ellos vaꞌnu̱u
• tres más yaꞌnúj3 • tres semanas ico̱ güii
triángulo m rayá cachrínj
• tortilla con frijoles doblada en
triángulo chraa cachrínj
trigal m reg. coj ꞌnúú trigó trigo m ꞌnúú trigó
• mata de trigo coj ꞌnúú trigó
trillar vt narii ... squíj trinche m agaꞌ tiguíj niꞌya tripa f
• planta de tripas de gallo coj xna̱j • tripa de Judas cuaa̱n (planta) • tripas xriꞌ1
135 ESPAÑOL–TRIQUI turquesa
• tripas comestibles xriꞌ to̱o̱ • tripas delgadas xriꞌ catu̱u̱n • tripas gruesas xriꞌ ma̱nj • tripas no comestibles xriꞌ e̱ꞌ
trique m xnaꞌánj nu̱ꞌ (lengua) triqui m xnaꞌánj nu̱ꞌ (lengua) triste adj ruꞌve̱2, ꞌe̱e̱ nana̱
• estar triste nanó rá • sentir triste nanó rá
tristeza f itúú3, xej1 triturar vt utunꞌ trocar vt natuná1
trogón m xcuaꞌan (ave)
• trogón mexicano xcuaꞌan rque mare̱e,
xcuaꞌan rque veꞌe̱j troja f reg. cuchruu̱1 troje f cuchruu̱1 trompa f tacúún
• puerco de trompa chata xcáá cuinó • puerco de trompa larga xcáá tacúún
xe̱e̱
trompeta f chruun aꞌyánj
• árbol de trompeta de oro chruun yâj
scochroj
• flor de trompeta de oro yâj scochroj
trompetilla f coj scaj xcuáá (planta) trompo m raca̱j2
trompudo, trompuda adj tuꞌva̱ cataa tronadora f
• árbol de tronadora chruun yâj scochroj • flor de tronadora yâj scochroj
• planta de tronadora coj scaj xcuáá,
cuêj sco̱j (quelite) tronar vi aguáj tuꞌvii, anuu̱4
• hacer tronar tucuanuu̱
tronco m catuu̱n1
• escalera de tronco xríín3
tropezar vi acoꞌ cheꞌé, acoꞌ tacóó, anó cheꞌé,